Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic 0 1676 3693875 3637784 2026-11-09T11:52:43Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693875 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Шығыс Қазақстан облысы |елтаңба = Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg |карта = East Kazakhstan in Kazakhstan.svg |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 57 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 82 |lon_min = 37 |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = {{байрақ|Өскемен}} |құрылған уақыты = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]ы |аудандар саны = 11 |ауылдық округтер саны = 103 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = 6 |ауылдар саны = 350 |тұрғыны = {{құлдырау}} 723 153 <ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =11 |тығыздығы = 7,4 |тығыздығы бойынша орны = 4 |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (50,23%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (44,93%)}}, {{nobr| [[немістер]] (1,39%)}}, {{nobr| [[татарлар]] (0,86%)}}, {{nobr| [[украиндар]] (0,80%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (1,79%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 97,8 мың |жер аумағы бойынша орны = 17-ші |су ауданы = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |экономикалық аудан = [[Шығыс Қазақстан]] |ресми тілі = |әкімі = [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Өскемен қаласы, Горький көшесі, №40 |ISO 3166-2 коды = KZ-VOS |телефон коды = +7 7232 |пошта индекстері = 07xxxx |марапаттары = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimvko?lang=kk Шығыс Қазақстан облысының әкімдігі |ортаққордағы санаты = East Kazakhstan Province }} [[Сурет:Akimat oskemen.jpg|thumb|250px|Облыстық әкімшілік ғимараты ([[Өскемен]])]] '''Шығыс Қазақстан облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның солтүстік-шығысындағы әкімшілік-аумақтық бөлігі. [[1932 жыл|1932 жылы]] [[10 наурыз|10 наурызда]] құрылған. [[1997 жыл|1997 жылғы]] [[23 мамыр|23 мамырдағы]] № 3528 [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] Жарлығымен облыс құрамына таратылған. [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]ның территориясы қосылып, [[2022 жыл|2022 жылы]] [[8 маусым|8 маусымда]] [[Абай облысы]] болып қайта бөлінді. ==Географиясы== *Облыс орталығы - [[Өскемен]] ([[1720 жыл|1720 жылы]] негізі қаланған) * Жер аумағы - 283 300 км² *Халқының саны (2024) - 726 300 адам; <ref>https://stat.gov.kz/region/</ref> *[[Өскемен]] - [[Астана]] - 1084 шақырым *[[Өскемен]] - [[Алматы]] - 1100 шақырым == Шығыс Қазақстан облысының географиялық жағдай== <pre>{{Шығыс Қазақстан облысы: энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС, 2014. – ISBN 978-601-7472-76-4.}}</pre> Шығыс Қазақстан облысының географиялық жағдайы бірегей. Ол Еуразия континентінің орта тұсында үлкен аумақты Батыс Сібір жазығы, Орталық Азияны қамтитын Ертіс өзенінің жоғарғы алабын алып жатыр.Облыс - солтүстігінде Ресей Федерациясымен; -шығыс және оңтүстік-шығысында Қытай; - оңтүстігінде Алматы, - батысында Павлодар және Қарағанды облыстарымен шектеседі. === Әкімшілік-аумақтық құрылысы === *Ауылдық аудан - 9 *[[Қала]] - 6 **Аудандық маңыздылығы бар қала - 4 **Облыстық маңыздылығы бар қала - 2 *[[Кент]] - 24 * Ауыл - 826 == Әкімшілік бөлінісі == [[File:East Kazakhstan Province 2022.png|200px|thumb|Облыстың 2022 жылғы әкімшілік бөлінісі]] Облыс құрамында – 11 аудан, 2 қалалық әкімдік: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Облыс аудандары мен қалалары!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Алтай ауданы]]||77672 ||{{құлдырау}}62393 ||80,3 ||36214 ||{{құлдырау}}29278 ||80,8 ||41458 ||{{құлдырау}}33115 ||79,9 |- | [[Глубокое ауданы]]||63581 ||{{құлдырау}}57533 ||90,5 ||30677 ||{{құлдырау}}28116 ||91,7 ||32904 ||{{құлдырау}}29417 ||89,4 |- | [[Зайсан ауданы]]||34593 ||{{өсім}}36153 ||104,5 ||17224 ||{{өсім}}18203 ||105,7 ||17369 ||{{өсім}}17950 ||103,3 |- | [[Катонқарағай ауданы]]||15336 ||{{құлдырау}}10316 ||67,2||7757||{{құлдырау}}5356 ||69 ||7579 ||{{құлдырау}}4960 ||65,4 |- | [[Күршім ауданы]]||19490 ||{{құлдырау}}15246 ||78,2||9754||{{құлдырау}}7673 ||78,6 ||9736 ||{{құлдырау}}7573 ||77,7 |- | [[Марқакөл ауданы]]||12477 ||{{құлдырау}}7814 ||62,6||6274||{{құлдырау}}4083 ||65 ||6203 ||{{құлдырау}}3731 ||60,1 |- | [[Самар ауданы]]||16304||{{құлдырау}}12302||75,4||7959||{{құлдырау}}6106 ||76,7 ||8345 ||{{құлдырау}}6196 ||74,2 |- | [[Тарбағатай ауданы]]||25849||{{құлдырау}}20017||77,4||13243||{{құлдырау}}10389 ||78,4 ||12606 ||{{құлдырау}}9628 ||76,3 |- | [[Ұлан ауданы]]||39079 ||{{құлдырау}}34067 ||87,2 ||19119 ||{{құлдырау}}17179 ||89,9 ||19960 ||{{құлдырау}}16888 ||84,6 |- | [[Үлкен Нарын ауданы]]||14720 ||{{құлдырау}}11709 ||79,5 ||7259 ||{{құлдырау}}5905 ||81,3 ||7461 ||{{құлдырау}}5804 ||77,7 |- | [[Шемонаиха ауданы]]||49202 ||{{құлдырау}}42449 ||86,3 ||23476 ||{{құлдырау}}20716 ||88,2 ||25726 ||{{құлдырау}}21733 ||84,5 |- | [[Өскемен қалалық әкімдігі]]||314953 ||{{өсім}}368692 ||117,1 ||142509 ||{{өсім}}172304 ||120,9 ||172444 ||{{өсім}}196388 ||113,9 |- | [[Риддер қалалық әкімдігі]]||58916 ||{{құлдырау}}52555 ||89,2 ||27424 ||{{құлдырау}}24344 ||88,8 ||31492 ||{{құлдырау}}28211 ||89,6 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||742172 ||{{құлдырау}}737246 ||99,3 ||348889 ||{{өсім}}349652 ||100,2||393283 ||{{құлдырау}}387594 ||98,5 |} {{ПозКарта+|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=400|float=right|caption=Шығыс Қазақстан қалалары |places= {{ПозКарта~|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |label = [[Өскемен]] |lat_deg = 49 |lat_min = 57 |lon_deg = 82 |lon_min = 37 |width = 300 |float = right |mark = Blue pog.svg |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |label = [[Шемонаиха]] |lat_deg = 50 |lat_min = 37 |lon_deg = 81 |lon_min = 54 |width = 300 |float = right |mark = Cyan pog.svg |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |label = [[Риддер]] |lat_deg = 50 |lat_min = 20 |lon_deg = 83 |lon_min = 30 |width = 300 |float = right |mark = Black pog.svg |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |label = [[Зайсан (қала)|Зайсан]] |lat_deg = 47 |lat_min = 28 |lon_deg = 84 |lon_min = 52 |width = 300 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |label = [[Алтай (қала)|Алтай]] |lat_deg = 49 |lat_min = 44 |lon_deg = 84 |lon_min = 16 |width = 300 |float = right |mark = Gray pog.svg |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |label = [[Серебрянск]] |lat_deg = 49 |lat_min = 41 |lon_deg = 83 |lon_min = 17 |width = 300 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 10 }} }} ==Тарихы== [[Сурет:Вко.jpg|250 px|thumb|Ескі көрінісі]] [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 551.jpg|200px|thumb|Түркістан – Сібір темір жолына арналған марка]] Шығыс Қазақстан облысының аумағы ежелгі заманнан қонысталынған. Оның куәгері есебінде [[Алтай таулары|Алтай]]да, [[Зайсан қазаншұңқыры]]нда, [[Тарбағатай жотасы|Тарбағатай]] мен [[Сауыр жоталары]]нда ежелгі кеніштердің, суландыру жүйелерінің, бекіністер мен қоныстардың іздері сақталған. 15 ғасырдың бас кезінде [[Ертіс]] өзені алабының жоғарғы бөлігін ойраттар басып алғаннан кейін бұл жер Жоңғар хандығының құрамында болды. [[1758 жыл|1758 ж.]] Қытай әскерлері Жоңғар хандығын жойып жібергеннен кейін, қалмақтар [[Еділ]] өзенінің арғы бетіне кетті. Ал қалмақтардан ығысып, негізінде Сарыарқаны мекендеген қазақ рулары өздерінің ежелгі қоныстарына қайтып оралды. 18 ғасырдың бас кезінде патшалық [[Ресей]] қазақ жерін тереңдей отарлау мақсатымен қазақтарды ата қонысынан тықсыра отырып, қазіргі облыс аумағында Ертіс бекіністер желісін салды. Осы желінің бойымен біртіндеп бекіністер мен форпосттар жүйесі, ал одан кейініректе казак-орыс станицалары құрылды (1718 ж. [[Семей]], 1720 ж. [[Өскемен]], 1763 ж. Бұқтырма бекіністері) салынды. Казак-орыстардың мекендері Ертістің оң жағалауы мен оның салаларының бойында пайда болды. Ертіс өзенінің екі бірдей жағынан он шақырымдық шұрайлы жерлер (“Иртышская десятиверстная полоса”) қазақтардан тартып алынып, казак-орыстардың пайдалануына берілді. Яғни, қазақтарға Ертіс өзеніне 10 км-ден жақын жерде қоныстануға тыйым салынды. Қазақтар ең шұрайлы жерлерінен айрылып, ата қоныстарының атауларын жоғалтты, олардың орнына карта беттерінде сақталған орысша атаулар пайда болды. Бүкіл Ертіс өзеніне құятын салалары мен жыра-сайлар, жылғалар орысша аталып кетті. Станицалар біртіндеп оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай жылжи берді. [[1826 жыл|1826 ж.]] Қалба жотасының етегінде Көкпекті бекінісі, 1831 ж. Аягөз өзенінің оң жағасына таяу қазіргі Аягөз қаласына жақын жерде Сергиополь бекінісі, [[Шәуешек]] жолының бойында станицалар пайда болды. Казак-орыс отарлауымен бірге Алтайдың тау аңғарларының шалғайдағы жетуі қиын тайгалық түпкірінде патша өкіметінен тығылып, қашып жүрген орыстар келе бастады. Олар кержактар (ескі ғұрыпты адамдар) мен Оралдың және Алтайдың зауыттары мен кеніштерінен қашқан жұмысшылар мен қолөнершілер еді. Бұлар Бұқтырманың жоғарғы ағысы мен оның салаларының және [[Нарын (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)|Нарын]] мен [[Қалжыр]] өзендері бойларында қоныстанды. Осы кезде Қатонқарағай, Белая, Черновая, т.б. ауылдар пайда болды. 18 ғасырдың 60-жылдарында Алтайдың солтүстік-батыс жағында Оба мен Үлбі өзенінің аңғарларында Ресейдің ішкі губернияларынан “поляктар” деп аталған шаруалар келіп қоныстанды. 18 ғасырдың соңында Кенді Алтайдың шегінде кен өнеркәсібі пайда болды. Мұнда бірінен кейін бірі [[Риддер-Сокольный полиметалл кен орны|Риддер]] (1784), [[Зырянов кен байыту кешені|Зырянов]] (1794), [[Белоусов полиметалл кен орны|Белоусов]] (1797), Сокольный (1822), т.б. түсті металл кеніштері іске қосылды. 1844 жылдан Зырянов кеніші Алтай кен зауыттарының шикізат базасына айналды. Ресейде басыбайлылық құқықтың жойылуы салдарынан арзан жұмыс күшінен айрылған және тех. қайта құруды керек еткен Алтайдың кен өнеркәсібі күрт құлдырай бастады. Оны осы кезде Алтайдың кен өнеркәсібінің негізгі өнімі болып саналатын – күміс бағасының арзандауы ушықтырып жіберді. Алтай зауыттарының түгелдей дерлік жабылуымен бірге Алтайдың басыбайлылық кен өнеркәсібі ауданы, кейбір полиметалл кеніштері австралиялық, ағылшындық, франциялық, т.б. шетелдік капиталға концессияға берді. 19 ғасырдың соңынан бастап Семей қаласында өңдеу өнеркәсібі біршама дами бастады. Оның негізгі салалары: ұн тарту мен жүн жуу болды. Жиналған астық пен бидай ұны Ертіс арқылы кемемен 600 км-дей жердегі Сібір темір жолына жеткізіліп тұрды. Ал Қазақстанның бүкіл шығыс бөлігінен және ішінара Шыңжаң аймағынан (Қытайдан) жиналып әкелініп Семейде жуылған жүн алғашқы өңдеуден өткеннен соң, еуропалық Ресейдің шұға фабрикаларына жеткізілді. Өнеркәсіптің бұл екі саласынан басқа облыс жерінің әр тұсында орналасқан ірі елді мекендерде арақ-шарап пен сыра қайнату, сондай-ақ тері илеу, тон тігу, май және сабын қайнату өндірістері де болды. [[Зайсан (көл)|Зайсан]], [[Марқакөл (көл)|Марқакөл]], [[Алакөл (көл)|Алакөл]] көлдері мен Ертіс өзенінің салаларында балық аулау кәсібі, [[Риддер]] мен [[Алтай (қала)|Алтай]] ағаш және темір ұсталық кәсіптер орын алды. 19 ғасырдың екінші жартысында Ертіс өзенінде пайда болған кеме жол қатынасының маңызы күшейді. Кемелер Семейден [[Омбы|Омбыға]] дейін, Зайсан көлі мен Қара Ертіс бойымен жоғары көтерілді. Шығыс Қазақстан облысы Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында елеулі дами қойған жоқ. Тек 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұйымдастыру және елді индустрияландыру науқанын жүзеге асыруға байланысты Кенді Алтай Қазақстандағы түсті металлургия мен кен өнеркәсібінің ең ірі орталығына айналды. Алтайдың қазақтар тұратын бөліктерінде сан алуан елді мекендер пайда болды. Облыс экономикасының әрі қарай дамуына [[Түрксіб|Түркістан – Сібір темір жолы]] мен Локоть – Риддер және Өскемен – Зырянов темір жолын салу, Ертіс өзенінің көліктік маңызын көтеру, Түрксіб темір жолы Жаңғызтөбе стансасынан басталатын “Шығыс айналма жолы” деп аталған жақсартылған қара жол салу едәуір әсер етті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейінгі жылдары облыс экономикасы тез қарқынмен дамыды. Ертіс өзенінде [[Бұқтырма су электр станциясы|Бұқтырма]], [[Өскемен су электр станциясы|Өскемен]] және [[Шүлбі су электр станциясы|Шүлбі электр стасасылары]] салынды. Кенді Алтай бойында түсті металл өндіретін жаңа кеніштер мен оны өңдейтін металлургиялық кәсіпорындар, Семейде бұрынғы одақ көлемінде қуаты жағынан [[КСРО]]-да екінші орын алған ет комбинатының қуаты артып, Өскеменде титан-магний комбинаты, жасанды жібек комбинаты сияқты көптеген өнеркәсіп орындары пайда болды. Республикалық маңызы бар Алматы – Семей және облыс ішінде өнеркәсіп орындарын темір жолы стансасыларымен және ауылдық елді мекендерді ірі қалалармен, аудан орталықтарымен байланыстыратын облыстық маңызы бар көптеген автомобильдік жолдары салынды. ==Табиғаты== ===Жердің рельефі=== [[Сурет:Altai, Tienschan-Orte.png|thumb|right|200px|Алтай таулы жүйесінің картасы]] [[Сурет:Katun.jpg|200px|thumb|Алтай тауларындағы Қатын өзені]] Шығыс Қазақстан облысының жер бедерінің құрылысы өте күрделі. Таулары мен жоталары [[Сурет:Kazakhstan Altay 2.jpg|200px|thumb|Алтай тауларын]] *Ертіс өзенінен шығысында: [[Кенді Алтай]], [[Тікирек жотасы|Тікирек]], Черный, Оба, [[Становой таулы қыраты|Становой]], [[Көксу (жота)|Көксу]], [[Иванов жотасы|Иванов]], Қоржын, [[Үлбі жотасы|Үлбі]], [[Қызылқарағай жотасы|Қызылқарағай]], [[Нарын жотасы|Нарын]], [[Сарымсақты (жота, Оңтүстік Алтай)|Сарымсақты]], Тарбағатай, [[Оңтүстік Алтай жотасы|Оңтүстік Алтай]], [[Күршім жотасы|Күршім]] және [[Азутау]] жоталары мен олардың сілемдері *Ертіс өзенінен батыста:[[Қалба жотасы]], [[Семейтау|Семей]], [[Арқалық (тау, Семейтау тауы)|Арқалық]], Мыржық, [[Қараадыр (Ханшыңғыс жота)|Қараадыр]] таулары, Ханшыңғыс, [[Шыңғыстау]], [[Ақшатау (жота)|Ақшатау]] жоталары *Зайсан көлінің оңтүстігінен: Тарбағатай, Сауыр және [[Маңырақ]] жоталары. *Ертіс өзенінің екі жағындағы жоталар аралықтарында оқшаулана орналасқан таулар мен шоқылар: [[Майлықара]], [[Белтерек]], [[Айыртау (Шығыс Қазақстан облысы)|Айыртау]], [[Арқат тауы|Арқат]], Сандықтас, [[Жағалбайлы (тау)|Жағалбайлы]], Көктас, Атбас, [[Арасантау]], т.б. *Облыстың оңтүстік мен оңтүстік-шығысына Зайсан көлінің қазаншұңқыры орналасқан. *Облыстың қиыр солтүстік-батыс бөлігін [[Бесқарағай ауданы]]ның бүкіл аумағын қамтитын [[Балапан (жон)|Балапан жоны]] алып жатыр. ===Пайдалы қазбалар=== Шығыс Қазақстан облысының жер қойнауы кен байлықтарына бай. Мұнда [[мырыш]], [[қорғасын]], [[мыс]], [[күміс]], [[алтын]], [[кадмий]], [[сүрме]], [[күшәла]], [[темір]], [[күкірт]], [[висмут]], [[индий]], [[галий]], [[селен]], [[теллур]], [[сынап]], [[қалайы]], [[тантал]], [[ниобий]], [[молибден]], [[вольфрам]], [[титан]], [[никель]], [[кобальт]], [[көмір]], [[жанғыш тақтатас]], сондай-ақ әр түрлі химиялық шикізаттар мен [[құрылыс материалдары]]ның кен орындары бар. ===Климат=== Облыстың климаты тым [[Континенттік климат|континенттік]]. *Температурасы: **Қаңтардың жылдық орташа ауа температурасы ***жазық өңірінде –17°С ***биік тауаралық тұйық қазаншұңқырларында –26°С-қа дейін барады **Шілдеде 19 – 23°С. *[[Жауын-шашын]]: **солтүстік-шығысында 350 – 380 мм **оңтүстік-шығысында 250 – 300 мм **батысында 200 – 250 мм аралығында **Кенді Алтайдың батыс бөлігінде 1000 – 1500 мм Облыс бойынша вегетациялық кезең 175 – 200 тәулікті құрайды. ===Су ресурстары=== [[Сурет:Balkhash labeled ru.jpg|thumb|200px|Балқаш]] [[Сурет:Markakol 3.jpg|thumb|200px|Марқакөл]] Облыстың, әсіресе Кенді Алтай өңірі жер беті суларына бай. Олар Ертіс өзені мен Балқаш – Алакөл алаптарына жатады және негізінен өзендерден тұрады. *Өзендер **Ертіс (республикадағы ең үлкен өзені):Ол облыс аймағын [[Қытай]] шекарасынан бастап солтүстік-батыс бағытта қиып өтеді. Зайсан көліне дейінгі бөлігін Қара Ертіс деп атайды. Ертіс өзенінің ең ірі салалары: Қытай, [[Қалжыр]], [[Қалғұтты]], [[Күршім (өзен)|Күршім]], [[Нарын (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)|Нарын]], [[Қайыңды (Ертіс алабы)|Қайыңды]], [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]], [[Үлбі (өзен)|Үлбі]], [[Үбі (өзен)|Үбі]], Шүлбі, [[Жарма (өзен)|Жарма]], [[Құсты (өзен)|Құсты]], Еспе, Шорға, Боғас, [[Жүзағаш]], Бөкен, Манат, [[Тайынты]], [[Абылайкит]], Ұлан, [[Дресвянка (өзен)|Дресвянка]], Жартас, Құрық, [[Қызылсу (Ертіс алабындағы өзен)|Қызылсу]], [[Шар (өзен)|Шар]], [[Шаған (өзен, Абай облысы)|Шаған]]. **Балқаш – Алакөл көлдерінің алабындағы ең үлкен өзендері ([[Еміл]], [[Қатынсу]], [[Үржар]], Үлкен Текебұлақ, [[Қарақол (Алакөл алабындағы өзен)|Қарақол]], [[Ай (өзен)|Ай]], [[Аягөз (өзен)|Аягөз]], [[Бақанас (өзен)|Бақанас]]) бастауын Тарбағатай, Ақшатау, Шыңғыстау, Ханшыңғыс жоталары мен [[Көкшетау (таулар)|Көкшетау]]дан алады. *Көлдер **Облыс көлдерге онша бай болмаса да, мұнда Қазақстандағы ірі көлдер – Зайсан мен Марқакөл, оңтүстік-шығысында Алакөл мен Сасықкөл орналасқан. Басқа көлдері ұсақ және олар облыстың оңтүстік-батыс жағында, көбінесе Шар мен Шаған өзендерінің және Аягөз бен Ай өзендерінің ұсақ шоқылы, жазықтау келген суайрықтарында орналасқан. Облыста Ертіс өзені мен оның салалары суының өнеркәсіп пен халықты сумен қамтамасыз етуде үлкен маңызы бар. Сондықтан оларда ірі [[Бұқтырма су электр станциясы|Бұқтырма]], [[Өскемен су электр станциясы|Өскемен]] және [[Шүлбі бөгені|Шүлбі бөгендері]] мен СЭС-тер салынған. Бұларға қоса Нарын, Бұқтырма, Үлбі, Оба және Шүлбі өзендері ағаш ағызуға кеңінен пайдаланылады. Өзендер мен көлдердің (Зайсан, Алакөл, Марқакөл, т.б.) балық аулауда да едәуір маңызы бар. Облыстың Алтай аймағында минералды шипалық көлдер көп. Шығыс Қазақстан облысы жер асты суына да бай. Ол халықтың тұрмыстық қажетін өтеу және мал суаруға ғана емес, онымен бірге сан-алуан кеніштер мен кәсіпорындарды да сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады. ===Топырақтары=== [[Сурет:Schgrfso.png|right|200px||Топырақтар]] Облыстың [[топырақ|топырағы]] мен өсімдік жамылғысы жазық бөлігінде ендік белдем бойынша, ал таулы аудандарда биіктік белдем бойынша тараған. Бірақ бірқатар жерлерде бұл белдемдер жер бедерінің, жергілікті климаттың ерекшеліктеріне, өзендер мен көлдердің жақын болуларына байланысты айтарлықтай өзгеріске ұшыраған. Облыстың батыс жағында, ұсақ шоқылар тараған аудандарда солтүстіктен оңтүстікке қарай топырақ жамылғысы оңтүстіктің қара топырағынан шөлді-далалық топырақтарға ауысады. Ертістің оң жағалауындағы құмдақ топырақта таспалы қарағай орманы, ал оңтүстік қара топырақта бетегелі-селеулі өсімдіктер тараған. Қызғылт қоңыр топырақ Шыңғыстау жотасының етегінде бозғылт қоңыр топыраққа ауысады. Бұл топырақта бетегелі-селеулі өсімдіктермен аралас жусан да көп өседі. [[Қалба]] мен [[Шыңғыстау]] жоталарының гранитті қыраттарында кішігірім қарағайлы және қайыңды-теректі ормандар кездеседі. Зайсан мен Алакөл қазаншұңқырларында шөлдің сұр, сұрғылт және далалық топырағы (сұр топырақ) тараған. Зайсан қазаншұңқырында бұл топырақ арасында аздап сор және сортаң топырақ кездеседі. Ал Алакөл қазаншұңқырында олар әдетте сортаңданған. Зайсан қазаншұңқырында бозғылт қоңыр топырақ пен құмды алқаптар ([[Бозайғыр]] және [[Ақжан]]) тараған. Қазаншұңқырлардағы өзен жайылмаларында шалғынды-батпақты топырақ қалыптасқан. Зайсан қазаншұңқырында өсімдіктерден шашақты селеу, жусан, ал шағын өзен аңғарларында далалық шалғындар, Зайсан көлі мен Ертіс өзенінің жағаларында қамыс-құрақ көптеп кездеседі. Шығыс Қазақстан облысының таулы аудандарының топырақ және өсімдік жамылғыларында биіктік белдемдер айқын байқалады. Кенді Алтайдың төменгі биіктіктеріндегі далаларда ауыр саздақ және саздақ қара топырақ тараған. Олардан жоғары сұр топырақ пен күлгінденген қара топырақ, ал одан биікте таулық сұр күлгін топырақ тараған. Келесі белдеуде таулық шалғынды топыраққа, одан кейін таулық тундраға ауысады. Оңтүстік Алтай мен Сауыр таулары жоталарының төменгі бөліктерінде (тиісінше 600 – 800 м-ге және 1200 – 1300 м-ге дейін) түпкі жыныстардың және саздақ шөгінділердің үстінде таулық күрең топырақ тараған. Олардан жоғары қаратопырақ белдеуі, тау беткейінде таулық қарашіріндісі аз және шымтезекті топырақ, тауаралық қазаншұңқырларда таулық қошқыл қаратопырақ қалыптасқан. Ең биік жерлерде таулық тундра топырағы орын алған. Тарбағатайда қызғылт қоңыр және қаратопырақпен бірге шөптесін өсімдікті таулық шалғынды және орманды телімдерде орманның сұр топырағы тараған. ===Өсімдіктер=== [[Сурет:Winter in Kharkiv.jpg|thumb|right|200px|Тянь-Шань шыршасы]] Алтайдың баурайын шымды-астық тұқымдас шөптер даласы, одан төменірек бетегелі-селеулі, ал жоғарырақта қайыңды-теректі шоқтоғай аралас шөпті-селеулі дала алып жатыр. 700 м және одан биіктеу жерлерде астық дақылды аралас шөпті шалғын алмасқан қылқан жапырақты орман белдеуі басталады. Кенді Алтайда самырсынды-шыршалы-қара самырсынды ормандар басым келеді, ал Оңтүстік Алтайда олармен сібір қара самырсыны аралас өседі. Сауыр жотасының жапырақты ормандарында [[Тянь-Шань шыршасы]] өседі. [[Кенді Алтай]]да орманды белдеуден жоғары субальпілік, альпілік шалғындар өседі, одан биікте олар қыналарға ауысады. Тарбағатайда [[алма]] ағаштары және теректі ормандар тараған. ===Жануарлар=== Шығыс Қазақстан облысының жануарлар дүниесі өте бай. Мұнда табиғатының әр түрлі болуына байланысты таулық жануарлармен бірге қарағайлы ормандар, далалар және шөлейт жануарлары көп тараған. Алтай мен Сауырдың және Ертіс маңы ормандарында [[тиін]], [[ақтышқан]], [[кәмшат]] сияқты қымбат елтірілі аңдардың және құстардың кәсіпшілік маңызы бар. [[Алакөл ойысы|Алакөл]] мен [[Зайсан қазаншұңқыры|Зайсан]] қазаншұңқырларының су қоймаларында ондатра жақсы жерсіндірілген. Ертіс пен оның салаларында, Марқакөл, Зайсан және Алакөлде, Ертіс бойындағы Бұқтырма, Өскемен және Шүлбі бөгендерінде балықтың көптеген түрлері, оның ішінде [[стерлядь]], [[таймень]], [[хариус]] сияқты бағалы балықтар көптеп кездеседі. Олардың негізінде балық аулау мен балық өңдеу кәсіпшілігі ұйымдастырылған. ==Халқы== Шығыс Қазақстан облысы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> {| class="wikitable" |- ! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007 |- |1 559 078 |1 646 039 |1 771 769 |1 531 024 |1 465 931 |1 455 412 |1 442 097 |1 431 180 |1 424 513 |} {| class="wikitable" |- !2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015 |- |1 417 384 |1 396 866 |1 398 219 |1 398 083 |1 395 059 |1 393 964 |1 394 018 |1 395 324 |}Облыста Қазақстан халқының 9,4%-ы шоғырланған. *59,4%-ы қалалық жерлерде *40,6%-ы ауылдық жерлерде *Адамдардың саны **[[Өскемен]] - 340,0 мың **[[Семей]] - 322,0 мың **[[Риддер]] - 52,0 мың **[[Зырянов]] - 40,1 мың **[[Аягөз]] - 36,6 мың **[[Зайсан]] -15,2 мың **[[Шемонаиха]] -16,1 мың **[[Шар]] - 7,5 мың **[[Курчатов]] - 10,1 мың **[[Серебрянск]] - 0,3 мың **[[Глубокое (Шығыс Қазақстан облысы)|Глубокое]], [[Үлбі]], [[Шүлбі]], [[Жезкент]], [[Белоусовка (Шығыс Қазақстан облысы)|Белоусовка]], [[Жаңа Бұқтырма]], т.б. кенттерде, өнеркәсіптік маңызына қарай тұрғындар саны 0,3 мыңнан 10,0 мыңға дейін жетеді. ===Тығыздығы=== Облыс халқының орташа тығыздығы әр 1 км²-ге шаққанда 5,1 адам. Халықтың ең жиі қоныстанған жерлері – Ертістің оң жағалауы, әсіресе Кенді Алтайдың тауаралық жазықтары. Глубоков, Бородулиха және [[Шемонаиха ауданы]]нда бұл көрсеткіш 9-дан 12,7 адамға, ал Өскемен қаласының төңірегінде 186 адамға, Семей қаласының төңірегінде 133,5 адамға дейін барады. Ауылдық жердің қоныстануы да әркелкі. ===Ұлттық құрамы=== *[[қазақтар]] - 61% астам *[[орыстар]] - 35% астам *басқа ұлттар - шамамен 4% ==Экономика== Шығыс Қазақстан облысы Қазақстанның ең ірі индустриялды-аграрлық аймағы саналады. Шаруашылығының басты саласы – [[өнеркәсіп]]. Оның құрамында кен өндіру, [[түсті металлургия]], энергетика, машина жасау, құрылыс материалдар өнеркәсібі, ағаш өңдеу, тамақ және жеңіл өнеркәсіптері дамыған. 2006 ж. облыс өнеркәсібінің барлық салалары 399,1 млрд теңге көлемінде өнім өндірді, бұл бүкіл ел өнеркәсібі өндірісінің 6,2%-на тең. ===Кен өндіру өнеркәсібі=== [[Сурет:KM logo.gif|right|thumb|«[[Қазақмыс]]»]] [[Сурет:Jezkazgan 04.JPG|250px|thumb|Кен өндіру өнеркәсібі («Казахмыс»)]] [[Сурет:Автогрейдер с АСУ G-506.jpg|thumb|right|200px|Кен өндіру өнеркәсібі]] [[Сурет:Salt Cars.jpg|thumb|right|200px|Шахта]] Облыс өнеркәсібінің негізін кен өндіру өнеркәсібі құрайды. Бұл салада 197 нысан жұмыс істейді (2006). Негізгі өндірілетін өнімдері – [[Түсті металлургия|түсті металл]] ([[мыс]], [[мырыш]], [[күміс]]), [[алтын]], [[титан]], [[көмір]]. 2005 ж. облыс бойынша 10,8 млн т түсті металл кентасы өндірілді. Кентасты негізінен [[Риддер]] және [[Зырянов]] [[полиметалл]] кен аудандарындағы “Қазақмырыш” АҚ-на қарасты кеніштер, [[Ертіс]] маңы полиметалл кенді ауданындағы [[Қазақмыс|“Қазақмыс корпорациясына”]] қарасты кәсіпорындар өндіреді. Асыл металл өндіру саласы бойынша Шығыс Қазақстан облысында 27 кәсіпорын бар. Оларда 3,5 мыңнан астам адам жұмыс істейді, 17,3 т алтын өндіріледі. Негізгі алтын өндірушілерге “Бақыршық” кен кәсіпорны, “ФИК”, “Алел”, “Алтынтөбе” АҚ-ның, “Андас Алтын”, “Даңқ”, “Жерек”, “Іnter Gold Capital” ЖШС-терінің кеніштері жатады. 2006 ж. Өскеменнің титан-магний комбинатын жергілікті шикізатпен қамтамасыз ететін (Көкпекті ауданында) Сәтбаев атындағы ильменит құмының кен орны іске қосылды. Ол жылына 15,0 мың т ильменит концентратын береді. Облыстағы көмір өндіру 6 нысан бойынша жүзеге асырылады. Ол негізінен “Қаражыра ЛТД” ЖШС-не қарасты Қаражыра, Кендірлік және [[Алакөл көмір кені|Алакөл кен]] орындары. Облыс өнеркәсібінің басты түсті металлургиясы[[Қазмырыш|“Қазмырыш”]], “[[Өскемен титан-магний комбинаты]]”, "[[Үлбі металлургиялық зауыты]]" АҚ-дары, "[[Қазақмыс]] корпорациясы” АҚ-ның “Шығыс Қазмыс” бөлімшесін, Қазақстан Республикасы Ұлттық банкісінің РМК “Қазақстан монета сарайы”, “Қазниобий Ертіс химия-металлургия зауыты”, “Ертіс сирек элементті компаниясы”, “Қазмырыштех” ЖШС-терін қамтиды. Бұл кәсіпорындар өздерінің шығарған сан алуан, бағалы өнімдері бойынша дүние жүзіне белгілі. ===Электр энергетикалық кешені=== Облыстың электр энергетикалық кешенінің құрамында Ертіс өзеніндегі [[Бұқтырма су электр станциясы|Бұқтырма]], [[Өскемен су электр станциясы|Өскемен]], [[Шүлбі су электр станциясы|Шүлбі СЭС]]-тері, [[Үлбі]] мен [[Громотуха]] өзендері бойындағы Риддер СЭС каскадтары, Өскемен, Риддер, [[Семей жылу-электр орталығы|Семей ЖЭС]]-тері, т.б. кәсіпорындар бар. ===Машина жасау және металл өңдеу өнеркәсіп=== [[Сурет:SemAZ.jpg|thumb|right|500px|Семейдегі автобус жинайтын цех]] Облыстың машина жасау және металл өңдеу өнеркәсіп кешені 18 ірі және қуаты орташа кәсіпорындарын біріктіреді де, мұнай кәсіпшілік және металлургия өнеркәсібі жабдықтарын, тұрмыстық электр қозғалтқыш пен сорғыларды, конденсаторлар, техникалық және кабельдік өнімдер, металл бұйымдарын пісіретін электродтар, т.б. көптеген өнімдер жасап шығарады. *2006 ж. бұл саланың кәсіпорындары 26,8 млрд теңге өнеркәсіп өнімдерін өндірді. Кейінгі жылдары облыстың машина жасау өнеркәсібі жаңа кәсіпорындармен толықты. *2003 ж. Өскемен “Бипэк-Авто” компаниясы АвтоВАЗ компаниясымен бірлесіп жеңіл автомобиль зауытын іске қосты. *2005 – 2006 ж. осында “Шкода” жеңіл автомобильдерін құрастыру жөніндегі линиялар, “Семей машина зауыты” АҚ-ның негізінде автомобиль агрегаттары мен түйіндерін шығаратын желі іске қосылды. *Болашақта Өскемен, Семей қалаларында, т.б. жаңа машина жасау кәсіпорындарын орналастыру көзделген. ===Ағаш өңдеу өнеркәсібі=== [[Сурет:Puchberg Gattersäge in Sonnleiten.jpg|thumb|250px|right|Ағаш өңдеу өнеркәсібі]] Шығыс Қазақстан облысының ағаш өңдеу өнеркәсібі негізінен “Ертістрансойл”, “Жаңасемейшпалзауыты”, “Өскемен Иннотекс”, "[[Өскемен жиһаз комбинаты]]" сияқты құрамында бірнеше нысандары бар 4 ірі және орташа қуатты кәсіпорындарды қамтитын ЖШС-терден тұрады. Олар кесілген ағаш материалдарын, дайындамалар, үй салуға қажет бөренелер, терезе мен есік жақтауларын жасауға маманданған. Жиїаз жасау өнеркәсібінің құрамында 119 кәсіпорын бар, олардың алтауы ірі және орта қуатты. Жылына 30 мың м³ фанера, жиһаздық тақта, ДСП шығаратын өндіріс Бородулиха ауданында іске қосылды. ===Жеңіл өнеркәсібі=== Облыстың жеңіл өнеркәсібі тігін және тоқыма бұйымдарын, мата-жүн, аяқ киім, құрылыс киізін, тон және былғары бұйымдарын өндіретін “Рауан” АҚ-н, “Семмамжабдық фирмасын”, “Ника”, “Семей байпақ-шұлық фабрикасы”, “НИМЭКС-Текстиль” ЖШС-терін, “Қазруно” СФ АҚ-ын, “Роза”, “Тыныс-V” және “Семей былғары-аң терісі комбинаты” ЖШС-ын қамтиды. Бұлардың құрамында 133 кәсіпорын бар, олардың 118 тоқыма және тігін саласына, 15 былғары, былғары аяқ киім және бұйымдар шығаратын салаға жатады. Бұл өнімдердің біраз бөлігін зағиптар мен кереңдер қоғамдарының оқу-өндірістік кәсіпорындары жасайды. ===Тамақ өнеркәсібі=== Шығыс Қазақстан облысыда тамақ өнеркәсібі саласы да жақсы дамыған. Оның құрамында "[[Семей ет комбинаты]]" АҚ, “Шемазат” ЖШС (Риддер ет комб.), “Эмиль” ЖШС, “Шығыс-сүт” корпорациясы жұмыс істейді. 2005 ж. бұл сала (толықты): *Зайсан ауданы Қарабұлақ ауылындағы балық өңдейтін “Балық Продукт Восток” *Глубоков ауданындағы “Аргонавт ШҚ” *Зырянов ауданындағы картоп өңдейтін “Плюс” *Вафли өндіретін “Смик” ЖШС-і *Шұжық бұйымдарын өндіретін “Хорс” *Аягөз қаласында салынған мал соятын және ет өңдейтін “Рауан” *Қатонқарағай ауданындағы “Заготпромторг” ЖШС. ===Құрылыс материалдары өнеркәсібі=== Құрылыс материалдары өнеркәсібінің құрамында “Силикат”, “Өскемен арматура зауыты”, “Семейцемент зауыты” АҚ-тары, т.б. ірі және орташа қуатты кәсіпорындар жұмыс істейді. Ең ірі кәсіпорындарда құрылыс материалдарын өндірудің жаңа технологиялары енгізілуде. ===Ауыл шаруашылығы=== Шығыс Қазақстан облысында 1997 жылға дейін ауыл шаруашылығымен әр түрлі саладағы - *55 ұжымшар *199 кеңшар *57 мемлекеттік ауыл шаруашылық кәсіпорындар айналысты. Таратылған ұжымшарлар мен кеңшарлар негізінде облыста жаңадан әр нысандағы шаруашылықтар құрылып, олардың саны 15,5 мыңға жетті. Оның ішінде 15,1 мыңы – шаруа қожалықтары. Облыс бойынша 10,48 млн га ауыл шаруашылық жер бар: *1419,6 мың га егістік *736,1 мың га шабындық *8247,9 мың га жайылым 2005 ж. облыста егіс аумағы 1018,5 мың га-ға жетті, оның 65,4%-ы [[Бородулиха ауданы|Бородулиха]], [[Үржар]], [[Шемонаиха]], [[Глубокое felfys|Глубокое]] және [[Көкпекті ауданы|Көкпекті]] аудандарында орналасқан. Шығыс Қазақстан облысының өсімдік шаруашылық [[Дәнді бұршақ дақылдары|дәнді-бұршақ дақылдарын]], [[картоп]], [[көкөніс]], [[күнбағыс]], мал азықтық дақылдар өсіруге маманданған. 2005 ж. шаруашылықтың барлық санаты бойынша (жетті): *дәнді бұршақ дақылдар егісі 586,4 мың га-ға *картоп 25,7 мың га-ға *көкөніс 9,7 мың га-ға *малазықтық дақылдар 128,3 мың га-ға *күнбағыс егісі 264,6 мың га-ға - бұл бүкіл Қазақстандағы күнбағыс егісінің 58,2%-на тең. Мал шаруашылығы [[ірі қара]], [[жылқы]], [[қой]] мен [[ешкі]], [[шошқа]], [[құс]] және [[ара]] өсіруге маманданған. 2005 ж. облыста (жетті) *ірі қара мал саны 734,8 мың (оның 312,1 мыңы сиыр) *жылқы 149,6 мың *қой мен ешкі 1762,7 мың *шошқа 104,3 мың *құс саны 2877,6 мың Соның негізінде облыстағы шаруашылықтардың барлық санаттары бойынша *91,3 мың [[ет]] *634,6 мың [[сүт]] *3,5 мың т [[жүн]] *280,9 млн дана [[жұмыртқа]] өндірілді. ===Транспорт=== Шығыс Қазақстан облысында темір, автомобиль, су және әуе жолы қатынастары дамыған. 2005 ж. облыс бойынша: *автомобиль жолының ұзындығы 11830 км *темір жолдың ұзындығы 1203 км *су жолының ұзындығы1084 км болды. Автомобиль және су жолының ұзындығы бойынша Шығыс Қазақстан облысы республикада 1-орынды алады. Темір жол көлігі облыс орталығы [[Өскемен]] қаласын [[Семей]], [[Аягөз]], [[Шемонаиха]], [[Риддер]] және [[Алтай (қала)|Алтай]] қалаларымен байланыстырады. Облысты шетке шығаратын темір жолы тармақтары: *Семей – Алматы *Семей – Локоть *“Защита” – Локоть 2005 ж. Курчатов – Шар темір жолы салынды, ал оның жалғасы (ұзындығы 150 км) 2007 ж. облыс орталығы Өскемен қаласына дейін жететін болды. Сөйтіп облыста Түркістан – Сібір темір жолымен қиылысатын екінші темір жолы – Курчатов – Шар – Өскемен темір жолы іске қосылатын болады. Автомобиль көлігі автожолдар мен темір жолдар қиылысатын ірі қалалар мен аудан орталықтарында үлкен жол тораптарын жасай отырып, жолаушылар мен жүк тасу жұмыстарын іске асыруда үлкен рөл атқарады. *Бұл көліктің жұмысы республикалық маңызы бар: **Алматы – Семей **Семей – Павлодар **Семей – Курчатов **Жаңғызтөбе – Өскемен **Георгиевка – Көкпекті – Зайсан **Аягөз – Үржар – Бақты; *облыстық маңызы бар **Аягөз – Баршатас – Қайнар **Семей – Қарауыл – Қайнар **Көкпекті – Самара – Өскемен **Үлкен Нарын – Қатонқарағай – Бергіел **Өскемен – Шемонаиха **Өскемен – Риддер **Өскемен – Алтай **Күршім – Қалжыр **Семей – Қайнар Автомобильді жолының жиілігі бойынша (әр 1000 км²-ге шаққанда 38,9 км). Шығыс Қазақстан облысы республикада Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Оңтүстік Қазақстан және Алматы облыстарынан кейін 5-орынды алады. Су жолы қатынасы түгелдей Ертіс өзені арқылы іске асырылады. Ертіске автомобиль жолдары келіп түйісетін тұстардағы 15-ке жуық елді мекенде өзен айлақтары жұмыс істейді. Өзен жолы арқылы Шығыс Қазақстан облысы [[Павлодар облысы]]мен, одан әрі [[Ресей]]дің [[Омбы облысы]]мен қатынасады. Әуе жолы облыс орталығы мен [[Семей]] қаласын [[Астана]], [[Алматы]] қалаларымен және республиканың басқа облыс орталықтарымен жалғастырады. Шығыс Қазақстан облысы көліктің барлық түрімен жүк тасымалдаудың көлемі бойынша республикада 1-орында, жолаушылар тасымалдаудың көлемі бойынша Алматы қаласы мен [[Қарағанды облысы]]нан кейін 3-орында келеді. 2005 ж. олардың жалпы көлемі тиісінше 257,1 млн т-ға және 969,7 млн адамға жетті. Жүк және жолаушылар айналымы бойынша да облыс республикада елеулі орындарға ие. 2005 ж. көліктің барлық түрі бойынша жүк айналымы 4904,1 млн тонна-километр, жолаушылар айналымы 7959 млн жолаушы-километр болды. ==Білім алу== [[Сурет:ШКМТУ-3.jpg||right|thumb|[[Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті]]|250px]] 2005 ж. Шығыс Қазақстан облысында мектепке дейінгі балалар мекемесі 80-ге, ал ондағы балалар саны 11952-ге жетті; 2005 – 06 оқу жылында оқытудың барлық санаттары бойынша оқушылардың саны 331,5 мың болды. *230,3 мыңы жалпы білім беретін мектептерде *13,0 мыңы кәсіптік-техникалық мектептер мен лицейлерде *35,4 мыңы колледждерде *52,8 мыңы жоғары оқу орындарында оқыды. Білім беретін мекемелер *834 мектептер *39 кәсіптік-техникалық мектептер *43 колледждер *10 жоғары оқу орны *678 орта білім беру мектептер ==Медицина== Шығыс Қазақстан облысында халықты емдеумен 1600 дәрігер, 11560 орта білімді медициналық қызметкерлер айналысады. Әр 10 мың адамға шаққанда тиісінше 38,8 дәрігер және 80,8 медициналық қызметкерден келеді, бұл орта республикалық көрсеткіштен біршама жоғары. Медициналық мекемелері: *106 аурухана *414 амбулатория мен емханалар Бұл мекемелерде 113 әйелдер консультациялары, 4 ана босанатын үйлер, 36 медициналық жедел жәрдем стансасылары, 60 дербес стоматологиялық емханалар бар. Қазіргі кезде облыстың ауруханаларында 11347 төсек бар, бұл 10000 адамға шаққанда 79,3 төсектен келеді, ал ауру балаларға 1747 төсек, жүкті және босанатын аналарға 788 төсек жабдықталған. ==Мәдениет== [[Сурет:Dramteatr-oskemen.jpg|thumb|250px|[[Шығыс Қазақстан облыстық орыс драма театры (Өскемен)]]]] *Драма театрлары: **[[Шығыс Қазақстан облыстық орыс драма театры (Өскемен)]] **[[Ф. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театры]] *276,7 мыңға жуық экспонаты бар 11 мұражайлар: **Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың музейі **Облыстық этнографиялық музей **Семей қаласындағы Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнерінің облыстық музейі **Облыстық тарихи өлкетану-музейі **Шығыс Қазақстан көркемөнер музейі. ==Архитектура== [[Сурет:Enlik-Kebek cinema in Semey.jpg|thumb|250px|Еңлік-Кебек кинотеатры, Семей]] [[Сурет:Abay Library in Semey.jpg|thumb|250px|Абай атындағы кітапханасы, Семей]] *Тарихи және мәдениет ескерткіштерінен Ұлан ауданындағы “Абылайкит” ғибадатханасының ескі қонысы *16 нысаннан тұратын Семей қаласындағы тарихи-архитектуралық ескерткіштер *844,8 мың дана кітап қоры бар 267 кітапхана *183 клубтық мекемелер *7 киноқондырғы *34 туристік мекеме *55 қонақ үйлер ==Туризм== Шығыс Қазақстан облысының мәдени-танымдық туризмді дамыту үшін үлкен әлеуеттік мүмкіндіктері бар. ШҚО-ның тек қазақстандық қана емес, сонымен қатар әлемдік туристік нарықта әлеуетті бәсекеге қабілеттілігін көрсете алатын айырықша табиғи-географиялық, климаттық, бальнеологиялық, мәдени-тарихи ресурстары бар. ШҚО туристік саласының дамуына байланысты Алматы мен Астана қалаларынан кейін 3-орынды иеленеді. 2020 жылдарға дейінгі Қазақстан Республикасының туристік саласын дамыту Тұжырымында «Шығыс Қазақстан кластері «Табиғат таңғажайыптары әлемі» және экологиялық туризмді дамыту орталығы ретінде» белгіленетіні жайлы айтылған. Шығыс Қазақстан кластеріне ШҚО-ның солтүстік және шығыс бөліктері енеді. Кластердің орталығы кластердің орталығы болады, оған туристік қызығушылық тудыратын 8 басты жер енгізіледі: 1) «Берел» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайының нысандары; 2) Бұқтырма су қоймасы; 3) Ертіс өзені мен Жайсан көлі; 4) Катон-Қарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі; 5) Қалжыр өткелі; 6) Риддер-Анатау және Иванов таулары; 7) Алакөл көлі; 8) Семей қаласы. Қазақстанның халықаралық туризмге енуінің өзіндік болашағы бары белгілі. Біздің әлеуетті нарықтарымыз - Ресей, Қытай, Еуропа, Таяу Шығыс. Тек Ресей мен Қытаййдың өзі ғана 150 миллионнан астам туристермен қамтамасыз етеді. Бүгінде Қазақстан 52 елмен визасыз режимге көшу жөнінде келісімдер жасалған. Одан басқа «ЭКСПО-2017»-ні өткізуге айындық барысында басқа да көптеген елдермен виза реимін қарапайымдандыру жұмыстары жүргізілуде. Солай бола тұра Қазақстан туризмінің бүгінгі даму қарқыны бар әлеуетті толық пайдалануға мүмкіндік бермей отыр. Әлемде біз жайлы туристік мақсатпен баруға тұратын ел ретінде әлі өте аз біледі. Бірнеше халықаралық жәрмеңкелерге қатысу күтетін әсерге қол жеткізуге мүмкіндік бермей отыр. Туристік саланың дамуының төмен деңгейі елдің туристер үшін жағымды имиджін қалыптастыру мәселесіне қатысты ғылыми зерттеулердің жоқтығымен де тікелей байланысты. Қазақстанда туризм саласында белсенді PR-кампаниялар, имидждік жобалар жасау мәселесі бойынша кешенді және жүйелі талдаулар жүргізетін ғылыми-зерттеу құрылымы жоқ. Елімізде қалалар мен аймақтардың туристік имиджін көтерумен шұғылданатын мықты мемлекеттік-жекеменшік ұйымдар да жоқ. Аналитиктердің айтуынша, «туркомпаниялардың 80 пайызынан астамы қазақстандықтардың шет елдерде демалуын ұйымдастырумен шұғылданады, демек, олар шетелдік турөнімдерді сату-сатып алумен айналысады». Осыдан келіп, республиканың қазіргі туристік нарығындағы жағдай маркетингті қолдануды, жаңа тұтынушының басты ерекшеліктерін зерттеуді, туристік қызметтерді олданушының уәждемесі мен мінез-құлық ерекшеліктерін айқындауды талап етеді. Сол себепті туристерге арналған экспресс-жолсілтеуші ақпараттық өнімдерді дайындаудың маңыздылығы өз-өзінен айқындалады. == Тағы қараңыз == *[[Аустрия жолы]] ==Сілтемелер== *[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том *[Электронды ресурс]: http://www.kit.gov.kz/html/koncepcia.html{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *Депутат Д.Назарбаева: Формирование имиджа Казахстана за рубежом должно вестись системно // [Электронды ресурс]: http://www.zakon.kz/4593836-deputat-d.nazarbaeva-formirovanie.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331060039/http://www.zakon.kz/4593836-deputat-d.nazarbaeva-formirovanie.html |date=2014-03-31 }} *Дуйсенгалиев Т. Мировой опыт развития туристической индустрии в применении к нашей стране // [Электронды ресурс]: http://www.zakon.kz/217500-mirovojj-opyt-razvitija-turisticheskojj.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205003655/http://www.zakon.kz/217500-mirovojj-opyt-razvitija-turisticheskojj.html |date=2014-12-05 }} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Шығыс_Қазақстан_облысы Шығыс Қазақстан облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225703/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} * [http://www.akimvko.gov.kz/region.htm/ Шығыс Қазақстан облысы әкiмiнiң ресми сайты айдарларының тiзбесi] * [http://altaynews.kz/kaz/ Шығыс Қазақстан облысының жаңалықтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202235720/http://altaynews.kz/kaz/ |date=2013-12-02 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Шығыс Қазақстан облысы}} {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]] [[Санат:Алтай]] [[Санат:1932 жылы пайда болғандар]] dr9tne5vk8p6lm4tboaigebbcaff41g 3693878 3693875 2026-11-09T11:56:36Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693878 wikitext text/x-wiki {{Қазақстан облысы |облыстың атауы = Шығыс Қазақстан облысы |елтаңба = Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg |карта = East Kazakhstan in Kazakhstan.svg |әкімшілік бірліктің картасы = |lat_dir = N |lat_deg = 49 |lat_min = 57 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 82 |lon_min = 37 |lon_sec = |region = KZ |облыс орталығы = {{байрақ|Өскемен}} |құрылған уақыты = [[10 наурыз]] [[1932 жыл]]ы |аудандар саны = 11 |ауылдық округтер саны = 103 |кенттік әкімдіктер саны = |қалалық әкімдіктер саны = 6 |ауылдар саны = 350 |тұрғыны = {{құлдырау}} 723 153 <ref>[https://stat.gov.kz/region/ Халық саны (2025 жылғы 1 наурызға)]</ref> |санақ жылы = 2025 |халық саны бойынша орны =11 |тығыздығы = 7,4 |тығыздығы бойынша орны = 4 |ұлттық құрамы = {{nobr|[[қазақтар]] (50,23%)}}, {{nobr|[[орыстар]] (44,93%)}}, {{nobr| [[немістер]] (1,39%)}}, {{nobr| [[татарлар]] (0,86%)}}, {{nobr| [[украиндар]] (0,80%)}}, {{nobr|басқа ұлт өкілдері (1,79%)}}<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT482938 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2023 жыл басына)]</ref> |жер аумағы = 97,8 мың |жер аумағы бойынша орны = 17-ші |су ауданы = |ЖІӨ = |ЖІӨ бойынша орны = |ЖІӨ жылы = |жан басына шаққанда ЖІӨ = |экономикалық аудан = [[Шығыс Қазақстан]] |ресми тілі = |әкімі = [[Нұрымбет Аманұлы Сақтағанов|Нұрымбет Сақтағанов]] |add1n = Әкімдіктің мекенжайы |add1 = Өскемен қаласы, Горький көшесі, №40 |ISO 3166-2 коды = KZ-VOS |телефон коды = +7 7232 |пошта индекстері = 07xxxx |марапаттары = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimvko?lang=kk Шығыс Қазақстан облысының әкімдігі |ортаққордағы санаты = East Kazakhstan Province }} [[Сурет:Akimat oskemen.jpg|thumb|250px|Облыстық әкімшілік ғимараты ([[Өскемен]])]] '''Шығыс Қазақстан облысы''' — [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның солтүстік-шығысындағы әкімшілік-аумақтық бөлігі. [[1932 жыл|1932 жылы]] [[10 наурыз|10 наурызда]] құрылған. [[1997 жыл|1997 жылғы]] [[23 мамыр|23 мамырдағы]] № 3528 [[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан Республикасы Президентінің]] Жарлығымен облыс құрамына таратылған. [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысы]]ның территориясы қосылып, [[2022 жыл|2022 жылы]] [[8 маусым|8 маусымда]] [[Абай облысы]] болып қайта бөлінді. ==Географиясы== *Облыс орталығы - [[Өскемен]] ([[1720 жыл|1720 жылы]] негізі қаланған) * Жер аумағы - 283 300 км² *Халқының саны (2024) - 726 300 адам; <ref>https://stat.gov.kz/region/</ref> *[[Өскемен]] - [[Астана]] - 1084 шақырым *[[Өскемен]] - [[Алматы]] - 1100 шақырым <pre>= =Шығыс Қазақстан облысының географиялық жағдай== {{Шығыс Қазақстан облысы: энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» ЖШС, 2014. – ISBN 978-601-7472-76-4.}}</pre> Шығыс Қазақстан облысының географиялық жағдайы бірегей. Ол Еуразия континентінің орта тұсында үлкен аумақты Батыс Сібір жазығы, Орталық Азияны қамтитын Ертіс өзенінің жоғарғы алабын алып жатыр.Облыс - солтүстігінде Ресей Федерациясымен; -шығыс және оңтүстік-шығысында Қытай; - оңтүстігінде Алматы, - батысында Павлодар және Қарағанды облыстарымен шектеседі. === Әкімшілік-аумақтық құрылысы === *Ауылдық аудан - 9 *[[Қала]] - 6 **Аудандық маңыздылығы бар қала - 4 **Облыстық маңыздылығы бар қала - 2 *[[Кент]] - 24 * Ауыл - 826 == Әкімшілік бөлінісі == [[File:East Kazakhstan Province 2022.png|200px|thumb|Облыстың 2022 жылғы әкімшілік бөлінісі]] Облыс құрамында – 11 аудан, 2 қалалық әкімдік: {| class="wikitable" |+ Халқының саны (2009, 2021)<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- ! Облыс аудандары мен қалалары!! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- | [[Алтай ауданы]]||77672 ||{{құлдырау}}62393 ||80,3 ||36214 ||{{құлдырау}}29278 ||80,8 ||41458 ||{{құлдырау}}33115 ||79,9 |- | [[Глубокое ауданы]]||63581 ||{{құлдырау}}57533 ||90,5 ||30677 ||{{құлдырау}}28116 ||91,7 ||32904 ||{{құлдырау}}29417 ||89,4 |- | [[Зайсан ауданы]]||34593 ||{{өсім}}36153 ||104,5 ||17224 ||{{өсім}}18203 ||105,7 ||17369 ||{{өсім}}17950 ||103,3 |- | [[Катонқарағай ауданы]]||15336 ||{{құлдырау}}10316 ||67,2||7757||{{құлдырау}}5356 ||69 ||7579 ||{{құлдырау}}4960 ||65,4 |- | [[Күршім ауданы]]||19490 ||{{құлдырау}}15246 ||78,2||9754||{{құлдырау}}7673 ||78,6 ||9736 ||{{құлдырау}}7573 ||77,7 |- | [[Марқакөл ауданы]]||12477 ||{{құлдырау}}7814 ||62,6||6274||{{құлдырау}}4083 ||65 ||6203 ||{{құлдырау}}3731 ||60,1 |- | [[Самар ауданы]]||16304||{{құлдырау}}12302||75,4||7959||{{құлдырау}}6106 ||76,7 ||8345 ||{{құлдырау}}6196 ||74,2 |- | [[Тарбағатай ауданы]]||25849||{{құлдырау}}20017||77,4||13243||{{құлдырау}}10389 ||78,4 ||12606 ||{{құлдырау}}9628 ||76,3 |- | [[Ұлан ауданы]]||39079 ||{{құлдырау}}34067 ||87,2 ||19119 ||{{құлдырау}}17179 ||89,9 ||19960 ||{{құлдырау}}16888 ||84,6 |- | [[Үлкен Нарын ауданы]]||14720 ||{{құлдырау}}11709 ||79,5 ||7259 ||{{құлдырау}}5905 ||81,3 ||7461 ||{{құлдырау}}5804 ||77,7 |- | [[Шемонаиха ауданы]]||49202 ||{{құлдырау}}42449 ||86,3 ||23476 ||{{құлдырау}}20716 ||88,2 ||25726 ||{{құлдырау}}21733 ||84,5 |- | [[Өскемен қалалық әкімдігі]]||314953 ||{{өсім}}368692 ||117,1 ||142509 ||{{өсім}}172304 ||120,9 ||172444 ||{{өсім}}196388 ||113,9 |- | [[Риддер қалалық әкімдігі]]||58916 ||{{құлдырау}}52555 ||89,2 ||27424 ||{{құлдырау}}24344 ||88,8 ||31492 ||{{құлдырау}}28211 ||89,6 |- | '''ЖАЛПЫ САНЫ'''||742172 ||{{құлдырау}}737246 ||99,3 ||348889 ||{{өсім}}349652 ||100,2||393283 ||{{құлдырау}}387594 ||98,5 |} {{ПозКарта+|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы|width=400|float=right|caption=Шығыс Қазақстан қалалары |places= {{ПозКарта~|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |label = [[Өскемен]] |lat_deg = 49 |lat_min = 57 |lon_deg = 82 |lon_min = 37 |width = 300 |float = right |mark = Blue pog.svg |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |label = [[Шемонаиха]] |lat_deg = 50 |lat_min = 37 |lon_deg = 81 |lon_min = 54 |width = 300 |float = right |mark = Cyan pog.svg |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |label = [[Риддер]] |lat_deg = 50 |lat_min = 20 |lon_deg = 83 |lon_min = 30 |width = 300 |float = right |mark = Black pog.svg |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |label = [[Зайсан (қала)|Зайсан]] |lat_deg = 47 |lat_min = 28 |lon_deg = 84 |lon_min = 52 |width = 300 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |label = [[Алтай (қала)|Алтай]] |lat_deg = 49 |lat_min = 44 |lon_deg = 84 |lon_min = 16 |width = 300 |float = right |mark = Gray pog.svg |mark size = 10 }} {{ПозКарта~|Қазақстан Шығыс Қазақстан облысы |label = [[Серебрянск]] |lat_deg = 49 |lat_min = 41 |lon_deg = 83 |lon_min = 17 |width = 300 |float = right |mark = Red pog.svg |mark size = 10 }} }} ==Тарихы== [[Сурет:Вко.jpg|250 px|thumb|Ескі көрінісі]] [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 551.jpg|200px|thumb|Түркістан – Сібір темір жолына арналған марка]] Шығыс Қазақстан облысының аумағы ежелгі заманнан қонысталынған. Оның куәгері есебінде [[Алтай таулары|Алтай]]да, [[Зайсан қазаншұңқыры]]нда, [[Тарбағатай жотасы|Тарбағатай]] мен [[Сауыр жоталары]]нда ежелгі кеніштердің, суландыру жүйелерінің, бекіністер мен қоныстардың іздері сақталған. 15 ғасырдың бас кезінде [[Ертіс]] өзені алабының жоғарғы бөлігін ойраттар басып алғаннан кейін бұл жер Жоңғар хандығының құрамында болды. [[1758 жыл|1758 ж.]] Қытай әскерлері Жоңғар хандығын жойып жібергеннен кейін, қалмақтар [[Еділ]] өзенінің арғы бетіне кетті. Ал қалмақтардан ығысып, негізінде Сарыарқаны мекендеген қазақ рулары өздерінің ежелгі қоныстарына қайтып оралды. 18 ғасырдың бас кезінде патшалық [[Ресей]] қазақ жерін тереңдей отарлау мақсатымен қазақтарды ата қонысынан тықсыра отырып, қазіргі облыс аумағында Ертіс бекіністер желісін салды. Осы желінің бойымен біртіндеп бекіністер мен форпосттар жүйесі, ал одан кейініректе казак-орыс станицалары құрылды (1718 ж. [[Семей]], 1720 ж. [[Өскемен]], 1763 ж. Бұқтырма бекіністері) салынды. Казак-орыстардың мекендері Ертістің оң жағалауы мен оның салаларының бойында пайда болды. Ертіс өзенінің екі бірдей жағынан он шақырымдық шұрайлы жерлер (“Иртышская десятиверстная полоса”) қазақтардан тартып алынып, казак-орыстардың пайдалануына берілді. Яғни, қазақтарға Ертіс өзеніне 10 км-ден жақын жерде қоныстануға тыйым салынды. Қазақтар ең шұрайлы жерлерінен айрылып, ата қоныстарының атауларын жоғалтты, олардың орнына карта беттерінде сақталған орысша атаулар пайда болды. Бүкіл Ертіс өзеніне құятын салалары мен жыра-сайлар, жылғалар орысша аталып кетті. Станицалар біртіндеп оңтүстікке және оңтүстік-батысқа қарай жылжи берді. [[1826 жыл|1826 ж.]] Қалба жотасының етегінде Көкпекті бекінісі, 1831 ж. Аягөз өзенінің оң жағасына таяу қазіргі Аягөз қаласына жақын жерде Сергиополь бекінісі, [[Шәуешек]] жолының бойында станицалар пайда болды. Казак-орыс отарлауымен бірге Алтайдың тау аңғарларының шалғайдағы жетуі қиын тайгалық түпкірінде патша өкіметінен тығылып, қашып жүрген орыстар келе бастады. Олар кержактар (ескі ғұрыпты адамдар) мен Оралдың және Алтайдың зауыттары мен кеніштерінен қашқан жұмысшылар мен қолөнершілер еді. Бұлар Бұқтырманың жоғарғы ағысы мен оның салаларының және [[Нарын (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)|Нарын]] мен [[Қалжыр]] өзендері бойларында қоныстанды. Осы кезде Қатонқарағай, Белая, Черновая, т.б. ауылдар пайда болды. 18 ғасырдың 60-жылдарында Алтайдың солтүстік-батыс жағында Оба мен Үлбі өзенінің аңғарларында Ресейдің ішкі губернияларынан “поляктар” деп аталған шаруалар келіп қоныстанды. 18 ғасырдың соңында Кенді Алтайдың шегінде кен өнеркәсібі пайда болды. Мұнда бірінен кейін бірі [[Риддер-Сокольный полиметалл кен орны|Риддер]] (1784), [[Зырянов кен байыту кешені|Зырянов]] (1794), [[Белоусов полиметалл кен орны|Белоусов]] (1797), Сокольный (1822), т.б. түсті металл кеніштері іске қосылды. 1844 жылдан Зырянов кеніші Алтай кен зауыттарының шикізат базасына айналды. Ресейде басыбайлылық құқықтың жойылуы салдарынан арзан жұмыс күшінен айрылған және тех. қайта құруды керек еткен Алтайдың кен өнеркәсібі күрт құлдырай бастады. Оны осы кезде Алтайдың кен өнеркәсібінің негізгі өнімі болып саналатын – күміс бағасының арзандауы ушықтырып жіберді. Алтай зауыттарының түгелдей дерлік жабылуымен бірге Алтайдың басыбайлылық кен өнеркәсібі ауданы, кейбір полиметалл кеніштері австралиялық, ағылшындық, франциялық, т.б. шетелдік капиталға концессияға берді. 19 ғасырдың соңынан бастап Семей қаласында өңдеу өнеркәсібі біршама дами бастады. Оның негізгі салалары: ұн тарту мен жүн жуу болды. Жиналған астық пен бидай ұны Ертіс арқылы кемемен 600 км-дей жердегі Сібір темір жолына жеткізіліп тұрды. Ал Қазақстанның бүкіл шығыс бөлігінен және ішінара Шыңжаң аймағынан (Қытайдан) жиналып әкелініп Семейде жуылған жүн алғашқы өңдеуден өткеннен соң, еуропалық Ресейдің шұға фабрикаларына жеткізілді. Өнеркәсіптің бұл екі саласынан басқа облыс жерінің әр тұсында орналасқан ірі елді мекендерде арақ-шарап пен сыра қайнату, сондай-ақ тері илеу, тон тігу, май және сабын қайнату өндірістері де болды. [[Зайсан (көл)|Зайсан]], [[Марқакөл (көл)|Марқакөл]], [[Алакөл (көл)|Алакөл]] көлдері мен Ертіс өзенінің салаларында балық аулау кәсібі, [[Риддер]] мен [[Алтай (қала)|Алтай]] ағаш және темір ұсталық кәсіптер орын алды. 19 ғасырдың екінші жартысында Ертіс өзенінде пайда болған кеме жол қатынасының маңызы күшейді. Кемелер Семейден [[Омбы|Омбыға]] дейін, Зайсан көлі мен Қара Ертіс бойымен жоғары көтерілді. Шығыс Қазақстан облысы Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында елеулі дами қойған жоқ. Тек 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұйымдастыру және елді индустрияландыру науқанын жүзеге асыруға байланысты Кенді Алтай Қазақстандағы түсті металлургия мен кен өнеркәсібінің ең ірі орталығына айналды. Алтайдың қазақтар тұратын бөліктерінде сан алуан елді мекендер пайда болды. Облыс экономикасының әрі қарай дамуына [[Түрксіб|Түркістан – Сібір темір жолы]] мен Локоть – Риддер және Өскемен – Зырянов темір жолын салу, Ертіс өзенінің көліктік маңызын көтеру, Түрксіб темір жолы Жаңғызтөбе стансасынан басталатын “Шығыс айналма жолы” деп аталған жақсартылған қара жол салу едәуір әсер етті. [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейінгі жылдары облыс экономикасы тез қарқынмен дамыды. Ертіс өзенінде [[Бұқтырма су электр станциясы|Бұқтырма]], [[Өскемен су электр станциясы|Өскемен]] және [[Шүлбі су электр станциясы|Шүлбі электр стасасылары]] салынды. Кенді Алтай бойында түсті металл өндіретін жаңа кеніштер мен оны өңдейтін металлургиялық кәсіпорындар, Семейде бұрынғы одақ көлемінде қуаты жағынан [[КСРО]]-да екінші орын алған ет комбинатының қуаты артып, Өскеменде титан-магний комбинаты, жасанды жібек комбинаты сияқты көптеген өнеркәсіп орындары пайда болды. Республикалық маңызы бар Алматы – Семей және облыс ішінде өнеркәсіп орындарын темір жолы стансасыларымен және ауылдық елді мекендерді ірі қалалармен, аудан орталықтарымен байланыстыратын облыстық маңызы бар көптеген автомобильдік жолдары салынды. ==Табиғаты== ===Жердің рельефі=== [[Сурет:Altai, Tienschan-Orte.png|thumb|right|200px|Алтай таулы жүйесінің картасы]] [[Сурет:Katun.jpg|200px|thumb|Алтай тауларындағы Қатын өзені]] Шығыс Қазақстан облысының жер бедерінің құрылысы өте күрделі. Таулары мен жоталары [[Сурет:Kazakhstan Altay 2.jpg|200px|thumb|Алтай тауларын]] *Ертіс өзенінен шығысында: [[Кенді Алтай]], [[Тікирек жотасы|Тікирек]], Черный, Оба, [[Становой таулы қыраты|Становой]], [[Көксу (жота)|Көксу]], [[Иванов жотасы|Иванов]], Қоржын, [[Үлбі жотасы|Үлбі]], [[Қызылқарағай жотасы|Қызылқарағай]], [[Нарын жотасы|Нарын]], [[Сарымсақты (жота, Оңтүстік Алтай)|Сарымсақты]], Тарбағатай, [[Оңтүстік Алтай жотасы|Оңтүстік Алтай]], [[Күршім жотасы|Күршім]] және [[Азутау]] жоталары мен олардың сілемдері *Ертіс өзенінен батыста:[[Қалба жотасы]], [[Семейтау|Семей]], [[Арқалық (тау, Семейтау тауы)|Арқалық]], Мыржық, [[Қараадыр (Ханшыңғыс жота)|Қараадыр]] таулары, Ханшыңғыс, [[Шыңғыстау]], [[Ақшатау (жота)|Ақшатау]] жоталары *Зайсан көлінің оңтүстігінен: Тарбағатай, Сауыр және [[Маңырақ]] жоталары. *Ертіс өзенінің екі жағындағы жоталар аралықтарында оқшаулана орналасқан таулар мен шоқылар: [[Майлықара]], [[Белтерек]], [[Айыртау (Шығыс Қазақстан облысы)|Айыртау]], [[Арқат тауы|Арқат]], Сандықтас, [[Жағалбайлы (тау)|Жағалбайлы]], Көктас, Атбас, [[Арасантау]], т.б. *Облыстың оңтүстік мен оңтүстік-шығысына Зайсан көлінің қазаншұңқыры орналасқан. *Облыстың қиыр солтүстік-батыс бөлігін [[Бесқарағай ауданы]]ның бүкіл аумағын қамтитын [[Балапан (жон)|Балапан жоны]] алып жатыр. ===Пайдалы қазбалар=== Шығыс Қазақстан облысының жер қойнауы кен байлықтарына бай. Мұнда [[мырыш]], [[қорғасын]], [[мыс]], [[күміс]], [[алтын]], [[кадмий]], [[сүрме]], [[күшәла]], [[темір]], [[күкірт]], [[висмут]], [[индий]], [[галий]], [[селен]], [[теллур]], [[сынап]], [[қалайы]], [[тантал]], [[ниобий]], [[молибден]], [[вольфрам]], [[титан]], [[никель]], [[кобальт]], [[көмір]], [[жанғыш тақтатас]], сондай-ақ әр түрлі химиялық шикізаттар мен [[құрылыс материалдары]]ның кен орындары бар. ===Климат=== Облыстың климаты тым [[Континенттік климат|континенттік]]. *Температурасы: **Қаңтардың жылдық орташа ауа температурасы ***жазық өңірінде –17°С ***биік тауаралық тұйық қазаншұңқырларында –26°С-қа дейін барады **Шілдеде 19 – 23°С. *[[Жауын-шашын]]: **солтүстік-шығысында 350 – 380 мм **оңтүстік-шығысында 250 – 300 мм **батысында 200 – 250 мм аралығында **Кенді Алтайдың батыс бөлігінде 1000 – 1500 мм Облыс бойынша вегетациялық кезең 175 – 200 тәулікті құрайды. ===Су ресурстары=== [[Сурет:Balkhash labeled ru.jpg|thumb|200px|Балқаш]] [[Сурет:Markakol 3.jpg|thumb|200px|Марқакөл]] Облыстың, әсіресе Кенді Алтай өңірі жер беті суларына бай. Олар Ертіс өзені мен Балқаш – Алакөл алаптарына жатады және негізінен өзендерден тұрады. *Өзендер **Ертіс (республикадағы ең үлкен өзені):Ол облыс аймағын [[Қытай]] шекарасынан бастап солтүстік-батыс бағытта қиып өтеді. Зайсан көліне дейінгі бөлігін Қара Ертіс деп атайды. Ертіс өзенінің ең ірі салалары: Қытай, [[Қалжыр]], [[Қалғұтты]], [[Күршім (өзен)|Күршім]], [[Нарын (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)|Нарын]], [[Қайыңды (Ертіс алабы)|Қайыңды]], [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]], [[Үлбі (өзен)|Үлбі]], [[Үбі (өзен)|Үбі]], Шүлбі, [[Жарма (өзен)|Жарма]], [[Құсты (өзен)|Құсты]], Еспе, Шорға, Боғас, [[Жүзағаш]], Бөкен, Манат, [[Тайынты]], [[Абылайкит]], Ұлан, [[Дресвянка (өзен)|Дресвянка]], Жартас, Құрық, [[Қызылсу (Ертіс алабындағы өзен)|Қызылсу]], [[Шар (өзен)|Шар]], [[Шаған (өзен, Абай облысы)|Шаған]]. **Балқаш – Алакөл көлдерінің алабындағы ең үлкен өзендері ([[Еміл]], [[Қатынсу]], [[Үржар]], Үлкен Текебұлақ, [[Қарақол (Алакөл алабындағы өзен)|Қарақол]], [[Ай (өзен)|Ай]], [[Аягөз (өзен)|Аягөз]], [[Бақанас (өзен)|Бақанас]]) бастауын Тарбағатай, Ақшатау, Шыңғыстау, Ханшыңғыс жоталары мен [[Көкшетау (таулар)|Көкшетау]]дан алады. *Көлдер **Облыс көлдерге онша бай болмаса да, мұнда Қазақстандағы ірі көлдер – Зайсан мен Марқакөл, оңтүстік-шығысында Алакөл мен Сасықкөл орналасқан. Басқа көлдері ұсақ және олар облыстың оңтүстік-батыс жағында, көбінесе Шар мен Шаған өзендерінің және Аягөз бен Ай өзендерінің ұсақ шоқылы, жазықтау келген суайрықтарында орналасқан. Облыста Ертіс өзені мен оның салалары суының өнеркәсіп пен халықты сумен қамтамасыз етуде үлкен маңызы бар. Сондықтан оларда ірі [[Бұқтырма су электр станциясы|Бұқтырма]], [[Өскемен су электр станциясы|Өскемен]] және [[Шүлбі бөгені|Шүлбі бөгендері]] мен СЭС-тер салынған. Бұларға қоса Нарын, Бұқтырма, Үлбі, Оба және Шүлбі өзендері ағаш ағызуға кеңінен пайдаланылады. Өзендер мен көлдердің (Зайсан, Алакөл, Марқакөл, т.б.) балық аулауда да едәуір маңызы бар. Облыстың Алтай аймағында минералды шипалық көлдер көп. Шығыс Қазақстан облысы жер асты суына да бай. Ол халықтың тұрмыстық қажетін өтеу және мал суаруға ғана емес, онымен бірге сан-алуан кеніштер мен кәсіпорындарды да сумен қамтамасыз етуге пайдаланылады. ===Топырақтары=== [[Сурет:Schgrfso.png|right|200px||Топырақтар]] Облыстың [[топырақ|топырағы]] мен өсімдік жамылғысы жазық бөлігінде ендік белдем бойынша, ал таулы аудандарда биіктік белдем бойынша тараған. Бірақ бірқатар жерлерде бұл белдемдер жер бедерінің, жергілікті климаттың ерекшеліктеріне, өзендер мен көлдердің жақын болуларына байланысты айтарлықтай өзгеріске ұшыраған. Облыстың батыс жағында, ұсақ шоқылар тараған аудандарда солтүстіктен оңтүстікке қарай топырақ жамылғысы оңтүстіктің қара топырағынан шөлді-далалық топырақтарға ауысады. Ертістің оң жағалауындағы құмдақ топырақта таспалы қарағай орманы, ал оңтүстік қара топырақта бетегелі-селеулі өсімдіктер тараған. Қызғылт қоңыр топырақ Шыңғыстау жотасының етегінде бозғылт қоңыр топыраққа ауысады. Бұл топырақта бетегелі-селеулі өсімдіктермен аралас жусан да көп өседі. [[Қалба]] мен [[Шыңғыстау]] жоталарының гранитті қыраттарында кішігірім қарағайлы және қайыңды-теректі ормандар кездеседі. Зайсан мен Алакөл қазаншұңқырларында шөлдің сұр, сұрғылт және далалық топырағы (сұр топырақ) тараған. Зайсан қазаншұңқырында бұл топырақ арасында аздап сор және сортаң топырақ кездеседі. Ал Алакөл қазаншұңқырында олар әдетте сортаңданған. Зайсан қазаншұңқырында бозғылт қоңыр топырақ пен құмды алқаптар ([[Бозайғыр]] және [[Ақжан]]) тараған. Қазаншұңқырлардағы өзен жайылмаларында шалғынды-батпақты топырақ қалыптасқан. Зайсан қазаншұңқырында өсімдіктерден шашақты селеу, жусан, ал шағын өзен аңғарларында далалық шалғындар, Зайсан көлі мен Ертіс өзенінің жағаларында қамыс-құрақ көптеп кездеседі. Шығыс Қазақстан облысының таулы аудандарының топырақ және өсімдік жамылғыларында биіктік белдемдер айқын байқалады. Кенді Алтайдың төменгі биіктіктеріндегі далаларда ауыр саздақ және саздақ қара топырақ тараған. Олардан жоғары сұр топырақ пен күлгінденген қара топырақ, ал одан биікте таулық сұр күлгін топырақ тараған. Келесі белдеуде таулық шалғынды топыраққа, одан кейін таулық тундраға ауысады. Оңтүстік Алтай мен Сауыр таулары жоталарының төменгі бөліктерінде (тиісінше 600 – 800 м-ге және 1200 – 1300 м-ге дейін) түпкі жыныстардың және саздақ шөгінділердің үстінде таулық күрең топырақ тараған. Олардан жоғары қаратопырақ белдеуі, тау беткейінде таулық қарашіріндісі аз және шымтезекті топырақ, тауаралық қазаншұңқырларда таулық қошқыл қаратопырақ қалыптасқан. Ең биік жерлерде таулық тундра топырағы орын алған. Тарбағатайда қызғылт қоңыр және қаратопырақпен бірге шөптесін өсімдікті таулық шалғынды және орманды телімдерде орманның сұр топырағы тараған. ===Өсімдіктер=== [[Сурет:Winter in Kharkiv.jpg|thumb|right|200px|Тянь-Шань шыршасы]] Алтайдың баурайын шымды-астық тұқымдас шөптер даласы, одан төменірек бетегелі-селеулі, ал жоғарырақта қайыңды-теректі шоқтоғай аралас шөпті-селеулі дала алып жатыр. 700 м және одан биіктеу жерлерде астық дақылды аралас шөпті шалғын алмасқан қылқан жапырақты орман белдеуі басталады. Кенді Алтайда самырсынды-шыршалы-қара самырсынды ормандар басым келеді, ал Оңтүстік Алтайда олармен сібір қара самырсыны аралас өседі. Сауыр жотасының жапырақты ормандарында [[Тянь-Шань шыршасы]] өседі. [[Кенді Алтай]]да орманды белдеуден жоғары субальпілік, альпілік шалғындар өседі, одан биікте олар қыналарға ауысады. Тарбағатайда [[алма]] ағаштары және теректі ормандар тараған. ===Жануарлар=== Шығыс Қазақстан облысының жануарлар дүниесі өте бай. Мұнда табиғатының әр түрлі болуына байланысты таулық жануарлармен бірге қарағайлы ормандар, далалар және шөлейт жануарлары көп тараған. Алтай мен Сауырдың және Ертіс маңы ормандарында [[тиін]], [[ақтышқан]], [[кәмшат]] сияқты қымбат елтірілі аңдардың және құстардың кәсіпшілік маңызы бар. [[Алакөл ойысы|Алакөл]] мен [[Зайсан қазаншұңқыры|Зайсан]] қазаншұңқырларының су қоймаларында ондатра жақсы жерсіндірілген. Ертіс пен оның салаларында, Марқакөл, Зайсан және Алакөлде, Ертіс бойындағы Бұқтырма, Өскемен және Шүлбі бөгендерінде балықтың көптеген түрлері, оның ішінде [[стерлядь]], [[таймень]], [[хариус]] сияқты бағалы балықтар көптеп кездеседі. Олардың негізінде балық аулау мен балық өңдеу кәсіпшілігі ұйымдастырылған. ==Халқы== Шығыс Қазақстан облысы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-division.htm|title=Division of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> <ref>[http://demoscope.ru/weekly/ssp/kaz_pop.php Қазақстан Республикасының облыстары, қалалары және аудандары бойынша халық саны, 2003-2012]</ref> {| class="wikitable" |- ! 1970!! 1979!! 1989!! 1999!! 2003!! 2004!! 2005!! 2006!! 2007 |- |1 559 078 |1 646 039 |1 771 769 |1 531 024 |1 465 931 |1 455 412 |1 442 097 |1 431 180 |1 424 513 |} {| class="wikitable" |- !2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!! 2013!! 2014!! 2015 |- |1 417 384 |1 396 866 |1 398 219 |1 398 083 |1 395 059 |1 393 964 |1 394 018 |1 395 324 |}Облыста Қазақстан халқының 9,4%-ы шоғырланған. *59,4%-ы қалалық жерлерде *40,6%-ы ауылдық жерлерде *Адамдардың саны **[[Өскемен]] - 340,0 мың **[[Семей]] - 322,0 мың **[[Риддер]] - 52,0 мың **[[Зырянов]] - 40,1 мың **[[Аягөз]] - 36,6 мың **[[Зайсан]] -15,2 мың **[[Шемонаиха]] -16,1 мың **[[Шар]] - 7,5 мың **[[Курчатов]] - 10,1 мың **[[Серебрянск]] - 0,3 мың **[[Глубокое (Шығыс Қазақстан облысы)|Глубокое]], [[Үлбі]], [[Шүлбі]], [[Жезкент]], [[Белоусовка (Шығыс Қазақстан облысы)|Белоусовка]], [[Жаңа Бұқтырма]], т.б. кенттерде, өнеркәсіптік маңызына қарай тұрғындар саны 0,3 мыңнан 10,0 мыңға дейін жетеді. ===Тығыздығы=== Облыс халқының орташа тығыздығы әр 1 км²-ге шаққанда 5,1 адам. Халықтың ең жиі қоныстанған жерлері – Ертістің оң жағалауы, әсіресе Кенді Алтайдың тауаралық жазықтары. Глубоков, Бородулиха және [[Шемонаиха ауданы]]нда бұл көрсеткіш 9-дан 12,7 адамға, ал Өскемен қаласының төңірегінде 186 адамға, Семей қаласының төңірегінде 133,5 адамға дейін барады. Ауылдық жердің қоныстануы да әркелкі. ===Ұлттық құрамы=== *[[қазақтар]] - 61% астам *[[орыстар]] - 35% астам *басқа ұлттар - шамамен 4% ==Экономика== Шығыс Қазақстан облысы Қазақстанның ең ірі индустриялды-аграрлық аймағы саналады. Шаруашылығының басты саласы – [[өнеркәсіп]]. Оның құрамында кен өндіру, [[түсті металлургия]], энергетика, машина жасау, құрылыс материалдар өнеркәсібі, ағаш өңдеу, тамақ және жеңіл өнеркәсіптері дамыған. 2006 ж. облыс өнеркәсібінің барлық салалары 399,1 млрд теңге көлемінде өнім өндірді, бұл бүкіл ел өнеркәсібі өндірісінің 6,2%-на тең. ===Кен өндіру өнеркәсібі=== [[Сурет:KM logo.gif|right|thumb|«[[Қазақмыс]]»]] [[Сурет:Jezkazgan 04.JPG|250px|thumb|Кен өндіру өнеркәсібі («Казахмыс»)]] [[Сурет:Автогрейдер с АСУ G-506.jpg|thumb|right|200px|Кен өндіру өнеркәсібі]] [[Сурет:Salt Cars.jpg|thumb|right|200px|Шахта]] Облыс өнеркәсібінің негізін кен өндіру өнеркәсібі құрайды. Бұл салада 197 нысан жұмыс істейді (2006). Негізгі өндірілетін өнімдері – [[Түсті металлургия|түсті металл]] ([[мыс]], [[мырыш]], [[күміс]]), [[алтын]], [[титан]], [[көмір]]. 2005 ж. облыс бойынша 10,8 млн т түсті металл кентасы өндірілді. Кентасты негізінен [[Риддер]] және [[Зырянов]] [[полиметалл]] кен аудандарындағы “Қазақмырыш” АҚ-на қарасты кеніштер, [[Ертіс]] маңы полиметалл кенді ауданындағы [[Қазақмыс|“Қазақмыс корпорациясына”]] қарасты кәсіпорындар өндіреді. Асыл металл өндіру саласы бойынша Шығыс Қазақстан облысында 27 кәсіпорын бар. Оларда 3,5 мыңнан астам адам жұмыс істейді, 17,3 т алтын өндіріледі. Негізгі алтын өндірушілерге “Бақыршық” кен кәсіпорны, “ФИК”, “Алел”, “Алтынтөбе” АҚ-ның, “Андас Алтын”, “Даңқ”, “Жерек”, “Іnter Gold Capital” ЖШС-терінің кеніштері жатады. 2006 ж. Өскеменнің титан-магний комбинатын жергілікті шикізатпен қамтамасыз ететін (Көкпекті ауданында) Сәтбаев атындағы ильменит құмының кен орны іске қосылды. Ол жылына 15,0 мың т ильменит концентратын береді. Облыстағы көмір өндіру 6 нысан бойынша жүзеге асырылады. Ол негізінен “Қаражыра ЛТД” ЖШС-не қарасты Қаражыра, Кендірлік және [[Алакөл көмір кені|Алакөл кен]] орындары. Облыс өнеркәсібінің басты түсті металлургиясы[[Қазмырыш|“Қазмырыш”]], “[[Өскемен титан-магний комбинаты]]”, "[[Үлбі металлургиялық зауыты]]" АҚ-дары, "[[Қазақмыс]] корпорациясы” АҚ-ның “Шығыс Қазмыс” бөлімшесін, Қазақстан Республикасы Ұлттық банкісінің РМК “Қазақстан монета сарайы”, “Қазниобий Ертіс химия-металлургия зауыты”, “Ертіс сирек элементті компаниясы”, “Қазмырыштех” ЖШС-терін қамтиды. Бұл кәсіпорындар өздерінің шығарған сан алуан, бағалы өнімдері бойынша дүние жүзіне белгілі. ===Электр энергетикалық кешені=== Облыстың электр энергетикалық кешенінің құрамында Ертіс өзеніндегі [[Бұқтырма су электр станциясы|Бұқтырма]], [[Өскемен су электр станциясы|Өскемен]], [[Шүлбі су электр станциясы|Шүлбі СЭС]]-тері, [[Үлбі]] мен [[Громотуха]] өзендері бойындағы Риддер СЭС каскадтары, Өскемен, Риддер, [[Семей жылу-электр орталығы|Семей ЖЭС]]-тері, т.б. кәсіпорындар бар. ===Машина жасау және металл өңдеу өнеркәсіп=== [[Сурет:SemAZ.jpg|thumb|right|500px|Семейдегі автобус жинайтын цех]] Облыстың машина жасау және металл өңдеу өнеркәсіп кешені 18 ірі және қуаты орташа кәсіпорындарын біріктіреді де, мұнай кәсіпшілік және металлургия өнеркәсібі жабдықтарын, тұрмыстық электр қозғалтқыш пен сорғыларды, конденсаторлар, техникалық және кабельдік өнімдер, металл бұйымдарын пісіретін электродтар, т.б. көптеген өнімдер жасап шығарады. *2006 ж. бұл саланың кәсіпорындары 26,8 млрд теңге өнеркәсіп өнімдерін өндірді. Кейінгі жылдары облыстың машина жасау өнеркәсібі жаңа кәсіпорындармен толықты. *2003 ж. Өскемен “Бипэк-Авто” компаниясы АвтоВАЗ компаниясымен бірлесіп жеңіл автомобиль зауытын іске қосты. *2005 – 2006 ж. осында “Шкода” жеңіл автомобильдерін құрастыру жөніндегі линиялар, “Семей машина зауыты” АҚ-ның негізінде автомобиль агрегаттары мен түйіндерін шығаратын желі іске қосылды. *Болашақта Өскемен, Семей қалаларында, т.б. жаңа машина жасау кәсіпорындарын орналастыру көзделген. ===Ағаш өңдеу өнеркәсібі=== [[Сурет:Puchberg Gattersäge in Sonnleiten.jpg|thumb|250px|right|Ағаш өңдеу өнеркәсібі]] Шығыс Қазақстан облысының ағаш өңдеу өнеркәсібі негізінен “Ертістрансойл”, “Жаңасемейшпалзауыты”, “Өскемен Иннотекс”, "[[Өскемен жиһаз комбинаты]]" сияқты құрамында бірнеше нысандары бар 4 ірі және орташа қуатты кәсіпорындарды қамтитын ЖШС-терден тұрады. Олар кесілген ағаш материалдарын, дайындамалар, үй салуға қажет бөренелер, терезе мен есік жақтауларын жасауға маманданған. Жиїаз жасау өнеркәсібінің құрамында 119 кәсіпорын бар, олардың алтауы ірі және орта қуатты. Жылына 30 мың м³ фанера, жиһаздық тақта, ДСП шығаратын өндіріс Бородулиха ауданында іске қосылды. ===Жеңіл өнеркәсібі=== Облыстың жеңіл өнеркәсібі тігін және тоқыма бұйымдарын, мата-жүн, аяқ киім, құрылыс киізін, тон және былғары бұйымдарын өндіретін “Рауан” АҚ-н, “Семмамжабдық фирмасын”, “Ника”, “Семей байпақ-шұлық фабрикасы”, “НИМЭКС-Текстиль” ЖШС-терін, “Қазруно” СФ АҚ-ын, “Роза”, “Тыныс-V” және “Семей былғары-аң терісі комбинаты” ЖШС-ын қамтиды. Бұлардың құрамында 133 кәсіпорын бар, олардың 118 тоқыма және тігін саласына, 15 былғары, былғары аяқ киім және бұйымдар шығаратын салаға жатады. Бұл өнімдердің біраз бөлігін зағиптар мен кереңдер қоғамдарының оқу-өндірістік кәсіпорындары жасайды. ===Тамақ өнеркәсібі=== Шығыс Қазақстан облысыда тамақ өнеркәсібі саласы да жақсы дамыған. Оның құрамында "[[Семей ет комбинаты]]" АҚ, “Шемазат” ЖШС (Риддер ет комб.), “Эмиль” ЖШС, “Шығыс-сүт” корпорациясы жұмыс істейді. 2005 ж. бұл сала (толықты): *Зайсан ауданы Қарабұлақ ауылындағы балық өңдейтін “Балық Продукт Восток” *Глубоков ауданындағы “Аргонавт ШҚ” *Зырянов ауданындағы картоп өңдейтін “Плюс” *Вафли өндіретін “Смик” ЖШС-і *Шұжық бұйымдарын өндіретін “Хорс” *Аягөз қаласында салынған мал соятын және ет өңдейтін “Рауан” *Қатонқарағай ауданындағы “Заготпромторг” ЖШС. ===Құрылыс материалдары өнеркәсібі=== Құрылыс материалдары өнеркәсібінің құрамында “Силикат”, “Өскемен арматура зауыты”, “Семейцемент зауыты” АҚ-тары, т.б. ірі және орташа қуатты кәсіпорындар жұмыс істейді. Ең ірі кәсіпорындарда құрылыс материалдарын өндірудің жаңа технологиялары енгізілуде. ===Ауыл шаруашылығы=== Шығыс Қазақстан облысында 1997 жылға дейін ауыл шаруашылығымен әр түрлі саладағы - *55 ұжымшар *199 кеңшар *57 мемлекеттік ауыл шаруашылық кәсіпорындар айналысты. Таратылған ұжымшарлар мен кеңшарлар негізінде облыста жаңадан әр нысандағы шаруашылықтар құрылып, олардың саны 15,5 мыңға жетті. Оның ішінде 15,1 мыңы – шаруа қожалықтары. Облыс бойынша 10,48 млн га ауыл шаруашылық жер бар: *1419,6 мың га егістік *736,1 мың га шабындық *8247,9 мың га жайылым 2005 ж. облыста егіс аумағы 1018,5 мың га-ға жетті, оның 65,4%-ы [[Бородулиха ауданы|Бородулиха]], [[Үржар]], [[Шемонаиха]], [[Глубокое felfys|Глубокое]] және [[Көкпекті ауданы|Көкпекті]] аудандарында орналасқан. Шығыс Қазақстан облысының өсімдік шаруашылық [[Дәнді бұршақ дақылдары|дәнді-бұршақ дақылдарын]], [[картоп]], [[көкөніс]], [[күнбағыс]], мал азықтық дақылдар өсіруге маманданған. 2005 ж. шаруашылықтың барлық санаты бойынша (жетті): *дәнді бұршақ дақылдар егісі 586,4 мың га-ға *картоп 25,7 мың га-ға *көкөніс 9,7 мың га-ға *малазықтық дақылдар 128,3 мың га-ға *күнбағыс егісі 264,6 мың га-ға - бұл бүкіл Қазақстандағы күнбағыс егісінің 58,2%-на тең. Мал шаруашылығы [[ірі қара]], [[жылқы]], [[қой]] мен [[ешкі]], [[шошқа]], [[құс]] және [[ара]] өсіруге маманданған. 2005 ж. облыста (жетті) *ірі қара мал саны 734,8 мың (оның 312,1 мыңы сиыр) *жылқы 149,6 мың *қой мен ешкі 1762,7 мың *шошқа 104,3 мың *құс саны 2877,6 мың Соның негізінде облыстағы шаруашылықтардың барлық санаттары бойынша *91,3 мың [[ет]] *634,6 мың [[сүт]] *3,5 мың т [[жүн]] *280,9 млн дана [[жұмыртқа]] өндірілді. ===Транспорт=== Шығыс Қазақстан облысында темір, автомобиль, су және әуе жолы қатынастары дамыған. 2005 ж. облыс бойынша: *автомобиль жолының ұзындығы 11830 км *темір жолдың ұзындығы 1203 км *су жолының ұзындығы1084 км болды. Автомобиль және су жолының ұзындығы бойынша Шығыс Қазақстан облысы республикада 1-орынды алады. Темір жол көлігі облыс орталығы [[Өскемен]] қаласын [[Семей]], [[Аягөз]], [[Шемонаиха]], [[Риддер]] және [[Алтай (қала)|Алтай]] қалаларымен байланыстырады. Облысты шетке шығаратын темір жолы тармақтары: *Семей – Алматы *Семей – Локоть *“Защита” – Локоть 2005 ж. Курчатов – Шар темір жолы салынды, ал оның жалғасы (ұзындығы 150 км) 2007 ж. облыс орталығы Өскемен қаласына дейін жететін болды. Сөйтіп облыста Түркістан – Сібір темір жолымен қиылысатын екінші темір жолы – Курчатов – Шар – Өскемен темір жолы іске қосылатын болады. Автомобиль көлігі автожолдар мен темір жолдар қиылысатын ірі қалалар мен аудан орталықтарында үлкен жол тораптарын жасай отырып, жолаушылар мен жүк тасу жұмыстарын іске асыруда үлкен рөл атқарады. *Бұл көліктің жұмысы республикалық маңызы бар: **Алматы – Семей **Семей – Павлодар **Семей – Курчатов **Жаңғызтөбе – Өскемен **Георгиевка – Көкпекті – Зайсан **Аягөз – Үржар – Бақты; *облыстық маңызы бар **Аягөз – Баршатас – Қайнар **Семей – Қарауыл – Қайнар **Көкпекті – Самара – Өскемен **Үлкен Нарын – Қатонқарағай – Бергіел **Өскемен – Шемонаиха **Өскемен – Риддер **Өскемен – Алтай **Күршім – Қалжыр **Семей – Қайнар Автомобильді жолының жиілігі бойынша (әр 1000 км²-ге шаққанда 38,9 км). Шығыс Қазақстан облысы республикада Солтүстік Қазақстан, Ақмола, Оңтүстік Қазақстан және Алматы облыстарынан кейін 5-орынды алады. Су жолы қатынасы түгелдей Ертіс өзені арқылы іске асырылады. Ертіске автомобиль жолдары келіп түйісетін тұстардағы 15-ке жуық елді мекенде өзен айлақтары жұмыс істейді. Өзен жолы арқылы Шығыс Қазақстан облысы [[Павлодар облысы]]мен, одан әрі [[Ресей]]дің [[Омбы облысы]]мен қатынасады. Әуе жолы облыс орталығы мен [[Семей]] қаласын [[Астана]], [[Алматы]] қалаларымен және республиканың басқа облыс орталықтарымен жалғастырады. Шығыс Қазақстан облысы көліктің барлық түрімен жүк тасымалдаудың көлемі бойынша республикада 1-орында, жолаушылар тасымалдаудың көлемі бойынша Алматы қаласы мен [[Қарағанды облысы]]нан кейін 3-орында келеді. 2005 ж. олардың жалпы көлемі тиісінше 257,1 млн т-ға және 969,7 млн адамға жетті. Жүк және жолаушылар айналымы бойынша да облыс республикада елеулі орындарға ие. 2005 ж. көліктің барлық түрі бойынша жүк айналымы 4904,1 млн тонна-километр, жолаушылар айналымы 7959 млн жолаушы-километр болды. ==Білім алу== [[Сурет:ШКМТУ-3.jpg||right|thumb|[[Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университеті]]|250px]] 2005 ж. Шығыс Қазақстан облысында мектепке дейінгі балалар мекемесі 80-ге, ал ондағы балалар саны 11952-ге жетті; 2005 – 06 оқу жылында оқытудың барлық санаттары бойынша оқушылардың саны 331,5 мың болды. *230,3 мыңы жалпы білім беретін мектептерде *13,0 мыңы кәсіптік-техникалық мектептер мен лицейлерде *35,4 мыңы колледждерде *52,8 мыңы жоғары оқу орындарында оқыды. Білім беретін мекемелер *834 мектептер *39 кәсіптік-техникалық мектептер *43 колледждер *10 жоғары оқу орны *678 орта білім беру мектептер ==Медицина== Шығыс Қазақстан облысында халықты емдеумен 1600 дәрігер, 11560 орта білімді медициналық қызметкерлер айналысады. Әр 10 мың адамға шаққанда тиісінше 38,8 дәрігер және 80,8 медициналық қызметкерден келеді, бұл орта республикалық көрсеткіштен біршама жоғары. Медициналық мекемелері: *106 аурухана *414 амбулатория мен емханалар Бұл мекемелерде 113 әйелдер консультациялары, 4 ана босанатын үйлер, 36 медициналық жедел жәрдем стансасылары, 60 дербес стоматологиялық емханалар бар. Қазіргі кезде облыстың ауруханаларында 11347 төсек бар, бұл 10000 адамға шаққанда 79,3 төсектен келеді, ал ауру балаларға 1747 төсек, жүкті және босанатын аналарға 788 төсек жабдықталған. ==Мәдениет== [[Сурет:Dramteatr-oskemen.jpg|thumb|250px|[[Шығыс Қазақстан облыстық орыс драма театры (Өскемен)]]]] *Драма театрлары: **[[Шығыс Қазақстан облыстық орыс драма театры (Өскемен)]] **[[Ф. Достоевский атындағы Семей мемлекеттік орыс драма театры]] *276,7 мыңға жуық экспонаты бар 11 мұражайлар: **Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың музейі **Облыстық этнографиялық музей **Семей қаласындағы Невзоровтар отбасы атындағы бейнелеу өнерінің облыстық музейі **Облыстық тарихи өлкетану-музейі **Шығыс Қазақстан көркемөнер музейі. ==Архитектура== [[Сурет:Enlik-Kebek cinema in Semey.jpg|thumb|250px|Еңлік-Кебек кинотеатры, Семей]] [[Сурет:Abay Library in Semey.jpg|thumb|250px|Абай атындағы кітапханасы, Семей]] *Тарихи және мәдениет ескерткіштерінен Ұлан ауданындағы “Абылайкит” ғибадатханасының ескі қонысы *16 нысаннан тұратын Семей қаласындағы тарихи-архитектуралық ескерткіштер *844,8 мың дана кітап қоры бар 267 кітапхана *183 клубтық мекемелер *7 киноқондырғы *34 туристік мекеме *55 қонақ үйлер ==Туризм== Шығыс Қазақстан облысының мәдени-танымдық туризмді дамыту үшін үлкен әлеуеттік мүмкіндіктері бар. ШҚО-ның тек қазақстандық қана емес, сонымен қатар әлемдік туристік нарықта әлеуетті бәсекеге қабілеттілігін көрсете алатын айырықша табиғи-географиялық, климаттық, бальнеологиялық, мәдени-тарихи ресурстары бар. ШҚО туристік саласының дамуына байланысты Алматы мен Астана қалаларынан кейін 3-орынды иеленеді. 2020 жылдарға дейінгі Қазақстан Республикасының туристік саласын дамыту Тұжырымында «Шығыс Қазақстан кластері «Табиғат таңғажайыптары әлемі» және экологиялық туризмді дамыту орталығы ретінде» белгіленетіні жайлы айтылған. Шығыс Қазақстан кластеріне ШҚО-ның солтүстік және шығыс бөліктері енеді. Кластердің орталығы кластердің орталығы болады, оған туристік қызығушылық тудыратын 8 басты жер енгізіледі: 1) «Берел» мемлекеттік тарихи-мәдени қорық-мұражайының нысандары; 2) Бұқтырма су қоймасы; 3) Ертіс өзені мен Жайсан көлі; 4) Катон-Қарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі; 5) Қалжыр өткелі; 6) Риддер-Анатау және Иванов таулары; 7) Алакөл көлі; 8) Семей қаласы. Қазақстанның халықаралық туризмге енуінің өзіндік болашағы бары белгілі. Біздің әлеуетті нарықтарымыз - Ресей, Қытай, Еуропа, Таяу Шығыс. Тек Ресей мен Қытаййдың өзі ғана 150 миллионнан астам туристермен қамтамасыз етеді. Бүгінде Қазақстан 52 елмен визасыз режимге көшу жөнінде келісімдер жасалған. Одан басқа «ЭКСПО-2017»-ні өткізуге айындық барысында басқа да көптеген елдермен виза реимін қарапайымдандыру жұмыстары жүргізілуде. Солай бола тұра Қазақстан туризмінің бүгінгі даму қарқыны бар әлеуетті толық пайдалануға мүмкіндік бермей отыр. Әлемде біз жайлы туристік мақсатпен баруға тұратын ел ретінде әлі өте аз біледі. Бірнеше халықаралық жәрмеңкелерге қатысу күтетін әсерге қол жеткізуге мүмкіндік бермей отыр. Туристік саланың дамуының төмен деңгейі елдің туристер үшін жағымды имиджін қалыптастыру мәселесіне қатысты ғылыми зерттеулердің жоқтығымен де тікелей байланысты. Қазақстанда туризм саласында белсенді PR-кампаниялар, имидждік жобалар жасау мәселесі бойынша кешенді және жүйелі талдаулар жүргізетін ғылыми-зерттеу құрылымы жоқ. Елімізде қалалар мен аймақтардың туристік имиджін көтерумен шұғылданатын мықты мемлекеттік-жекеменшік ұйымдар да жоқ. Аналитиктердің айтуынша, «туркомпаниялардың 80 пайызынан астамы қазақстандықтардың шет елдерде демалуын ұйымдастырумен шұғылданады, демек, олар шетелдік турөнімдерді сату-сатып алумен айналысады». Осыдан келіп, республиканың қазіргі туристік нарығындағы жағдай маркетингті қолдануды, жаңа тұтынушының басты ерекшеліктерін зерттеуді, туристік қызметтерді олданушының уәждемесі мен мінез-құлық ерекшеліктерін айқындауды талап етеді. Сол себепті туристерге арналған экспресс-жолсілтеуші ақпараттық өнімдерді дайындаудың маңыздылығы өз-өзінен айқындалады. == Тағы қараңыз == *[[Аустрия жолы]] ==Сілтемелер== *[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 9 том *[Электронды ресурс]: http://www.kit.gov.kz/html/koncepcia.html{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *Депутат Д.Назарбаева: Формирование имиджа Казахстана за рубежом должно вестись системно // [Электронды ресурс]: http://www.zakon.kz/4593836-deputat-d.nazarbaeva-formirovanie.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140331060039/http://www.zakon.kz/4593836-deputat-d.nazarbaeva-formirovanie.html |date=2014-03-31 }} *Дуйсенгалиев Т. Мировой опыт развития туристической индустрии в применении к нашей стране // [Электронды ресурс]: http://www.zakon.kz/217500-mirovojj-opyt-razvitija-turisticheskojj.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205003655/http://www.zakon.kz/217500-mirovojj-opyt-razvitija-turisticheskojj.html |date=2014-12-05 }} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Региондық/Азия/Қазақстан/Әкiмшiлiк-аумақтық_құрылысы/Шығыс_Қазақстан_облысы Шығыс Қазақстан облысы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170309225703/https://www.dmoz.org/World/Kazakh/%D0%A0%D0%B5%D0%B3%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD/%D3%98%D0%BAi%D0%BC%D1%88i%D0%BBi%D0%BA-%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B/ |date=2017-03-09 }} * [http://www.akimvko.gov.kz/region.htm/ Шығыс Қазақстан облысы әкiмiнiң ресми сайты айдарларының тiзбесi] * [http://altaynews.kz/kaz/ Шығыс Қазақстан облысының жаңалықтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202235720/http://altaynews.kz/kaz/ |date=2013-12-02 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Шығыс Қазақстан облысы}} {{Қазақстан Республикасының әкімшілік аумақтары}} [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]] [[Санат:Алтай]] [[Санат:1932 жылы пайда болғандар]] ed1zkos06umkyzapksi4n3ws77aknfp 0 1727 3693686 3691220 2026-11-09T04:58:02Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3594330 wikitext text/x-wiki {{мағына|Абай}} {{Тұлға |Есімі = Абай Құнанбайұлы |Шынайы есімі = |Сурет = Abai Kunanbaev.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = Ибраһим Құнанбайұлы |Туған күні = 10.08.1845 |Туған жері = [[Қарқаралы]], [[Шығыс Қазақстан облысы|Семей облысы]] |Мансабы = Ақын, ағартушы, философ, сазгер, саяси қайраткер |Азаматтығы = |Діні = [[сүннет]]тілік [[ислам]] |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Қайтыс болған күні = 06.07.1904 |Қайтыс болған жері = Семей облысы |Әкесі = [[Құнанбай Өскенбайұлы]] |Анасы = Ұлжан Асан |Жұбайы = Ділдә <br /> Шүкіман (Әйгерім) <br /> Еркежан |Балалары = ''Ділдәдан:'' Ақылбай, Хакімбай, Әбдірахман, Мағауия, Күлбадан, Райхан <br /> ''Әйгерімнен:'' Тұрағұл, Мекайыл, Ізкайыл, Кенже |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = Abai Kunanbaev }} '''Абай''' ('''Ибраһим''') '''Құнанбайұлы''' ([[10 тамыз]] [[1845 жыл]] – [[6 шілде]] [[1904 жыл]]) — [[ұстаз]], [[ақын]], [[Ағартушылық|ағартушы]], [[қазақ әдеби тілі]]нің негізін қалаушы, [[философ]],<ref>Қ 18 «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия / Бас ред. Ә. Нысанбаев. — Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998. — 720 бет. ISBN 5-89800-123-9</ref> сазгер, [[Тілмаш|аудармашы]], саяси қайраткер,<ref>[http://www.abai.kz/node/118 аbai.kz] ақпараттық порталы</ref> либералды көзқарасты [[ислам]] дініне таяна отырып, [[Орыстар|орыс]] және [[еуропа]] мәдениетімен жақындасу арқылы қазақ мәдениетін жаңартуды көздеген реформатор. Абай ақындық шығармаларында қазақ халқының әлеуметтік, қоғамдық, моральдық мәселелерін арқау еткен.<ref>[http://www.madenimura.kz/music/DocLib1/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%20%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2.aspx madenimura.kz]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Абай Шығыс пен Батыс мәдениетін жетік білген. Бірқатар әлем ойшылдарының еңбектерімен жақсы таныс болған. Философиялық [[трактат]]тар стилінде жазылған «[[Қара сөздер кітабы|Қара сөздері]]<nowiki/>» – тақырып ауқымдылығымен, дүниетанымдық тереңдігімен, саяси-әлеуметтік салмақтылығымен құнды.<ref>[http://www.adebiet.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=6640&Itemid=35 adebiet.kz]{{Deadlink|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} әдеби әлем порталы</ref> == Қысқаша шолу == Абай Құнанбайұлы [[Орта жүз]]дегі [[Арғын]] тайпасының [[Тобықты]] руынан шыққан. Әкесі [[Құнанбай Өскенбайұлы]] өз заманындағы атақ даңқы алысқа кеткен адамдардың бірі болған. Патша өкіметі [[XIX ғасыр]]дың ортасындағы бір сайлауда оны [[Қарқаралы ауданы]]ның аға сұлтандығына бекіткен. Абайдың анасы [[Ұлжан]] да [[Арғын]] тайпасынан, [[Қаракесек (Арғын)|Қаракесек руы]]ның қызы. Абай бала кезден Өскенбайдың әулетінің Үлкен әжесі атанып кеткен [[Зере]] әжесінің қолында өсті, Өскенбайдың бәйбішесі Тоқбала анамыз (Зере) [[Наймандар|Найманның]] [[Матай (ру бірлестігі)|Матай]] болысының байы Бектемірдің қызы, Зере әжеміз Ибраһимді "Абай" деп еркелетіп атаған. Содан бері бұл есіммен Абай тарихқа енді. Осындай текті ортадан шыққан Құнанбай мен Ұлжаннан туған төрт ұлдың бірі Абай жастайынан-ақ ерекше қабілетімен, ақылдылығымен көзге түседі. Балаға сыншы әкесі осы баласынан қатты үміт етеді. Әкесі оның зеректілігін байқағаннан кейін, 10 жасқа толған соң [[Ахмет Риза мешіт-медресесі|Семейдегі Ахмет Риза медресесіне]] береді. [[Ахмет Риза мешіт-медресесі|Медреседе]] төрт жыл оқығаннан кейін, оқудан шығарып алып, қасында ұстап, ел басқару ісіне баули бастайды. Әкесінің төңірегінде ел жақсыларымен араласып, өз халқының рухани мәдениет жүйелерімен жете танысады. Өзі [[Би (тұлға)|билер]] үлгісінде шешен сөйлеуге төселеді. Ұтымды сөзімен, әділ билігімен елге танылып, аты шығады. Көп ұзамай, жетпісінші жылдардың бас кезінде Қоңыр Көкше дейтін елге [[Болыс (лауазым)|болыс]] болады. Билікке араласып, біраз тәжірибе жинақтағаннан кейін, ол халық тұрмысындағы көлеңкелі жақтарға сәуле түсіруге күш салып бағады. Бірақ онысынан пәлендей көңіл тоятындай нәтиже шығара алмайды. Сондықтан халқына пайдалы деп тапқан істерін көркем сөзбен, әсіресе, өлеңмен насихаттамақ болады. Абай бір жағынан шығыс классиктері [[Низами]], [[Сағди Ширази|Сағди]], Қожа Хафиз, [[Әлішер Науаи|Науаи]], [[Физули]], [[Абд әр-Рахман Жәми|Жәми]] тағы басқаларды оқыса, екінші жағынан [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]], Александр Герцен, Михаил Салтыков-Щедрин, Николай Некрасов, [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]], [[Лев Николаевич Толстой|Лев Толстой]], [[Иван Андреевич Крылов|Иван Крылов]], [[Фёдор Михайлович Достоевский|Фёдор Достоевский]], [[Иван Сергеевич Тургенев|Иван Тургенев]], [[Николай Гаврилович Чернышевский|Николай Чернышевский]] мұраларын оқып, терең таныс болған, Батыс әдебиетінен [[Йоганн Вольфганг фон Гёте|Гёте]], [[Джордж Байрон]] сияқты ақындарды оқып, Дрепер, [[Бенедикт Спиноза|Спиноза]], [[Герберт Спенсер|Спенсер]], Льюис, [[Чарлз Дарвин|Дарвин]] сынды ғалымдардың еңбектерін зерттейді.<ref>Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7</ref> == Өмірбаяны == === Отбасы === [[Сурет:abay.jpg|right|200px|thumb|Абай ұлдары Ақылбай (сол жақта) және Тұрағұлмен (оң жақта) бірге]] Абай Құнанбайұлы [[1845 жыл|1845]] жылы [[23 тамыз]]да қазіргі [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысының]] [[Шыңғыстау|Шыңғыс тауларында]], [[Қарқаралы]]ның аға сұлтаны [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбайдың]] төрт әйелінің бірі, екінші әйелі [[Ұлжан]]нан туған. Ақынның арғы тегі [[Орта жүз]] Тобықты, Арғын ішіндегі [[Олжай Әйтекеұлы|Олжай батырдан]] басталады. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жігітек есімді 3 ұрпақ тарайды. Бұлардың әрқайсысы кейін бір-бір рулы ел болып кеткен. Айдостың Айпара деген әйелінен: Ырғызбай, Көтібақ, Топай, Торғай, деген 4 ұл туады.Бұлардың әкесі момын, шаруа адамы, ал шешесі өткір тілді, өр мінезді әйел болған. Сол Айпара балаларына: {{Quotation|''Шынжыр балақ, шұбар төс Ырғызбайым,'' ''Тоқпақ жалды торайғыр Көтібағым,'' ''Әрі де кетпес, бері де кетпес Топайым,'' ''Сірә да оңбас торғайым...''}} Ана айтқанындай, шынында, бұлардың ішінде [[Ырғызбай Айдосұлы|Ырғызбай]] ортасынан оза шауып, ел басқарған. Ырғызбайдан Үркер, Мырзатай, Жортар, [[Өскенбай Ырғызбайұлы|Өскенбай]] тарайды. [[Өскенбай Ырғызбайұлы|Өскенбай]] шаруаға жайлы, билікке әділ кісі болғандықтан, “Ісің адал болса Өскенбайға бар,арам болса Ералыға бар” деген мәтел осыдан қалған. Өскенбайдың әйелі Зереден Құнанбай туады. Құнанбай — 4 әйел алған адам. Оның бәйбішесі Күңкеден – Кұдайберді, інісі Құттымұхамбетке айттырылып, қалыңдық кезінде жесір қалған соң өзі алған екінші әйелі: Ұлжаннан – Тәңірберді (Тәкежан), Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан, үшінші әйелі Айғыздан – Халиулла, Ысмағұл туады. Қартайған шағында үйленген ең кіші әйелі Нұрғанымнан [[ұрпақ]] жоқ. Абайдың “ Атадан алтау, анадан төртеу едім дейтіні осыдан. Болашақ ақын сабырлы мінезімен, кең пейілімен ел анасы атанған “кәрі әжесі” Зеренің таусылмайтын мол қазынадай аңыз ертегілерін естіп, абысын-ажынға жайлы, мінезі көнтерлі, әзіл-қалжыңға шебер, жөн-жобаға жетік өз анасы Ұлжанның тәрбиесінде өсті. Абай әуелі ауылдағы Ғабитхан молдадан сауатын ашады да, 10 жасқа толған соң 3 жыл Семейдегі [[Ахмет Риза мешіт-медресесі]]нде оқиды. Бұл медреседе [[Араб тілі|араб]], [[Парсы тілі|парсы]] тілдерінде, негізінен, дін сабағы жүргізілетін еді. Құрбыларынан анағұрлым зейінді бала оқуға бар ықыласымен беріліп, үздік шәкірт атанады. Ол енді дін оқуын ғана місе тұтпай, білімін өз бетінше жетілдіруге ұмтылады. Сөйтіп көптеген шығыс ақындарының шығармаларымен, араб, [[иран]], шағатай (ескі өзбек) тілінде жазылған ертегі, дастан, қиссалармен танысады, Шығыстың [[Низами]], [[Әлішер Науаи|Науаи]], [[Сағди Ширази|Сәғди]], [[Қожа Хафиз]], [[Физули]] сияқты ұлы ғұлама, классик ақындарына бауыр басады. Медресенің үшінші жылында Абай [[Семей]] қаласындағы “Приходская школа”-ға да қосымша түсіп, орысша сауатын аша бастайды. Бірақ бұл оқуын әрі жалғастыра алмай, небәрі 3 жылдан соң оның мұсылманша да, орысша да оқуы аяқталады. [[Сурет:Абай мен Оспан Құнанбайұлдарының зираттары.jpg|thumb|Абай мен Оспан Құнанбайұлдарының зираттары]] Абайдың басқа балалардан алымдылығын аңғарған Құнанбай оны елге шақырып алып, өз жанына ертіп, әкімшілдік-билік жұмыстарына араластырмақ болады. Сөйтіп 13 жастағы Абай ел ісіне араласады. Абай әке қасында болған жылдарда атқамінер би-болыстардың қулық-сұмдықтарын, қазақ даласына ыдырай бастаған феодрулық қатынастардың кереғар қайшылықтары, кіріптар еткен әлеуметтік теңсіздіктің зардаптарын, аштық пен жалаңаштықты, патриархалдық, кертартпа салт-сана, әдет-ғұрып зандарының залалдарынын айқын түсінді. Патша үкіметінің отаршылық саясаты мен парақор орыс әкімдерінің жергілікті би-болыстардың арамза әрекеттерін айнытпай танып, көкірегінде жиркеніш сезімі оянып, соларға қарсы күресуге бел буды, “ елге пайдалы, адамгершілігі бар, әділ басшы болсам ғана жақсы адам боламын” деген тұжырымға бекіді. Осы мақсатпен болыс сайлауына түсіп, жеңіп шығады да, 1876–1878 жылы Қоңыр-Көкше еліне болыс болады. Бұл жылдары Абай өз қолындағы билікті пайдаланып, әділдік таразасын тең ұстауға күш салды. Әлсізге зорлық көрсеткендерді, ұрлық жасағандарды қатты жазаға тартып, халық қамқорына айналды. Оның ел басқарудағы бұл бағыты халықты қалауынша езіп-жаншып жүрген шонжарлар тарапынан қатты қарсылыққа ұшырады, үстінен оязға жалған арыз айтушылар көбейді. Соның бірі [[Үзікбай Бөрібаев]]тың «Таймақкөл деген жерімді тартып алды» деген жалған арызы бойынша көтерілген іс 10 жыл сүргінге созылып, ақыры [[Евгений Петрович Михаэлис|Евгений Михаэлистің]] көмегімен аяқсыз қалды. П. В. Маковецкий бұл істі [[1884 жыл]]ғы [[27 тамыз]]да жалған жала деп тауып, қысқартып тастады. Ақын үстінен жазылған «Абай барымта алды, ауыл шайып әйел қорлады» деген бір топ шонжар дұшпандарының арызы да нәтижесіз қалды. Ақын саяси қызметі үшін 1870 жылдары [[Санкт-Петербург]]тен [[Семей]]ге айдалып келген Михаэлиспен, 1880 жылдарда орыс демократтары [[Нифонт Иванович Долгополов|Н. И. Долгополов]], А. А.Леонтьевпен танысады. Бұл озық ойлы азаматтардың Абайдың саяси-әлеуметтік көзқарасына игі ықпалы тигізгені сөзсіз. Бірақ Абай Құнанбаев орыс мәдениетімен, әдебиетіменен, демократтық көзқарастарымен осы кісілер арқылы деу ағат айтқандық болар еді. Бұл тұста [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әузовтың]] «Ал, кейін орыс тілін біліп, орыстың ұлы мадениетін мол, терең тани бастаған Абай өзгін ойды бұлардан үйренбейді. Пушкиннің өзінен, Белинский, Герцен, Чернышевский, Салтыков-Щедрин, Некрасовтардың өз мұраларын оқып, кең, терең тарбие алды. Абайдың классик ақын болған маңызын, әлеуметтік көзқарасын тек Михаэлис әсерінен деп қойсақ, әрі Абайға, әрі орыс халқының ұлы мұрасына жане ұлы даналарына қиянат сөз айтқан болар едік» деген тұжырымын келтірсек те жеткілікті. Абай осылайша, Европаның Гете, [[Джордж Байрон]] сияқты ақындарын, Спенсер, [[Бенедикт Спиноза]], Льюис, Дарвин, Дрепер сынды ғұламаларының туындыларын оқыды. Сөйтіп Әуезовтың сөзімен айтқанда «1884 жылдары, жасы қырыққа таман ілінгенде, ол дүниеден көп мағлұматы бар кісі болды.» Абай осы тұста, 1886 жылы досы Михаэлистің ұсынысымен, Семей облысы Статистика комитетінің толық мүшесі болып сайланды. 1875 жылы Қоңыркөкше елінде өткен сайлауда жеңіп шығып, 1878 жылға дейін болыс болады. Қазақ халқының дәстүрлі ел билеу жосындарын, әдет-ғұрып заңдарын жетік білетін Абай ел ішіндегі әр алуан әкімшілік-құқықтық реформаларға белсене араласады. Егде тартқан шағында әкімқара биліктен, атқамінерліктен іргесін аулақ салып, шығармашылықпен ғана шұғылданады. Абайдың көптеген шығармаларында Адам, Болмыс және Ралам тақырыбы, сондай-ақ, абсолюттік ақиқат сыры тұрақты орын алады.<ref>Жетісу. Энциклопедия. - [[Алматы]]: «Арыс» баспасы, [[2004]]. — 712 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref> 1885 жылы мамыр айында [[Шар (өзен)|Шар өзені]]нің бойындағы Қарамола деген жерде Семейдің ген.-губернаторы Цеклинцкийдің басқаруымен Семей губернасиясына қарайтын 5 уездің 100-ден астам би-болыстары бас қосқан төтенше съезі өткізілді. Осы съезде төбе би болып сайланған Абайға “Семей қазақтары үшін қылмысты істерге қарсы заң ережесін” әзірлеу тапсырылды. Абай бастаған комиссия барлығы 93 баптан тұратын ережені 3 күн, 3 түнде әзір етті. Бұл қазақ қауымында ежелден қалыптасқан кертартпа әдет-ғұрып заңдарына да, патша өкіметінің халықты қанаушылыққа ,зорлық-зомбылыққа негізделген заңына да ұқсамайтын, өзгеше құжат еді. Оның әсіресе ұрлық, қылмыс пен әйел мәселелеріне арналған баптары ерекше құнды. Бірақ Абайдың атақ-даңқын осынша көкке көтерген [[Қарамола съезі]]нен кейін оның дұшпандары тіпті еліріп кетті. 1890 жылы Байғұлақ, Кұнту деген жуандардан бастаған 16 атқамінер [[Жиренше қыстауы]]ның шетіндегі Ши деген жерде Абайға қарсы дұшпандық әрекетке сөз байласады. 1891 жылдан бастап Абай басына ауыртпалық түсіп, бір-біріне ұласқан қайғы бұлты ашылмай қояды. Осы жылы ақынның сүйікті інісі Оспан жарық дүниеден өтеді. Одан кейін орысша әскери білімі бар, үлкен үміт күткен баласы Әбдірахманнан айырылады. Бұлардың қазасының ақын жанына қандай батқаны оның осы тақырыпқа арнаған топтама өлеңдерінен айқын көрінеді. Сөйтіп, жүргенде соңғы тіренішіндей болған дарынды ақын баласы [[Мағауия Абайұлы Құнанбаев|Мағауия]] да қайтыс болды. Осындай қабаттасқан қайғы қасіреттен күрт сынған Абай Мағауияның қазасынан кейін қырық күннен соң, өзі де дүние салады. Ақынның сүйегі Шыңғыстаудың ығындағы Жидебай мекенінде, інісі [[Оспан Құнанбайұлы|Оспанның]] жанына жерленеді. Бұл күнде ол арада қазақтың ұлы екі перзенті — Абай мен [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрімге]] деген ұрпақтың өшпес махаббатының, ізгі құрметінің белгісіндей болып, сәулет өнерінің соңғы үлгісімен салынған қос мұнаралы кешенді алып мазар тұр. 1891 жылы Оразбай бастаған дау 1897 жылға дейін созылады. Бұл шиеленістің аяғы 1898 жылғы Мұқыр сайлауындагы жанжалға, Абай өміріне қастандыққа әкеп соқтырады. Ақын бұл жанжалдың барша жиренішті сырын, өзінің-ақ екендігін Сенатқа хатында барынша айғақты деректермен дәлелдеп береді. Абай өлең жазуды 10 жасында (“Кім екен деп келіп ем түйе қуған…”) бастаса, өз өлеңдеріне шығаруды шамамен 1880-1997 жылы аралығында көбірек қолға алған. Өлеңдерін әркімдердің атымен таратып, Көкбай атынан бастырған ақын жазған өлеңдерін “жинауды ” шәкірттеріне 1896 жылы ескерткен. Ал қара сөзбен жазылған [[ғақлия]]-өсиеттерін 1890–1898 жылдар аралығында қолға алған. Абай 3 әйел алған. Байбішесі Ділдадан: Ақылбай, Әбдірахман, Күлбадан, Әкімбай, Мағауия, Райхан; екінші әйелі Әйгерімнен Тұрағұл, Мекайіл, Ізкәйіл, Кенже деген 7 ұл, 3 қыз сүйген. Келіндей алған әйелі Еркежаннан ұрпақ көрген жоқ. == Шығармалары == [[Сурет:Kazakh schoolchildren pose with teacher in 2008 (Abai quote cropped).jpg|нобай|оңға|[[Батыс Қазақстан облысы]]ның мектебіндегі Абай дәйексөзі, 2008 жыл]] Абай өлең жазуды 10 жасында («Кім екен деп келіп ем түйе қуған...») бастаған. Одан басқа ертеректе жазылған өлеңдері — «Йузи-рәушән», екіншісі — «[[Физули, Шәмси, Сәйхали]]». «[[Сап, сап, көңлім, сап, көңлім...|Сап, сап, көңілім]]», «[[Шәріпке]]», «[[Мен жасымнан көп көрдім...|Абралыға]]», «[[Жақсылыққа]]», «[[Кең жайлау]]» өлеңдері 1870 — 80 жылдар аралығында жазылған. Ақындық қуатын танытқан үлкен шығармасы — «[[Қансонарда]]» 1882 ж. жазылған. Алайда жасы қырыққа келгеннен кейін ғана көркем әдебиетке шындап ықылас қойып, көзқарасы қалыптасып, сөз өнерінің халық санасына тигізер ықпалын түсінеді. Шығармалары үш жүйемен өрбиді: бірі&nbsp;— өз жанынан шығарған төл өлеңдері; екіншісі&nbsp;— ғақлия (немесе [[Абайдың қара сөздері]]) деп аталатын прозасы; үшіншісі&nbsp;— өзге тілдерден, әсіресе орысшадан аударған өлеңдері. [[Сурет:Абай Құнанбаев. Шығармаларының толық жинағы. 1945 ж.jpg|нобай|Абай Құнанбаев. Шығармаларының толық жинағы. 1945 ж.]] Абай өлеңдері түгел дерлік [[лирика]]дан құралады, [[поэма]] жанрына көп бой бұрмағаны байқалады. Қысқа өлеңдерінде табиғат бейнесін, адамдар портретін жасауға, ішкі-сыртқы қылық-қасиеттерін, мінез-бітімдерін айқын суреттермен көрсетуге өте шебер. Қай өлеңінен де қазақ жерінің, қазақтың ұлттық сипатының ерекшеліктері көрініп тұрады. Ислам діні тараған Шығыс елдерінің әдебиетімен жақсы танысу арқылы өзінің шеберлік&nbsp;— шалымын одан әрі шыңдайды. Шығыстың екі хикаясын «Масғұт» және «Ескендір» деген атпен өлеңге айналдырады. [[Ислам]] дініне өзінше сенген діни таным жайындағы философиялық көзқарастарын да өлеңмен жеткізеді. Абайдың дүниетанудағы көзқарасы XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақ халқының экономикасы мен ой-пікірінің алға ұмтылу бағытында даму ықпалымен қалыптасты. Дүниетану жолында сары-орыстың төңкерісшіл демократтарының шығармаларын оқып, өз дәуірінің алдыңғы қатарлы ой-пікірін қорытып, басқаларға қазақ өміріндегі аса маңызды мәселелерді түсіндіруге қолданады. Дүниетану өңірінде екі қасиеттің&nbsp;— сезім мен қисынның , түйсік пен ақылдың қатынасын таразылайды. Сондықтан да: «Ақыл сенбей сенбеңіз, Бір іске кез келсеңіз» деп жазады. Кез келген халықтың тарих сахнасына шығуы&nbsp;— жүйеге бейімделген біртектес өмір салттың ғана нәтижесі емес, сонымен бірге қасиеттік деп саналатын- арман-аңсардың (идеал) да біртұтастығына айғақ. Олай болса Абай сынының тәлкегіне түскен еріншектік, дарақылық, жалқаулық, күншілдік, өтірікшілік, өсекшілдік, мақтаншақтық, жағымпаздық, жікшілдік сияқты қасиеттер қазақ баласының кейбірінің бойындағы туа біткен кемшілік емес, сол Абай өмір сүрген қоғамдағы саяси әлеуметтік қатынастардың нәтижесі екеніне ден қою қажет. Сонда, Абай бұрынғы бабаларымыздың бойынан көрген «кемшіліктерді» себеп ретінде емес, сол замандағы саяси-әлеуметтік қатынастардың салдары ретінде қарастыруға жол ашқан. ==Қара сөздері== {{main|Абайдың қара сөздері}} Абай Құнанбайұлының көркемдік, әлеуметтік, гуманистік және дінге көзқарастары терең білінген еңбегі — қара сөздері. Абай Құнанбайұлының қара сөздері (Ғақлия) — ұлы ақынның сөз өнеріндегі көркемдік қуатын, [[философия]]дағы даналық дүниетанымын даралап көрсететін классикалық стильде жазылған прозалық шығармасы. Жалпы саны қырық бес бөлек шығармадан тұратын Абай Құнанбайұлының қара сөздері тақырыбы жағынан бір бағытта жазылмаған, әр алуан. Оның алты-жеті үлгісі қысқа болса, қайсыбіреуі мазмұн, тақырып жағынан өзгешелеу, ауқымды болып келеді. Абай Құнанбайұлының өзінің қара сөздерінде шығарманың ажарына ғана назар аударып қоймай, оның тереңдігіне, логикалық мәніне зор салған. Сөйтіп көркемдік шеберлік пен ғылыми зерделік арқылы көркемдік сана мен [[философия]]лық сананы ұштастырады. Абай Құнанбайұлының қара сөздеріндегі гуманистік, ағартушылық, әлеуметтік ойлары [[дін]] туралы пікірлерімен бірігіп, тұтас бір қазақ халқының философиялық концепциясын құрайды. Абай Құнанбайұлының кара сөздері сондай-ақ жалпы адамзат баласына ортақ асыл сөзге айналды. Оның қара сөздерінің бірнешеуі ең алғаш [[1918 жыл]]ы [[Семей]]де шыққан «Абай» журналында жарық көрді. Кейіннен, Абайдың қара сөздері [[орыс тілі|орыс]], [[қытай тілі|қытай]], [[француз тілі|француз]], т.б. көптеген әлем тілдеріне аударылды. ===Қара сөзде айтылған ой=== Абайдың жетінші қара сөзінде ұшырасатын «жанның тамағы» деген күрделі [[философия]]лық ұғым бар. Оны Абай Құнанбайұлы біздің санамыздан тыс өмір сүретін объективті дүниенің санада сәулеленуі нәтижесіңде пайда болатын ғылым, білімнің жинақталған қоры ретінде қарайды. Осы себептен де Абай Құнанбайұлы: {{Quotation|''... құмарланып, жиған қазынамызды көбейтсек керек, бұл жанның тамағы еді,''}} — деп қайыра түсінік беріп отыр... Абай Құнанбайұлындай ұстаз ақынның бұл «[[Абайдың жетінші қара сөзі|Жетінші сөзде]]» көздеген мақсаты адамның бойыңда туа пайда болатын жан құмары арқылы өз ұрпағының санасына тек қана жанның пайдалы тамақтарын сіңдіру еді. Міне, Абай Құнанбайұлы ағартушылық көзқарасының тамыр алған бір саласының қайнар көзі осы жақта жатыр. Абай Құнанбайұлы бұл бағыттағы ойларын өзге сөзбен "Ғылым таппай мақтанба" т.б. өлеңдерінде айтқан. Мұнда ол "жанның тамағы туралы" ұғымды өз заманынын тұрғысынан келіп, "адам болу" үшін қажет көп керектермен ауыстырады. Ақын толық адам болу туралы өзінің жүйелі де қалыптасқан көзқарасының тезисін ұсынады. Онысы: {{Quotation|''Адам болам десеңіз...'' ''Бес нәрседен қашық бол...,'' ''Бес нәрсеге асық бол,''}} - деген жолдарда жатыр. Ақынның бүкіл шығармаларындағы негізгі бір тұтас тақырыпта өзекті идея болған. Абай Құнанбайұлының пікірінше, ішкі рухани казынамыздың молығуы тікелей өзіміздің қолымыздағы іс. Осы реуішті пікір Абай Құнанбайұлының «[[Абайдың он тоғызыншы қара сөзі|Он тоғызыншы сөзінде]]» де қайталанады. Абай Құнанбайұлының дүние танымы бойынша сананың, ақылдың пайда болуы күнделікті өмір тәжірибесінің нәтижесінен ғана туындайтын табиғи құбылыс. Соңдықтан да Абай Құнанбайұлы Он тоғызыншы сөзінде: {{Quotation|''Адам ата-анадан туғаңда есті болмайды: есітіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды таниды-дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады. Естілердің айтқан'' ''сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті болады... Сол естілерден есітіп білген жақсы нәрселерді ескерсе, жаман дегеннен сақтанса, соңда іске жарайды, сонда адам десе болады,''}} — деп жоғарыдағы өлең үзіндісендегі ойын осы сөзіңде одан ары кеңіте отырып дамытатынын көруге болады. ==Абай лексикасы== {{main|Абай лексикасы}} Абай тілінің негізі қазақтың жалпы халықтық сөйлеу тілі мен ауызша әдеби тілі болғандықтан, оның лексика-фразеолия қазынасы тегі жағынан, ең алдымен, қазақтың төл сөздерінен, одан соң шағын мөлшерде араб-парсы және орыс сөздері қабатынан құралады. Өз тұсындағы қазақ қоғамының саяси-әлеуметтік, мәдени-экономикалық күй-жағдайына орай қазақ лексикасында болған өзгеріс-жаңалықтарды Абай тілі айқын көрсетеді. Мысалы, кейбір атаулар ескіріп, қолданыстан шыға бастаса, Абай ондай сөздерді көбінесе көнені суреттеу үшін немесе образ үшін пайдаланады. [[Хан]], [[уәзір]], аламан, [[Абыз (адам)|абыз]], [[жылыс]], [[тоғыс]], наурыздама сөздері көбінесе Қара сөздерінде тарихты баяндайтын тұстарда қолданылады. Ал, өмірге келген жаңа атауларды жатсынбай қабылдап, өзі де бұларға қоса жаңаларын жасайды (қ. Жаңа сөздер). Абай шығармаларының тақырыбына орай төл лексиканың ішінен этнографизмдерді де ([[шілдехана]], үш тоғыз, [[қынаменде]], [[ақшомшы]], [[Ықтасын|ықтырма]], күзеу т. б.), көне киім-кешек, сауыт-сайман, құрал-жабдық атауларын да (дәндәку, жарғақ шалбар, пыстан, шақпақ, шөншік, [[дулыға]], шарайна т. б.) пайдаланады. Сондай-ақ сыртқы тұлғасы жағынан көнерген сөздерді (мыс, Ұлы дегеннің орнына ұлық, кіші сөзінің орнына кішік, тураның орнына туғры тұлғалары) ұйқас құрау, мағыналық реңк үстеу сияқты белгілі бір мақсатпен қолданады. Дегенмен, Абай тұсында бірқатар сөздердің көнеру дәрежесі қазіргі көздегіден әлдеқайда солғындау болғаны байқалады. Мысалы, ағайын, туысқан мағынасындағы қарындас сөзі, ел, жақын және жат, алыс семантикалы алаш, әскери мағынасындағы қол сөздерінің әлі де осы ұғымдарда еркін және жиі қолданылғандығын сол көзеңдегі қазақ әдеби тілі де, Абай тілі де көрсетеді. Қоғам өмірімен етене қабысқан тіл, әсіресе, оның лексикасы сол қоғамның әр кезеңдегі тыныс-тіршілігіне орай өзгеріп отырады, яғни бірқатар сөздердің мағыналары ауысады, бірсыпырасы терминдік дәрежеге кетеріледі, енді бір алуанының қолданылу жиілігі артады. Бұл процеске қалам қайраткерлері белсене қатысады. Осы ретте Абайдың еңбегі көзге түседі. '''Араб және парсы ықпалы:''' Абай тілі лирикасының келесі қабаттары - [[Араб тілі|араб]] және [[Парсы тілі|парсы]] сөздері. Бұрыннан қазақтың жалпы халықтық тілінде қалыптасқан шығыс сөздерін Абай жатсынбай, еркін қолданады. Олар дінге, оқу-ағартуға, өнер-білімге, әкімшілікке, сауда-саттыққа т. б. қатысты болып келеді. Араб-парсы сөздерінің басым көпшілігін, жалпы халықтық тілдегі сияқты, Абайда да дерексіз ұғым атаулары құрайды (ар, абырой, мейір, нала, парыз, қаһар, қиял, қудірет, дәурен т. б.). Абай тілі лирикасының бір ерекшелігі - мұнда қазақ тіліне енбеген араб-парсы сөздерінің де қолданылғандығы. Олар, негізінен, Абайдың қарасөздерінде, онда да барлығында емес, тақырыбына қарай белгілі біреулерінде ғана шоғырланған. Ол шығармалар жүрегінің қуаты перзентлеріне арналған атақты [[Абайдың отыз сегізінші қара сөзі|Отыз сегізінші сөзі]] мен қазақ оқырмандарына иман деген - алла табарақа уатағаланың... жарлығына... мойынсұнып, инанмақ» екенін баяндаған 13-сөзі. Бұларда [[философия]] мен моральға қатысты ой-пікірін айтуда автор осы салалардағы ұғымдардың араб тілінде қалыптасқан атауларын қазақшаламай, сол күйінде пайдаланды. '''Орыс сөздері:''' Абай лирикасының келесі қабаты - орыс сөздері. Олар сан жағынан араб-парсы қабатынан әлдеқайда кем болганымен, әрі қарайғы орын тебу бағыты жағынан басым тұседі. Бұл бағытқа себепкер, ең алдымен, қазақ қоғамының сол кезеңдегі және әрі қарай әлеуметтік, саяси, экономика күй-қалпы болса, екіншіден, қазақтың ұлттық жазба тілінің демократтық сипатта дамуы еді. Абай мен Ыбырай орыс тілі элементтерін текжалпыхалықтық сөйлеу тәжірибесінен емес, тікелей орыс әдеби тілінен алды. Абайдың жалпы халықтық қолданыс тауып пайдаланған сөздерінің көпшілігі әкімшілік, заң, шаруашылық салаларына қатысты. Олар: ''болыс, кандидат, ояз, сияз, старшын, майыр, шен, партия, сот, шар, закун, закуншік, кателешке, бодан, расход, кір, лапке, барқыт, самаурын, пәтер, сома, бақалшік, мәліш (сауда), аршепке, барабан, зауыт, машине.'' Абайда өзіне дейінгі және өз тұсындағы қазақ әдеби үлгілерінде көздеспейтін бір топ орыс сөздері бар. Олар ''адвокат, доктор, губернатор, начальник, визит, [[монастырь]], ладан, штык, картечь, такт, номер, химия, трагедия, единица, ноль, образование, назначение, посредник, жеребе, прошение, дезнание, прямота, икра, фабрик, электр, румке, стакан, счет дегензат есімдер мен уөздный, военный, здравомыслящий, уголовный, самородный (сары алтын), виноват деген сын есімдер және гуляйттау, пошел, занимайся'' деген етістіктер.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref> ==Абай және Пушкин== [[Сурет:АБАЙ және ПУШКИН.jpg|thumb|250px|Абай суреті, авторы Әбілхан Қастеев<ref>[http://www.nklibrary.kz/elib/collect/stat_kaz/AbaizghanePushkin.htm www.nklibrary.kz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111208170815/http://www.nklibrary.kz/elib/collect/stat_kaz/AbaizghanePushkin.htm |date=2011-12-08 }}</ref>]] Аудармашыға екі қасиет қажет. Бірі талғампаздық, екіншісі ой тереңдігі. Талғампаздық деп отырғанымыз Абайдың хакімдігінің бір қыры. Абай бас салып кім-көрінгенді аудармаған, ол аудармақшы болған автормен өзі бәсекеге түскен. Абайдың аудармалары, шын мәнінде, ой жарыстыру. Сондықтан Абай жасаған аудармаларын оның ой кеңістігінің өрісі деп қабылдаған жөн. Абай тілін еркін меңгерген орыс халқынан таңдап, талғап, әсіресе екі ақынды аударған олар [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]] және [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]]. Абайдың талғампаздығына таң-тамаша қаласың. Орыс елімен, оның мәдениетімен мәңгілік қалатын, ешқандай өзге құндылық өлшемдеріне түспейтін екі ғалымды Абай бұлжытпай таныған және қазақ халқына таныстыру мақсатында, олардың шығармаларын қазақ тіліне аударған. Абай орыс ақыны [[Александр Сергеевич Пушкин|Александр Пушкин]]нің өлеңмен жазылған "[[Онегин|Евгений Онегин]]" деген романын толық аудармаған одан үзінділер тәржімалағак Абай: ''"Онегиннің сипаты," "Татьянаның Онегинге жазған хаты," "Онегиннің Татъянаға жауабы," "Онегин сөзі," "Онегиннің Татьянаға жазған хаты," "Татьянаның сөзі," "Ленскийдің сөзінен"'' және ''"Онегиннің өлердегі сөзі"'' - деп жеке-жеке сегіз шығарма етіп аударған Неге Абай романды қазақ тіліне толық аудармаған, әрине оның себебін дөп басып айту қиың бірақ мен ойлаймың егер ''"Евгений Онегинді"'' толық аударса, оны қазақ оқырмандары қабылдамас еді, сірә, Абай соны түсінген, Қазақ оқырмандары махаббат, ғашықтық тақырыбына "Ләйлі Мәжнүннен" бастап өңкей классикалық ғажап туындылармен сусындап келе жатқан қауым, сондықтан болар Онегиннің Татьянаға шалажансар сезімін қалайша қабылдамақ. Әрине, қабылдай алмайды. Шығыстық дәстүрде ғашықтар құрбандыққа дейін барулары керек, айталық [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу|Қозы Көрпеш-Баян сұлу]] сияқты. Осыны түсінген Абай ''"Евгений Онегиннен"'' үзінділерді таңдап алып, аударып, олардың өзін қазақы ұғымдармен сөйлетіп қойған ол ''"Татьяна сөзін" "Тәңірі қосқан жар едің сен"'', деп бастайды.<ref>Есім Ғ. Абай және Пушкин // Солтүстік Қазақстан. - 2006. - 9 тамыз. - 4 б.</ref> ==Музыкалық мұра== {{main|Абай музыкалық мұрасы}} [[Сурет:Абай музыкасы.jpg|thumb|250px|Абай суреті, ауторы [[Абай Омаров]]<ref>[http://www.alashainasy.kz/culture/10734/ Республикалық қоғамдық-саяси күнделікті газет]{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] Ұлы ақын, ағартушы Абай музыкалық саласында да айта қалғандай мұра қалдырды. Өзінің асыл өлеңдерін, қара сөздерін қағазға түсіріп, кейінгі ұрпаққа жазып қалдырса, музыкалық жөнінде оның мұндай мүмкіндігі болмады. Өйткені, Абай өмір сүрген көзеңде қазақта музыканың жазба мәдениеті жоқ еді, халықтық музыка ауыз дәстүрлік қалыпта еді. Сондықтан Абай әндері де қазақтың басқа халықтық ән-күйлері сияқты, ауыздан-ауызға, заманнан заманға ауыса отырып жетті. Музыка саласында жазба мәдениеттің болмауына қарамастан, Абай әндерінің бізге толық жеткен себебі - олардың халықтың жүрегінде сақталуға сапасы сай келетін шығармалар болғандығында, халық санасынан өшпес орын алғандығында. Абай әндерінің өзгешелігі - мелодиялық, ырғақтық жақтарындағы жаңалықтарында, идеялық мазмұнының ашықтығында. Бұл өзгешелік алғашқы көзде тыңдағандардың бәріне бірдей тұсінікті бола қоймады, болмақшы да емес еді. Мәдениеттің дамуына кедергі болатын феодалдық жағдайда кейбіреулер үшін ол әндердің жаңа тілдері қазақтың халықтық ән дәстүрінен шығып кеткендік болып көрінуі де мүмкін еді. Бірақ жаңа, прогресшіл мәдениет күрескері болған Абай өз бетінен қайтқан жоқ. Сейтіп, Абай әндері алғашқыда оның өз айналасына - ауыл-аймағына, кейін жалпы қазақарасына тарай бастады. Абай әндері халықтық негізден нәр алғандықтан, халық әндерімен тамырласып жатқандықтан, нотаның жоқ кезінде-ақ, ауыздан ауызға көше отырып, қалың бұқараның игілігіне айналды. Бұған бұрын-соңды халықтың музыкалық салтында болмаған жаңа өткір тілмен өлең тексіне құрылуы да себеп болды. ==Абайтану== {{main|Абайтану}} Абайтану [[қазақтар|қазақ]] [[әдебиеттану]] ғылымының саласы. Абайтану Абайдың өмірі мен шығармашылық өнері, [[философия]]сы, қоғамдық, эстететикалық көзқарастары, [[қазақ халық поэзиясы]]ндағы өлең жүйесін, ақындық тілді дамытудағы үлесі, музыкалық мұрасы жайлы сан-салалы зерттеу еңбектерін қамтиды. Абайдың өмірі мен шығармашылық мұрасын зерттеу шын мәнінде [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханов]], [[Ахмет Байтұрсынұлы]], [[Міржақып Дулатұлы]] мақалаларынан басталды деуге болады. Ахмет Байтұрсынұлы 1913 ж. «Қазақ» газетінде басылған «Абай – қазақтың бас ақыны» атты мақаласында «Одан асқан бұрын-соңғы заманда қазақ баласында біз білетін ақын болған жоқ» – деп Абайды аса жоғары бағалады. Абай шығармаларын жинап, қағазға түсіріп, реттеп, баспаға дайындау ісі ақын қайтыс болған соң ұзамай-ақ қолға алынғанын дәлелдейтін нақтылы деректер жетерлік. Жарық көруінен бірнеше жыл бұрын құрастырылып, [[1909 жыл]]ы [[Санкт-Петербург]]те басылған Абай өлеңдерінің жинағында ақынның жүз қырықтай өлеңі (аударма өлеңдерін қосып санағанда) мен «Ескендір», «Масғұт» поэмалары басылғаны, яғни осы күнгі белгілі поэзиялық шығармаларының көрнектілері түгелге жуық қамтылды.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref> ==Абай Құнанбайұлының дінге көзқарасы== [[Сурет:USSR stamp A.Qunanbayuli 1965 4k.jpg|thumb|200px|А. Құнанбайұлы, [[1965]] [[КСРО]] [[пошта маркасы]], (ЦФА тізімдемесі № 3220, Scott № 3059)]] Абайдың дінге көзқарасын бағалап, тұжырымдауда екі түрлі қате пікір орын алып келді. Кейбір зерттеушілер Абай «''ислам дінінің қазақ ішінен шыққан өкілі''» деп келсе, екінші бір зерттеушілер Абайдың дін туралы ойлары ақын шығармашылығының әлсіз, кертартпа жағы деп түсіндіреді. Алғашқы пікір Абайға тағылған жала болса, соңғысы - ақынның дін туралы түсініктеріне тарихи, диалектикалық тұрғыдан қарамай, тұрпайы социологияға бас июдің салдарынан туған болжам. Абайдың дін туралы толғамдарын дұрыс түсініп, бағалау оған тарихи тұрғыдан қарауды талап етеді. Абай заманында қазақ даласында қос дінділік орын алды, ресми өмірде [[Ислам|ислам діні]] үстемдік еткенімен, күнделікті тіршілікте [[бақсылық]] түйсіктер мен түсініктер басым болды. Қос дінділік қазақ халқының сол кезеңдегі наным-сенімі мен дүниетанымынан айқын байқалады. [[Бақсылық]]тағы негізгі санат — «[[Тәңір]]і», исламдағы — «[[Аллаһ]]» қазаққа тән ұғымдар. Шаманизмде тәңірінің, [[аруақ]]тардың адамдармен ұштастырушы «[[жын]]» болса, исламда Алланың адамдармен байланыстырушысы «[[Періште (Ислам)|періштелер]]» деп саналды. Қазақтың күнделікті өмірінде шаманизмнің өкілі, іс жүргізушісі - жын шақыратын бақсылар, ал ислам дінінде - өздерін [[пайғамбар]]дың ұрпақтары санайтын қожалар болды. Абай «''Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы''» еңбегінде қазақ жерінде ислам дінінің қалай тарағандығын және оның шаманизммен байланысын арнайы талдайды. Абайдың дін мәселелері - [[құдай]] мен [[адам]]ның, [[Тіршілік|өмір]] мен өлімнің, [[жан]] мен [[тән]]нің, [[иман]] мен ұяттың, [[дін]] мен [[ғылым]], дін мен дін иелерінің өзара байланысы туралы түсініктері антиклерикалдық бағыттағы талдау. Құдай мен адамның қарым-қатынасын [[Абайдың жиырма жетінші қара сөзі|Жиырма жетінші]], [[Абайдың жиырма сегізінші қара сөзі|Жиырма сегізінші]] сөздерінде арнайы талдап, гректің ұлы ойшылы [[Сократ]]пен пікір таластырады.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007. ISBN 9965-32-491-3</ref> ==Ақынның балалық шағы== Абай Құнанбаев 1845 жылы қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]]ның Абай ауданындағы Шыңғыс тауында дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты Ибраһим екен. Абай ислам дінінің қағидаларын барынша құрметтейтін діни отбасында өсіп, тәрбие алды. Оның әкесі Құнанбай қажы тобықты руының өте ықпалды, орыс тілін жақсы білген биі болды. Орыстың алдыңғы қатарлы зиялы қауым өкілдерімен қарым-қатынас жасап тұрды. Ол шыққан тегі сұлтан әулетінен болмаса да Қарқаралы округында алғашқы аға сұлтандардың бірі болып сайланды. Ғұмырының аяқ кезінде Меккеге қажылыққа барып қайтты. Меккеде Құнанбай қажы салдырған Тәбия қонақүйі әлі бар. Қажылықтан қайтып оралған Кұнанбай бұл дүниелік істерден біржола қол үзеді. Ақынның бабасы Өскенбай Қазақстанның Солтүстік-шығыс аймағындағы әділетті де ықпалды қазақ билерінің бірі болатын. Оның қалдырған данышпандық сөздері мен ғибратты өсиеттері аз емес. Биге қазақтардың алыс жатқан руларының адамдары да шағым айта келіп, жүгінетін. Абайдың арғы атасы Ырғызбай да атақты би әрі батыр болған. Абай әуелі ауыл молдасынан сауат ашып, содан кейін Семейдегі Ахмет Риза медресесінде үш жыл оқып білім алады. Ол жас кезінен кітапқа құмар болды, араб-парсы және көне түркі әдебиетінің үлгілерімен танысты. Абай қазақтардың дәстүрлі әдет-ғұрып заңы мен ислам дінінің қағидаларын терең меңгерді. Онымен білім жарыстырудан молдалардың өздері қауіптенетін. Абай халық ауыз әдебиетінің үлгілерін өте жақсы білді. Мектеп қабырғасында оқып жүрген кезінде-ақ өзінің алғашқы өлеңдерін жаза бастады. Әкесі Құнанбай Абайды тобықты руының болашақ билеушісі ету мақсатымен оқудан ауылға кері қайтарып алады. Мұнда ол халықтың қалың ортасына түседі. Билер, ақындар, сазгер-әншілермен, сондай-ақ даланың данышпан ойшылдарымен жиі-жиі бірге болып, араласып тұрады. Ақынның жастық шағы патша үкіметінің Қазақстанның оңтүстігіне қарай әскери күшпен ентелеп ене бастаған кезімен тұспа-тұс келді. Ол патша үкіметінің округтық приказдардағы жағдайының барған сайын нығая түскенін, XIX ғасырдың 60—90-жылдарындағы әкімшілік реформаларының енгізілгенін өз көзімен көрді. Ол аз уақыт болыс болған кезінде қай істі болса да әділ және адал шешуге талпынды. Сол үшін қатардағы қарапайым халықтың терең сый-құрметіне бөленді. Бірақ қоғамның күрделі проблемаларын мұндай қарапайым тәсілмен шешуге болмайтынына бірте-бірте кәміл көз жеткізе бастайды. Сондықтан да ол қазақтардың білім мен ғылым алуын белсене жақтаушыға айналады. ==Озық ойлы орыс зиялы қауымының өкілдерімен араласуы== Болашақ ақынның дүниеге көзқарасының қалыптасуына оның озық ойлы орыс зиялы қауымының өкілдерімен араласуы орасан зор ықпал етті. Ол кезде өз Отанының тәуелсіздігі жолындағы ұлт-азаттық қозғалыстарға белсене қатысушылар Қазақстан аумағына жер аударылып келіп жатты. Олар, атап айтқанда, [[Украина]] мен [[Польша]]дағы зиялы қауымның неғұрлым білімді өкілдері болатын. Жер аударып келгендердің арасында патша үкіметінің саясатына қарсы шыққан орыс зиялы қауымының өкілдері де аз емес еді. Олар Абайдың саяси көзқарасының қалыптасуына ықпал етті. Атап айтқанда, [[Евгений Петрович Михаэлис|Евгений Михаэлис]], А. Леонтьев, С. Гросс, А. Блек, П. Лобановский, Н. Коншин, Н. Долгополов және басқалары еді. Олар Абаймен бірге жиі-жиі қонақта болып жүрді. Қазақ ақыны солардың арқасында озық ойлы орыс мәдениетінің алып өкілдері А.С. Пушкиннің, М.Ю. Лермонтовтың және басқалардың шығармаларымен жете танысты. ==Абай — ұлы ақын әрі ойшыл== Абай өзінің өлеңдерін бала кезінен жаза бастады. Бірақ ол ақын ретінде алғаш рет XIX ғасырдың 80-жылдарының орта кезінен бастап таныла бастады. Бұл кезде Абай өз атынан «Жаз» («Жаздыкүн шілде болғанда...») деген өлеңін жариялаған болатын. Абай — «Ескендір», «Масғүд», «Әзім әңгімесі» поэмалары мен этикалық-философиялық еңбегі «Қара сөздерді» жазды. Ақынның 1890-1898 жылдар аралығында жазылған «Қара сөздерінде» XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ халқының болмысы зерделенді. Ақынды қатты алаңдатқан жағдайлар қазақтардың жаппай кедейленіп, қайыршылық халге түсе бастауы, патша үкіметі шенеуніктерінің шектен шыққан озбырлығы, жергілікті болыстардың парақорлығы мен қанағатсыз пайдакүнемдігі болды. Ол өзінің өлеңдерінде жақын туыстарына көмек қолын созбайтын сараң байларды өлтіре сынады. Абай қазақ қоғамын ерінбей еңбек етуге шақырды. Өзінің кейбір замандастарының бойындағы жаманшылық мінездерді — жалқаулықты, еңбексіздікті, көрсеқызарлықты, алтыбақан алауыздықты, надандықты жеріне жеткізе әшкереледі. Кедейшіліктен құтылудың бір тәсілі егіншілікпен айналысу, қолөнер кәсібін және сауда-саттық жасауды үйрену екенін айтты. Ол былай деп жазды: {{Quotation|''Егіннің ебін,'' ''Сауданың тегін'' ''Үйреніп, ойлап, мал ізде''}} Оның басқаша ойлауы мүмкін де емес еді. Қазақ даласында жиі болып тұратын жұт қарапайым халықты ауыр қайғы-қасіретке душар ететін. Ондай кезде жылдар бойы жинаған малдан бір-ақ күнде айырылып, жұтап қалуға болатын еді. Абай 1880 жылғы алапат ауыр жұтты өз көзімен көрді. Сол жылы оның сан мыңдаған жерлестері қайыршылық халге душар болған еді. Семей облысында кедей жатақтардың саны бұрын-соңды болып көрмеген жоғары көрсеткішке жетті. Олар казак станицалары мен орыс шаруаларының деревняларына жаппай ағылып, болар-болмас тиын-тебенге жалданды, үй қызметшілері, қолбала, бақташылар болды. Қайыр сұрап, ел кезіп кеткендер де көп еді. Абай қазақтарды мал өсірумен қоса сауда жасауды, белгілі бір кәсіп түрімен шұғылдануды үйрену қажеттігіне баса назар аударды. Орта Азия тұрғындарының кәсіп түрлеріне үлкен ілтипатпен қызыға қарады. Ол былай деп жазды: «Енді қарап тұрсам, сарттың екпеген егіні жоқ, саудагердің жүрмеген жері жоқ, қылмаган шеберлігі жоқ. Өзіменен өзі әуре болып, біріменен бірі ешбір шаһари (яғни қала адамдары болып. — авт.) жауласпайды. Орысқа қарамай тұрганда қазақтың өлісінің ахыреттігін (кебінін. авт.), тірісінің киімін сол жеткізіп тұрды». Абай халыққа жаны ашымайтындарды жек көрді, байлардың қарапайым халыққа менсінбей қарауы оның ашу-ызасын келтірді. Қоғамды прогресшіл түрде дамыту жолдарын үнемі іздестіріп отырды. Абай ел басқаруға халық үшін қызмет ететін, адал адамдар сайлануы тиіс деп есептеді. Ол өз төңірегіндегі адамдардың, жақындары мен шәкірттерінің бойындағы өз халқына риясыз берілгендікті, оның мүдделерін қорғау қасиеттерін қолдап отырды. ==Абай және халық ағарту ісі== Ұлы ақын жас ұрпақты имандылыққа, адамгершілікке, ғылым-білім үйренуге шақырды. {{Quotation|''Ғылым таппай мақтанба,'' ''Орын таппай баптанба.'' ''Құмарланып шаттанба'' ''Ойнап босқа күлуге...'' ''Бес нәрседен қашық бол,'' ''Бес нәрсеге асық бол,'' ''Адам болам десеңіз,'' ''Тілеуің, өмірің алдыңда,'' ''Оған қайғы жесеңіз,'' ''Өсек, өтірік, мақтаншақ,'' ''Еріншек, бекер мал шашпақ'' ''Бес дұшпаның білсеңіз.'' ''Талап, еңбек, терең ой,'' ''Қанағат, рақым ойлап қой -'' ''Бес асыл іс көнсеңіз..., -''}} деп жастарды бес нәрседен — өсектен, өтіріктен, мақтаншақтықтан, еріншектіктен, бекер мал шашпақтықтан қашық болуға, бес асыл іске — талап етуге, еңбекті сүюге, терең ойлай білуге, қанағатшыл болуға, қайырымды рақымшылық жасауга шақырды. Абай жастардың бойындағы кеселді кемістіктерді, арсыздық пен ұятсыздықты, дөрекі надандықты тәрбие және білім беру арқылы жоюға үндеді. Ақын ол үшін қазақ балаларын оқытатын мектептерді көптеп салуды жақтады. Атап айтқанда, ол былай деп айтты: «Балаларды ата-аналарынан алып, мектепке беру керек, олардың біразын мамандықтың бір түрін, біразын басқа мамандықтарды игеруге бағыттау керек. Мектептерді көбейту қажет, оларда тіпті қыздар да оқитын болсын». [[Сурет:Abai4ik.JPG|thumb|400px|Абай суреті]] Ұлы ақын өз шығармаларында халықты ғылыммен белсене айналысуға үндеді. Әркімді өзінің өткен әр күніне міндетті түрде есеп беріп отыруға, келер ұрпақты парасаттылыққа шақырды. Абайдың пікірінше, адам болу үшін оның бойынан үш түрлі фактор табылуы тиіс. Біріншіден, баланың шыққан тегі жаксы болуы керек, екіншіден, оның әлеуметтік жағдайы немесе қоршаған ортасы жағымды болуы шарт, үшіншіден, балаға адамгершілік тұрғысында тәрбие берілуі қажет. Абай парақор билеушілерді, ашкөз судьяларды, надан молдаларды әшкерелеп отырды. Халықтың игілігіне жету жолындағы бұл қырсықты ғылым мен білім аркылы ғана жоюға болады деп есептеді. Ол жастарға үздіксіз еңбек етіп, білім алуды міндет етіп қойды. Білім алуға жұмылған еңбек әрқашанда жемісті және ізгілікті болатынын қадап айтты. Қараңғылықтан шығар, елді өркениетке жеткізер жалғыз жол — оқу-білім екенін көзі қарақты жастарға түсіндірді. ==Аудармашылық қызметі== Абай орыс тілін тамаша меңгерді. Мұның өзі оның орыс ақыны [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Михаил Лермонтов]] бірқатар өлеңін қазақ тіліне аударуына мүмкіндік берді. Атап айтқанда, Абай М.Ю. Лермонтовтың «Шайтан» («Демон»), «Дұға» («Молитва»), «Қанжар», «Жолға шықтым бір жым-жырт түнде жалғыз», «Жалау» («Жалғыз жалау жалтылдап»), «Теректің сыйы» («Асау Терек долданып, буырқанып») сияқты өлеңдерін аударды. Абай А.С. Пушкиннің «Евгений Онегин» дастанының үзінділерін қазақы ұғымда жатық етіп еркін аударды. Абайдың Татьяна хатының сөзіне шығарған «Татьянаның қырдағы әні» қалың елдің сүйікті әніне айналды. Абай И.А. Крыловтың мысалдарын қазақ тіліне аударумен де айналысты. Қазақтар ұлт-азаттық қозғалысының көрнекті жетекшісі Ә. Бөкейханов өзінің қырғыз даласындағы әртүрлі уездерде болған кезінде ондағы ақындардың [[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкин]] мен [[Михаил Юрьевич Лермонтов|Лермонтовтың]] Абай аударған өлеңдерін жақсы білетініне, оларды домбырада әнге қосып айтатынына көз жеткізіп қайтқанын жазады.Орыс тілінен Абай аударған шығармалар қазақ әдебиетін байыта түсті. Абай орыстың ұлы ақындарының 50-ден астам өлеңін қазақ тіліне аударды. ==Абайдың Қазақстан тарихында алатын орны== Абайдың өз өлеңдері мен қара сөзбен жазылған ғибраттарында қазақ қоғамы өмірінің барлық жақтарын ашып көрсетті. Одан ақыл-кеңес сұраған дала тұрғындары ағылып келіп жатты. Атап айтқанда, оған Баянауыл өлкесіндегі белгілі шежіресі, әрі ақын [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] келіп тұрды. Абаймен Семейге саяси жер аударылып келгендер де санасатын. Міне, мұның бәрі патша үкіметі шенеуніктері мен олардың жергілікті кейбір итаршыларының тарапынан қызғаныш пен көре алмаушылық, тіпті саяси күдік туғызды. Ақынның үстінен өсек айту мен жала жабу әрекеттерін күшейтті. Патша үкіметінің әкімшілігі Абайдың соңына шам алып түсіп, аңду орнатты. Тіпті 1903 жылы Семей полицмейстері ақынның және оның балаларының үйіне тінту жүргізді. Жақын туыстары мен балаларының бірінен соң бірінің қазаға ұшырауы, оның үстіне ізіне түсіп қудалауға душар болуы ақынның денсаулығына әсер етті. Абай 1891 жылы өзінің ең жақсы көретін інісі Оспаннан айырылды. 1895 жылы үлкен ұлы Әбдірахман қайтыс болды. 1904 жылғы көктемде оның тағы бір ұлы Мағауия дүниеден өтті. Бұл қайғылы оқиғалар Абайға аса ауыр тиді. Мағауияның өлімінен кейін 40 күн өткенде Абайдың өзі де қайтыс болды. Ақын өзінің талантты шәкірттерін тәрбиелеп өсірді. Абайдың ізбасар шәкірттері [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім]], [[Көкбай Жанатайұлы|Көкбай]], [[Ақылбай Абайұлы Құнанбаев|Ақылбай]], [[Кәкітай Ысқақұлы Құнанбаев|Кәкітай]] және [[Мағауия Абайұлы Құнанбаев|Мағауия]] болды. Абай көзі тірісінде өзінің өлеңдерін жинаған емес. Олардың әрқайсысын бір жапырақ қағазға жазып, жастарға таратып бере берген. Олар Абайдың өлеңдерін жаттап алып отырған. Сөйтіп Абай өлеңдері қазақ даласында ауыздан ауызға таралып кете барды. Оның өлеңдері қолдан қолға көшіріп алынды. Ондай қолжазба көшірмеге ие болу әрбір сауатты қазақ үшін зор ғанибет болатын. Кейінірек Абайдың туындыларын оның ұлы [[Турағұл Ибрагимов|Тұрағұл]] жинастыра бастады. Абай өлеңдерінің ең алғашқы жинағы 1909 жылы ақын Кәкітайдың арқасында [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласында басылып шықты. Абай Құнанбаевтың өлеңдерін жинауға және бастырып шығаруға көп күш-жігер жұмсап, игі ықпал еткен адал ақын [[Көкбай Жанатайұлы]] (1864—1927) болды. Ол өлеңдер белгілі қоғам қайраткері [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов|Әлихан Бөкейханның]] редакциясымен басылып шықты. Абай отандық тарихымыз бен әдебиетімізде аса көрнекті орын алады. Абай қазақтың ұлттық жазба әдебиетінің негізін қалады. Абай есімі дүниежүзі халықтары әдебиетінде [[Уильям Шекспир|Шекспир]], [[Александр Сергеевич Пушкин|Пушкин]], Гётелермен қатар тұрады. Ақынның мол әдеби мұрасы тек бір халықтың ғана емес, бүкіл адамзаттың рухани қазынасы саналады. Қазақстанда ұлы Абайдың есімі көптеген елді мекендер мен көшелерге, Алматы Ұлттық университетіне, Алматы қаласындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрына берілген. Ұлы ақынның құрметіне Қазақстан мен Ресейде ескерткіштер орнатылған. Қазақстанның жоғары оқу орындарында Абай шығармашылығына арналған халықаралық және республикалық ғылыми конференциялар жыл сайын өткізіліп тұрады. Ұлы ақынның 150 жылдық мерейтойы 1995 жылы дүниежүзілік ЮНЕСКО көлемінде аталып өтті. ==Түрікмен оқырмандары== Ақынның қайтыс болғанына 50 жыл толуына орай түрікмен ақындары оның өлеңдерін аударды, ал ғалымдар мен сыншылар Абайдың шығармашылық жолы мен поэзиясының түр ерекшеліктері жөнінде зерттеу мақалалар жазды. Абайдың өлеңдерін ақындар М. Сеидов, К. Эзизов, С. Ураев, А. Баймурадов, А. Ораз тағанов түрікмен тіліне аударды. Ұлы ақынның туғанына 125 жыл толу тойы қарсаңында Б. Кербабаев, Б. Сейтақов, А. Алымкулов, Н. Гуллаев, А. Белмурадов, Н. Эсенмурадов тағы басқа Абай өлеңдеріне жан-жақты талдау жасайтын мақалалар жазды. Жиырмасыншы ғасырдың басында түрікмен поэзиясында шарлар алға шықты. Шахир да суырып салма ақын, олар өлеңді алдын-ала дайындықсыз-ақ құрай алады. Ондай шахарлар қатарына ұлы Абайдың дәстүрін жалғастырған Кер-молла, Байрам-шахир, Молла-мұрт, Дурды-Клыч, Ата Салих жатады. Абай поэзиясына тән суырып салмалық ерекшелік осы түрікмен ақыңдарының поэзиясында кездеседі. Бұл жөнінде түрікменнің әдебиетшісі А. Баймурадов өзінің ''«Поэзиямыздағы Абай дәстүрінің жалғасуы»'' (''«Әдебиет ве сунгат»'', 1974 жыл) атты мақаласында кең көлемде сөз еткен. Абайдың өлеңдерімен қатар ғақлиялары, ''«Ескендір»'', ''«Масғұт»'', ''«Әзімнің әңгімесі»'' атты дастандары түрікмен оқырмандарына жақсы белгілі.<ref>Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З.Е., Қайыпбаева А.Т.Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет, суретті, карталы. ISBN 9965-34-816-2</ref> == Абай туралы == Абай туралы (кітаптар, мақалалар, фильмдер т.б.): * [[Абайдың өмірбаянына қосымша материалдар (мақала)|Абайдың өмірбаянына қосымша материалдар]] — [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] мақаласы. «Абай Құнанбайұлының шығармаларының» 1940 жылы шыққан 2 томдық жинағының 2 томында жарық көрді. * [[Абай — қазақтың ұлы ақыны (кітап)]] — («Жизнь и твор­чество Абая (Ибрагима) Кунанбаева»), Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Абай Құнанбаевтың «Лирикалары мен поэмалары» атты 1940 ж. «Художествен­ная литература» баспасынан орыс тілінде жарық көрген жинағына жазған алғы сөзі. Кітап Л. Соболевтің редакторлығымен шыққан. * [[Абай — қазақтың ұлы ақыны (кітап)]] — Мұхтар Әуезовтің туындысы (Б. Кенжөбаевпен бірге). Абайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты 1945 ж. жарық көрген. * [[Абай аулында (кітап)|Абай аулында]] — Мұхтар Әуезовтің балалық шағына арналған көркем туынды. Авторы Т. Жұртбаев. 1987 ж. «Жалын» баспасынан жарық көрген. * [[Абай ақындығының айналасы (мақала)|Абай ақындығының айналасы]] — Мұхтар Әуезотің мақаласы. «Әдебиет майданы» журналының 1934 ж. 11-12-санында, сол жылы «Социалды Қазақстан» газетінің 30 желтоқсандағы нөмірінде жарияланды. * [[Абай елі]] — альбом-шежіре. Абайдың 150 жылдық мерейтойына орай [[1994 жыл]]ы «Өнер» баспасынан шыққан. * [[Абай елінде өткізілген мереке]] — Мұхтар Әуезовтың очеркі. Ұлы Абайдың 100 жылдық мерейтойында көрген-сезген жайлардан туған ойларын жазған. Очерк «Қазақ елі» журналынын 1945 жылғы 3-4-санында, кейін Мұхтар Әуезовтың 20 томдық шығармалар жинағында (18-кітап, 1985) жарияланды. * [[Абай еңбектерінің биік нысанасы (мақала)|Абай еңбектерінің биік нысанасы]] — Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Абайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты жазылып, алғаш рет «Социа­лист Қазақстан» (18. VIII. 1945), «Ленин туы» (23. VIII. 1945), «Алтай большевигі» (26. VIII. 1945) газеттерінде жарияланды. * [[Абай жайын зерттеушілерге (мақала)|Абай жайын зерттеушілерге]] — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Семей облыстық «Екпінді» газетінің 1940 жылғы 17 шілде күнгі санында жарияланған. * [[Абай жолы (мақала)|Абай жолы]] — («Путь Абая»), Мұхтар Әуезовтың шағын мақаласы. «''Литературная газетада''» 1954 жылғы 13 қарашада шыққан. * [[«Абай жолы» эпопеясының поэтикасы және оның жазылу тарихы (кітап)|«Абай жолы» эпопеясының поэтикасы және оның жазылу тарихы]] — монографиялық зерттеу. Авторы З. Ахметов. 1984 жылы орыс тілінде «Ғылым» баспасынан жарық көрген. * [[«Абай жолы» эпопеясының тарихи негіздері (монография)|«Абай жолы» эпопеясының тарихи негіздері]] — монография. Авторы [[Ләйлә Мұхтарқызы Әуезова|Ләйлә Әуезова]]. 1969 жылы орыс тілінде «Ғылым» баспасынан жарық көрген. * [[Абай Құнанбаев шығармашылығын зерттеудің маңызды мәселелері (мақала)|Абай Құнанбаев шығармашылығын зерттеудің маңызды мәселелері]] — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет 1954 жылы «Қазақстан мұғалімі» газетінің 1 шілдедегі санында жарияланды. * [[Абай Құнанбаев қазақ халқының ақыны және ағартушысы (мақала)|Абай Құнанбаев қазақ халқының ақыны және ағартушысы]] — (10. VIII. 1945) газетінде жарияланған. Мақалада Абайдың ақындық өмір жолымен қалың окырманды таныстыру мақсат тұтылып, негізінен өмірбаяндық деректер қамтылған. * [[Абай Құнанбаев (150 жылдық мерейтойына)]] — Мұхтар Әуезовтің ғылыми еңбектерінің жинағы. Абайдың 150 жылдық мерейтойына бай­ланысты «Санат» баспасынан 1995 ж. жарық көрген. * [[Абай Құнанбаевтың 100 жылдық мерейтойына әзірлік жөніндегі ойлар]] — Мұхтар Әуезовтың 1940 жылы жазған мақаласы Ә. Тәжібаевпен бірге). * [[Абай (деректі фильм)]] — деректі фильм. 1954 жылы Алматы киностудиясы шығарған. * [[Абай (диафильм)]] — диафильм. 1956 жылы [[Мәскеу]] «Диафильм» студиясы шығарған. * [[Абай (жарнама кітапша)]] — осы аттас операның қойылымына арналған орыс тіліндегі жарнама кітапша. 1958 ж. Қазақ КСР Мәдениет министрлігі шығарған. * [[Абай (кинодрама)]] — жазушының кинодрамасы. Қолжазба жазушы мұрағатында сақтаулы (№141-папка), араб әрпімен жазылған, көлемі 53 бет. * [[Абай (М. Әуезовтың зерттеу еңбегі)]] — Мұхтар Әуезовтың 1933 ж. жазған зерттеу еңбегі. «XIX ғасыр мен XX ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің оқу құралына» енген. * [[Абай (әдеби журнал)]] — 1918 ж. Мұхтар Әуезов негізін салған ([[Жүсіпбек Аймауытов|Ж. Аймауытовпен]] бірге) әдеби журнал. С. Шикібаев ұйымдастырған «Уақ қарыз серіктестігінің» демеуімен 12 саны жарық көрген. * [[Абай (әдеби сценарий)]] — жазушының әдеби сценарийі. Автор Абайдың ақындық өнepiн суреттеуді шәкірт ақындар шығармашылығымен қатар өрбітуді мақсат еткен. * [[«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы (мақала)|«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы]] — («Как я работал над романами «Абай» и «Путь Абая»), Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Оқырмандармен кездесу кештерінде ойға оралған ой-пікірлері мен оқырмандар сұрауына қайтарған жауаптары негізінде, әсіресе М. Горь­кий атындағы Әдебиет институтында оқитын студенттермен кездесу үстінде сөйлеген сөздері негізінде жазылған. * [[Абайды білмек керек ойлы жасқа]] — Мұхтар Әуезов жазған оқу құралы. 1997 жылы «Санат» баспасынан толық нұсқасы жарық көрді. Кітап құрастырушы әрі ғалым М. Мырзахметұлының «Мұхтар Әуезов және Абай әлемі» деген көлемді алғы сөзімен ашылады. * [[Аймақтану, білім арттыру (мақала)|Аймақтану, білім арттыру]] — «''Аймақтану, білім арттыру''», Мұхтар Әуезовтың мақаласы. «Жаңа мектеп» журналының 1929 жылы 11-санында жарияланған. Жазушының шығармалар жинағының 50 томдық толық басылымының 3-томында (1998) қайта басылды. * Абайдың есімі орыс жазушысы Павел Федоровтың «Синий шихан» романында (қазақ тіліне Сәкен Жүнісов аударған) аталған.{{Citation needed}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons|Abay Qunanbayuli}} {{Rodovid|510801}} * [http://sites.google.com/site/abai1845/-le-der Абай Құнанбаев, өлеңдері, поэмалары, аудармалары] * [http://www.abay.nabrk.kz/ Әлемге танылған - АБАЙ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825061151/http://www.abay.nabrk.kz/ |date=2009-08-25 }} * [http://drk.kz/load/referat/debiet/abaj_nanbaevty_pedagogikaly_kzarasy/14-1-0-960/ Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарасы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226103307/http://drk.kz/load/referat/debiet/abaj_nanbaevty_pedagogikaly_kzarasy/14-1-0-960 |date=2011-02-26 }} * [https://archive.is/20121225024820/madi-kom.narod.ru/Abai.html/ Қазақтың Ұлы ақыны Абай Құнанбайұлы] * [http://abai.kz/content/darkhan-kydyreli-t-rkistannyn-en-yly-akyny Дархан Қыдырәлі. Түркістанның ең ұлы ақыны] * [http://www.abai.kz/ Абай ақпараттық порталы] {{Жақсы мақала}} [[Санат:Абай Құнанбайұлы|*]] [[Санат:XIX ғасырдағы қазақ ақындары]] [[Санат:Қазақ философтары]] [[Санат:Қазақстан сазгерлері]] [[Санат:Қазақстан аудармашылары]] [[Санат:Қазақ теңгесінде бейнеленген тұлғалар]] gxi2ewtv2v8bi58vfxoeapvhmibh1qc 0 5110 3693769 3672033 2026-11-09T07:03:55Z Sagzhan 29953 3693769 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Жошы хан | Шынайы есімі = | Суреті = Жошы хан.jpeg | Атауы = | Сурет ені = 200 | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы Ұлысының билеушісі]] | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1224 жыл|1224]]-[[1227 жыл|1227]] | Ізашары = | Ізбасары = [[Бату хан|Бату]] | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = [[Моңғол империясы]]ның оң қанатының қолбасшысы | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[тәңіршілдік]] | Азаматтығы = [[Моңғол империясы]] | Туған күні = 1182 | Туған жері = [[Қарақорым]], [[Моңғолия]] | Қайтыс болған күні = 1227 | Қайтыс болған жері = [[Қыпшақ даласы|Дешті Қыпшақ]] | Жерленді = [[Жошы хан кесенесі]], [[Ұлытау таулары|Ұлытау]], [[Қазақстан]] | Династия = [[Шыңғыс хан әулеті|Шыңғыс хан әулиеті]] | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Шыңғыс хан]] | Анасы = [[Бөрте]] | Жұбайы = Никтұтмыш хатұн<br />Сарқаду хатұн<br />[[Үкі хатұн]]<br />[[Хан Сұлтан|Хан Сұлтан хатұн]]<br />[[Қағри хатұн]]<br />Күйкі хатұн<br />Бектумыш хатұн | Балалары = [[Орда Ежен хан|Орда Ежен]] <br /> [[Бату хан|Бату]] <br /> [[Берке хан|Берке]]<br />Беркешар <br /> [[Шибан]]<br />[[Таңқұт]] <br />Буал <br />Жылаукун <br /> Шинкур<br />Шымпай<br />Мұхаммед<br />Ұдыр<br />[[Тоқа Темір]]<br />Бұри | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = атты әскер | Атағы = Ұлуш Иди (Ұлыс иесі) | Басқарды = | Шайқасы = Оңтүстік Сібір жорығы (1208-1209)<br />Цзин империясымен соғыс (1214-1217)<br />Ырғыз өзеніндегі шайқас (1216 немесе 1218)<br />Хорезм мен Орта Азияны жаулап алу (1219-1221)<br />Үргенішті қоршау (1221)<br />Қалқа шайқасы (1223) | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }}{{Қазақстан тарихы}} '''Жошы хан''' (шамамен 1177/78 — 1227) — өзінің жеке ұлысы — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] билеушісі. [[Қазақ хандары|Қазақ хандар династиясының]] негізін қалаушы. 1207–1208 жылдары Оңтүстік Сібірге жорықты бастап, [[Тыва]], [[Хакасия]] және Алтайды Моңғол империясына қосты. [[Шыңғыс хан]]ның Солтүстік Қытайға (1211–1215), [[Орта Азия]]ға (1219–1222) жасаған жорықтарына қатысты және Шығыс Дешті Қыпшақты жаулап алды. Шыңғыс ханның қоңырат тайпасынан шыққан алғашқы әйелі [[Бөрте]]ден туған тұңғыш ұлы. [[Шағатай хан|Шағатай]], [[Үгедей хан|Үгедей]] және [[Төле]]нің үлкен ағасы. [[Моңғол империясы]]ның батыс бөлігіндегі оның ұрпақтарына мұра болып қалған жерлер — Жошы ұлысы — орыс тарихнамасында «[[Алтын Орда]]» деген атаумен белгілі.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> == Шығу тегі == Жошы — [[Шыңғыс хан]] мен оның бас бәйбішесі [[Бөрте]] ханымның (Бортэ-фуджин) тұңғыш ұлы. Ол шамамен 1177–1178 жылдары дүниеге келген. Оның туылуынан аз уақыт бұрын [[меркіттер|меркіт тайпасының]] Темүжіннің (Шыңғыс ханның жастық шағындағы есімі) ауылына жасаған тұтқиыл шабуылының нәтижесінде Бөрте ханым тұтқынға түсіп қалған болатын.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Бұл жағдай кейіннен Жошының меркіт ақсүйегі [[Шілгір Боқо]]ның (Чильгир-Боко) ұлы болуы мүмкін деген қауесет сөздердің туындауына себеп болды. Алайда Шыңғыс ханның өзі бұл қауесеттерге үзілді-кесілді тыйым салып, әйелі Бөртенің тұтқынға түспей тұрып-ақ аяғы ауыр болғанын ресми түрде мәлімдеді.<ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов. Астана, 2008.</ref> Жошының шығу тегіне қатысты бұл мәселе Шыңғыс ханның отбасын да, моңғол авторларын да аса қатты мазаламаған. Дегенмен, ортағасырлық парсы және түркі тарихшылары ([[Рашид әд-Дин]], [[Хафиз Таныш|Хафиз Таныш Бухари]] және Әбілғазы сияқты авторлар) бұл тақырыпқа ерекше назар аударған. Бұл жағдай XIV ғасырдан бастап [[Орталық Азия]] мемлекеттерінде Шыңғыс хан культінің қалыптасуымен және тек оның тікелей еркек кіндікті ұрпақтарының ғана (Төрелер әулетінің) хан тағына отыруға заңды құқығы болуымен түсіндіріледі.<ref name="Sabitov"/> Жошының шығу тегіне қатысты туындаған бұл күдік-күмәннің көлеңкесі оның өзіне де, одан тараған ұрпақтарына да, соның ішінде Алтын Орданың негізін қалаған екінші ұлы [[Бату хан]]ның беделіне де ешқандай нұқсан келтірген жоқ.<ref name="Pochekaev"/> Соңғы жылдары жасалған генетикалық зерттеулер Төрелер мен меркіттердің гаплогруппаларының бөлек екенін дәлелдеп отыр. Жошыдан тараған ұрпақтардың Шыңғыс хан жататын старкластерге кіретіні белгілі болды. == Өмірбаяны == [[1206 жыл]]ы Шыңғыс хан бүкілмоңғолдық билеуші болып жарияланды және бір жылдан кейін моңғолдардың жаулап алу жорықтары басталды. Жаулап алынған жерлер Шыңғыс ханның ең жақын туыстарына үлестірілді. Жошыға алғаш рет ұлыс (үлес) 1207 жылы берілді. Ол жаңадан құрылған моңғол әскерінің оң қанатына қолбасшылық етіп, әкесінің бұйрығымен [[Тыва]], [[Хакасия]] және Алтай тайпаларына қарсы жорыққа шығып, оларды бағындырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> «Моңғолдың құпия шежіресіне» сәйкес, Жошыны Шыңғыс хан «орман халықтарын» бағындыру үшін әскермен аттандырған. Моңғолдарға буряттар, ойраттар және Оңтүстік Сібірдің басқа да халықтары бағынды. Құпия шежіреде айтылғандай, Жошыға Енисей қырғыздарының нояндары Еді-Инал, Алдиер және Олибек-дигин келген. Олар Жошыға ақ сұңқарлар, ақ аттар және ақ бұлғындар тарту етті. Қырғыз елшілері мен басқа халықтардың елшілері Жошымен бірге Шыңғыс ханға келді.<ref name="Сокровенное">Сокровенное сказание монголов. Перевод С. А. Козина. М.-Л., 1941.</ref> Жаулап алу науқанының сәтті басталуына риза болған Шыңғыс хан былай деп жариялады:<ref name="Pochekaev"/><ref name="Сокровенное"/> <blockquote>«Сен, Жошы, ұлдарымның үлкенісің, үйден жаңа ғана шығып едің, ал жүрген жолың сәтті болып, орман халықтарын бағындырып қайттың. Адам да, ат та жарақат алған жоқ. Бұл халықтарды саған беремін!»<ref name="Сокровенное"/></blockquote> «Юань ши» (Юань әулетінің тарихы) бұл оқиғаларды басқаша сипаттайды. 1207/1208 жылдың қысында Шыңғыс хан Си Ся (Таңғұт) мемлекетінде соғысып жатқанда, оған Енисейдің жоғарғы ағысындағы қырғыздардан елшілік келеді. Жауап ретінде ол оларға өзінің екі елшісін жібереді. Қырғыздар елшілерді құрметпен қарсы алып, жауап ретінде Шыңғыс ханға ақ сұңқар алып келген Ілік-Темір мен Аткирак елшілерін аттандырады. Осы сәттен бастап қырғыздар Шыңғыс хан мемлекетіне бағынады.<ref>История Таinteraction си Юань (Юань ши). Пекин, 1976.</ref> Моңғолдардың Оңтүстік Сібірде орнатқан басқару жүйесі айтарлықтай жұмсақ болды. Алайда 1218 жылы үкіметтің сібірлік бағыныштыларға қоятын талаптарының күшеюі Енисей қырғыздарының жаппай наразылығын тудырды. Олардың көтерілісін аймақтың үлестік билеушісі ретінде Жошыға басуға тура келді.<ref name="Pochekaev"/> 1218 жылы Жошы Селенга өзенін мұз үстімен өтіп, Енисейдің оң жақ құйылысы — Уса өзеніне жетті, Енисейдің ағысымен төмен түсіп, қырғыздардың қоныстанған орталық аудандарына соққы берді. Моңғол отрядтары Обь өзеніне дейін жетіп, кейін бұрылды. Жошы көтерілісшілерді оңай басып, сонымен бірге қырғыздардың батысында өмір сүрген теленгуттарды да өзіне бағындырды.<ref>Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 1. Кн. 2. М.-Л., 1952.</ref> Кейіннен Тұва, Хакасия және Таулы Алтай Шыңғыс ханның кенже ұлы Төле басқарған Моңғол империясының «Ата жұртына» (Коренной юрт) қосылды. Оңтүстік Сібір Жошының қарамағынан шығарылды.<ref name="Pochekaev"/> 1211 жылы моңғолдар мен Цзинь (Шүршіт) империясы арасында соғыс басталды. Екінші айда (25 ақпан — 16 наурыз) Шыңғыс ханның әскері Цзинь империясының шекарасынан өтті. Әскерді Шыңғыс ханның өзі басқарды. Цзинь ауыр жеңіліске ұшырады. Ұлы Қытай қорғаны бұзылды. Моңғолдар Бейжіңге дейін жетіп, оны қоршауға алды.<ref>Храпачевский Р. П. Военная держава Чингисхана. М.: АСТ, 2005.</ref> Негізгі топтан бөлінген және Шыңғыс ханның ұлдары — Жошы, Үгедей мен Шағатай басқарған рейдтік отрядтар Ұлы Қытай қорғанының бойындағы Цзинь округтерін талқандаумен айналысты. Юн-нуй, Тун-чин, Ну-джиу, Сун-Джиу, Нин-Джиу қалалары басып алынды.<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 2. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1960.</ref> Шыңғыс ханның шешімімен 1213 жылы Цзиньге қарсы жаңа моңғол жорығы басталды. Шыңғыс хан әскерді үш топқа бөлді. Бас топты өзі және кенже ұлы Төле басқарды. Батыс топқа Жошы мен оның бауырлары Шағатай мен Үгедей жетекшілік етті. Үшінші, шығыс топты Хасар (Шыңғыс ханның інісі) басқарды. Жошы мен оның бауырлары Тайхан жотасының оңтүстігінде әрекет етіп, Хуанхэ өзенінің солтүстік жағалауына шықты. Луань маңында олар Хуанхэ жағалауындағы бай аймақтарды қиратуға ыңғайлы болу үшін өз армиясын бөлді. Хуацин маңында олар армияны батысқа бұрып, содан кейін Фэньхэ өзенінің алқабы арқылы қайтадан солтүстікке қарай аттанды. Пинъян, Фэньчжоу және Шэньси провинциясының бай астанасы Тайюань қалалары басып алынды. Орасан зор тоналған байлықпен Жошы бауырларымен бірге Тайчжоу арқылы Датунға өтті. Олжаны біршама уақыт онғұттардың жерінде қалдырып, олар Бейжің маңында Шыңғыс хан мен Төленің армиясына қосылды. Жалпы алғанда, жорық Шыңғыс ханның армиясы үшін өте нәтижелі болды және бітімгершілікпен аяқталды, ол үшін Цзинь моңғолдарға орасан зор құн төледі. Алайда моңғолдардың жорығы өте қанды болды, көптеген бейбіт халық өлтірілді, тіпті Цзинь жерінен шығып бара жатқанда да олар қолға түскен тұтқындарды өлтіруді жалғастырды («Құпия шежіренің» мәліметінше, бірнеше жүз мың тұтқын қаза тапты). 1219 жылы Шыңғыс хан барлық ұлдарымен және негізгі әскери күштерімен бірге Хорезмге қарсы жорыққа өзі аттанды. Жаулап алушының армиясы бірнеше бөлікке бөлінді. Бірінші бөлікті Отырарды қоршауға алу үшін қалдырылған оның ұлдары Шағатай мен Үгедей басқарды; екіншісін үлкен ұлы — '''Жошы''' бастады. Оның басты мақсаты — '''Сығанақ пен Жәнт қалаларын бағындыру''' еді. Үшінші армия Қожантқа бағытталды. Шыңғыс хан мен оның ұлы Төленің қолбасшылығындағы негізгі күштер Самарқандты басып алуы тиіс болатын.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Жошының Сырдария бойымен жорық жасаған отрядтары 1220 жылдың көктемінде Сығанаққа таяп келді. Қаланы қоршау жеті күнге созылды, содан кейін моңғолдар қалаға басып кіріп, оның барлық бекініс құрылыстарын қиратты. Қысқа мерзімде моңғолдарға Өзгент, Баршынлыкент және Жәнт қалалары бағынды. 10 мыңдық отряд Жаңакентті басып алып, Сырдарияның төменгі ағысына қарай беттеді де, онда 10 мың түрікменді әскерге жұмылдырды. Олар көтеріліске шығып, бір бөлігі талқандалды, ал қалғандары оңтүстікке, Мерв бағытына қарай шегінді. Жошының негізгі күштері Жәнт аймағына орналасты. Жошы ауруын сылтауратып, Еуропаға жасалған алғашқы жорыққа қатысқан жоқ.<ref name="Pochekaev"/> == Жошы ұлысы == 1206 жылы Шыңғыс хан бүкілмоңғолдық билеуші болып жарияланды. Келесі жылы оның бұйрығымен үлкен ұлы Жошы Тұва, Хакасия және Алтай тайпаларын бағындырды. Бұл жаңадан жаулап алынған жерлер мен халықтар 1207 (немесе 1208) жылы Жошыға ұлыс ретінде бөлініп берілді. Бұл сәтте бұл жалғыз бөлінген ұлыс еді, Шыңғыс ханның басқа балалары әлі ұлыс алмаған болатын.<ref name="Trepavlov">Трепавлов В. В. История Ногайской Орды. — М.: Восточная литература, 2002. — 752 с.</ref>Жошы ұлысының өзегін сиджиут, кингит және хушин моңғол тайпалары құрады. 1207 жылдан 1211 жылға дейінгі кезеңде ұлыс құрамына империяға адалдығын білдірген ойраттар, қырғыздар, уранхайлықтар, ал кейінірек басқа да түркі-қыпшақ және моңғол тайпалары қосылды. 1217 жылы Жошының күшімен Алтайдың солтүстік аумақтары, Байқал сырты және Минусинск қазаншұңқыры да қосылды. Алайда Шыңғыс ханның шешімімен Тұва, Хакасия және Таулы Алтай Төле басқаратын империяның Ата жұртына өтті.<ref name="Trepavlov"/><ref name="Sabitov">Сабитов Ж. М. Генеалогия Джучидов. Астана, 2008.</ref> 1218 жылы Сүбедей мен Тохучардың қолбасшылығындағы Жошы әскерлері меркіттерді талқандап, Арал өңірі мен Еділ сыртында орналасқан хорезмдіктермен және қыпшақтармен, атап айтқанда, йемектер мемлекетімен қақтығысқа түсті. Жошыға екінші рет ұлыс бөлу 1224 жылы жүзеге асты. Ол ұлыстық иелікке Хорезмнің солтүстік бөлігін (Әмударияның төменгі ағысы) және Шығыс Дешті Қыпшақты алды. Мұнда Жошы әкесі берген барлық ильдерді (тайпаларды) көшіреді. Бастапқыда ұлыс астанасы Ертіс бойында орналасса, кейін Дешті Қыпшаққа көшіріледі. Хорезм қосылғаннан кейін Жошы ұлысы Жайық (Oрал) өзеніне дейін кеңейді де, қыпшақтар мен йемектерді жаулап алу мәселесі туындады. Бұл 1223 жылы басталып, он бес жылға созылған Еділ-Орал халықтары мен мемлекеттерінің коалициясымен соғысқа ұласты.<ref name="Sabitov"/> Жошыға жеке ұлыстың иелікке берілуі Жошы ұлысының толық дербестігін білдірмеді. Ол тек «тағайындалған билеуші» болды. Жошы ұлысы 1269 жылға дейін Моңғол империясының (Ұлы ұлыстың) құрамдас бөлігі болып қалды. Моңғолдық құқықтық нормаларға сәйкес, жоғары билеуші ғана қаан лауазымына ие болды, ал қалған Шыңғыс ұрпақтарында ешқандай лауазым болған жоқ. Хандық билікті іс жүзінде басып алған Мәңгі-Темірдің ортағасырлық сарай тарихшылары өз шығармаларында олардың билікке құқығын дәлелдеуге тырысып, хан лауазымдарын Мәңгі-Темірдің бабаларына, Жошыдан бастап таңып жазды.<ref name="Pochekaev"/> == Өлім == Рашид ад-Диннің «Жәми әт-тауарих» («Шежірелер жинағы») еңбегіне сәйкес, Жошы өмірінің соңғы жылдарында әкесімен қарым-қатынасы нашарлаған. Бұған оның бауыры Шағатаймен арадағы жанжалы да, әкесінің бүкіл Дешті Қыпшақты — қыпшақтарды, орыстар мен черкестерді бағындыру туралы бұйрығын орындаудан бас тартуы да себеп болуы мүмкін. Минхадж-и Сирадж Джузджанидің мәліметінше, Жошы «әкесінің жер мен халыққа қатысты ақылсыздық жасап жатқанын» айтқан. 1225 жылдың соңында Шыңғыс хан ауырып жатқан кезде Жошы кеңеске қатыспайды, бұл әкесінің ашуын туғызады (ханның барлаушысы Жошының өзін аурумын деп сылтауратқанымен, іс жүзінде аң аулап, көңіл көтеріп жүргенін жеткізеді). Осыдан кейін Шыңғыс хан оған қарсы әскер аттандыруды бұйырады, бірақ Жошының кенеттен қайтыс болуына байланысты бұл жорық өтпей қалады. Жошының нақты туған жылы сияқты, өлген күні де белгісіз. Тек 1225 жылдың соңы немесе 1226 жылдың басы (кейбір басқа деректерде 1227 жыл) деп айтуға болады. Кейбір болжамдар бойынша, Жошы майсана (клещевина) ерітіндісімен уландырылған. Ол шамамен 40 жасында қайтыс болды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Алайда тарихшы А. А. Каратаев Жошы мен Шыңғыс хан арасындағы елеулі қайшылықтар туралы мәліметтер шамадан тыс асырып көрсетілген деп есептейді. Оның пікірінше, Жошының әкесінің бұйрығымен өлтірілгені туралы кең таралған нұсқа тарихи шындықтан тыс, тек тұрақты аңыз сипатына ие және сенімді дереккөздермен дәлелденбейді. Жамал әл-Қаршидің «Әл-мулхақат би-с-сурах» еңбегінде Жошының қайтыс болған жылы хижра бойынша 622 жыл (милади 1225 жыл) деп көрсетілген. Бұрын тарихнамада қабылданған 1227 жыл заманауи тарихшылар тарапынан қате деп саналады. XVI ғасырда Өтеміс қажы Жошының өлімі туралы Ұлықтау (Ұлытау) тауын атай отырып былай деп жазды: «Жошы хан Дешті Қыпшақ уәлаятына аттанғанда, белгілі Ұлықтауға жетті. Бірде тауда аң аулап жүргенде, оған марал-киіктер үйірі жолықты. Ол оларға садақтан оқ атып, соңынан қуды, бірақ атынан құлап, мойны үзіліп қайтыс болды. Жошы хан осылай қаза тапты». Ұлықтау топонимі қазіргі Ұлытау тауларымен сәйкес келеді. Қазақ аңыз-әпсаналары да (мысалы, «Ақсақ құлан» күй-аңызы) Жошының Ұлытауда қаза тапқанын баяндайды. Жошы жататын Бөржігін «алтын ұрығының» өкілдері ежелгі пұтқа табынушылық (тәңірлік) ғұрыптармен құпия түрде жерленген. Сондықтан оның шынайы мүрдесі Ұлытау тауларындағы Жошы хан кесенесінде болмауы әбден мүмкін. Кесенедегі ең ескі қорым XIII ғасырдың ортасына жатады, ал Жошы одан ерте — 1225 немесе 1227 жылы қайтыс болған. Бұл қабір Жошы әулетінен шыққан, бірақ ислам дінін қабылдаған басқа бір белгілі тұлғаға тиесілі болуы мүмкін. Кейіннен осы қорымның үстіне кесене тұрғызылып, халық арасында ол «Жошы кесенесі» деп аталып кеткен. Оның көптеген ұрпақтарына Хорезм, Дешті Қыпшақ, Кавказ және Каспий мен Қара теңіздің солтүстігіндегі әлі жаулап алынбаған елдер үлес ретінде бекітілді. Жошының өлімі бұл жаулап алу жорықтарын уақытша тоқтатты, өйткені оның ұлдары бұл кезде әлі жас еді; сонымен қатар ішкі мәселелер моңғол билеушілерінің назарын қиыр батыстан уақытша басқа арнаға бұрды. == Ұрпақтары == Жошының ұлдары: Орда Ежен, Бату, Берке, Беркешар, Шибан, Таңғұт, Бувал (Мувал), Чилакун, Шинкур, Чимпай, Мұхаммед, Удур, Тоқа-Темір, Шингкум (Сингкум), Баракджар, Исан, Бура, Хугачи, Кувадур. Рашид ад-Диннің мәліметінше, Жошының қырыққа жуық ұлы болған.<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей. Т. 2. — М.-Л.: Издательство АН СССР, 1960.</ref> Қыздарынан Холуихан мен Болған бикелер белгілі. Біріншісі ойрат көсемі Худуха-бекинің ұлы Иналчи/Торалчиге шыққан{{sfn|Hope|2016|p=39}}<ref name=":2">{{Cite book|last1=Rashīd al-Dīn Ṭabīb|title=Rashiduddin Fazlullah's Jamiʻuʼt-tawarikh = Compendium of chronicles|last2=Thackston|first2=W. M|date=1998|publisher=Harvard University, Dept. of Near Eastern Languages and Civilizations|isbn=|location=Cambridge, Mass.|pages=55–56|language=English|oclc=41120851}}</ref>, ал екіншісі Бузар хан ұлы Суқнақ тегінге шыққан.<ref name="Карши">Джамал аль Карши «Мулхакат ас Сурах»-Душанбе. 217-ші бет. Издательство Ирфан 2006 г.</ref> === Фольклорда === Қазақ ауыз әдебиетінде сақталған Ақсақ құлан жайлы күйдің аңызы дәл осы Жошы ханға арналған. «Шаджарат ал-атрак» («Түрік шежіресі») тарихи еңбегіне сәйкес, Шыңғыс хан өз ұлдары мен қыздарының ішінде Жошыны ерекше жақсы көрген. Оның ықыласы соншалық — ханның көзінше ешкімнің Жошы туралы жағымсыз сөз айтуға батылы бармаған. Жошы ханның қаза тапқаны туралы суық хабар ордаға жеткенде, оны Шыңғыс ханға естіртуге ешкімнің жүрегі дауаламайды. Ақылдаса келе, әмірлер бұл міндетті ханның ең жақын сенімді адамы әрі ұлы жырауы — Ұлыг-Джирчиге (Кетбұға жырауға) жүктейді. Хан жырауға жыр айтуды бұйырған қолайлы сәтте, ол Шыңғыс ханға қаратып көне түркі тіліндегі мына жыр жолдарын толғайды:<ref name="Tizengauzen">Тизенгаузен В. Г. Сборник материалов, относящихся к истории Золотой Орды. Т. 2. М.-Л., 1941.</ref> <blockquote> ''Теңіз бастын бұлғанды, кім тұндырар, а ханым?''<br> ''Терек түптін жығылды, кім тұрғызар, а ханым?'' </blockquote> Шыңғыс хан жыраудың сөзіне қайырып, былай деп жауап береді: <blockquote> ''Теңіз бастын бұлғанса, тұндырар ұлым Жошы дүр,''<br> ''Терек түптін жығылса, тұрғызар ұлым Жошы дүр.'' </blockquote> Жыраудың астарлы сөзінің мағынасы: «Теңіз түбінен лайланды, оны кім тазартады, уа, ханым? Ақ терек тамырынан құлады, оны кім қайта тұрғызады, уа, ханым?» дегенге саятын еді. Хан бұған: «Егер теңіз түбінен лайланса, оны тазартатын — менің ұлым Жошы; егер ақ терек тамырынан құласа, оны қайта тұрғызатын — менің ұлым Жошы!» деп жауап қатады. Ұлыг-Джирчи осы сөздерді қайталап айтқанда, көзінен жас ыршып кетеді. Сонда Шыңғыс хан күдіктеніп, былай деп жырлайды: <blockquote> ''Көзің жасын шұқыртур, көңлің толды балғаймы?''<br> ''Жырың көңіл бұқыртур, Жошы өлді болғаймы?'' </blockquote> Жырау көзіне жас алып, өз жырын тағы да қайталағанда, Шыңғыс хан: «Көзіңнен жас төгілді, әлде жүрегің толды ма? Айқан жырың көңілді боздатты, әлде Жошы өлді ме?» дейді. Ол тұста ханның «кімде-кім Жошының өлімін естіртсе, басы алынады» деген қатал жарлығы болғандықтан, жырау ханға қарап былай деп толғайды: <blockquote> ''Сөйлемекке еркім жоқ, сен сөйледің, а ханым!''<br> ''Өз жарлығың өзге жаб, айу ойладың, а ханым!'' </blockquote> Жырау: «Бұл туралы айтуға менің еркім де, күшім де жоқ, оны өзіңіз айттыңыз, уа, ханым! Өз жарлығыңыз өз басыңызға келді, өзіңіз дұрыс ойладыңыз, уа, ханым, өйткені бұл — шындық» деп жауап береді. Сол сәтте Шыңғыс хан қайғыдан қабырғасы сөгіліп, мына жырды айтады: <blockquote> ''Құлын алған құландай құлынымдин айрылдым,''<br> ''Айрылысқан аңқаудай ер ұлымдин айрылдым.'' </blockquote> Яғни: «Аңшылықта құлынын аулап өлтіргенде, өзі қашып құтылып, баласынан айрылған құландай мен де өз перзентімнен айрылдым; достыққа сеніп жау ортасына түсіп, серіктерінен көз жазып қалған аңғал адамдай мен де өзімнің мәрт ұлымнан айрылдым». Ханның аузынан бұл сөздер шыққан сәтте, барлық әмірлер мен нояндар орындарынан тұрып, көңіл айту ғұрпын жасап, жоқтау айта бастайды.<ref name="Tizengauzen"/> === Әдебиетте === Жошы хан атақты жазушы В. Г. Янның «Шыңғыс хан» романы мен [[Исай Калашников|И. К. Калашниковтың]] «[[Қатыгез ғасыр]]» («Жестокий век») тарихи романдарында негізгі кейіпкерлердің бірі ретінде суреттелген. === Кинода === Жошының аң аулау кезінде қаза табуы туралы тарихи сюжет қазақтың халықтық аңызы негізінде түсірілген «Ақсақ құлан» («Қазақфильм», 1968) атты кеңестік қысқа метражды мультфильмнің арқауы болды.<ref>Казахфильм. Энциклопедия анимационного кино Казахстана. Алматы, 2012.</ref> === Естелік === [[Жошы хан кесенесі]] — Қазақстан Республикасы, Ұлытау облысының Ұлытау ауданында (Жезқазған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 50 шақырым жерде) орналасқан, XIII–XIV ғасырларға жататын бірегей сәулет өнерінің ескерткіші.<ref>Самашев З. С. Памятники улытауского макрорегиона. Алматы, 2015.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]] [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда]] cd3i17pe380iubaqskfxyq8uqku8mu8 0 10103 3693447 3478112 2026-11-08T14:46:21Z Mheidegger 1111 тарих 3693447 wikitext text/x-wiki '''Қандастар''' (2021 жылға дейін '''оралмандар''')<ref name="zakon" /> — [[Қазақстан]]ға тұрақты тұру мақсатымен [[Иммиграция|ерікті түрде қоныс аударған]]<ref name="oris">Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6</ref> [[қазақтар]].<ref name="zakon" /> Қандастар [[Жоңғар хандығы]]н Цин империясы жойып жібергеннен кейін босаған жерге (Шығыс Түрікстанның Іле, Тарбағатай, Алтай өңірлеріне) қазақтардың қоныс аударып кейін шекара бөлінісінен кейін халықтың үлкен бөлігінен (Қазақстандағы) бөлініп қалған қазақтар, кейінгі тарихта [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|кеңестік Қазақстан]]нан қысым себебінен, соның ішінде күштеп ұжымдастырудан, саяси қуғын-сүргіннен, т.б. көшіпкен қазақтар.<ref name="oris" /> Керейлердің шығысқа қоныс аударуы [[Абылай хан]]ның Ресей иппериясына қосыламыз дегеніне керейлердің жоңғарлармен соғыста ерекше ерлік көрсеткен бас батыры [[Жәнібек батыр Бердәулетұлы|Ер Жәнібектің]] келіспей ерегесіп керейлерді Алтайға қарай алып кетуінен басталған. Ол туралы [[Бұқар жырау Қалқаманұлы|Бұқар жырау]]дың Керей қайда барасың деген толғауы бар. Абылай ханмен келіспеуінің себебі біз жоңғарлармен жан алысып жан берісіп соғысып енді басқа елге бодан болғанымыздың не жөні бар, біз басқаға бағынбай еркін болу үшін соғыспадық па деген көзқарас қайшылығынан болған. 1991 жылғы 31 желтоқсанда, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін жарты ай өткен соң, Қазақстанның тұңғыш президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] радио арқылы шетелде тұратын қазақтарға үндеу жасап, елдің олардың тарихи отанына оралуына жәрдемдесуге дайын екенін мәлімдеді. Сонымен қатар Дүниежүзі қазақтарының құрылтайын өткізуге дайындық жұмыстары басталды.<ref name=omirim>{{кітап | авторы = Назарбаев Н. Ә. | тақырыбы = Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа | орны= Астана |баспасы= Foliant | жыл = 2023 | беттері= 612-613 | барлық беті= 688 |isbn= 978-601-271-821-8 | тиражы= 7500}}</ref> 1997 жылғы 13 желтоқсанда қабылданған Қазақстан Республикасының «Халықтың көші-қоны туралы» заңға сәйкес қандастар — Қазақстан азаматтығы болмаған, тиісті мәртебе алған қазақтар, не отбасында қазақтар болғандар.<ref name="zakon">{{Cite web|url=https://online.zakon.kz/Document/?doc_id=31037885 |title=Халықтың көші-қоны туралы |lang=kk |work=online.zakon.kz |accessdate=2025-06-04}}</ref> 2024 жылы қандас мәртебесін 14 391 этникалық қазақ алды.<ref>{{cite web|url=https://zhasalash.kz/news/-c63565/ |title=2024 жылдың басынан бері 14 мыңнан астам этникалық қазақ қандас мәртебесін алды |first=Назым |last=Сапар |work=Zhasalash.kz |accessdate= 2024-10-30 |lang=kk}}</ref> == Көші-қоны == Қандастардың ең көп тұратын өңірлері қатарында [[Түркістан облысы|Түркістан]], [[Алматы облысы|Алматы]], [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау]] облыстары, [[Жаңаөзен]], [[Алматы]], [[Астана]], [[Тараз]] қалалары бар. Соңғы жылдары қандастар жағдайы жақсы Астана мен Алматыға, облыстық маңызы бар қалаларға көшуге тырысады. 2023 жылғы 4 қыркүйектегі «Қандастар мен қоныс аударушыларды қоныстандыруға арналған өңірлерді айқындау туралы» қаулысы бойынша қандастарды қоныстандыруға арналған өңірлер:<ref>{{Cite web|url=https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2300000765 |title=Қандастар мен қоныс аударушыларды қоныстандыруға арналған өңірлерді айқындау туралы |lang=kk |work=adilet.zan.kz |author=[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Смайылов, Әлихан Асханұлы]] |date=2023-09-04 |accessdate=2025-06-04}}</ref> {{col-begin}}{{col-2}} * [[Ақмола облысы]] * [[Атырау облысы]] * [[Шығыс Қазақстан облысы]] * [[Батыс Қазақстан облысы]] {{col-2}} * [[Қостанай облысы]] * [[Павлодар облысы]] * [[Солтүстік Қазақстан облысы]] * [[Абай облысы]] {{col-end}} == Саны == 2024 жылғы 7 маусымдағы [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі]]нің ақпаратынша Қазақстанға 1991 жылдан бері шамамен 1 134 300 қазақ қандастар оралған.<ref>{{cite web|url=https://egemen.kz/article/365981-elge-oralghan-qandastar |title=2024 жылдың басынан бері 14 мыңнан астам этникалық қазақ қандас мәртебесін алды |first=Жасұлан |last=Сейілхан |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2024-06-07 |accessdate= 2024-10-30 |lang=kk}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub:Заң}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақтар]] [[Санат:Қазақстан тұрғындары]] od6qc7o7bbee6qlnut4jb2p5uq968q3 0 14557 3693697 3569356 2026-11-09T05:05:17Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Mukhtar_Magauin_31_August_2008_Prague.jpg|Mukhtar_Magauin_31_August_2008_Prague.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Krd|Krd]] [[commons:File:Mukhtar_Magauin_31_August_2008_Prague.jpg|жойған]], себебі: No permis 3693697 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Мұхтар Мұқанұлы Мағауин |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = 220px |Суреттің аты = Мағауин, 2008 жыл |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 2.02.1940 |Туған жері = [[Баршатас]], {{туғанжері|Аягөз ауданы|Аягөз ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 9.1.2025 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Мэриленд|Мэрилендте}}, [[Америка Құрама Штаттары]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|Қазақ]] |Мансабы = [[тарихшы]], [[жазушы]], қазақтың ауыз әдебиетін зерттеушісі ғалым |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = тарихи проза |Жанры = проза |Шығармалардың тілі = [[Қазақ тілі|Қазақша]] |Дебюті = |Марапаттары = {{Парасат ордені}}{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}} |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Мұхтар Мұқанұлы Мағауин''' ([[2 ақпан]] [[1940 жыл]], [[Баршатас]] ауылы, [[Аягөз ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]] – [[9 қаңтар]] [[2025 жыл]], [[Мэриленд]]) — кеңестік және қазақстандық [[тарихшы]], [[жазушы]], [[филология]] ғылымдарының докторы, [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы|Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының]] лауреаты (1984) және [[Қазақстанның халық жазушысы]] (1996). == Өмірбаяны == Мұхтар Мұқанұлы Мағауин 1940 жылғы 2 ақпанда [[Семей облысы (Қазақстан)|Семей облысының]] [[Шұбартау ауданы]]нда туған және [[Абақ Керей]] тайпасының [[Жастабан]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|url=http://kerey.kz/?p=5010|title=ШАҚАНТАЙ ШЕЖІРЕСІ( төртінші басылым ) {{!}} Kerey.kz/Керей.кз|website=kerey.kz|accessdate=2020-11-16}}</ref> 1962 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің [[филология]] факультетін, 1965 жылы оның аспирантурасын бітірген. Еңбек жолын 1965 жылы бастады. «Қазақ әдебиеті» газетінде бөлім меңгерушісі, 1967-1971 жылдары «Жазушы» баспасында бас редактордың орынбасары, Қазақ КСР Ғылым академиясының М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер болып істеген, Мәскеуде М. Горький атындағы Әдебиет институтында қазақ фольклоры мен қазақ әдебиеті тарихы бойынша арнайы лекциялық курстар жүргізді. 1983-1984 жылдары еркін шығармашылық қызметте, 1984-1986 жылдары «Жазушы» баспасының бас редакторы. 1987 жылы еркін шығармашылық қызметте, 1988 жылдан бері «Жұлдыз» журналының бас редакторы.<ref>Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері. Анықтамалық. Алматы, "Білім" баспасы. 2005 ж. — 576 бет.ISBN 9965-09-134-Х</ref> Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, жазушы, әдебиет зерттеушісі. Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының хатшысы. «Аласапыран» тарихи роман-дилогиясы үшін Қазақ КСР-інің Абай атындағы мемлекеттік сыйлығы берілді. (1984). Қазақстанның Халық жазушысы, Түркияның Халықаралық "Түркі дүниесіне қызмет" сыйлығының сахибы.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref> 2025 жылғы 9 қаңтарда (Қазақстан уақыты бойынша 10 қаңтарда) Мағауин [[Америка Құрама Штаттары]]ның [[Мэриленд]] штатындағы үйінде қайтыс болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/zhazushy-muhtar-magauin-dunieden-ozdy/33270672.html |title= Жазушы Мұхтар Мағауин дүниеден озды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2025-01-10 |accessdate= 2025-01-10}}</ref> == Шығармашылығы == [[Сурет:Тетралогия “Шынгыс хан” на казахском.jpg|thumb|Шыңғыс хан. Деректі тарихи хикая. [[Алматы]], «Дәуір» баспасы, 2011–2016.]] === Әңгімелері === ''[[Кешқұрым (әңгіме)|Кешқұрым]]'' атты тұңғыш әңгімесі 1964 жылы «Жұлдыз» журналында жарияланды. «Қобыз сарыны» атты ғылыми монографиясы жарық көрген (1968). Бұдан соңғы кезеңде көркем прозаға көбірек ден қойды. «Көкмұнар» (роман, 1972), «Бір атаның балалары», «Көк мұнар» (повестер мен әңгімелер), «Аласапыран» (тарихи роман-дилогия, 1980-1982), «Ғасырлар бедері» (әдеби зерттеулер), (әңгімелер, хикаят, роман), «Шақан Шері» (роман), «Мен» (ғұмырбаяндық роман-хамса), «Құмырсқа-қырғын» (әңгімелер), «Ұлтсыздану ұраны» (мақалалар) және тағы басқа кітаптары жарық көрген. 2002 жылы Алматыдағы «Қағанат» баспасында он үш томдық шығармалар жинағы басылып шықты. 2020 жылы Мэрилендтегі «Magauin Publishing» баспасында жиырма бес томдық толық шығармалар жинағы басылып шықты. 2024 жылы Қазақстанда жиырма алты томдық толық шығармалар жинағы басылып шықты (Қасым баспа үйі). Көптеген шығармалары орыс тіліне аударылған, шетел тілдерінде басылған. === Аласапыран === Қазақ халқының көрші мемлекеттермен дипломатиялық қарым-қатынасы тарихи-көркемдік тұрғыдан тұңғыш рет суреттелген [[Аласапыран]] тарихи дилогиясы 1981–1983 жылдары жарық көрді. Романда қазақ ордасын [[Тәуекел хан]] басқарған тұстағы (XVI–XVII ғасырлар) қоғамдық-әлеуметтік жағдай көрініс тапқан. Хан мұрагері Ораз Мұхаммед пен оқымысты [[Қадырғали Жалайыр]]дың, Едіге би ұрпағы [[Пётр Арсланович Урусов]]тың көркем бейнелері сомдалған. [[Томан би]], [[Манақ батыр]], [[Ділшат]], [[Ай-Шешек бегім]] секілді кейіпкерлерді суреттеу арқылы қаламгер Ораз-Мұхаммед тұлғасын даралай түседі. Романда көшпелі тұрмыс көріністері, аңшылық, саятшылық сынды ұлттық дәстүрлер көрініс тауып, Қазақ хандығының Ресей, Иран, Бұхара, Сібір хандықтарымен өзара қатынастары, ішкі-сыртқы саяси жағдайлары сипатталған. Жазушы шығармаларында XX ғасырдағы ауыл, қала тұрмысы, түрлі әлеуметтік топ өкілдерінің тағдыры психологиялық-философиялық тереңдікпен көркем бейнеленген. === Қобыз сарыны === «Қобыз сарыны» (1968) монографиясында хандық дәуірде өмір сүрген ақын-жыраулар шығармаларын (XV–XVIII ғасырлар) жүйелі түрде талдады. === Жармақ === Жақын арада [[Чехия]]дан жарық көрген «Жармақ» — қазақтың екі ғасырлық тарихы мен бүгінгі психологиялық тартыстар жүйесіне құрылған романы жазушыны мүлдем басқа қырынан көрсетеді. === Шыңғыс хан === Бұл роман тетралогия болып табылады. 2011–2016 жылдары 4 кітап болып Алматыда басылып шықты. «Шыңғысхан» атты тарихи-халықтанулық, әдеби-көркем мемлекеттік (республикалық) журналында үзінділерімен 2012 жылдан 2016 жылға дейін жариялана бастады. Бұл тақырыпты тығыз зерттеуді ол 2000 жылдардан бері бастады. Алғашында «Шыңғыс ханның шарапаты» секілді мақалалардан («Жұлдыз» журналы, №3, 2002) бастады. Роман қолжазбасы Чехиядағы Прага, Карловы Вары жерлерінде 2008 жылдың 12 қарашасынан жазыла бастап, 2015 жылғы 30 қарашада АҚШ–тың Роквилл, Мэриленд жерлерінде жазылып аяқталды. Терең ізденісі, жазушылық қарым–қабілеті, тәжірибесі арқасында осындай іргелі де сүбелі еңбегі шықты. == Саяси көзқарастары == Мағауин 2011 жылғы [[Жаңаөзен оқиғасы (2011)|Жаңаөзен оқиғасы]]н қатты сынға алған жазушылардың бірі еді, оған қоса бұл жайлы жеке мақала да жазған да, ол үшін үкімет пен биліктегі [[Аманат (партия)|партия]]ны кінәлаған, «еліміз әлі тәуелсіз емес» деген ой айтқан.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_comment_on_zhanaozen_events_from_mukhtar_magauin/24430354.html |title= Қан төгілді!.. |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Мағауин |first= Мұхтар |date= 2011-12-22 |accessdate= 2025-01-10}}</ref> Кейін [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]ты «Елін жерімен қосып сатып жіберген патша» деп атап та сынға алды.<ref name="ulysmedia" /> == Өз өмірі == Мағауин Бақытжамалға үйленген еді. Олардың төрт ұл, екі қызы бар. 2025 жылы хабарланған мәліметше Мағауиннің жиырма шақты немере, бес-алты шөбересі де бар еді.<ref name="ulysmedia">{{Cite web|url= https://qaz.ulysmedia.kz/news/24763-magauinnin-zherleu-r-simi-kaida-otedi/ |title= Мұхтар Мағауин Америкада жерленеді |lang= kk |work= qaz.ulysmedia.kz |last= Сатыбалдина |first= Сымбат |date= 2025-01-10 |accessdate= 2025-01-10}}</ref> 2007 жылы Мағауин [[Чехия]]ға көшті, астанасы [[Прага]]да алты жылдай тұрып, кейін [[Америка Құрама Штаттары]]нда тұратын болды да, сол жерде қайтыс болды. Мағауин [[Роквилл (Мэриленд)|Роквилл]], Мэрилендте жерленді.<ref name="ulysmedia" /> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Мағауин, Мұхтар Мұқанұлы}} [[Санат:Роквиллде жерленгендер]] [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] [[Санат:Қазақ жазушылары]] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Қазақстан филологтары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер]] p2aq4wuje6h2km7vobiqo56sodksqyh 0 15206 3693818 3617206 2026-11-09T08:53:32Z ~2026-46472-89 184991 Шөлейтті сөзінен -ті жұрнағы алынып тасталды, қажет жерде бос орындар алынды. Ал, және шылау сөздері қосылды. 3693818 wikitext text/x-wiki '''Итсигек''', жапырақсыз бұйырғын (Anabasis aphylla) – [[алабұталар тұқымдасы|алаботалар тұқымдасы]], [[бұйырғын]] туысына жататын бір жылдық шала [[бұта]]. [[Қазақстан]]ның батыс, оңтүстік облыстарында кең таралған. Шөл, шөлейт, тақыр жерлерде өседі. Биіктігі - 30–75 (100) см, ал тамырының ұзындығы 5–6 метрге жетеді. Сабағы көп бұтақты. Жапырағы ұсақ, қынап тәрізді қабыршаққа ұқсас, пішіні үш бұрышты, қарама-қарсы орналасқан – ұзындығы 2–3 мм. Сарғылт, қызыл түсті ұсақ бұтақша ұшында масақ тәрізді гүлшоғырын құрайды. Жемісі – қауашақ. Тұқымының пішіні қошқармүйіз тәрізді. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Итсигектің жасыл бұтағынан 7 түрлі алкалоидтар ([[анабазин]], [[лупинин]] т.б.), ал күлінен [[сабын]] жасау және [[тері]] илеу үшін [[сақар]] алынады. '''Итсигек''' – малды емдеуге қолданылатын дәрілік өсімдік. Шымкент қаласындағы Химия-фармакология зауытында Итсигектің жасыл сабақтарынан [[анабазин]] өндіріледі. Итсигекті Қазақстан Ғылыми Академиясының корреспондент-мүшесі Л.Қылышев зерттеп, көп жылдық екпе [[өсімдік]]ке айналдырды. Итсигек – мәдени өсімдік ретінде [[Түркістан облысы]]ның [[Арыс ауданы]]нда ұйымдастырылған «Дәрмене» кеңшарында өсіріледі.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Алабұталар]] {{Biosci-stub}} 15ft145ppq7nvdqk3qxsd0a9miai8la 0 17661 3693627 3663064 2026-11-09T02:43:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693627 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Пигмейлер |төл атауы = Πυγμαῖοι |сурет = DR Congo pygmy family.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 300 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} |саны1 = 165000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Руанда}} |саны2 = 65 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 ={{Байрақ|Бурунди}} |саны3 = 50 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Конго Республикасы}} |саны4 = 30 000 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Камерун}} |саны5 = 20 000 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Орталық Африка Республикасы}} |саны6 = 10 000 |түсініктемелер6 = |аймақ7 = {{Байрақ|Ангола}} |саны7 = 5 000 |түсініктемелер7 = |аймақ8 = {{Байрақ|Габон}} |саны8 = 5 000 |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[банту тілдері]] |діні = дәстүрлі нанымдар |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Пигмейлер''' (грек. жұдырықтай деген мағына береді) — [[Орталық Африка]]дағы халықтар тобы. Олар Экваторлық және Шығыс Африканың тропикалық орман аймағында тұрады. Жалпы саны 300 мыңнан астам (2003). Антропология жағынан орталық африкалық нәсілге жатады. <ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том</ref> Таралған аймақтары: [[Конго Демократиялық Республикасы]] 165 мың адам, [[Руанда]] 65 мың адам, [[Бурунди]] 50 мың адам, [[Конго Республикасы]] 30 мың адам, [[Камерун]] 20 мың адам, [[Орталық Африка Республикасы]] 10 мың адам, [[Ангола]] мен [[Габон]] әрқайсысы 5 мың адам. == Сипаттама == [[Сурет: Pygmy.png|нобай|солға|200px|Еуропалық (сол жақта) және пигмейлердің (оң жақта) салыстырмалы бойы]] Пигмейлердің бойы аласа, түстері ашық қоңырқай, талпақ танау, бұйра шашты, жұқа ерінді, кеуделі, аяқ-қолдары қысқа болып келеді. Ер адамдарының бойы 135-тен 150 сантиметрге дейін, ал әйелдерінің жартысы кейде 120 сантиметрден аспайды. Ергежейлілік өсу гормонының жетіспеушілігіне әкелетін ауру болып саналады. Алайда, пигмийлер мүлдем ауырмайды және өсу гормонына бәрі сәйкес келеді, ал денесі пропорционалды (бастың үлкен мөлшерімен және қысқа қолдарымен ерекшеленетін ергежейлілерден айырмашылығы). Пигмейлер ғасырлар бойы өздерінің кішкентай пішінін сақтап қалды. Кейбір ғалымдар пигмейлердің кішкентай болуы генетикалық мутациялармен немесе жергілікті тұрғындарға әсер еткен пандемиялық аурумен байланысты деп есептеді. Алайда, тиісті зерттеулер жүргізгеннен кейін, ғалымдар пигмейлерде генетикалық жоспарда мүлдем ауытқулар байқалмаған және оларға түсініксіз ауру әсер етпейді деген қорытындыға келді. Басқа зерттеушілер «кішкентай» пигмейлердің эволюциялық процестердің әсерінен болғанына және оның себебі олар жабайы, тығыз джунглиде өмір сүргендіктен қоршаған орта жағдайларына бейімделуіне байланысты дейді.<ref>Пигмеи, кто такие где и как живут самые низкие люди планеты https://ftimes.ru/284974-pigmei-kto-takie-gde-i-kak-zhivut-samye-nizkie-lyudi-planety.html</ref> Пигмейлердің өмір сүру ұзақтығы өте қысқа: 16-дан 24 жасқа дейін. 40 жасқа дейін өмір сүрген адамдар – ұзақ өмір сүруші болып саналады. Тиісінше, оларда жыныстық жетілу ​​әлдеқайда ертерек, 12 жаста, он бес жасында ұрпақ әкеледі.<ref>Интересные факты о самом маленьком народе, которых вы не знали раньше Источник: https://travelask.ru/blog/posts/6599-interesnye-fakty-o-samom-malenkom-narode-kotoryh-vy-ne-znali {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230904071406/https://travelask.ru/blog/posts/6599-interesnye-fakty-o-samom-malenkom-narode-kotoryh-vy-ne-znali |date=2023-09-04 }}</ref> == Тілі == Пигмейлер өз тілдерін жоғалтқан және айналасындағы банту халықтарының тілдерінде, сондай-ақ адамава-убанги және Орталық Судан тілдерінде сөйлейді.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3138112 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230904075758/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3138112 |date=2023-09-04 }}</ref> == Діні == Пигмейлер әлі күнге дейін ежелгі панафрикандық дүниетаным мен діни концепцияларды ұстанады.<ref>Верования пигмеев http://www.gollandia.nl/%D0%B0%D0%BD/</ref> Олар өздерінің діни наным-сенімдерін берік ұстанған аңшылар мен жинаушылардың қарабайыр тайпасы. Олар барлық тірі жандардың, соның ішінде ағаштар мен өсімдіктердің рухтары бар деп санайды.<ref>Хорошую религию придумали... пигмеи https://grigor-yan.livejournal.com/935107.html</ref> == Тарихы == [[Сурет: African Pigmies CNE-v1-p58-B.jpg|нобай|оңға|200px|Африкалық пигмейлер және еуропалық саяхатшы.]] Пигмейлердің ең көне деректері біздің дәуірімізге дейінгі 5 ғасырға жатады. Оны Геродот Египетке барған кезде қалдырған. Азиялық пигмейлердің тағы бір жазбаша дәлелін бізге римдік зерттеуші Плиний қалдырды. Ғалым олардың толық сипаттамасын Жаратылыстану тарихында қалдырды. Ол азиялық пигмей тайпаларының бастапқыда Ніл өзенінің маңындағы батпақты аймақта өмір сүргенін көрсетті. XIX ғасырда еуропалық зерттеушілер Африкаға келгенде, олар таңғажайып ергежейлі африкалық тұрғындар туралы әңгімелерді жиі естиді. Әңгімелерге қызығушылық танытқан осындай саяхатшылардың бірі Дэвид Ливингстон болды. Жұмыстарының бірінде ол Африканың жергілікті тұрғындарының бірі пигмейлерді қалай айтқаны туралы жазған. Тете қаласының бір тұтқыны бұл жұмбақ пигмейлерді қалай көргенін айтып берді. Доктор Ливингстон африкалықтың бір сөзіне сенбей, оның әңгімесін сандырақ деп атады. Бірақ уақыт өте келе бүкіл әлем кішкентай пигмей адамдар туралы білді. Ғалым айтылғандардың бір бөлігінің шынымен де шындық екеніне көз жеткізді.<ref>Пигмеи – уникальный низкорослый народ https://www.rusfate.ru/narody/551-pigmei-unikalnyy-nizkoroslyy-narod.html</ref> == Кәсібі == Егіншілік пен мал шаруашылығын білмейтін пигмейлер тек [[аңшылық]]пен, [[балық аулау]]мен және [[терушілік]]пен өмір сүреді. Осы тұрғыдан алғанда, оларды әлемдегі ең артта қалған халықтардың бірі деп есептеу керек. Дәстүрлі қару-жарағы — садақ. Аулаған аңдарын көбіне көрші халықтармен дәнді дақылдарға айырбас жасап күнелткен. Ер адамдар топ болып бөкен, кеміргіштер, кірпі, жабайы шошқа, буйвол аулайды, олар гориллаларға, қабыландарға, пілдерге де шабуыл жасайды. Пигмейлер ептілігімен, батылдығымен және шыдамдылығымен ерекшеленеді, кейде аңды бір апта бойы шаршағанына қарамастан төзеді. Қатты қиыншылық кезінде олар мысықтарды, қолтырауындарды және маймылдарды да аулайды. Балалар жыландар мен тасбақаларды аулайды. Пигмейлер арасында тұзақтар кеңінен қолданылмаған. Кейде аңшы итімен бірге жүреді. Негриллдер садақ пен жебемен, сондай-ақ көршілес банту тайпаларынан сатып алынған пышақтар мен найзалармен аң аулайды. Темір жебе ұштары бантулардан айырбас арқылы алынады. Пигмийлер құпия болып табылатын әртүрлі құрамдағы уларды жасауды біледі.<ref>Кирей Н. И. Этнография народов Африки Африканские пигмеи https://historicus.media/afrikanskie_pigmei/</ref> Бүкіл бірге тұратын топтың әйелдері күн сайын балаларымен бірге лагерінің айналасында жабайы тамыр дақылдарын, жеуге жарамды өсімдіктердің жапырақтары мен жемістерді жинайды, құрттарды, ұлуларды, бақаларды, жыландар мен балықтарды аулайды.<ref>Пигмеи в древних источниках, мифах и в реальности https://stimfalid.livejournal.com/21882.html</ref> Қазіргі пигмейлерде [[Бартер және бартерлік экономика|бартерлік]] сауда жақсы дамыған. Олар өз өнімдерін аңшыларға аса қажет металл бұйымдар – жебе ұштары мен найзаның ұштарына айырбастайды. == Өмір салты == [[Сурет: Pygmy house outsideview.jpg|нобай|оңға|200px|Тұрғын үйлері]] [[Сурет:Baka Drf Dja.JPG |нобай|оңға|200px|Пигмейлер]] Алғашқы қауымдық құрылыстың дәстүрлері сақталған. 3-4 отбасы болып белгілі бір аумақта көшіп те жүреді. Пигмей отбасылары әдетте моногамды және патриархалды. Теориялық тұрғыдан алғанда, ер адамның бірнеше әйелі болуы мүмкін, бірақ іс жүзінде қоғам оған сирек рұқсат береді. Сондай-ақ, ол пигмейлер туыстық некеге үзілді-кесілді қарсы және өз әйелдерін көрші қауымдастықтардан табады. Қалыңдық құны төленбейді. Пигмейлер арасында әйелдер жетіспейді, тіпті біреуінің кетуі қоғамға қатты әсер етеді. Олардың орнын толтыру үшін, басқа ауылдың қызын алу үшін бір пигмей өзінің әпкесін, немере ағасын немесе қоғамдағы басқа қызды қалыңдықтың туыстарының біріне үйлендіруге көндіреді. Әйтпесе үйлену мүмкін емес. Екі той бір уақытта болады. Тұрмысқа шыққаннан кейін әйел күйеуінің ауылына көшеді, бірақ туған ауылымен үнемі байланыста болады. Жесір қалған әйелдер кішкентай балаларын алып, туған ауылына оралуға құқылы, бірақ күйеуінің ортасында қалуы да мүмкін.<ref>Путешественник рассказал о жизни пигмеев. https://newformat.info/socium/puteshestvennik-rasskazal-o-zhizni-pigmeev-fotoreportazh/</ref> Көптеген пигмейлер дәстүрлі үй салумен айналысады. Олар өз үйлерін бұтақтар мен жапырақтардан жасайды, оларды сазбен сылайды. Бір қызығы, бұл кәсіп әйелдердікі болып саналады, өйткені ерлер уақытының көп бөлігін аң аулауға арнайды. Алайда, отбасы басшысы құрылыс салу үшін орынды таңдайды, содан кейін ол рудың ақсақалына барады. Егер ол мақұлдаса, ол адамға ұшы үшкір бамбук таяқшасын береді (ныомбикари). Бұл құрылғының көмегімен болашақ үйдің шекарасын белгілеу керек, содан кейін әйелдер құрылысты бастайды.<ref>Традиции пигмеев – таинство охоты и похороны в хижине Источник: https://musaget.ru/traditsii-pigmeev-tainstvo-ohoty-i-pohorony-v-hizhine {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230904074934/https://musaget.ru/traditsii-pigmeev-tainstvo-ohoty-i-pohorony-v-hizhine/ |date=2023-09-04 }}</ref> Пигмейлердің киімдегі өзіндік ерекше стилі бар. Көп жағдайда ерлер белдіктеріне жүннен немесе былғарыдан жасалған таңғышты пайдаланады. Әйелдер тек алжапқыш киеді. Қазіргі уақытта біраз бөлігі отырықшылыққа көшіп, еуропалық киімдер кие бастаған. Азық-түліктері - пісірілген түйнектер, жемістер, сирек - ет. Жабайы жануарлардың еті олардың диетасының тек 9% құрайды. Бал мен жемістерді жинау тағы 28% қамтамасыз етеді. Қалған азық-түлікті орманға жақын жерде тұратын фермерлердің бақшаларынан алады.<ref>Самые маленькие (низкорослые) люди в мире — Пигмеи https://supersmall.ru/samyie-malenkie-nizkoroslyie-lyudi-v-mire-pigmei/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230904165907/https://supersmall.ru/samyie-malenkie-nizkoroslyie-lyudi-v-mire-pigmei/ |date=2023-09-04 }}</ref> Тұрмыстық бұйымдар әшекейленген. Халық ауыз әдебиеті бай: батыр-аңшылар туралы жырлар, тұрмыс-тіршілік, мифтер, табысты аңшылықты бейнелейтін ән билермен сипатталады.<ref>народы мира / Пигмеи http://www.etnolog.ru/people.php?id=PIGM</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары]] [[Санат:Руанда халықтары]] [[Санат:Бурунди халықтары]] [[Санат:Конго Республикасы халықтары]] [[Санат:Камерун халықтары]] [[Санат:Орталық Африка Республикасы халықтары]] [[Санат:Ангола халықтары]] [[Санат:Габон халықтары]] h35e32og14pucoa1m8bmslsu4p8hmrq 0 20578 3693582 3644701 2026-11-08T19:43:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693582 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{ту|Қазақстан}} Ордабасы |ағымдағы маусым = [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2022|Ағымдағы маусым]] |толық атауы =Ордабасы футбол клубы |лақап аты =көк-ақ |құрылған = [[1998 жыл]]ы |таратылды = |стадионы = [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Шымкент)| Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы орталық стадион]] |сыйымдылығы = 20 000<ref>https://kyzmet-gazeti.kz/tarau/kogam/19/12/2019/1544.html</ref> |иесі = |президенті = {{ту|Қазақстан}} [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев|Дархан Қызайбаев]] |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{ту|Молдова}} [[Андрей Михайлович Мартин|Андрей Мартин]] |капитаны = {{ту|Қазақстан}} [[Сергей Викторович Малый|Сергей Малый]] |рейтингі = 304 орын УЕФА рейтингінде<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/nationalassociations/uefarankings/club/?year=2026|title=UEFA rankings|author=|date=|work=|publisher=uefa.com|accessdate=2026-05-25|lang=en}}</ref> |бюджеті = |жарыс = [[Қазақстан Премьер Лигасы]] |маусым = [[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2025|2025]] |орын = 7-орын |сайты = [http://www.fcordabasy.kz/ fcordabasy.kz] | pattern_la1 = | pattern_b1 = _kashima13a | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _nikeblack | pattern_so1 = _nikeblack | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = | pattern_ra2 = | pattern_b2 = _nike_white | pattern_sh2 = _nikewhite | pattern_so2 = _nikewhite | leftarm2 = 2049B7 | body2 = 2049B7 | rightarm2 = 2049B7 | shorts2 = 2049B7 | socks2 = 2049B7 |демеушісі=Integra Construction KZ [[Еуразиялық табиғи ресурстар корпорациясы]] [[SCAT]]}} '''Ордабасы''' — Қазақстандық кәсіби футбол клубы, [[Шымкент]] қаласынан. [[1998 жыл|1976 жыл]]ы Мелиоратор футбол клубы ретінде пайда болған<ref name=":0">[https://fcordabasy.kz/about-us Клуб]</ref>, [[Қазақстан Премьер Лигасы]]нда ойнайды. [[Қазақстан Премьер Лигасы|Қазақстан Премьер Лигасының чемпионы]] ([[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2023|2023]]), екі дүркін [[Футболдан Қазақстан Кубогы|Қазақстан Кубогының иегері]] ([[Футболдан Қазақстан Кубогы 2011|2011]], [[Футболдан Қазақстан Кубогы 2022|2022]]), [[Футболдан Қазақстан Суперкубогы|Қазақстан Суперкубогының]] иегері ([[Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2012|2012]]). Ойындарды [[Қажымұқан Мұңайтпасов (стадион, Шымкент)|Қажымұқан Мұңайтпасов атындағы стадионда]] өткізеді. Клубтың негізгі формасы ақ, сыртқы формасы көк болып табылады. == Клубтың тарихы мен жетістіктері == «Мелиоратор» 1976 жылдың күзінде Шымкент гидромелиоративтік-құрылыс техникумының студенттері, оқытушылары мен қызметкерлерінен құралған команда болып ашылды. Сол жылы команда Шымкент облысының спорттық еріктілер қоғамының чемпионы атанып, өтпелі турнирде жеңіске жетті. Нәтижесінде, 1977 жылы қала біріншілігіне қатысу құқына ие болды. Қалалық біріншілікте «Мелиоратор» үлкен жетістікке жетіп, чемпион атанды. Дәл сол жылы облыс чемпионы атанды.<ref>[https://fcordabasy.kz/about-us Клуб]</ref> Ал 1980 жылы «Мелиоратор» Қазақ КСР чемпионы атанып, КСРО чемпионатына қатысуға жолдама алды.<ref name=":0" /> 2000 жылғы маусым ортасында "[[Жігер (футбол клубы)|Жігер]]" мен "[[Томирис (футбол клубы)|Томирис]]" клубтарының қосылуымен "Достық" деген атпен пайда болды. 2003 жылы "Ордабасы" болып өзгертілді. Көбіне жоғары лигада ойнап келеді, 2011 жылы тұңғыш рет Қазақстан кубогын, келесі жылы Қазақстан суперкубогын ұтып алды. Осы жетістіктері 2012-13 жылғы [[УЕФА Еуропа лигасы 2012/13|Еуропа Лигасына]] қатысуға мүмкіндік берді. Бірақ бірінші іріктеу кезеңінде "Русенборгтан" жеңіліп қалды. Сыртта 2:2 есебімен тең ойнады да, өз алаңында соңғы секундтарда гол жіберіп, 1:2 есебімен жеңілді. 2017 жылы Қазақстан суперлигасының қола жүлдегері атанды. 2022 жылы екінші рет Қазақстан кубогын иегері болды. 2023 жылы алғашқы рет Қазақстан Премьер Лигасының чемпионы атанды. <timeline> ImageSize = width:630 height:60 PlotArea = left:10 right:10 bottom:30 top:10 TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy DateFormat = dd/mm/yyyy Period = from:01/01/1998 till:01/07/2017 ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1999 Colors = id:bl1 value:rgb(0.5,0.8,0.5) id:bl2 value:rgb(0.9,0.9,0.3) id:rs value:rgb(0.8,0.6,0.6) id:rn value:rgb(0.9,0.1,0.1) PlotData= bar:Position width:15 color:white align:center from:01/07/1998 till:01/07/1999 shift:(0,-4) text:6 from:01/07/1999 till:01/07/2000 shift:(0,-4) text:13 from:01/07/2000 till:01/07/2001 shift:(0,-4) text:16 from:01/07/2001 till:01/07/2002 shift:(0,-4) text: from:01/07/2002 till:01/07/2003 shift:(0,-4) text:6 from:01/07/2003 till:01/07/2004 shift:(0,-4) text:13 from:01/07/2004 till:01/07/2005 shift:(0,-4) text:6 from:01/07/2005 till:01/07/2006 shift:(0,-4) text:13 from:01/07/2006 till:01/07/2007 shift:(0,-4) text:9 from:01/07/2007 till:01/07/2008 shift:(0,-4) text:12 from:01/07/2008 till:01/07/2009 shift:(0,-4) text:7 from:01/07/2009 till:01/07/2017 shift:(0,-4) text:8 from:01/07/1998 till:01/07/2001 color:bl1 shift:(0,13) text: "[[Қазақстан Премьер Лигасы|Премьер Лига]]" from:01/07/2001 till:01/07/2002 color:rs shift:(0,13) text:"Қатыспаған" from:01/07/2002 till:01/07/2010 color:bl1 shift:(0,13) text: "[[Қазақстан Премьер Лигасы|Премьер Лига]]" </timeline> ==== Жетістіктері ==== * Қазақстан Кубогының Жеңімпазы : 2011 * Қазақстан Кубогының Финалисты : 2007 * Қазақстан Суперкубогының Жеңімпазы : 2012 * Қазақстан Премьер Лигасының Чемпионы: 2023 ==== Ең үлкен жеңісі ==== Қазақстан чемпионаты *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2001|2001]] — 5:0 ([[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|«Екібастұз»]], [[Екібастұз]]) *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2004|2004]] — 5:0 ([[Ақжайық (футбол клубы)|«Ақжайық»]], [[Орал]]) *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2009|2009]] — 5:0 ([[Тараз (футбол клубы)|«Тараз»]], [[Тараз]]) *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2012|2012]] — 5:0 ([[Ақжайық (футбол клубы)|«Ақжайық»]], [[Орал]]) *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2025|2025]] — 7:1 ([[Оқжетпес (футбол клубы)|«Оқжетпес»]], [[Көкшетау]]) ==== Ең үлкен жеңілістері ==== Қазақстан чемпионаты *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2010|2000]] — 0:5 ([[Қайсар (футбол клубы)|«Кайсар-Hurricane»]], [[Қызылорда]]) *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2001|2001]] — 0:5 ([[Қызылжар (футбол клубы)|«Есіл-Богатырь»]], [[Петропавл]]) *[[Футболдан Қазақстан Чемпионаты 2001|2001]] — 0:5 ([[Атырау (футбол клубы)|«Атырау»]], [[Атырау]]) === Еурокубоктар === '' 2024 жыл, қыркүйек '' {| class="wikitable" align="center" |- !Жарыс !align="center"|Ойындар !align="center"|Ж !align="center"|Т !align="center"|Ұ !align="center"|СД !align="center"|ЖД !align="center"|Қ !align="center"|%Ұ |- | [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]] | align="center"|2 | align="center"|0 | align="center"|1 | align="center"|1 | align="center"|0 | align="center"|1 | align="center"|-1 | align="center"|0 % |- | [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|15 | align="center"|3 | align="center"|6 | align="center"|6 | align="center"|15 | align="center"|20 | align="center"|-5 | align="center"|20 % |- | [[УЕФА Конференция Лигасы]] | align="center"|6 | align="center"|1 | align="center"|1 | align="center"|4 | align="center"|8 | align="center"|11 | align="center"|-3 | align="center"|16 % |- ! align="center"|'''Барлығы''' ! align="center"|23 ! align="center"|4 ! align="center"|8 ! align="center"|11 ! align="center"|23 ! align="center"|32 ! align="center"|-9 ! align="center"|'''17 %''' |- |} {| class="wikitable" ! Маусым ! Турнир ! Раунд ! Ел ! Клуб ! Үйде !Сыртта ! Қорытынды |- | rowspan=2| [[УЕФА Еуропа лигасы 2012/13|2012/13]] | rowspan=2| [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|1Q | |{{ту|Сербия}} [[Сербия]] | align="center"|[[Ягодина (футбол клубы)|Ягодина]] |align="center" bgcolor="#ffffdd"|0-0 |align="center" bgcolor="#ddffdd"|1-0 |align="center" bgcolor="#ddffdd"|'''1-0''' |- | align="center"|2Q | {{ту|Норвегия}} [[Норвегия]] | align="center"|[[Русенборг]] |align="center" bgcolor="#ffdddd"|1-2 |align="center" bgcolor="#ffffdd"|2-2 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''3-4''' |- | |[[УЕФА Еуропа лигасы 2015/16|2015/16]] | [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|1Q | {{ту|Израиль}} [[Израиль]] | align="center"|[[Бейтар (футбол клубы, Иерусалим)|Бейтар]] |align="center" bgcolor="#ffffdd"|0-0 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|1-2 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''1-2''' |- | |[[УЕФА Еуропа лигасы 2016/17|2016/17]] | [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|1Q | {{ту|Сербия}} [[Сербия]] | align="center"|[[Чукарички]] |align="center" bgcolor="#ffffdd"|3-3 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0-3 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''3-6''' |- | |[[УЕФА Еуропа лигасы 2017/18|2017/18]] | [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|1Q | {{ту|Босния және Герцеговина}} [[Босния және Герцеговина]] | align="center"|[[Широки Бриег (футбол клубы)|Широки Бриег]] |align="center" bgcolor="#ffffdd"|0-0 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0-2 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''0-2''' |- | rowspan=2| [[УЕФА Еуропа лигасы 2019/20|2019/20]] | rowspan=2| [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|1Q | {{ту|Грузия}} [[Грузия]] | align="center"|[[Торпедо (футбол клубы, Кутаиси)|Торпедо Кутаиси]] |align="center" bgcolor="#ddffdd"|1-0 |align="center" bgcolor="#ddffdd"|2-0 |align="center" bgcolor="#ddffdd"|'''3-0''' |- | align="center"|2Q | {{ту|Чехия}} [[Чехия]] | align="center"|[[Млада-Болеслав (футбол клубы)|Млада Болеслав]] |align="center" bgcolor="#ffdddd"|2-3 |align="center" bgcolor="#ffffdd"|1-1 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''3-4''' |- | |[[УЕФА Еуропа лигасы 2020/21|2020/21]] | [[УЕФА Еуропа Лигасы]] | align="center"|1Q | {{ту|Румыния}} [[Румыния]] | align="center"|[[Ботошани (футбол клубы)|Ботошани]] |align="center" bgcolor="#ffdddd"|1-2 |align="center" bgcolor="#ffdddd"| |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''1-2''' |- | |[[УЕФА Конференция Лигасы 2023/24|2023/24]] | [[УЕФА Конференция Лигасы]] | align="center"|2Q | {{ту|Польша}} [[Польша]] | align="center"|[[Легия (футбол клубы)|Легия]] |align="center" bgcolor="#ffffdd"|2-2 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|2-3 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''4-5''' |- | rowspan=3|[[УЕФА Чемпиондар лигасы 2024/25|ЧЛ 2024/25]]<br />[[УЕФА Конференция Лигасы 2024/25|КЛ 2024/25]] | [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]] | align="center"|1Q | {{ту|Молдова}} [[Молдова]] | align="center"|[[Петрокуб]] |align="center" bgcolor="#ffffdd"|0-0 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0-1 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''0-1''' |- | rowspan=2| [[УЕФА Конференция Лигасы]] | align="center"|2Q | {{ту|Люксембург}} [[Люксембург]] | align="center"|[[Дифферданж 03]] |align="center" bgcolor="#ddffdd"|4-3 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0-1 |align="center" bgcolor="#ddffdd"|'''4-4 (4:3 п)''' |- | align="center"|3Q | {{ту|Армения}} [[Армения]] | align="center"|[[Пюник (футбол клубы)|Пюник]] |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0-1 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|0-1 |align="center" bgcolor="#ffdddd"|'''0-2''' |} == Әкімшілік және жаттықтырушылар штабы == * {{ту|Қазақстан}} [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев|Дархан Қызайбаев]] — Президент * {{ту|Молдова}} Андрей Мартин — Бас жаттықтырушы * {{ту|Қазақстан}} [[Қайрат Әбіханұлы Әшірбеков|Қайрат Әшірбеков]] — Спорттық директор * {{ту|Қазақстан}} Олег Олегович Недашковский — Бас жаттықтырушының көмекшісі * {{ту|Румыния}} Ромикэ Дорин — Жаттықтырушы * {{ту|Украина}} Виктор Васильевич Ульяницкий — Жаттықтырушының көмекшісі * {{ту|Қазақстан}} Игорь Зайцев — Аналитик жаттықтырушы * {{ту|Бразилия}} Луиш Альберту да Сильва — физикалық дайындық бойынша жаттықтырушы * {{ту|Қазақстан}} Ербол Сәбденов — Дәрігер * {{ту|Қазақстан}} [[Қайратәлі Күнходжаев]] — Физиотерапевт * {{ту|Қазақстан}} Сейіл Қожатай — Медиа-офицер == Ойыншылар == === Негізгі құрам === '' 2026 жыл, тамыз''<ref>https://fcordabasy.kz/players</ref> {| class="wikitable" !style="background-color:#375197; color:#FFFFFF" align=right width=20 |№ !style="background-color:#375197; color:#FFFFFF" align=right width=250 |Футболшы !style="background-color:#375197; color:#FFFFFF" align=right width=80 |Туған күні |- |1 |{{ту|Қазақстан}} [[Бекхан Шайзадаұлы Шайзада|Бекхан Шайзада]] |28.02.1998 |- |13 |{{ту|Қазақстан}} Қажымұқан Төлепберген |21.04.2004 |- |24 |{{ту|Қазақстан}} Аян Абдухалық |15.05.2004 |- !№ !Қорғаушылар !Туған күні |- |14 |{{ту|Қазақстан}} Әли Тұрғанов |15.02.2004 |- |55 |{{ту|Сербия}} {{ту|Солтүстік Македония}} [[Алекса Аманович]] |24.10.1996 |- |3 |{{ту|Камерун}} Ги-Марселин Килама |30.05.1999 |- |5 |{{ту|Сербия}} Никола Антич |04.01.1994 |- |22 |{{ту|Қазақстан}} [[Сұлтанбек Астанұлы Астанов|Сұлтанбек Астанов]] |23.03.1999 |- |8 |{{ту|Қазақстан}} Ұлар Жақсыбаев |20.10.1994 |- |25 |{{ту|Қазақстан}} [[Сергей Викторович Малый|Сергей Малый]] |05.06.1990 |- !№ !Жартылай қорғаушылар !Туған күні |- |21 |{{ту|Қазақстан}} Біржан Тоқтыбай |28.04.2004 |- |10 |{{ту|Қазақстан}} [[Елхан Астанұлы Астанов|Елхан Астанов]] |21.05.2000 |- |11 |{{ту|Украина}} Юрий Вакулко |10.11.1997 |- |16 |{{ту|Румыния}} Михай Капацина |16.12.1995 |- |23 |{{ту|Қазақстан}} Муроджон Халматов |20.07.2003 |- |17 |{{ту|Қазақстан}} Зикрилло Султаниязов |15.10.2003 |- |77 |{{ту|Гана}} Давид Абагна |9.09.1998 |- !№ !Шабуылшылар !Туған күні |- |19 |{{ту|Бразилия}} Лео Натель |14.03.1997 |- |20 |{{ту|Қазақстан}} Мағжан Тоқтыбай |28.04.2004 |- |7 |{{ту|Украина}} Владислав Наумец |07.03.1999 |- |45 |{{ту|Болгария}} Димитар Митков |27.01.2000 |- |15 |{{ту|Қазақстан}} Жасұлан Әмір |26.12.2006 |- |9 |{{ту|Бразилия}} Эвертон Мораис |12.05.2002 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20130408111438/http://fcordabasy.com/ Ресми сайты] RIXOS KHADISHA - Ордабасы футбол клубының негізгі серіктестігі болып табылады. Онын алдынды [[Тау|TAU]] компаниясымен серіктес еді. {{сыртқы сілтемелер}} {{Футболдан Қазақстан чемпиондары}} {{Футболдан Қазақстан Кубогының иегерлері}} {{Футболдан Қазақстан Суперкубогының иегерлері}} [[Санат:Ордабасы ФК]] [[Санат:Қазақстан футбол клубтары]] [[Санат:Шымкент спорт клубтары]] [[Санат:Шымкент футбол клубтары]] [[Санат:2000 жылы құрылған футбол клубтары]] cb391p3qaqwaq3iqa1xwvbvw7vtagbl 0 30828 3693602 3318373 2026-11-08T22:58:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693602 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Pavlodar Tracktor Factory, new buildings.JPG|thumb|Павлодар трактор зауыты]] '''Павлодар трактор зауыты''' – машина жасау кәсіпорны. 1968 ж. пайдалануға берілген. 1998 ж. кәсіпорынды [[Алматы]]дағы [[Поршень]] зауыты сатып алды. [[1999]] жылдың басынан [[Қазақстантрактор]] [[ААҚ]] болып қайта құрылды. Акциялар пакетінің 100%-ы жекешелер мен жеке тұлғаларға тиесілі. == Сілтемелер == * [http://avtomash.ru/pred/ptz/ptz_istori.htm ПО «Павлодарский тракторный завод» им. В. И. Ленина. Страницы истории] на avtomash.ru * Суреттер жинағы [http://techstory.ru/trr_foto/trr_ptz.htm Тракторы Павлодарского тракторного завода имени В. И. Ленина] techstory.ru торабында * [http://pavlodar.gov.kz/ Павлодар облысының әкімшілігі] * [https://web.archive.org/web/20111001112320/http://city-pavlodar.gov.kz/ Ресми торабы]<ref name="source1">«[[Қазақ Энциклопедиясы]]», V-том</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Павлодар]] [[Санат:Павлодар облысы]] [[Санат:Қазақстан зауыттары]] njof95zcmnnnnn19vwfgab166wqgjss 0 31417 3693494 3690967 2026-11-08T16:09:21Z Wikuiser 172895 /* */ қате сілтеме 3693494 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Сырмақ — киізден жасалып өрнектелетін төсеніш.jpg|thumb|right|150px|Сырмақ — киізден жасалып өрнектелетін төсеніш.]] '''Сырмақ''' ({{lang-ky|Шырдак}}) — [[киіз]]ден жасалып, [[Өрнектеу|өрнектелген]] [[Қазақтар|қазақ]] төсеніштері. Көбіне үйдің қабырғалары мен еденін сәндеу үшін қолданылатын қолдан жасалған, арнайы тоқу технологиялары бар бұйымдар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref name="БСЭ">{{cite web|url = https://bse.sci-lib.com/article108158.html |title = Сырмак |author = |date = |work = |publisher = Большая Советская Энциклопедия|accessdate = 2012-04-16|lang = ru}}</ref> 2011 жылы қазақтың сырмақ өнері ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енгізілген. == Атауы == «Сыр­мақ» атауы оны дайындау әдісінен алынған. [[Қазақтар|Қазақта]] «сыру» деген сөз арасын жиі етіп тігетін тігістің түрі, жиі етіп бастырып тігу дегенді білдіреді.<ref name="dmk.kz">{{cite web |url = http://dmk.kz/aksham/syirmak.html |title = Сырмақ |author = Күләйхан Төлеубекова |date = 2010-10-02 |work = Дала мен қала |publisher = www.dmk.kz |accessdate = 2012-04-16 |lang = }}</ref> == Тарихы == Алғашқы сырмақ пішінінің қалыптасуына қазақ елінің ежелгі тұр­мысында кездесетін қарапайым жағдайлар себеп болған. Мысалы, кө­нерген киіздерді қа­баттап төсеу, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктеу. Осындай жағдайдан бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ық­шамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі ті­гістерге ауыстырып, одан әрі сыруға көшкен деп санауға болатын сияқты. Бұдан әрі басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған.<ref name="dmk.kz" /> [[Киіз үй]]дің негізгі бөлшектерінің бірі боп табылады.<ref name="БСЭ" /> == Тоқу технологиясы == Арнайы басылған [[киіз]]ге басқа түсті киізден, [[мата]]дан қиып дайындалған ою-өрнекті сырып тігу арқылы жасалады.<ref name="dmk.kz" /> === Сырып тігудің тәсілдері === Сырмақ сырудың, яғни сырып тігудің негізгі үш тәсілі кеңінен тараған. Олар: ''қайып сыру'', ''тепшіп сыру'', ''қабып сыру''. Бұларды негізінен ''жіп салып сыру'' және ''жіп салмай сыру'' деп екі түрге топтастырады.<ref name="dmk.kz" /> Сырмақ бес түрлі бөліктен, яғни екі басы, екі жаны және орта деп аталатын бөліктерден тұрады. Әдетте сырмақ жасауға арналған киізді қойдың күзде қырқыған күзем жүнінен басқан.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 302-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014. ISBN 978-601-7299-18-7</ref> == Тағы қараңыз == * [[Тұс киіз]] * [[Киіз үй]] * «[[Сырмақ қып астына]]» == Кітаптар == * {{кітап |авторы = |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Сырмақ өнері. Искусство сырмака |шынайы атауы = |сілтеме = http://almatykitap.kz/goods/2467.jsp |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Алматыкiтап баспасы |жыл = 2007 |томы = |беттері = |барлық беті = 232 |сериясы = |isbn = ISBN 9965-24-812-5 |тиражы = }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] [[Санат:Киіз кілемдері]] [[Санат:Тұрмыстық бұйымдар]] o8hk1pfxldna3lj1ovur1n5wzp4y1py 3693495 3693494 2026-11-08T16:10:39Z Wikuiser 172895 /* */ дереккөзсіз мәлімет 3693495 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Сырмақ — киізден жасалып өрнектелетін төсеніш.jpg|thumb|right|150px|Сырмақ — киізден жасалып өрнектелетін төсеніш.]] '''Сырмақ''' ({{lang-ky|Шырдак}}) — [[киіз]]ден жасалып, [[Өрнектеу|өрнектелген]] [[Қазақтар|қазақ]] төсеніштері. Көбіне үйдің қабырғалары мен еденін сәндеу үшін қолданылатын қолдан жасалған, арнайы тоқу технологиялары бар бұйымдар.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref><ref name="БСЭ">{{cite web|url = https://bse.sci-lib.com/article108158.html |title = Сырмак |author = |date = |work = |publisher = Большая Советская Энциклопедия|accessdate = 2012-04-16|lang = ru}}</ref> == Атауы == «Сыр­мақ» атауы оны дайындау әдісінен алынған. [[Қазақтар|Қазақта]] «сыру» деген сөз арасын жиі етіп тігетін тігістің түрі, жиі етіп бастырып тігу дегенді білдіреді.<ref name="dmk.kz">{{cite web |url = http://dmk.kz/aksham/syirmak.html |title = Сырмақ |author = Күләйхан Төлеубекова |date = 2010-10-02 |work = Дала мен қала |publisher = www.dmk.kz |accessdate = 2012-04-16 |lang = }}</ref> == Тарихы == Алғашқы сырмақ пішінінің қалыптасуына қазақ елінің ежелгі тұр­мысында кездесетін қарапайым жағдайлар себеп болған. Мысалы, кө­нерген киіздерді қа­баттап төсеу, одан соң оны қобырай бермеу үшін қабаттап көктеу. Осындай жағдайдан бара-бара қабаттауды белгілі бір пішінге келтіріп, ық­шамдап төсеп, көктеуді де бірте-бірте жиі ті­гістерге ауыстырып, одан әрі сыруға көшкен деп санауға болатын сияқты. Бұдан әрі басылған кесек киіздерден қалаған мөлшерде кесіп алып, оны қабаттап сырып, шағын төсеніштер жасала бастаған.<ref name="dmk.kz" /> [[Киіз үй]]дің негізгі бөлшектерінің бірі боп табылады.<ref name="БСЭ" /> == Тоқу технологиясы == Арнайы басылған [[киіз]]ге басқа түсті киізден, [[мата]]дан қиып дайындалған ою-өрнекті сырып тігу арқылы жасалады.<ref name="dmk.kz" /> === Сырып тігудің тәсілдері === Сырмақ сырудың, яғни сырып тігудің негізгі үш тәсілі кеңінен тараған. Олар: ''қайып сыру'', ''тепшіп сыру'', ''қабып сыру''. Бұларды негізінен ''жіп салып сыру'' және ''жіп салмай сыру'' деп екі түрге топтастырады.<ref name="dmk.kz" /> Сырмақ бес түрлі бөліктен, яғни екі басы, екі жаны және орта деп аталатын бөліктерден тұрады. Әдетте сырмақ жасауға арналған киізді қойдың күзде қырқыған күзем жүнінен басқан.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. 5-том. 302-бет. «Азия Арна» баспасы. Алматы, 2014. ISBN 978-601-7299-18-7</ref> == Тағы қараңыз == * [[Тұс киіз]] * [[Киіз үй]] * «[[Сырмақ қып астына]]» == Кітаптар == * {{кітап |авторы = |бөлімі = |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = Сырмақ өнері. Искусство сырмака |шынайы атауы = |сілтеме = http://almatykitap.kz/goods/2467.jsp |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Алматы |баспасы = Алматыкiтап баспасы |жыл = 2007 |томы = |беттері = |барлық беті = 232 |сериясы = |isbn = ISBN 9965-24-812-5 |тиражы = }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан мәдениеті]] [[Санат:Киіз кілемдері]] [[Санат:Тұрмыстық бұйымдар]] 9u2f7v6jvbnnyul97adpp3b9brsu2kp 0 33699 3693576 3693359 2026-11-08T18:56:44Z ~2026-46472-89 184991 қауырсында сөзі қауырсынды сөзіне ауыстырылды 3693576 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Көкқұтан | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN2008|assessors=BirdLife International|year=2008|id=144670|title=Ardea cinerea|downloaded=9 ақпан 2009}} Database entry includes justification for why this species is of least concern.</ref> | image = Graureiher - Ardea Cinerea.jpg | image_width = | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Хордалылар]] | classis = [[Құстар]] | ordo = [[Ескекаяқты құстар]] | familia = [[Құтандар]] | genus = ''[[Ardea]]'' | species = '''''A. cinerea''''' | binomial = ''Ardea cinerea'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | range_map = Ardea cinerea map.png | range_map_width = | range_map_caption = Light green: summer<br />Dark green: all year<br />Blue: winter }} [[File:Ardea cinerea MHNT Crâne.jpg|thumb|Бас сүйек]] [[File:Ardea cinerea MHNT.ZOO.2010.11.54.1.jpg|thumb| ''Ardea cinerea'']] '''Көкқұтан''' ({{lang-la|Ardea cinerea}}) – [[ескекаяқты құстар]] жасағына (отрядына), құтан тұқымдасына жататын құс. [[Еуропа]], [[Азия]] және [[Африка]]да тараған. Қазақстанда [[Сырдария]] алабында, [[Шу-Іле таулары]]нда, [[Балқаш]]–[[Алакөл]] қазаншұңқырында, [[Зайсан көлі]]нде, [[Қара Ертіс өзені]]нде, [[Каспий]]дің солтүстігінде, негізінен, далалық жерлерде кездеседі. Тұрқы 1 м-дей, денесі бүйірінен қысыңқы, тұмсығы ұзын (13 см-дей), түзу, өткір. Аяқтары ұзын. Желкесінде қауырсынды қара айдары бар. Арқасы мен бүйірі сұр, бауыры, мойны және басы ақ, бірақ мойнында қара дағы болады. Қанаты қара жолақты. Өсімдігі мол [[өзен]], [[көл]] және [[батпақ]] жиектерін мекендейді. Ағаш басына не жерге ұялайды. 5–10 жасыл жұмыртқа салып, 26–27 күнде әлсіз балапандары шығады. Аталығы мен аналығы балапандарын 1,5 ай ішінде, тіпті ұядан шыққаннан кейін де асырайды. Көкқұтан ұялаған жерінде 7 айдай болады, кейде Қазақстанның оңтүстігінде қыстап та қалады. [[Бақа|Бақалармен]], [[балық|балықтармен]], [[жәндіктер|жәндіктермен]], [[бауырымен жорғалаушылар|бауырымен жорғалаушылармен]] және [[кемірушілер]]мен қоректенеді. Көкқұтан кейде балық шаруашылығына зиян келтіреді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Ескекаяқты құстар]] {{stub}} bgdvar8l4tykwszvxzqcd8jzmfx72av 0 38694 3693817 3693308 2026-11-09T08:51:08Z Шырынханов Нұрали 174393 «халықаралық ағылшын тілді жоғары оқу орны» → «халықаралық деңгейдегі ағылшын тілінде білім беретін жоғары оқу орны» — сөйлемнің мағынасы нақтыланып, табиғи естілетін болды. «жобаға бастамашылық етті» → «жобасына бастамашылық жасады» — стильдік тұрғыдан ықшам әрі жатық. «Университетінің есігі алғашқы студенттерге ашылды» → «Университеті алғашқы студенттерін қабылдады» — энциклопедиялық стильге сәйкес келеді. 3693817 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Назарбаев Университетi |Қысқартылған аты = NU |Халықаралық атауы ={{lang-en|Nazarbayev University}} |Бұрынғы атауы = |Ұраны = |Құрылған жылы = [[2010 жыл]] |Қайта құрылған = |Түрі = Дербес зерттеу университеті |Фио лауазымы = |Президенті = Ахмад Вакар |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 7 089 (2023 жыл) |Мамандар = |Магистратура =1119 |Докторантура =413 |Ғылым доктары = |Орналасқан жері = [[Астана]], {{KAZ}} |Кампус = |Мекенжайы = 010000, Астана қаласы, [[Қабанбай батыр даңғылы (Астана)|Қабанбай Батыр даңғылы]], 53 |Сайты = [http://nu.edu.kz/ nu.edu.kz] |Марапаттары = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordScale = |edu_region = |Шетел студенттері=209 (2.9%)|Бакалавриат=4790}} '''Назарбаев Университетi''' — [[Астана]] қаласында орналасқан халықаралық деңгейдегі ағылшын тілінде білім беретін жоғары оқу орны. Қазақстан Республикасының Президенті 2009 жылы халықаралық деңгейдегі университет құру жобасына бастамашылық жасады. 2010 жылы Назарбаев Университеті алғашқы студенттерін қабылдады. == Университеттің тарихы == 2006 жылы Қазақстанның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқына жыл сайынғы жолдауында халықаралық деңгейдегі университет құру туралы ойымен бөлісті. 2010 жылғы 28 маусымда Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің қатысуымен Назарбаев Университетінің ашылу салтанаты өтті. Университетке дербестік мәртебесі «Назарбаев Университеті», «Назарбаев Зияткерлік мектептері» және «Назарбаев Қоры» мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 19 қаңтардағы Заңына сәйкес берілді. 2009 жылғы 25 қыркүйекте Аслан Сәрінжіпов Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің бұйрығына сәйкес «Астананың жаңа университеті» АҚ (бұрынғы Назарбаев Университетінің атауы) президенті болып тағайындалды. 2010 жылғы 7 сәуірде Қазақстан Республикасының Премьер-Министрі К.К. Мәсімов Астананың Жаңа университетінің даму стратегиясын талқылау мақсатында халықаралық академиялық, ғылыми және іскерлік қоғамдастық өкілдерімен кездесу өткізді.<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.inform.kz/ru/kazahstan-zainteresovan-v-stanovlenii-novogo-universiteta-astany-kak-vuza-peredovoy-mirovoy-praktiki-karim-masimov_a2255584|title=Казахстан заинтересован в становлении Нового университета Астаны как вуза передовой мировой практики - Карим Масимов|description=новость|publisher=inform.kz|accessdate=2024-10-21}}</ref> 2010 жылғы 28 қарашада Аслан Сәрінжіповтің атқару кеңесінің төрағасы болып тағайындалуын премьер-министр кеңсесінің басшысы бекітті. Назарбаев Университеті ДББҰ Жоғарғы Қамқоршылық Кеңесінің 2011 жылғы 16 маусымдағы хаттамасына сәйкес Шигео Катсу университеттің президенті болып тағайындалды. 2015 жылдың 15 маусымында Назарбаев Университеті студенттерінің алғашқы оқу бітіру рәсімі өтті. Бұл күні 446 студент бакалавриат және магистратура бағдарлама түлектері атанды.<ref>[https://nu.edu.kz/kk/about/index Негізгі ақпарат]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2015 жылғы тамыз айында Назарбаев Университетінің Медицина Мектебі ашылып, '''Медицина докторы (M.D.)''' бағдарламасына алғашқы студенттер қабылданды.<ref>https://www.inform.kz/ru/shkola-mediciny-nazarbaev-universiteta-prinyala-pervyh-studentov-foto_a2808157</ref> 2015 жылғы 24 желтоқсанда Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 18 ақпандағы «Ғылым туралы» Заңының 3-бабына сәйкес, Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 7 желтоқсандағы №1118 «Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011–2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын бекіту туралы» Жарлығына сәйкес, Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен «Назарбаев Университеті» автономды білім беру ұйымына зерттеу университеті мәртебесі беріліп, сондай-ақ «Назарбаев Университеті» автономды білім беру ұйымының 2016–2020 жылдарға арналған зерттеу университетін дамыту бағдарламасы бекітілді. 2016 жылы ABC Quick Start Acceleration алғашқы бағдарламасы іске қосылды. 2017 жылы Азия университеттері альянсы құрылды. Сондай-ақ EUA тәуелсіз сыртқы бағалауының есебі жарияланды. 2018 жылы Назарбаев Университетінің 2018–2030 жылдарға арналған стратегиясы Жоғары қамқоршылық кеңес тарапынан бекітілді. 2019 жылы Инженерия мектебі, Ғылым және технологиялар мектебі, сондай-ақ Гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар мектебі қайта құрылып, екі мектепке біріктірілді: Инженерия және цифрлық ғылымдар мектебі және Жаратылыстану, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар мектебі. 2020 жылы Назарбаев Университетінің университетке дейінгі дайындық бағдарламасы BALEAP халықаралық аккредитациясынан сәтті өтті. Сондай-ақ 2020 жылы НУ-дың Мемлекеттік саясат жоғары мектебінің магистратура бағдарламалары Мемлекеттік және муниципалдық басқару саласындағы бағдарламаларды аккредиттеу жөніндегі Еуропалық қауымдастық (EAPAA) тарапынан аккредиттелді. 2021 жылы Университеттік медициналық орталық (UMC) біртұтас медициналық орталық ретінде JCI халықаралық аккредитациясынан өтті. Назарбаев Университеті Еуропалық университеттер қауымдастығының және Академиялық адалдық жөніндегі Еуропалық желінің толыққанды мүшесі атанды. 2023 жылғы қыркүйекте университет алғаш рет Times Higher Education халықаралық рейтингіне енгізіліп, комиссия бағалаған 1904 халықаралық университеттің қатарына кірді. Бағалау қорытындысы бойынша университет 500–600 орын аралығына ие болып, рейтингтегі үздік 30 % университеттің қатарына енді. Бұл көрсеткіш елдегі және өңірдегі кез келген университеттен жоғары. 50 жылдан жас университеттер арасында Назарбаев Университеті әлем бойынша 69-орынға ие болды. Халықаралық рейтингтерге сәйкес университет Орталық Азия мен Кавказ аймағындағы ең үздік университет болып танылды. 2024 жылы NU Times Higher Education нұсқасы бойынша әлемдегі ең үздік университеттердің 24–29 % қатарына кірді. Университеттің келесі стратегиялық мақсаты — THE World University Rankings рейтингіндегі үздік 20 % университеттің қатарына ену. == Инфрақұрылымы == Жаңа университет Астананың сол жағалауында қаланың экологиялық таза бөлігінде орналасқан. Университеттің сәулеті қазіргі заманға және үздік батыс стандарттарына сай. Барлық оқу ғимараттары бір бірімен ортақ атриум және ішкі өту дәліздер арқылы байланысқан - бұл кешеннің тұтастығын және сәулеттің ерекшелігін көрсетеді. Зертханаларға және басқа ғимараттарға қызмет көрсету құрылыстың бас ғимараттың сыртындағы айналма жол арқылы жасалады. Жаңа университет, өзінің жобалық көлемдігіне байланысты пайдалануға бірнеше кезеңімен немесе кезекшілікпен қосылады. 2010 жылдың басында құрылыстың негізгі кезегінің аяқталуы күтілуде. Осы кезектің объекттер құрылысының жалпы көлемі 122 мың шаршы метрді құрайды. == Құрылымы == NU-да [[бакалавриат]] және [[магистратура]] бағдарламаларын ұсынатын 8 мектеп бар: # Дайындық мектебі (Foundation) # Инженерия және цифрлық ғылымдар мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура) # Жаратылыстану, әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура) # Жоғары мемлекеттік саясат мектебі (магистратура, докторантура) # Жоғары білім беру мектебі (магистратура, докторантура) # Жоғары бизнес мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура) # Тау-кен ісі және Жер туралы ғылымдар мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура) # Медицина мектебі (бакалавриат, магистратура, докторантура, резидентура)<ref>[https://nu.edu.kz/kk/academics/allschools Мектептер]{{Deadlink|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Еншілес мекемелер === * «University Medical Center» корпоративтік қоры ** «UMC-Facility» ЖШС ** «Innovation Medical Engineering Center» ЖШС ** «Шымкент жүрек орталығы» КеАҚ * «NAC Analytica» корпоративтік қоры * «Әлеуметтік даму қоры» корпоративтік қоры * «National Conservation Initiative» корпоративтік қоры * «Жасанды интеллект саласындағы зерттеулер мен әзірлемелерді қолдау қоры» корпоративтік қоры * «National Laboratory Astana» жеке мекемесі * «Nazarbayev University Research Administration» жеке мекемесі * «Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence» жеке мекемесі * «Nazarbayev University IT Support» жеке мекемесі * «University Service Management» жеке мекемесі * «Салынып жатқан кәсіпорын дирекциясы» жеке мекемесі * «Білімді жетілдіру орталығы» ЖШС<ref>[https://nu.edu.kz/kk/about/affiliations Серіктестіктер]</ref> ==Жатын орын мен тамағы== Студенттердің университет жатақханасында жайлы тұрулары үшін барлық қажетті жағдай жасалған: жиһаз, Интернетке кіру, кір жуатын орын, сабақ оқуға арналған бөлмелер бар. Бұл оқу орнында тек мемлекет тарапынан тағайындалған грант иегерлері оқитындықтан, негізінен жатын орын мен тамақтану тегін (күніне 4 рет). ==Ғылыми зерттеу== *[http://arms.nu.edu.kz Advanced Robotics and Mechatronics Systems Laboratory (ARMS Lab)] *[https://web.archive.org/web/20210116230018/http://www.alaris.kz/ Astana LAboratory for Robotic and Intelligent Systems (ALARIS)] *[http://lam.nu.edu.kz/lam Laboratory of Medicinal and Molecular Electrochemistry (LAM Group)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208050402/http://lam.nu.edu.kz/lam |date=2015-12-08 }} *[http://www.amrelat.com Advanced Materials Research & Laser Technologies (AMRELAT) Laboratory] *[http://www.biomicrosystems.info/ Bioinspired Microelectronics Systems Group] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * http://personal.akorda.kz/kz/category/projects/1262 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190620024552/http://personal.akorda.kz/kz/category/projects/1262 |date=2019-06-20 }} * http://massaget.kz/bilim/bilim-ordalary/azastan-/809 * http://cep.conference.nu.edu.kz/kz/conf2011/about_nazarbayev_university/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120413145330/http://cep.conference.nu.edu.kz/kz/conf2011/about_nazarbayev_university/ |date=2012-04-13 }} {{Commonscat|Nazarbayev University}}{{Астана жоғарғы оқу орындары}} [[Санат:Астана жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан университеттері]] [[Санат:Нұрсұлтан Назарбаев атындағы нысандар]] h5zq5i3an8qycp5toix9zjmsfcuedf6 0 43301 3693465 3576299 2026-11-08T15:09:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693465 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = елбасы | Қазақша есімі = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев | Шынайы есімі = | Суреті = Встреча с Нурсултаном Назарбаевым (2025-05-29) 3 (cropped).jpg | Атауы = Назарбаев, 2025 жыл | Титулы = [[Қазақстан]]ның 1-[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]] | Ту = Flag of the President of Kazakhstan.svg | Ту2 = Symbol of the President of Kazakhstan.png | Басқара бастады = 24 сәуір 1990 | Басқаруын аяқтады = 20 наурыз 2019 | Вице-президент = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (1991–1996) | Премьер = {{Collapsible list | title = | [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] | [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]] | [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]] | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]] | [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]] | [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] | [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]] | [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] | [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]] }} | Ізашары = ''лауазымы құрылған'' | Ізбасары = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_2 = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің төрағасы | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Реті_2 = 1 | Басқара бастады_2 = 21 тамыз 1991 | Басқаруын аяқтады_2 = 5 қаңтар 2022 | Ізашары_2 = ''лауазымы ұйымдастырылған'' | Ізбасары_2 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_3 = [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] басшысы | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = | Реті_3 = 1 | Бірігіп басқарушы1_3 = {{Collapsible list | title= | '''Міндетін атқарушы''' | [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]] | [[Амангелді Дінұлы Ермегияев|Амангелді Ермегияев]] | [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] | '''Орынбасарлары''' | [[Марат Тұрдыбекұлы Оспанов|Марат Оспанов]] | [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]] | [[Александр Сергеевич Павлов|Александр Павлов]] | [[Амангелді Дінұлы Ермегияев|Амангелді Ермегияев]] | [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]] | [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] | '''Бірінші орынбасарлары''' | [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]] | [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]] | [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]] | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]] | [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] | [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] | [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]] | [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]] | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] | [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]] }} | Басқара бастады_3 = 1 наурыз 1999 | Басқаруын аяқтады_3 = 28 қаңтар 2022 | Ізашары_3 = ''лауазымы ұйымдастырылған'' | Ізбасары_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Титулы_4 = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] 1-[[Қазақ КСР президенті|Президенті]] | Ту_4 = Flag of the Kazakh SSR.svg | Ту2_4 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Реті_4 = 1 | Басқара бастады_4 = 24 сәуір 1990 | Басқаруын аяқтады_4 = 24 желтоқсан 1991 | Ізашары_4 = ''лауазымы ұйымдастырылған'' | Ізбасары_4 = ''лауазым ыдыратылған, [[Қазақстан Республикасының Президенті]] ретінде өзі'' | Титулы_5 = [[Қазақ КСР Жоғары Кеңесi]]нiң 13-төрағасы | Ту_5 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_5 = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic.svg | Реті_5 = 13 | Басқара бастады_5 = 22 ақпан | Басқаруын аяқтады_5 = 24 сәуір 1990 | Ізашары_5 = [[Мақтай Рамазанұлы Сағдиев|Мақтай Сағдиев]] | Ізбасары_5 = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] | Титулы_6 = [[Қазақстан Коммунистік партиясы]] Орталық комитетінің 13-Бірінші хатшысы | Ту_6 = Symbol-hammer-and-sickle.svg | Ту2_6 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Реті_6 = 13 | Басқара бастады_6 = 22 маусым 1989 | Басқаруын аяқтады_6 = 28 тамыз 1991 | Ізашары_6 = [[Геннадий Васильевич Колбин|Геннадий Колбин]] | Ізбасары_6 = ''лауазымы ыдыратылған'' | Титулы_7 = Қазақ КСР Министрлер Кеңесiнiң 10-төрағасы | Ту_7 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg | Ту2_7 = | Реті_7 = 10 | Басқара бастады_7 = 22 наурыз 1984 | Басқаруын аяқтады_7 = 27 шілде 1989 | Ізашары_7 = [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімов]] | Ізбасары_7 = [[Ұзақбай Қараманұлы Қараманов|Ұзақбай Қараманов]] | Титулы_8 = [[ТМД мемлекет басшыларының кеңесі]]нің төрағасы | Ту_8 = Flag of the CIS.svg | Ту2_8 = Emblem of CIS.svg | Реті_8 = 8 | Басқара бастады_8 = 20 мамыр 2006 | Басқаруын аяқтады_8 = 5 қазан 2007 | Ізашары_8 = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | Ізбасары_8 = [[Құрманбек Сәлиұлы Бәкиев|Құрманбек Бәкиев]] | Титулы_9 = | Ту_9 = | Ту2_9 = | Реті_9 = 6 | Басқара бастады_9 = 1 қаңтар 2015 | Басқаруын аяқтады_9 = 31 желтоқсан 2015 | Ізашары_9 = [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]] | Ізбасары_9 = [[Алмазбек Сәрсенұлы Атамбаев|Алмазбек Атамбаев]] | Туған күні = 6.7.1940 | Туған жері = [[Шамалған (ауыл)|Шамалған ауылы]], {{туғанжері|Қарасай ауданы{{!}}Қаскелең ауданы|Қарасай ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}<br />{{байрақ|Қазақстан}} | Қызмет еткен жылдары = 1992–2019 | Атағы = [[Сурет:Kazakhstan-Army-OF-10-01 (horizantal).svg|60px]]<br />[[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = Әбіш Назарбаев | Анасы = Әлжан Назарбаева | Жұбайы = {{Unbulleted list |[[Сара Алпысқызы Назарбаева|Сара Қонақаева]] |Әсел Құрманбаева<ref name="evrika">{{Cite web|url= http://www.rikatv.kz/evrika/articles/nazarbaev-rasskazal-o-svoey-vtoroy-seme-zhene-i-dvukh-synovyakh.html |title= Назарбаев рассказал о своей второй семье - жене и двух сыновьях |lang= ru |publisher= ЭВРИКА |date= 2024-01-29 |accessdate= 2024-01-29}}</ref> }} | Балалары = {{hlist |[[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға]] |[[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара]] |[[Әлия Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Әлия]] |Тауман |Байкен }} | Династия = [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы|Назарбаевтар]] | Партиясы = {{Unbulleted list |[[Аманат (партия)|Аманат]] (1999 бері) |[[Партиясыз]] (1991–1999) |[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1962–1991) }} | Білімі = {{Unbulleted list |Днепродзержинск техникалық училищесі (1960) |[[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] (1965) |[[Қарағанды индустриялық университеті|Қарағанды ​​металлургиялық комбинаты жанындағы зауыт-техникалық колледжі]] (1967) |КОКП ОК жанындағы сырттай оқитын [[Жоғарғы партия мектебі]] }} | Қолтаңбасы = Signature of Nursultan Nazarbayev.svg | Commons = Nursultan Nazarbayev | Марапаттары = {{Қатар|'''Қазақстан'''}} {{Қатар |{{Қазақстанның Еңбек Ері}} |{{Халық қаһарманы}} }} {{Қатар |{{Алтын Қыран ордені}} }} {{Қатар |{{Астана медалі}} |{{Отан ордені}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}} |{{ҚР ҚК 10 жыл}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}} |{{Қазақстан темір жолына 100 жыл медалі}} |{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}} |{{Тыңға 50 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}} |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} |{{Астанаға 10 жыл медалі}} |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{ҚР Конституциясына 20 жыл}} |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}} |{{ҚР ҰҚК 25 жыл медалі}} |{{Астанаға 20 жыл медалі}} }} {{Қатар |{{Астананың құрметті азаматы}} }} {{Қатар|'''КСРО'''}} {{Қатар |{{Қазан төңкерісі ордені}} |{{Еңбек Қызыл Ту ордені}} |{{Құрмет Белгісі ордені}} |{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}} }} {{Қатар |{{Тың жерлерді игергені үшін медалі}} |{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}} }} {{Қатар|'''Шетелдік марапаттары'''}} {{Қатар |{{Әулие Андрей ордені (Ресей Федерациясы)}} }} {{Қатар |{{Александр Невский ордені (Ресей Федерациясы)}} |{{Мәскеудің 850 жылдық естелік медалі}} |{{Санкт-Петербургтың 300 жылдық естелік медалі}} |{{Қазанның 1000 жылдық естелік медалі}} }} {{Қатар |{{Азаттық ордені (Украина)}} |{{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}} }} {{Қатар |{{Халықтар достығы ордені (Беларусь)}} |{{Хейдар Әлиев ордені}} |{{1 дәрежелі Манас ордені}} }} {{Қатар |{{Үздік қызметі үшін ордені (Өзбекстан)}} |{{Эл-юрт хурмати ордені}} |{{Исмаил Самани ордені}} }} {{Қатар |{{1 дәрежелі Үш жұлдыз ордені}} |{{Ұлы Витаутас ордені}} |{{Ақ қыран ордені (Польша)}} }} {{Қатар |{{Сербия Республикасы орденінің үлкен тізбегі}} |{{Сербия Республикасы орденінің лентасы}} |{{Алтын Олимпиадалық орден}} }} {{Қатар |{{Мугунхва ордені}} |{{Достық ордені (ҚХР)}} }} {{Қатар |{{Қадыров ордені}} }} | Сайты = {{URL|https://nazarbayev.kz/}} }} '''Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев''' ([[6 шілде]] [[1940 жыл]], [[Шамалған (ауыл)|Шамалған]], [[Алматы облысы]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және [[қазақстан]]дық зейнеттегі<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31762258.html |title=Зейнеткер Назарбаев халық арасында Қонаев сияқты емен-жарқын жүре ала ма? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |last=Мамашұлы |first=Асылхан |date=2022-03-21 |accessdate=2026-03-09}}</ref> саясаткер, [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның тұңғыш [[Қазақстан Республикасының Президенті|президенті]] (1991–2019) және [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның соңғы басшысы (1989–1991). 2010 жылдан 2023 жылға дейін [[Елбасы|Қазақстан Республикасы Тұңғыш президенті — Елбасы]] ресми мәртебесіне ие болды.<ref>{{cite web | title = Конституционный закон Республики Казахстан от 20 июля 2000 года № 83-II «О Первом Президенте Республики Казахстан - Елбасы» | url= https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z000000083_#z0 | accessdate=2021-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/amp/20230115/nazarbaev-otbasy-neden-ayyryldy-31131371.html|title=Енді Елбасы емес: Назарбаев пен оның отбасы неден айырылды|lang=kk|publisher=SPUTNIK|date=2023-01-15|accessdate=2023-08-23}}</ref> Бұрын Назарбаев [[Қазақстан Конституциялық Соты|Қазақстан Конституциялық Кеңесі]]нің мүшесі (2019–2023), [[Аманат (партия)|Нұр Отан ХДП]] төрағасы (2007–2022), [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның төрағасы (1995–2021), [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің төрағасы (1991–2022) лауазымдарының иесі болған. Қазақстан тәуелсіздігіне және өзінің президенттігіне дейін Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Қазақстан премьер-министрі|Министрлер кеңесінің төрағасы]] (1984–1989), [[КОКП орталық комитеті|КОКП ОК]] мүшесі (1986–1991), [[КОКП ОК саяси бюросы|КОКП ОК Саяси бюро]] мүшесі (1990–1991), [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан КП]] ОК хатшысы (1974–1984), Қазақстан КП ОК бірінші хатшысы (1989–1991), [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің 10–11-шақырылымының Солтүстік Қазақстан облысынан депутаты (1979–1989), [[КСРО халық депутаты]] (1989–1991), [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің төрағасы (1990), [[Қазақ КСР президенті]] (1990–1991) болды. Назарбаевтың президенттігін саясаттанушылар және бақылаушылар [[Назарбаевтың жеке басына табыну|жеке басына табыну]]ы бар,<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/Kazakhstan_nazarbayev_kult/1756715.html |title= Назарбаевтың жеке басына табынушылық халықтың табиғатына да байланысты... |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= РЫСҚОЖА, Болат |date= 2009-07-18 |accessdate= 2023-08-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_president_nursultan_nazarbayev_personality_cult/28952308.html |title= Назарбаевтың жеке басына табыну бар ма? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= ТОҒЫЗБАЕВ, Қазис |date= 2018-01-03 |accessdate= 2023-08-23}}</ref> [[Авторитаризм|авторитарлық]],<ref>{{Cite web|url= https://ecfr.eu/article/kazakh-lessons-for-authoritarian-leaders-how-putin-and-lukashenka-could-fail-the-test/ |title= Kazakh lessons for authoritarian leaders: How Putin and Lukashenka could fail the test |lang= en |publisher= Еуропалық сыртқы саясат кеңесі |author= СЛУНКИН, Павел |date= 2022-01-19 |accessdate= 2023-08-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.france24.com/en/20190319-nursultan-nazarbayev-kazakhstans-authoritarian-moderniser |title= Nursultan Nazarbayev: Kazakhstan's authoritarian moderniser |lang= en |publisher= [[France 24]] |date= 2019-03-19 |accessdate= 2023-08-23}}</ref> [[Непотизм|непотистік]]<ref>{{Cite web|url= https://rus.azattyq.org/a/dinastii-nepotizm-centralnaya-azia/27540387.html |title= Династии и непотизм в центральноазиатской политике |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= ПАННИЕР, Брюс және КЛЕВЦОВА, Анна |date= 2016-02-09 |accessdate= 2023-08-23}}</ref> [[диктатура]]<ref>{{Cite web|url= https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-nazarbayev-era/31089315.html |title= Незавершенная эпоха Назарбаева и «дворцы неуверенных в себе диктаторов» |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= СЕҢГІРБАЙ, Мұхтар |date= 2021-02-06 |accessdate= 2023-08-23 }}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/politics/2019/04/25/kazakhstans-year-leader-resigned-heres-how-transition-is-playing-out/ |title= What happens to Kazakhstan’s dictatorship now that its dictator has quit? |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= MATTHEWS, Austin S. |date= 2019-06-25 |accessdate= 2023-08-23}}</ref> етіп сипаттайды. Назарбаев тұсында өткен сайлаулар ашық, әрі әділ өтпейтін<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/30900599.html |title= Назарбаевтың демократия, “басқаға үлгі болатын Қазақстан” жайлы айтқандары орындалды ма? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Мамашұлы |first= Асылжан |date= 2020-10-19 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> және айтқан сөзіне қарамастан<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/kazakstanda-soz-bostandygy-tolyk-kolemde-kamtamasyz-etilgen-kr-prezidenti_a2459489/ |title= Қазақстанда сөз бостандығы толық көлемде қамтамасыз етілген - ҚР Президенті |lang= kk |publisher= kazinform |date= 2012-06-27 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> елде [[сөз бостандығы]] қатты шектелетін.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/world-europarlament-about-kazakhstan/29821870.html |title= "Назарбаев режимі азаматтардың бостандығын шектеп отыр" |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2019-03-14 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> 30 жылға жуық билікте болған Назарбаев әлемдегі билігі ең ұзақ болған монарх емес мемлекет басшыларының бірі болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.aljazeera.com/news/2018/3/12/the-worlds-7-longest-serving-rulers |title= The world’s 7 longest-serving rulers |lang= en |publisher= [[Әл-Жазира телеарнасы]] |date= 2018-03-12 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> 2019 жылғы наурыздағы наразылық шараларына байланысты Назарбаев отставкасын жариялап, билікті өзіне жақын одақтасы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]қа берді. Тоқаевтың [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019 жылы сайлануы]]на қарамастан, Назарбаев қазақстандық саясаттағы билігі әлі де бар [[сұр кардинал]] ретінде қарастырыла берді, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]], [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясы және [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]]нің төрағасы ретінде ол [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|2022 жылғы ірі тәртіпсіздіктер]]ге дейін өз ықпалын көрсете берді.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/markets/commodities/kazakhstan-government-resigns-after-violent-protests-over-fuel-price-2022-01-05/ |title= Kazakh president fails to quell protests, ex-Soviet states offer help |lang= en |publisher= [[Reuters]] |last= Әуезов |first= Олжас |date= 2022-01-06 |accessdate= 2024-11-01}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-transit-of-power-nursultan-nazarbaev-and-kassym-zhomart-tokaev/30345036.html |title= "Кеттім" деп, билікте қалған. Қазақстандағы "транзит" ерекшелігі |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Тоғызбаев |first= Қазис |date= 2019-12-26 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022 жылғы референдум]]нан кейін көп ұзамай [[Елбасы]] ерекше атағынан айырылғанына қарамастан ол дербес құқығын, қолсұғылмаушылығын сақтап қалды,<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/32220522.html |title= "Елбасы заңы" жойылса да, Назарбаевқа берілген артықшылықтар сақталмақ. Қалайша? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Асылбек |first= Бағдат |date= 2023-01-12 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы|отбасы]] әлі де ықпалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nazarbayevs-luxurious-land-properties/31928110.html |title= Назарбаевтың астанадағы аралы. Жайлаудағы резиденция. Жекеге өткен Үшқоңыр |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Қайыртайұлы |first= Манас |date= 2022-06-05 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> == Ерте жылдары және мансабы == Нұрсұлтан Назарбаев [[1940 жыл]]ғы [[6 шілде]]де [[Алматы облысы]]ның [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ндағы [[Шамалған (ауыл)|Үшқоңыр]] ауылында Әбіш (1903–1971) пен Әлжанның (1910–1977) отбасында дүниеге келді.<ref>{{Cite web|url= https://nazarbayev.kz/kk/nursultan-nazarbaev |title= Балалық шағы |lang= kk |work= nazarbayev.kz |accessdate= 2024-11-01}} {{Webarchive|url= https://archive.ph/NbbHx |date= 2024-11-01}}</ref> 1957 жылы Абай атындағы Қазақ орта мектебіндегі оқуын аяқтады.<ref>{{Cite web|url= https://nazarbayev.kz/kk/zhasospirim-shagy |title= Жасөспірім шағы |lang= kk |work= nazarbayev.kz |accessdate= 2024-11-01}} {{Webarchive|url= https://archive.ph/zJiS3 |date= 2024-11-01}}</ref> Метталург болуға ниеті бар Назарбаев 1958 жылдың алғашқы екі айында [[Қарағанды облысы]]нда [[Теміртау]] қаласынан 15 километр жердегі Токаревка ауылында жатақханада тұрды. [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина]]ның [[Каменское|Днепродзержинск]] қаласында бар Днепр металлургиялық зауытындағы №22 Кәсіптік-техникалық училищеде оқып, 1960 жылы тәмамдады. 1960 жылы Теміртау қаласында «Казметаллургстрой» трестінің құрылыс басқармасына жұмысшы болып орналасты. 1960 жылғы 3 шілдеде Қазақстан және Орталық Азиядағы алғашқы домна пеші іске қосылды, Назарбаев алғашқы қазақстандық шойын қайнатуға қатысты. Содан кейін Қарағанды металлургиялық комбинатында құю машинасының шойыншысы, домна пештің горновойы, домна цехтың диспетчері, газшысы, аға газшысы болып істеді. 1967 жылы Қарағанды металлургиялық комбинатындағы Жоғарғы техникалық оқу орнын бітірді.{{Дереккөзі келтірілмеген}} 1969 және 1973 жылдары Теміртау қаласында партиялық [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомол]]дық қызмет атқарды. 1973–1978 жылдары Қарағанды металлургиялық комбинаты партия комитетінің хатшысы болды. Бұл лауазымды кәсіпорын комбинат директорынан кейінгі екінші тұлға дейді. Бұл жерде 30 мың адам жұмыс істейтін. 1978–1979 жылдары партияның Қарағанды облыстық комитетінің хатшысы, екінші хатшысы болды. 1979 жылы [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан компартиясы]] Орталық комитетінің хатшысы болып тағайындалды. === Билікке келуі === [[Сурет:RIAN archive 41059 CIS heads of state.jpg|нобай|солға|[[Алматы декларациясы]]на қол қою рәсіміндегі Назарбаев (алдыңғы қатарда, сол жақтан екінші), 21 желтоқсан 1991]] 1984–1989 жылдары 43 жасында болған Назарбаев [[Қазақ КСР Министрлер кеңесі]]нің төрағасы ретінде ([[Қазақстан премьер-министрі]]нің сол кездегі баламасы) одақ республикалары арасындағы ең жас басшы атанды. Бұл тағайындау [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан компартиясы]] бірінші хатшысы [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]тың тұсында орын алды.<ref name="biografia">{{кітап|сілтеме= https://elbasy.kz/sites/default/files/2020-12/Nursultan%20Nazarbayev.%20Biography.pdf |тақырыбы= Нурсултан НАЗАРБАЕВ. Биография |баспасы= Деловой Мир Астана |жыл= 2012 |беттері= 84 |isbn= 978-601-7259-37-2}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210402135618/https://elbasy.kz/sites/default/files/2020-12/Nursultan%20Nazarbayev.%20Biography.pdf |date= 2021-04-02}}</ref> Бұл кезеңде [[Қайта құру кезеңі|Қайта құру]] саясаты [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] кезінде баяу жүзеге аса бастады, ал Назарбаевтың өзі тәжірибелі саясаткер ретінде қарастырылды, өйткені оның көзқарастары мен ұстанымдары [[Хрущёв жылымығы]] мен [[КСРО-дағы 1965 жылғы экономика реформасы|1965 жылғы кеңестік экономикалық реформа]] кезінде қалыптасқан болатын.<ref name="biografia" /> 1986 жылғы желтоқсанда республика астанасы [[Алматы]] қаласында [[Желтоқсан көтерілісі|ереуіл басталды]]. Оған Қазақстан компартиясы ОК бірінші хатшысының қызметіне [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]тың орнына бұрын-соңды Қазақстанда тұрмаған [[Геннадий Васильевич Колбин|Геннадий Колбин]] сайланғаны түрткі болды. Жастар ереуілі аяусыз жаншылды, оқиға қатысушылары қудаланды, тек 1989–1991 жылдары ғана қайта қаралды. 1989–1991 жылдары Назарбаев Қазақстан компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1989–1992 жылдары [[КСРО халық депутаты]] болып сайланды. Сол уақытта 1990 жылғы ақпан-сәуірде Қазақ КСР Жоғарғы кеңесінің төрағасы болды. 1990 жылғы 14 шілде мен 1991 жылғы 23 тамыз аралығында КОКП ОК Саяси бюросының мүшесі және 1981–1986 жылдары КОКП Орталық ревизиялық комиссиясының мүшесі еді. КОКП ОК мүшесі (1986–1991). 1990 жылғы 24 сәуірде [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің сессиясында Қазақ КСР президенті лауазымы құрылып, оған Нұрсұлтан Назарбаев лайық деп табылды. 1991 жылғы жазда [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] пен [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] жаңа одақтық келісімшартқа қол қою барысында Назарбаев Тәуелсіз Мемлекеттер одағы үкіметінің төрағасы лауазымын иеленетін болды, алайда ТЖМК [[Тамыз бүлігі]] бұған кедергі келтірді. Назарбаев КСРО-ны конфедерацияға айналдыруды қолдады. == Президенттігі == 28 тамызда Қазақстан КП ОК пленумында президент Назарбаев КОКП-дан шығатыны туралы мәлімдеді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда бір ғана үміткердің қатысуымен Қазақ КСР-інің тұңғыш бүкілхалықтық президент сайлауы өтті. Нәтижесінде Назарбаев сайлаушылардың 98,7%-ын дауысын иеленді. 10 желтоқсанда Қазақ КСР атауы Қазақстан Республикасы деп өзгертілді. 1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы заң қабылдады, ал Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті болды. 5 күн өткен соң осы статусымен КСРО-ның тарағанын растайтын [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] мақсаттары мен принциптерінің Алма-Ата декларациясына қол қойылды. [[Қазақстандағы референдум (29 сәуір 1995)|1995 жылғы 29 сәуірде өткен референдум]] нәтижесінде Назарбаевтың президенттік өкілеттігі 2000 жылға дейін ұзартылды. 1999 жылғы 10 қаңтарда Назарбаев 79,78% дауыспен президент болып сайланды. ===2000–2010 жылдар === [[Қазақстандағы президент сайлауы (2005)|2005 жылғы 4 желтоқсанда өткен сайлау]]да Назарбаев Қазақстан президенті болып қайта сайланды, сайлауда 91,15% дауыс жинады. 2010 жылғы 15 маусымда Елбасы – Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті мәртебесі ресми бекітілді. 2010 жылғы 23 желтоқсанда [[Өскемен]]де өткен форумда ел президентінің өкілеттігін 2020 жылға дейін ұзарту туралы ұсыныс айтылды, ол үшін жалпыреспубликалық референдум өткізу керек еді. Ұсыныс білдірушілердің бірі – Олжас Сүлейменов болатын. Көп ұзамай 2011 жылғы 7 қаңтарда Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев Республика парламентінің Қазақстан Республикасы Конституциясына қазіргі президенті өкілеттігін 2020 жылғы жалпыхалықтық сайлауға дейін ұзарту бойынша өзгертулер мен толықтырулар енгізу бойынша республикалық референдумға салу туралы ұсынысынан бас тартты.<ref>{{cite web|url=http://www.rian.ru/world/20110107/318483232.html|title=Назарбаев отказался объявить референдум о продлении своих полномочий|author=Ольга Коваленко|date=2011-01-07|work=|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2011-01-07|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BheN6FO?url=http://ria.ru/world/20110107/318483232.html|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/01/110106_nazarbayev_referendum.shtml|title=Назарбаев отклонил референдум о президентстве до 2020|author=|date=2011-01-07|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си|BBC]]|accessdate=2011-01-07|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Bhk8q4s?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/01/110106_nazarbayev_referendum.shtml|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}</ref> Бірақ қол жинау тоқтаған жоқ, сөйтіп 2011 жылғы 13 қаңтарда осы бастаманы қолдап 5 миллион 16 мың қол жиналды. 2011 жылғы 14 қаңтарда Қазақстан Парламенті Конституцияға түзету енгізуді бірауыздан қабылдады. 31 қаңтарда Қазақстан Конституциялық кеңесі сайлауды референдумға ауыстыру туралы заңды конституцияға сай емес деп тапты.<ref>[http://www.rg.ru/2011/01/31/nazarbaev-anons.html Конституционный совет Казахстана признал незаконным продление полномочий Нурсултана Назарбаева] [[Российская газета]], 31.01.2011.</ref> Сол күні халыққа жолдауында президент Конституциялық кеңестің шешімін қолдап, мерзімінен бұрын президенттік сайлау өткізуді ұсынды.<ref>[http://news.ucoz.kz/board/1-1-0-208 Назарбаев отказался от референдума и решил провести досрочные выборы]</ref> 3 сәуірде мерзімінен бұрын өткен сайлауда 2016 жылғы желтоқсанға дейін Қазақстан Республикасының президенті болып сайланды. Орталық сайлау комиссиясының соңғы есебі бойынша, Нұрсұлтан Назарбаев 95,5% дауыс жинады. Конституция бойынша бір тұлға екі реттен артық қатарынан сайлауға қатыса алмайды, бірақ бұл шектеудің Қазақстан Республикасының тұңғыш президентіне қатысы жоқ. 2015 жылғы наурызда Назарбаев 2015 жылғы 26 сәуірде өтетін Қазақстан Республикасының мерзімінен бұрын өтетін президенттік сайлауына қатысуға үміткер ретінде тіркелді.<ref>{{cite news|url=http://election.vlast.kz/article/centrizbirkom-zaregistriroval-nazarbaeva-kandidatom-v-prezidenty|title=Центризбирком зарегистрировал Нурсултана Назарбаева кандидатом в президенты|publisher=election.vlast.kz|date=2015-03-15}}</ref> Сайлауда 97,75% дауыс жинады. === Қызметін доғаруы === 2019 жылғы 19 наурызда 2019 жылғы 20 наурыздан бастап президенттік өкілеттігін өз қалауымен өткізетін қаулы қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6234286|title=Нурсултан Назарбаев ушел в отставку|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-03-19|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29830559.html|title=Путин прощается с Елбасы. Казахстан и Россия после Назарбаева|publisher=Радио Свобода}}</ref> Халыққа үндеуінде Назарбаев: {{Quote|Мен Қазақстан Республикасының президенті ретінде өкілеттігімді тоқтату жөнінде шешім қабылдадым. Биыл еліміздің ең жоғарғы лауазымындағы қызметін атқарып келе жатқаныма отыз жыл толады. Мен Қазақстан Республикасының президенті ретінде өкілеттігімді тоқтату жөнінде шешім қабылдадым<ref>{{Cite web |url=https://informburo.kz/novosti/nursultan-nazarbaev-prinyal-reshenie-slozhit-polnomochiya-prezidenta-kazahstana.html |title=Нурсултан Назарбаев принял решение сложить полномочия Президента Казахстана |author=|website=Informburo.kz |date=2019-03-19 |publisher=}}</ref>}} – деп жариялады. Қазақстан Республикасы Конституциясы бойынша президент өкілеттігі Парламент сенаты төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаевқа беріледі, ол 20 наурызда Қазақстан парламенті қос палатасының біріккен отырысында ант берді. Бұдан кейін Назарбаев елдің Қауіпсіздік кеңесі төрағасы, Конституциялық кеңестің мүшесі және «Нұр Отан» партиясының төрағасы лауазамын сақтап қалды.<ref>{{cite news|last=Жуков|first=Сергей|title=Президент Казахстана Нурсултан Назарбаев ушел в отставку|url=https://p.dw.com/p/3FItr|work=[[Deutsche Welle|DW]]|date=2019-03-19}}</ref> Сонымен қатар Тұңғыш президент қоры аясында қоғамдық қызметпен айналысуды жалғастырды. 2019 жылы қор «Ел үміті» және «Қамқорлық» жастарды қолдау жобаларын жүзеге асыра бастады. Біріншісі – өзгерістерді басқару бойынша жас менеджерлерді дайындауға бағытталған. Бағдарлама аясында қатысушылар әлемнің озық университеттері мен компанияларында білім алуға мүмкіндік алды, сондай-ақ олардың тәлімгері ретінде әрекет ететін үкімет, отандық және халықаралық сарапшылармен тікелей байланыс орната алады. «Қамқорлық» бағдарламасы бойынша ауруханаларда оңалту орталықтары, мектептерде инклюзияны қолдау кабинеттері ашылып, жылына 5 мыңға жуық балаға тегін кешендік оңалту жүргізеді.<ref>{{cite web | url = https://egemen.kz/article/206759-el-umiti-dgane-qamqorlyq-dgobalary-daryndy-dgastardy-qoldaugha-baghyttalady | title = «Ел үміті» және «Қамқорлық» жобалары дарынды жастарды қолдауға бағытталады | publisher = Egemen Qazaqstan | lang = kk| date = 2019-08-16 | accessdate = 2020-06-10}}</ref> 2020 жылғы маусым-шілдеде Нұрсұлтан Назарбаев [[COVID-19 пандемиясы|коронавирус]]пен ауырды.<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/06/18/nazar/|title=Назарбаев заразился коронавирусом|website=lenta.ru|accessdate=2020-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/politics/2020/06/18_a_13121599.shtml|title=Ушел в изоляцию: у Назарбаева обнаружен коронавирус|website=Газета.Ru|accessdate=2020-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20200618/1573101980.html|title=Назарбаев заразился коронавирусом|website=РИА Новости|date=20200618T1000|accessdate=2020-06-18}}</ref> Коронавирус пандемиясы тұсында Нұрсұлтан Назарбаевтың «Біз біргеміз!» ұлттық акциясы бастама алды, оның аясында 2,3 миллион азаматқа көмек көрсетілді: мұқтаж отбасыларға азық-түлік, медицина қызметкерлеріне еріктілер көмегі беріліп, тұрмысы төмен отбасылардың балаларына қашықтан оқытуға компьютер алынды.<ref>{{cite web | url = https://informburo.kz/novosti/nazarbaev-my-perezhivaem-odin-iz-samyh-slozhnyh-periodov-za-gody-nashey-nezavisimosti-109999.html | title = Назарбаев: Мы переживаем один из самых сложных периодов за годы нашей независимости | publisher = Informburo.kz | date = 2020-08-13 | accessdate = 2020-06-10}}</ref> 2021 жылғы 28 сәуірде Нұрсұлтан Назарбаев Қасым-Жомарт Тоқаевқа Қазақстан халқы ассамблеясының төрағасы өкілеттегін өткізді. Оны Н.Назарбаев 1995 жылдан басқарған еді, жалпықазақстандық социумға барлық этноәлеуметтік топтарды біріктіруді жалғастыру қажеттігін алға тартты. Назарбаевқа «Ассамблеяның құрметті төрағасы» атағы берілді.<ref>{{cite web | url = https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-peredal-tokaevu-polnomochiya-predsedatelya-ank-435980/ | title = Назарбаев передал Токаеву полномочия председателя АНК | publisher = Tengri News | date = 2021-04-28 | accessdate = 2020-06-10}}</ref><ref>{{cite web | url = https://lenta.ru/news/2021/04/28/nazarbaev/ | title = Назарбаев передал свой пожизненный пост Токаеву | publisher = Lenta.ru | date = 2021-04-28 | accessdate = 2020-06-10}}</ref> 2021 жылғы сәуірде Назарбаевтың бастамасымен «Елбасы жылуы» ауқымды қайырымдылық акциясы басталды. Акция барысында Нұрсұлтан Назарбаев және «Дегдар» қайырымдылық қоры тұрмысы нашар, көпбалалы, ерекше қажеттілігі бар бала тәрбиелеп отырған, Ұлы Отоан соғысының ардагері бар отбасыларға көмек көрсетеді. 681 мұқтаж отбасының әрқайсысына салмағы 132 кг тауар берілді.<ref>{{cite web | url = https://tengrinews.kz/news/kazahstane-startovala-masshtabnaya-blagotvoritelnaya-aktsiya-436191/ | title = В Казахстане стартовала масштабная благотворительная акция "Елбасы жылуы"| publisher = Tengri News | date = 2021-04-31 | accessdate = 2020-06-10}}</ref> === Елбасы лауазымы және басқа да мәртебелерінен айырылуы === 2023 жылғы қаңтарда Назарбаев отставкасынан бері иелеген «құрметті [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|сенатор]]<nowiki />» лауазымынан айырылған.<ref name="QurmettiSenator">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32219925.html|title=Назарбаев "құрметті сенатор" атағынан айырылды|lang=kk|author=МҰХИТҚЫЗЫ, Әсемгүл|date=2023-01-12|accessdate=2023-06-01|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref> Келесі күні Парламенттің екі палатасының шешімі бойынша «ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы туралы» өз күшін мүлдем жоғалтты.<ref name="EgemenQ">{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/332582-eks-prezident-nazarbaev-qanday-artyqshylyqtardan-ayyryldy|title=Экс-президент Назарбаев қандай артықшылықтардан айырылды?|lang=kk|author=БАҚБЕРГЕН, Ботакөз|date=2023-01-13|accessdate=2023-06-01|publisher=Егемен Қазақстан}}</ref> Нәтижесінде экс-президент пен оның отбасын қамтамасыз ету, оларға қызмет көрсету және қорғау мемлекет есебінен жүзеге асырылуды тоқтатты, пәтер мен мемлекеттік саяжай жеке меншікке берілмей, қажетті қызмет көрсетумен, жеке күзетпен, жүргізушілері бар жеке автокөлікпен, ел бойынша тегін жол жүрумен, медициналық қызмет көрсетумен және санаторий-курорттық емдеумен қамтамасыз етілуі тоқтатылды.<ref name="EgemenQ" /> Парламент төрағасы [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] осы өзгерістердің себебін «[[Қазақстандағы референдум (2022)|2022 жылғы конституциялық референдум]]ның нәтижесі, «халықтың шешімі» деп айтып кеткен.<ref name="QurmettiSenator" /> Алайда басқа дереккөздер оның себебін [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|2022 жылғы «Қаңтар оқиғасын»]] атаған.<ref name="Elbasızañı">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32220522.html|title="Елбасы заңы" жойылса да, Назарбаевқа берілген артықшылықтар сақталмақ. Қалайша?|lang=kk|author=АСЫЛБЕК, Бағдат|date=2023-01-12|accessdate=2023-06-02|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref> Назарбаевтың бірнеше мәртебесінен айырылуына қарамастан оның бірнеше артықшылықтары да қалған еді, мысалы ол президент кезіндегі істері үшін жауап бермейді, оған мемлекет есебінен қызмет көрсету және күзет беру қарастырылған, және т.б..<ref name="Elbasızañı" /> 2023 жылғы 1 маусымнан бері Назарбаевты қорғайтын мемлекеттік күзет өз қызметін тоқтатты.<ref>{{Cite web|url=https://el.kz/memlekettik-kuzet-qyzmetkerleri-endi-nazarbaevtyn-qauipsizdigine-zhauap-bermeydi_76907/|title=Мемлекеттік күзет қызметкерлері енді Назарбаевтың қауіпсіздігіне жауап бермейді|lang=kk|author=Алмас Абылай|date=2023-06-01|accessdate=2023-06-02|publisher=el.kz}}</ref> [[Сурет:Vladimir Putin in Kazakhstan 4 June 2002-3.jpg|нобай|Нұрсұлтан Әбiшұлы Назарбаев пен [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]]] [[Сурет:Lula-Nazarbayev (2009).jpg|нобай|Нұрсұлтан Әбiшұлы Назарбаев және [[Луис Инасиу Лула да Силва|Лула Да Силва]], 2009]] [[Сурет:LeadersNuclearSummit.JPG|нобай|Ядролық қаруға қарсы саммиті]] [[Сурет:Medvedev and Nazarbayev.jpg|нобай|Нұрсұлтан Әбiшұлы Назарбаев және [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]]] ==Саяси көзқарасы == ===Сыртқы саясат === Назарбаевтың президент ретінде қабылдаған бастамаларының бірі – Семей ядролық полигонын жауып, ізінше әлемде 4-орын алатын ядролық қару арсеналынан бас тартты. Қазақстан ядролық қаруды таратпау жөніндегі келісімшарттар мен институттардың белсенді қатысушысына айналды.<ref>{{cite web | url = https://time.kz/articles/ugol/2020/07/01/dobavlyaya-druzej-i-sokrashhaya-vragov | title = Добавляя друзей и сокращая врагов | publisher = time.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2020-07-01}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.kp.ru/daily/27150/4246518/ | title = Нурсултан Назарбаев: миротворец и строитель государства | publisher = kp.ru | accessdate = 2021-06-25 |date=2020-07-02}}</ref><ref>{{cite web | url = https://24.kz/ru/news/policy/item/323630-politologi-korei-n-nazarbaev-mirotvorets-i-mediator | title = Политологи Кореи: Н. Назарбаев – миротворец и медиатор | publisher =24.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2019-06-22}}</ref> 1990 жылдары президент Қазақстанның сыртқы саясатының көпвекторлы қырын жариялады, яғни халықаралық істерде маңызды роль атқаратын кез келген мемлекетпен достық қарым-қатынасты дамыту.<ref>{{cite web | url = https://inbusiness.kz/ru/news/mnogovektornaya-politika-pozvolila-zarekomendovat-nas-kak-mirolyubivuyu-naciyu-nursultan-nazarbaev | title = Многовекторная политика позволила зарекомендовать нас как миролюбивую нацию – Нурсултан Назарбаев | publisher = inbusiness.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2021-04-28}}</ref> Президенттік жылдарында Қазақстан 130 елмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Аймақтық интеграция аясында Назарбаев бұрынғы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мемлекеттерінің экономикалық-сауда қарым-қатынасын жандандыруға күш салды, Еуразия экономикалық одағының экономикалық маңызын алға тартты. Қазақстан халықаралық ұйымдардың қызметіне белсене араласты. 2010 жылы Қазақстан ЕҚЫҰ-ға, 2011 жылы Ислам ынтымақтастығы ұйымына төрағалық етті. Шанхай ынтымақтастық ұйымының жұмысына бірінші күннен-ақ белсене кірісті, ал 2010–2011 жылдары оған төрағалық етті. 2016 жылы БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің 2017–2018 жылдарға тұрақты емес мүшесі боп тағайындалды.<ref>{{cite web | url = https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%B2%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B0-%D0%BE%D0%BE%D0%BD/a-41988111 | title = Казахстан впервые стал председателем Совбеза ООН | publisher =dw.com | accessdate = 2021-06-25 |date=2019-07-25}}</ref> 2015 жылы Нұрсұлтан Назарбаев қоры Astana Club халықаралық пікірталас алаңын ұйымдастырды, мұнда жыл сайын әлемдік және еуразиялық аймаққа ықпал ететін жаһандық тенденциялар мен түйткілдердің шешімін талдау мақсатында саяси қайраткерлер, дипломаттар және АҚШ, Ресей, Қытай, Еуропа, Таяу Шығыс және Азия елдерінің аналитикалық орталықтарының сарапшылары жиналады.<ref>{{cite web | url = https://forbes.kz/finances/integration/nazarbaev_mir_nahoditsya_v_sostoyanii_tretey_mirovoy_voynyi/ | title = Назарбаев: Мир находится в состоянии третьей мировой войны | publisher = Forbes | accessdate =2021-06-25 |date=2017-11-13}}</ref><ref>{{cite web | url = https://vlast.kz/novosti/30451-nazarbaev-obsudil-s-karzaem-problemu-konfliktuusih-storon-v-afganistane.html | title = Назарбаев обсудил с Карзаем проблему конфликтующих сторон в Афганистане | publisher = Vlast.kz | accessdate =2021-06-25 |date=2018-11-13}}</ref><ref>{{cite web | url = https://24.kz/ru/news/top-news/item/354083-zasedanie-astana-club-s-uchastiem-elbasy-nachalos-v-stolitse | title = Заседание Astana Club с участием Елбасы прошло в столице | publisher = 24.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2019-11-12}}</ref>. 1987 жылы Назарбаев [[Қарабақ қақтығысы]], [[Орыс-украин соғысы|2014 жылғы Украина дағдарысы]], Сирия бойынша Астана процесі және басқа да халықаралық қақтығыстар тұсында бейбіт бітімші ретінде әрекет етті.<ref>{{cite web | url = https://tengrinews.kz/article/kazahstanu-siriyskie-peregovoryi-pochemu-provodilas-1241/ | title = Зачем Казахстану сирийские переговоры и почему проводилась операция "Жусан" | publisher =Tengri News | accessdate = 2021-06-25 |date=2019-07-25}}</ref><ref>{{cite web | url = https://thediplomat.com/2015/05/kazakhstan-to-host-syria-talks/ | title = Kazakhstan to Host Syria Talks| publisher =The Diplomat | accessdate = 2021-06-25 |date=2015-05-08}}</ref><ref>{{cite web | url = https://thehill.com/opinion/international/552838-us-must-prevent-a-security-vacuum-in-central-asia?rnd=1620744454 | title = US must prevent a security vacuum in Central Asia| publisher =The Hill | accessdate = 2021-07-20 |date=2021-05-11}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.independent.co.uk/voices/china-russia-us-diplomacy-b1846927.html | title = The world today resembles the Cold War years – but smaller states are becoming evermore powerful | publisher =Independent | accessdate = 2021-07-20 |date=2021-05-14}}</ref>. 2011 жылы Назарбаев жаңа G-Global коммуникациялық алаңын құруды ұсынды, себебі оның ойынша G-20 және G-8 форматы әлемдік антикризистік жоспарды шешпеді. G-Global идеясы мынада, әлемдік мәселелердің тағдырын мейлінше көп ел мен планета азаматтарының қатысуымен демократиялық принциптер негізінде өткізген абзал. Осы мақсатта мемлекет көшбасшылары мен сарапшылар және олардың жауаптарын қамтитын мәселелерді талқылау үшін интернетте халықаралық ақпараттық-коммуникациялық платформа құрылды.<ref>{{cite web | url = https://www.kazpravda.kz/articles/view/proekt-g-global-mir-innovatsii-i-vozmozhnostei | title = Проект G-Global: мир инноваций и возможностей | publisher =Казахстанская правда | accessdate = 2021-06-25 |date=2020-07-06}}</ref> 2017 жылы Астанада 112 мемлекеттің қатысуымен баламал энергетика тақырыбына арналған Бүкіләлемдік ЭКСПО-2017 көрмесі өтті. Көрме аяқталған соң оның орнына «Астана» халықаралық қаржы орталығы ашылды.<ref>{{cite web | url = https://vlast.kz/politika/24817-nazarbaev-ob-ekspo-sirii-i-svoej-rabote.html | title = Назарбаев об ЭКСПО, Сирии и своей работе | publisher = Vlast.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2017-09-14}}</ref> ===Әлеуметтік-экономикалық даму === КСРО құлаған соң 4 жылдың ішінде Қазақстанның өнеркәсіптік өндірісі екі есе қысқарды, ауылшаруашылығы 30 пайызға қысқарды, көптеген ірі кәсіпорындар жабылды. Қазақстанды басқарған жылдары ел экономикасының көлемі (ЖІӨ) 15 есе өсті, халықтың табысы доллармен есептегенде 9 есеге артты, кедейлік 10 есеге яғни 90 пайызға азайды. 2018 жылы жалпы өнеркәсіптік көлемде өңдеу секторы 40 пайыздан асты. Қазақстанда баспанамен қамту көлемі жылына 10 миллион квадрат метрден асып түсті, бір адамды баспанамен қамту 21,8 м квадратқа өсті. 1997 жылы президент «Қазақстан-2030» даму стратегиясын жасақтады. Оның басты мақсаттарының бірі – шетелдік инвестиция мен ішкі қордың үлесі жоғары болатын ашық нарықтық экономикаға негізделген экономикалық өсім. Президенттің басшылығымен Шетелдік инвесторлар кеңесі құрылды. 1993–2006 жылдары Қазақстан 51,2 млрд доллар тікелей шетелдік инвестиция тартты (Орталық Азиядағы инвестицяның 80%-дан астамы). Макроэкономикалық тұрақтылықты қамту мақсатында елдің мұнайдан түскен табысының жартысын жинау есебінен Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры құрылды. Назарбаев астананы Алма-ата қаласынан Астанаға көшіруді қолдады. 1995 жылғы 15 қыркүйекте «Қазақстан Республикасының астанасы туралы» қаулы қабылдады, оған сәйкес жоғарғы және орталық билік органдарын Ақмола қаласына көшіру жұмыстарын ұйымдастыру бойынша мемлекеттік комиссия құруды тапсырды. 1997 жылғы 10 желтоқсанда Ақмола Қазақстан астанасы болып бекітілді, ал 1998 жылғы 6 мамырда қаланың атауы Астана деп өзгертілді, 2019 жылы Нұр-Сұлтан деп аталды. Түлектер қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде таза сөйлеуі үшін білім саласында үш тұғырлы тіл қағидасы жарияланды. 1993 жылы президент «Болашақ» білім беру бағдарламасын ашты, оның аясында мектеп түлектері конкурс бойынша мемлекеттік стипендиямен шетелге оқуға жіберілді. Бағдарлама бойынша 15 мың маман дайындалды. 2010 жылы президенттің бастамасымен Назарбаев университеті және Назарбаев Зияткерлік мектебі ашылды. Денсаулық сақтау саласында міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесіне біртіндеп өту жүзеге асырылды. Бұл халықтың, мемлекеттің және жұмыс берушінің ынтымақтас жауапкершілігіне негізделді. 2010 жылы президенттің қаулысымен Қазақстан Республикасының үдемелі индустиралды-инновациялық даму мемлекеттік бағдарламасы бекітілді. Экономиканың шикізат секторын дамыту арқылы экономиканың бәсекеге қабілеттілігін әртараптандыру және арттыру, табысты арттыру арқылы халықтың әл-ауқатын жақсарту мақсатында құрылды. 2012 жылғы желтоқсанда дамыған 30 елдің қатарына кіру мақсатында Қазақстанның 2050 жылға дейінгі даму бағдарламасы жасақталды.<ref>{{cite web | url = https://ria.ru/20130319/928029566.html | title = Эксперты: программа "Казахстан-2050" - образ будущего для государства | publisher = РИА Новости | accessdate = 2021-06-25 |date=2013-03-19}}</ref> 2008 жылы басталған жаһандық экономикалық дағдарысқа қарсы Назарбаев «Нұрлы жол» жаңа экономикалық саясатын ұсынды. Дағдарысқа қарсы бағдарлама шаралары 5 негізгі бағытқа шоғырланды: қаржы секторын тұрақтандыру; жылжымайтын мүлік нарығындағы түйткілдерді шешу; шағын және орта бизнеске қолдау көрсету; агроөнеркәсіп кешенін ынталандыру; индустриалды және инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру. Дағдарысқа қарсы бағдарламаның басты міндеттерінің бірі – халықты әлеуметтік қорғау, атап айтқанда инфляцияны ырықтандыру және негізгі азық-түлік бағасын ұстап тұру, бюджеттік қызметкерлердің еңбек ақысын көтеру, халықтың әлеуметтік қорғалмаған тобы: зейнеткерлер, мүгедектер, жетімдерге жас бойынша зейнетақыны, мүгедектік бойынша жәрдемақыны, асыраушысынан айрылуына байланысты жәрдемақыны көтеру арқылы әлеуметтік қамқорлықты жақсарту.<ref>{{cite web | title = Об утверждении Государственной программы инфраструктурного развития «Нұрлы жол» на 2020 – 2025 годы | url = https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1900001055 | accessdate=2021-07-20}}</ref> ===Партиясы=== КСРО күйрегенге дейін КОКП мүшесі болды. [[Қазақстандағы президент сайлауы (1999)|1999 жылғы президенттік сайлау]]ға дайындық тұсында Нұрсұлтан Назарбаевтың президенттікке үміткерлігін қолдайтын қоғамдық штаб құрылды. 1999 жылғы 19 қаңтарда президент инаугурациясы кезінде штаб отырысында соның базасында саяси партия құру туралы шешім қабылданды, 12 ақпанда «[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]» республикалық саяси партиясы тіркелді. 1-съезде партияға Қазақстан халықтар бірлігі партиясы, Қазақстан демократиялық партиясы, Қазақстан либералды қозғалысы және «Қазақстан-2030» қозғалысы қосылды. 2007 жылы Конституцияға енгізілген түзетулерге байланысты Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясының төрағасы лауазымына ресми бекітілді.<ref name="nurotan-nazarbay">[http://www.zonakz.net/articles/18362 Глава государства Нурсултан Назарбаев возглавил партию «Нур Отан» / День за днём / Интернет-газета. Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422042308/http://www.zonakz.net/articles/18362 |date=2016-04-22 }}</ref> ==Атақ-даңқы және наградалары == Қазақстанның мемлекеттік наградалары: * [[Халық қаһарманы]] атағы; және атаққа қоса берілетін [[Алтын жұлдыз|«Алтын жұлдызы»]] белгісі мен [[Отан ордені|«Отан» ордені]] (2019 жыл 20 наурыз) – Тәуелсіз Қазақстанды орнатудағы тарихи үлесі, экономикалық және әлеуметтік және гуманитарлық дамытудағы, қазақстандық қоғамды топтастырудағы аса үздік еңбегі үшін.<ref name=":0">[http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-prisvoenii-zvaniya-halyk-kaharmany-nazarbaevu-na Указ Президента Республики Казахстан от 20 марта 2019 года № 1 «О присвоении звания „Халық Қаhарманы“ Назарбаеву Н. А.»]</ref> * [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы; және атаққа қоса берілетін [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|«Алтын жұлдызы»]] (2019 жыл 20 наурыз). КСРО мемлекеттік наградалары: * Октябрь революциясы ордені; * «Тыңайған жерлерді игергені үшін» медалі; * «КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл» мерекелік медалі; * «Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл» медалі (1970) * [[Еңбек Қызыл Туы ордені|Еңбек Қызыл туы ордені]] (1972) * [[Құрмет Белгісі ордені|«Құрмет белгісі» ордені]] (1972) 2010 жылғы 12 мамырда Қазақстан парламентінің төменгі палатасы – Мәжіліс депутаттары Назарбаевқа Елбасы – Қазақстан Республикасы Тұңғыш президенті статусын беретін заң жобасына түзетулерді қарауға бірауыздан қабылдады. 2012 жылы Қазақстан Республикасының Тұңғыш президенті өз статусы бойынша Халық қаһарманы атағының иегері деген норма қабылданды. 2019 жылғы 30 мамырда «Құрметті сенатор» төсбелгісі берілді. Тұңғыш президент Нұрсұлтан Назарбаевқа «Қазақстан Республикасының демократиялық зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде конституциялық-құқықтық негізде қалыптастыруға, сондай-ақ отандық парламентаризмнің қалыптасуы мен дамуына қосқан айрықша үлесі үшін» берілді.<ref>{{cite web | url = https://rus.azattyq.org/a/29971525.html | title = Назарбаеву официально присвоили статус «почётный сенатор» | publisher = Радио Азаттык | date= 2019-05-30 | accessdate = 2019-07-31}}</ref><ref>{{cite web | url = https://informburo.kz/novosti/nazarbaev-poluchil-znak-pochyotnogo-senatora-budu-prihodit-budem-sovetovatsya-90892.html | title = Назарбаев получил знак почётного сенатора: Буду приходить, будем советоваться | publisher = Informburo.kz | date= 2019-06-06 | accessdate = 2019-07-31}}</ref> 2021 жылы 28 сәуірде Қазақстан халқы ассамблеясының құрметті төрағасы статусы берілді.<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11263637 Назарбаев решил передать Токаеву право возглавить Ассамблею народа Казахстана]</ref> ==Мәдениет == Нұрсұлтан Назарбаеатың өмір жолы «Елбасы жолы» киноэпопеясында баяндалды. Киноэпопеяның алғашқы төрт фильмі – [[Балалық шағымның аспаны|«Балалық шағымның аспаны»]] (2011), «Отты өзен» (2013), «Темір тау» (2013), «Тығырықтан жол тапқан» (2014) болашақ президенттің балалық шағы, жасөспірім және жастық шағын баяндайды. Қазақстандық режиссер Рүстем Әбдірәшов түсірді. Назарбаевтың бала күнгі ролін жас актер Елжас Әлпиев сомдады, жастық шағын Нұрлан Әлімжанов сомдады. Әжесінің ролін Бибігүл Төлегенова, анасын Наталья Орынбасарова, әкесін Нұржұман Ықтымбаев ойнады. Қазақстан тарихы мен тұтас посткеңестік кеңістіктегі бетбұрысты кезең тура келген 90 жылдарды қамтитын эпопеяның қорытынды фильмі [[Жұлдыздар тоғысқанда|«Жұлдыздар тоғысқанда»]] деп аталды. Оның түсіріліміне ресейлік режиссер Сергей Снежкин шақыртылды. Аталған режиссердің күрделі тарихи сериалдарды қою тәжірибесі мол. «Жұлдыздар тоғысқанда» картинасындағы басты ролді Берік Айтжанов сомдады.<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/kultura/2203925|title=В Казахстане российский режиссёр Снежкин снимает фильм о первом президенте республики|author=|date=2015-08-23|work=|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2016-03-01|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://today.kz/news/article/2015-11-12/702504-702504-kazahstanskie-chinovniki-ozhidayut-ot-snezhkina-interesnyij-film-o-nazarbaeve/|title=Казахстанские чиновники ожидают от Снежкина интересный фильм о Назарбаеве|author=|date=2015-11-11|work=|publisher=Today.kz|accessdate=2016-03-01|lang=}}</ref> 2011 жылы қыркүйекте НТВ телеарнасында режиссер Александр Моховтың «Ельцин. Тамыздың үш күні» фильмі жарыққа шықты. 2011 жылы қарашада Астанадағы Бейбітшілік сарайында Еркін Жуасбектің Қазақстан тәуелсіздігінің 20 жылдығына орай президенттің Қазақстан тәуелсіздігін алу мен бекіту кезеңіндегі ролі туралы «Терең тамырлар» драмасының тұсауы кесілді.<ref>{{Cite web |url=http://segodnja.kz/2011/11/26/nazarbaev-okazalsya-geroem-spektaklya/ |title=Образ Назарбаева в театре |accessdate=2012-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111228071854/http://segodnja.kz/2011/11/26/nazarbaev-okazalsya-geroem-spektaklya |archivedate=2011-12-28 |deadlink=yes }}</ref> 2004 жылдан бастап «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы жүзеге асырылды. Бағдарламаның мақсаты – Қазақстандағы тарихи және мәдени ескерткіштерді қалпына келтіру.<ref>{{cite web | url = https://e-history.kz/kz/e-resources/show/13230/ | title = «Мәдени мұра» бағдарламасы: жазба деректерді жинау және жариялау мәселелері | publisher = e-history.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2013-08-22}}</ref> Орталық Азиядағы ең ірі екі театр [[Астана Опера|«Астана опера»]] және «Астана балеттен» басқа Қазақстан астанасында Назарбаевтың бастамасымен Қазақ ұлттық хореография академиясы ашылды. 2017 жылы президент рухани құндылықтарды сақтап қалу мақсатында «Рухани жаңғыру» бағдарламасының негізін қалады. Қазақ тілін әлемдік кеңістікке интеграциялау үшін біртіндеп латын әліпбиіне ауысу жоспарланды. «Қазақстанның киелі географиясы» жобасының нысандары елдегі туризмді дамыту орталықтарына айналды. Тарих, саясаттану, әлеуметтану, философия, психология, мәдениеттану, филология бойынша 100 заманауи оқулық қазақ тіліне аударылды.<ref>{{cite web | url = https://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/press_conferences/statya-glavy-gosudarstva-vzglyad-v-budushchee-modernizaciya-obshchestvennogo-soznaniya | title = Статья Главы государства "Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания" | publisher = akorda.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2017-04-12}}</ref> 2018 жылы [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласы]] [[облыс орталығы]] болып бекітілді, содан кейін қаланы жаңарту мен дамыту жұмыстары басталып кетті. Түркістан – қазақ хандығының көне астанасы және «түркі әлемінің рухани астанасы» ретінде белгілі. [[Түркістан облысы|Түркістан облысын]] құру туралы қаулысына қол қоятын күні Назарбаев жиналыста ұлттық компаниялар мен ірі бизнес өкілдерін қала құрылысына белсене қатысуға шақырды. 2021 жылы Назарбаев Түркістанда жаңа салынған нысандар – әуежай, керуен-сарай және басқа да нысандарды аралап көрді. Түркістан жылдар бойы мұндай қайта жаңғыруды бастан өткермегенін айтты. 2020 жылы Назарбаевтың бастамасымен Астанада аумағы 22 мың метр квадрат болатын [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ ұлттық музыкалық-драма театры]] құрылды. Журналистермен сұхбатында ол астананы көшіргелі бері қалада жаңадан үлкен қазақ драмтеатрын тұрғызуды армандағанын жеткізді. 2020–2021 жылдары эксклюзив сұхбаттар негізінде көпсериялы деректі фильм «Штрихи к портрету» циклі жарық көрді. Фильм Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірі мен қайраткерлігіне арналған. 2021 жылы Назарбаевтың өмірі туралы «Қазақ: алтын адамның тарихы» деректі фильмі жарыққа шықты. Режиссері Оливер Стоун және Игорь Лопатёнок.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/11914655|title=В Москве прошёл закрытый показ фильма Оливера Стоуна о Назарбаеве|website=ТАСС|access-date=2021-07-16}}</ref> == Жеке өмірі == {{Толық мақала|Нұрсұлтан Назарбаев отбасы}} [[Сурет:Stamps of Kazakhstan, 2013-37.jpg|нобай|оңға|Назарбаевтар бейнеленген пошта маркалары]] === Жанұясы === Нұрсұлтан Назарбаев Ұлы жүз Шапырашты руынан шыққан. Өз шежіресін Нұрсұлтан бала кезден біледі: Нұрсұлтан, Әбіш (1903—1971), Назарбай, Еділ, Кенбаба, Мырзатай, Айдар, Көшек, [[Қарасай батыр|Қарасай]], Алтынай, Есқожа, Малды-Ыстық, [[Шапырашты]], Жалманбет, [[Бәйдібек Қарашаұлы|Бәйдібек]]. Нұрсұлтанның 8-атасы [[Қарасай батыр]] 1640-1680 жылдары қазақ-жоңғар соғыстарында ерлік көрсеткен. Атасы Назарбаев би болған, Орталық мемлекеттік мұрағаттың дерегі бойынша 1880-жылдары өте ауқатты адам болып, диірмен салған. Әкесі Әбіш (1903-1971) [[шопан]] болған. Назарбаевтың шешесі – Әлжан Бұқарбайқызы. Нағашылары Ұлы жүз Дулат тайпасы Жаныс руынан тарайды. Әлжан 1910 жылы дүниеге келіп, 1977 жылы дүниеден өтті. Бауырлары: * Інісі — Сатыбалды Назарбаев (1947—1981).<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/33169841.html |title= Экс-президенттің келіні Светлана Назарбаева қайтыс болды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-10-23 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> * Інісі — Болат Назарбаев (1953—2023).<ref>{{Cite web|url= https://kaz.zakon.kz/okiga/6034666-bolat-nazarbaev-aytys-boldy.html |title= Болат Назарбаев қайтыс болды |lang= kk |work= kaz.zakon.kz |date= 2023-11-13 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> * Қарындасы — Әнипа Назарбаева (1951).<ref>{{Cite web|url= https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/anipa-nazarbaeva-almatyi-oblyisyindagyi-kolledjnen-353799/ |title= Әнипа Назарбаева Алматы облысындағы колледжінен айырылды - БАҚ |lang= kk |work= kaz.tengrinews.kz |date= 2023-09-06 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> '''Бірінші әйелі''' – [[Сара Алпысқызы Назарбаева]]. Нұрсұлтан мен Сараның жанұясында 3 қыз дүниеге келеді: # [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға]] # [[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара]] # [[Әлия Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Әлия]] Әлияның бірінші күйеуі – Айдар Ақаев, [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] тұңғыш президенті [[Асқар Ақайұлы Ақаев|Асқар Ақаевтың]] ұлы. Сөйтіп Қазақстан мен Қырғызстан президенттері бір уақытта құда болып келген.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/30419747.html |title= Мәскеуде Асқар Ақаевтың ұлы қайтыс болды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2020-02-06 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> Екінші әйелі – [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы|Гүлнар Рақышева]]. Үшінші әйелі – Әсел Исабаева. Олардың некесінде Назарбаевтың 2 ұлы туады: # Тауман (2005) # Байкен (2008) 2020 жылғы 16 тамызда Назарбаевтың 29 жастағы жиені [[Айсұлтан Рахатұлы Назарбаев|Айсұлтан Назарбаев]] қайтыс болды. Ресми деректерге сүйенсек, Айсұлтан [[Лондон|Лондон қаласын]]да [[Жүректің тоқтап қалуы|жүрегі тоқтап]] қайтыс болды, алайда өлерден бірнеше күн бұрын ол әлеуметтік желілерде өзін Назарбаевтың ұлы деп атады да, жеке басына қауіп төнгені жайлы жазды.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ex-president-grandson-aisultan-nazarbayev-death/30791321.html |title= Экс-президент жиенінің өлімі Назарбаев әулетінің алдынан шыға бермек |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Панниер |first= Брюс |date= 2020-08-19 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> === Өз өмірі === 2020 жылғы 18 маусымда Назарбаев [[COVID-19]] ауруына шалдыққаны хабарланды; баспасөз хатшысы Назарбаевтың енді уақытша өз-өзін оқшаулағанын және қашықтан жұмыс істейтінін мәлімдеді.<ref name="COVID-june2020">{{Cite web|url= https://qazaqtimes.com/article/77974 |title= Экс-президент Назарбаев COVID-19 вирусын жұқтырды |lang= kk |publisher= The Qazaq Times |date= 2020-06-18 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> 2020 жылғы 3 шілдеде Назарбаев сауығып, вирусты жұқтырғанынан үш апта өткенде «аяғына тұрды».<ref>{{cite web|title= Nazarbayev Recovers From Coronavirus, Back on His Feet After Three Weeks |url= https://astanatimes.com/2020/07/nazarbayev-recovers-from-coronavirus-back-on-his-feet-after-three-weeks/ |publisher= The Astana Times |last= Сатыбалдина |first= Әсел |date= 2020-07-03 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> Кейінірек Назарбаев [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]мен кездесуінде өзінің ауруын есіне алып, «бір топ ресейлік дәрігерлер он күн бойы жанымда болды. Бұл менің жазылуымда шешуші болды» деді.<ref>{{Cite web|date= 2021-06-30 |title= Встреча с Нурсултаном Назарбаевым |url= http://kremlin.ru/events/president/news/65975 |accessdate= 2024-11-01 |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |lang= ru}}</ref> 2021 жылғы қазандағы сұхбатында Назарбаев 2011 жылы омыртқасының ауруға шалдыққанын, бұл ауру концертке барған кезде байқалғанын, нәтижесінде оны залдан мұқият шығарып салып, соңында омыртқасына ота жасалғанын айтты. Ақырында президенттіктен бас тартуына әсер еткен нәрселердің бірі осы болды.<ref name=":12">{{Cite web|date= 2021-10-21 |title= Какая болезнь повлияла на решение Назарбаева уйти в отставку |url= https://www.zakon.kz/5087603-kakaya-bolezn-povliyala-na.html |accessdate= 2021-10-22 |work= Zakon.kz |lang= ru}}</ref> 2023 жылғы қаңтарда Нұрсұлтан Назарбаев [[Астана]]дағы Ұлттық ғылыми кардиохирургия орталығына жатқызылды. 2023 жылғы 20 қаңтарда жүрекке операция жасалды, ол сәтті өтті.<ref>{{Cite web|url= https://egemen.kz/article/333190-nursultan-nazarbaevtynh-dguregine-ota-dgasaldy |title= Нұрсұлтан Назарбаевтың жүрегіне ота жасалды |publisher= [[Егемен Қазақстан]] |last= Тілеубек |first= Маржан |date= 2023-01-20 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> Назарбаев [[Қазақ тілі|қазақ]]<ref>{{YouTube|HYB4Zhm_tqo|Назарбаев отставкаға кетті. Тоқаев президенттің міндетін атқарушы}}</ref> және [[Орыс тілі|орыс]]<ref>{{YouTube|kkjTkVrU8oc|Назарбаев впервые с начала протестов обратился к жителям Казахстана и призвал поддержать реформы}}</ref> тілдерін меңгерген. [[Ағылшын тілі|Ағылшынша]] кішкене білетіндей көрінеді.<ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-pokazal-svoe-znanie-angliyskogo-prezidentu-317815/ |title= Назарбаев показал свое знание английского президенту университета |lang= ru |work= tengrinews.kz |date= 2017-05-11 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> == Еңбектері == [[Сурет:ҚР Тұңғыш Перезиденті Н.Ә.Назарбай еңбектері.jpg|нобай|Назарбаев еңбектері]]Нұрсұлтан Назарбаев - экономика ғылымдарының докторы (1992). Оның докторлық диссертациясының тақырыбы - "Нарықтың қалыптасу мен даму жағдайындағы ресурс үнемдеушілік стратегиясы" (''Стратегия ресурсосбережения в условиях становления и развития рыночных отношений'') === Негізгі жұмыстары: === * «Әділеттің ақ жолы» (1991, қазақша) * «Без правых и левых» (1991, орысша) * «Абай туралы сөз» (1995) * «На пороге ХХІ века» (1996, орысша) * «Қазақстан жолы» (2006) * «Сталной профиль Казахстана» (орысша) * «Ресурстарды үнемдеу стратегиясы және нарыққа көшу» * «Кремлёвский тупик» * «Қазақстанды егемен мемлекет ретінде қалыптастыру және дамыту стратегиясы» * «Нарық және әлеуметтік-экономикалық даму» * «Н. Назарбаев. Еуразиялық одақ: идеялар, тәжірибе, перспективалар. 1994-1997» * «Тарих толқынында» * «Эпицентр мира» (2001, орысша) * «Еуразия жүрегінде» ([[Астана]] туралы кітабы) * «Тәуелсіздік дәуірі» (2017)<ref>[https://primeminister.kz/kz/news/all/tauelsizdik-dauiri-kitabi-kazakstannin-kazirgi-zamangi-tarihinin-zhane-alemdik-arenadagi-sayasattin-belgisiz-faktilerin-aship-korsetedi-g-nigimetov] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231113064607/https://primeminister.kz/kz/news/all/tauelsizdik-dauiri-kitabi-kazakstannin-kazirgi-zamangi-tarihinin-zhane-alemdik-arenadagi-sayasattin-belgisiz-faktilerin-aship-korsetedi-g-nigimetov |date=2023-11-13 }}</ref> * «Ой бөлістім халқыммен» * «Жүз жылға татитын он жыл» * «Тәуелсіздік белестері» (2003) * «Мәңгілік ел. Ғасырға бергісіз жылдар» (2014) * «Критическое десятилетие» (2003, орысша) * [[Өзекжарды ойлар (кітап)|«Өзекжарды ойлар»]] * «Өмір өткелдері» * «Жылдар мен ойлар» * «Менің өмірім: Бодандықтан - бостандыққа» === Мақалалар === [[Сурет:Kazakhstan stamp N.Nazarbaev 1993 50t.jpg|thumb|right|200px|Қазақстан пошта маркасы, [[1993 жыл]], 50 [[рубль]] ([[Михель (маркалардың каталогы)|Михель]] 28)]] [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 028.jpg|thumb|right|200px|Қазақстан пошта маркасы, [[1993 жыл]], 100 [[рубль]]]] [[Сурет:Stamp of Kazakhstan 358-360.jpg|thumb|right|200px|Қазақстан пошта маркасы, [[2001 жыл]]]] * «Болашаққа бағдар: руха­ни жаңғыру» (2017) * «Ұлы Даланың Жеті Қыры» (2018) *«Абай аманаты» (2020)<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/106566</ref> * «Шебер сақтық» * «Қазақстан экономикасы: шындық және жаңару перспективалары» * «Еңбек бөлімін бөлу мәселелері» * «Кәсіподақтардың әсері: тәжірибесі мен мәселелері» * «Жағдай жаңа, ал» тежегіштер «ескі» * «Арал теңізінің мәселелері және оларды шешу жолдары» * «Terra Incognita кейінгі тоталитарлық демократия» * «Императорлық одақтан Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына» * «Экономикалық интеграция - ақылға қонымды балама жоқ» * «Ұлтаралық бірлік және экономикалық эгемендік - бұл біздің жетістігіміздің басты және сенімді қолдаушысы» * «Біздің нұсқауларымыз - бұл біріктіру, әлеуметтік прогресс, әлеуметтік әріптестік» * «Нарықтық реформаларды жеделдету және экономикалық дағдарысты еңсеру шаралары туралы» * «Еуразиялық кеңістік: интеграциялық әлеует және оны жүзеге асыру» және т.б. == Сыни пікірлер == * Нұрсұлтан Назарбаевқа бірнеше құқық қорғаушы ұйымдар адам құқығының бұзылуы бойынша айып таққан, The Guardian-ның пікірінше басқаша ойлайтындарды тұншықтырды және авторитарлы режимді басқарды.<ref>https://www.theguardian.com/world/2015/mar/11/kazakhstan-president-early-election-nursultan-nazarbayev</ref> Қазақстанда тәуелсіздік алғаннан кейін өткізілген Назарбаев кезіндегі сайлауларды Батыс еркін және әділетті сайлау деп есептемеді.<ref>https://www.nytimes.com/2005/12/06/world/asia/kazakh-president-reelected-voting-flawed-observers-say.html</ref> * Бұрынғы Кеңес Одағы елдері арасында биліктегі мерзімі бойынша ұзақ отырудан рекорд орнатты. 1989 жылдан 2019 жылға дейін Республиканың бірінші тұлғасы ретінде болды. * Өз мемлекетінде шексіз билігі бар 1,1 млрд $ байлығымен планетаның ең бақуатты және шексіз билік рейтингінде 10-орын алды. Бұл тізімді Handelsblatt басылымы құрастырған болатын.<ref>https://worldnewsage.com/ru/gallery/persony/top_10_bogateyshih_praviteley_sovremennosti_4d8b29a05ee12/60865{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Президенттің отбасында екі миллиардер бар (екінші қызы Кулибаева Динараның байлығы — 3,1 млрд доллар және екінші күйеу баласы Кулибаев Тимур — 3,1 млрд $ 2017 жылғы қарашадағы жағдай бойынша) және бірнеше миллионерлер (бірінші қызы Дариға Назарбаева — 593 млн $ , немересі Нурали Алиевта — 200 млн $ ), бұрынғы күйеу баласы Рахат Алиев, інісі Болат Назарбаев. Назарбаевтар кланының жағдайы $7 млрд-қа бағаланады.<ref>http://kabarlar.org/news/in-world/6638-sostoyanie-klana-nazarbaevyh-ocenivaetsya-v-7-mlrd.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327233546/http://kabarlar.org/news/in-world/6638-sostoyanie-klana-nazarbaevyh-ocenivaetsya-v-7-mlrd.html |date=2019-03-27 }}</ref> == Қосымша ақпарат == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Nursultan Nazarbayev}} * [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }} * [http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 Қазақстан Республикасы Президентінің ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418015528/http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 |date=2007-04-18 }} * [http://www.nazarbayev.kz «Менің Президентім» атты жастар жобасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912171456/http://nazarbayev.kz/ |date=2019-09-12 }} {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімов]]}} {{s-ttl|title=[[ҚКСР Министрлер Кеңесi|Қазақ КСР Министрлер Кеңесiнiң]] төрағасы|years=1984—1989}} {{s-aft|after=[[Ұзақбай Қараманұлы Қараманов|Ұзақбай Қараманов]]}} {{s-new}} {{s-ttl|title=[[Қазақстан президенті]]|years=1991 (1990)&nbsp;— 2019}} {{s-aft|after=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]}} {{s-ppo}} {{s-bef|before=[[Геннадий Васильевич Колбин|Геннадий Колбин]]}} {{s-ttl|title=[[ҚКСР|Қазақстан]] [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Коммунистік партиясы]] Орталық комитетінің бірінші хатшысы|years=1989—1991}} {{s-non|reason=''Лауазымы ыдыратылған''}} {{s-end}} {{Қазақстан басшылары (1917 жылдан бастап)}} {{Қазақстан үкіметі басшылары}} {{Қазақстан Компартиясы ОК басшылары (1920—1991)}} [[Санат:Нұрсұлтан Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]] [[Санат:Назарбаевтар әулеті]] [[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан президенттері]] pfu1y8inw4ofh9vcxczubiqycod5ts6 0 44083 3693580 3446277 2026-11-08T19:33:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693580 wikitext text/x-wiki '''Оразай Ишан Бұғыбайұлы''' (1809 – өлген жылы белгісіз) – әулие. Орта жүздін [[Найман]] тайпасының [[Тіней]] руынан шыққан. Ауыл молдасынан сауат ашып хат таниды. [[Түркістан]] уәлаятын билеген өзбек әмірі Оразай Ишанды қазақ елінен алым-салық жинайтын ''уәкіл'' (бек) етеді. Көп ұзамай ол бұл кәсіптен бас тартып, ишандыққа ден қояды. Оразай Ишан арқа елінде дін уағыздау, сауат ашу, намаз үйрету жолында көп еңбек сіңірген. [[Сырдария]]ның арғы бетінде (Сұлутөбе тұсында) «Зіңкетер» деген жерде молдалық құрып, мешіт ұстап, бала оқытқан. Кейін ізіне ерген елін бастап тұрақты мекен етпек оймен Қаратауға бет түзейді. Жолай сұлутөбелік би-датқалар: «бізге пір бол», – деп қолқа салып, «Көксу» бойындағы «Сарышығанақтан» қоныс береді. Оразай Ишан осы жерді мекендеп қалған.<ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1</ref> ==Кесенесі== Оразай ишан Бұғыбайұлы – Орта жүзге қарасты найман руынан шыққан үлкен діни ғұлама, әулие, ишан, ағартушы. Шамамен 1809 жылда "Зіңкетер" атты (Сұлутөбе тұсында) елдімекенде туған. Ол әуелі Қоқан хандығында әскер басыларының бірі болып, кейін жасы ұлғая келіп, әскери қызметін тастап, әйгілі Марал ишанның шәкірті Құлболды ишанға қол беріп, бата алып, біржола дін ісіне көңіл қойған. Көршілес ауылдағы Құлболды ишан оны көп шәкірттерінен бөліп, "ишан" атандырған. Оған оның бойындағы дара қасиеттері себеп болса керек. Ол бала кезінен ауыл молдасынан сауат ашып, хат таниды. Түркістан уәлаятын билеген өзбек әмірі Оразайды қазақ елінен алым-салық жинайтын уәкіл (бек) етеді. Көп ұзамай ол бұл кәсіптен бас тартып, ишандыққа ден қояды. Оразай ишан арқа елінде дін уағыздау, сауат ашу, намаз үйрету жолында көп еңбек сіңірген. Сырдарияның арғы бетінде (Сұлутөбе тұсында) "Зіңкетер" деген жерде молдалық құрып, мешіт ұстап, бала оқытып елге қызмет жасаған. Кейін ізіне ерген елін бастап, тұрақты мекен етпек оймен Қаратауға бет түзейді. Жолай сұлутөбелік би-датқалар: "Бізге пір бол", - деп қолқа салып, "Көксу" бойындағы "Сарышығанақтан" қоныс береді. Сөйтіп, Оразай ишан осы жерді мекендеп қалып, "Сарышығанақта" 1898 жылы дүниеден өтеді. Кезінде қазақ даласын билеген Қыпшақты Досбол, Балаби, Торғай, Тұрсынбай атты төрт датқа осы Оразайды аса құрмет тұтқан. Оразай ишанның бір дара қасиетін оның алғырлығынан көруге болады. Ел ауызында мынандай әңгіме сақталған. Оразай әскер қызметінде жүрген кезде, Қоқан билігі әскер жіберіп, Ақмешіт маңын қыстап отырған Досбол датқаны тұтқынға алмақ болады. Мұны білген Оразай бір кісіден бір тал қауырсын мен бір шөкім шай беріп, "тез, датқаға жет" деп жұмсайды. Хабарды алған Досбол "шәй қайнатым уақытта құстай ұш дегені ғой" деп, табанда атқа мініп, қонысын тастап шығады. Артынша келген Қоқан әскері оны таппай, бос қайтыпты. Егер осы хабарды ауызша айтса қалай болар еді. Бәлкім, жолай біреу естіп қалар ма еді? Осыдан Оразай ишанның дара қасиетін, ойлылығы терең астарлығында жатқанын көреміз. Оразай ишан кесенесі (ХҮІІІ ғ.) – жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші. Бұл кесене Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Сұлутөбе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 15 шақырым жерде орналасқан. Кесене ішінде 2 мүрде бар, бірі – үлкен, екіншісі –кіші. Ескерткіш көлемі 8х10 м, биіктігі шамамен 6 метрді құрайды. Кесене ауыл қорымының ортасында орналасып, айналасы сыммен қоршалған. Кесене 2005-2006 жж., 2008-2011 жж. "Мәдени мұра" бағдарламасы аясында Ә.Х.Марғұлан атындағы Археология институтының барлау экспедициясы (жетекшісі Ж.Құрманқұлов) кезінде зерттеліп, тізімге алынған. "Свод памятников истории и культуры Республики Казахстан. Кызылординская область" атты кітапқа енген.<ref>[https://syr-media.kz/tarikh/5600-orazay-ishan-kesenes.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190904082708/https://syr-media.kz/tarikh/5600-orazay-ishan-kesenes.html |date=2019-09-04 }} Оразай Ишан Кесенесі - Гулсара УТЕБАЕВА, Қызылорда облыстық тарихи-өлкетану музейінің ғылыми қызметкері</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Қазақстан ишандары]] {{Islam-stub}} i24net5wa42eefzvtddjcfoqe38uu9u 0 48473 3693585 3392922 2026-11-08T20:35:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693585 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Ороктар |төл атауы = ульта, ульча |сурет = Uilta People.JPG |сурет тақырыбы = |саны = 350-773 |аймақ = {{Байрақ|Ресей}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[орок тілі]], [[орыс тілі]] |діні = [[Православ шіркеуі|православие]], [[шаманизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Ороктар''' ''(өз атауы – ульта, ульча)'' – [[Ресей|Ресей Федерациясындағы]] [[Сахалин]] аралының шығысын мекендейтін шағын халық.<ref>{{cite web|url=https://nazaccent.ru/nations/oroki/|title=Ороктар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-21|lang=}}</ref><ref>{{кітап|авторы= Бас редактор Ә. Нысанбаев|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия |жыл= 1998|томы=VII |беттері= |барлық беті= |сериясы= |isbn=5-89800-123-9|тиражы= }}</ref><ref>{{cite web|url=https://rus-modern-enc.slovaronline.com/8128-%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%9A%D0%98|title=Қазіргі заман энциклопедиясы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-21|lang=}}</ref> == Саны және орналасуы == Бүкіл тарихта бұл этникалық топтың саны 773-тен 350 адамға дейін болды. Ороктардың нақты саны туралы алғашқы мәліметтер 1897 жылға қарай 749 адам болды. Дәл осындай деректерді А.И.Крушанов өзінің «КСРО Қиыр Шығыстың алғашқы қоғам дәуірінен ХХ ғасырдың 80-жылдарына дейінгі тарихы» кітабында келтіреді. Алайда 1920 жылдардың өзінде бұл халық өкілдерінің саны екі есеге жуық қысқарды. Ал, 1989 жылғы санақ бойынша, Майя Черемисина мен Алена Тазранованың «Сібірдің байырғы халықтарының тілдері» кітабында [[Ресей]]де небәрі 190 Орок өмір сүрген. Ал 2002 жылғы [[халық санағы]] Ороктар санының өскенін көрсетті, ол кезде олардың саны 346 адамға дейін өсті. Ороктардың көпшілігі қазір Сахалин облысының аумағында тұрады. Бұл туралы Алексей Журавский де «Ресей халықтары: мәдениеттер мен діндердің атласы» кітабында жазады. «Ульта Сахалин: Кішкентай халықтың үлкен мәселелері» басылымының авторы Л.И.Мисонованың айтуынша, Ороктардың көпшілігі Сахалин аралының Ногликси және Поронай аймақтарында тұрады, сәйкесінше 132 және 144 адам. Сонымен қатар, ороктар [[Жапония]]ның [[Хоккайдо]] аралында кездеседі. Бірақ Хоккайдодағы қауымдастық соңғы уақытқа дейін 20 адамды ғана құраған.<ref>{{cite web|url=https://dzen.ru/media/cyrillitsa.ru/oroki-chto-izvestno-ob-odnom-iz-samyh-malochislennyh-narodov-rossii-60bf02be5c70d473834cca8a|title=Ороки: Ресейдің ең шағын халықтарының бірі туралы не белгілі|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-21|lang=}}</ref> == Тілі == [[Орок тілі]] тунгус-манчжур тілдер тобына жатады. Қазір Сахалиндік ороктардан 64 адам өз тілін сақтаған, ороктардың барлығы да [[орыс тілі]]нде сөйлейді. Ороктар тілі жағынан туыс және мәдениеті жағынан Амур өлкесінің тунгус-манчжур халықтары – [[нанайлар]], ульчтар, [[орочтар]], [[үдэгей]]лермен жақын. Қазіргі уақытта орок тілі жойылып бара жатқан тіл деп атауға болады, өйткені ол күнделікті қарым-қатынас үшін пайдаланылмайды.<ref>{{cite web|url=https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/408448|title=Ороктар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-21|lang=}}</ref> == Діні == XIX ғасырдың аяғында Православие миссиясының күш-жігерінің арқасында ороктар христиан дінін қабылдады. Олар жақын маңдағы шіркеулерге барды, көптеген діни қызметкерлер берген иконалар сақталды. Дегенмен, сонымен бірге олар бұрынғы анимистік идеяларын сақтап қалды, жануарлардың, өзендердің, тайгалардың рухтарын қастерлеп, оларға сәтті аң аулауды, жақсылық пен денсаулықты сұрады. Тайгаға аң аулауға тоқтаған олар осы жердің рух иесіне, тайгадағы өрт ошақтарының иесіне емделіп, сәтті аң аулауды өтінген. Олар тұмарлардың, амулеттердің және әртүрлі сиқырлардың күшіне сенді. Орок шаманизмі өзінің негізгі белгілері бойынша Ульчке жақын.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/821|title=Смоляк А.В. Дәстүрлі Орок нанымдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-21|lang=}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Men of Oroks（1810）.png|нобай|оңға|200px|Ороктар (1810)]] XIX ғасырдың ортасына қарай екі аумақтық топ құрылды. Солтүстігінде Солтүстік Сахалиннің ортаңғы бөлігі, аралдың оңтүстік бөлігінде Терпения шығанағынан [[Анива шығанағы]]на дейін [[айндар]]мен бірге тұратын 12 орок елді мекендері болды. Оңтүстік және солтүстік топтардың мәдениеттерінің қалыптасуында көп нәрсе басқа байырғы халықтармен – [[нивхтар]]мен, [[айндар]]мен, амурлықтармен байланысты болды. XIX ғасырдың ортасынан бастап бірегей жергілікті бұлғынды жинау үшін Төменгі Амур тұрғындары Ороктармен бұрыннан келе жатқан байланыстарды сақтай отырып, Сахалинге жыл сайын келеді. Кейбір амурлық аңшылар орок әйелдеріне үйленіп, Сахалинде қалды. Дәл сол кезеңде солтүстік топ Амурға, ульчтар қоныстанған аймаққа көшті.<ref>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20221023113525/http://arctika.info/narodyi/narodyi/oroki-(ulta)|title=Ороктар (Ульта)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-21|lang=}}</ref> == Кәсібі == Солтүстіктегілер бұғы бағумен, аңшылықпен, балық аулаумен, теңіз терісін аулаумен айналысты. Бұғы шаруашылығы негізінен көліктік бағытта болды, оларды нартқа жегіп қыста тайгаға аңға барды, әр отбасы 20-30 бас үйір бұғы ұстады. Олар [[садақ]]пен, [[найза]]мен, кейінірек – атыс қаруымен – [[аю]]ға, солтүстік бұғыға, тұзақпен – бұлғынға, қақпанымен – басқа ұсақ жануарларға, арбалетпен (дэнггурэ) – түлкі, аң аулады. Көктемнің басталуымен олар [[Сахалин]]нің шығыс жағалауына көшіп, күзге дейін осында тұрды. Олар [[нерпа|итбалықтарды]], ала итбалықтарды, әсіресе [[Албырттар|албырт]] балықтарды аулады. Теңіз жануарларын гарпундармен, білігі өте ұзын - 15 м-ге дейін найзамен (дарги) және саптамамен (лахумен) ұсталды. XIX ғасырдың аяғынан бастап атыс қаруы теңіз өнеркәсібінде де кеңінен қолданыла бастады. Балық аулау үшін әр түрлі торларды (адули), қармақтарды (лочо, умбу) және найзаларды (падари, дегбо) пайдаланды. Қыста кептірілген балық ([[юкола]]), [[балық майы]], орман және теңіз жануарларының еті сақталды. [[Теңіз жануарлары]]ның майын қыста балауыз шам ретінде жарықтандыруға, ал терісін киім мен аяқ киім тігуге пайдаланды. Сонымен қатар олар [[терушілік]]пен де айналысты. Алғашында оңтүстік ороктарда аздаған бұғылар болғанымен, уақыт өте келе олар бұғыларды ұстамайды. Олардың негізгі кәсібі [[балық аулау]], теңізде аңшылық және тайгада қол шанамен және бір-екі итпен [[аң аулау]] болды. Теріге айырбас жасап ұн, жарма, маталар, металл құралдар (пышақ, ара, найза), атыс қаруы мен оқ-дәрі алды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=OROK|title=Әлем халықтары/Ороки|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-21|lang=}}</ref> == Тұрмыс салты салты == === Әдет ғұрпы === [[Сурет:Women of Oroks（1810）.png|нобай|оңға|200px|Орок әйелдері (1810)]] Ороктар көп ұрпақты [[Патриархат|патриархалдық]] отбасылар болды. Қалыңдық үшін ақы төлеу әдетке айналған. Міндетті түрде қалыңмал төлемінің құрамына тамақ дайындауға арналған қазандықтар кірді. Үйлену тойын ерте көктемде немесе қыста жасалды, өйткені дәстүр бойынша үйлену көлігі нартаға тартылған бұғылармен жүруі керек. Қалыңдық үйден шыққан кезде "қазанды таптау" рәсімі өткізілді, қыз төңкерілген қазандарға аяқ басу керек, олардың бірі қыз жасауына, екіншісі ақы төлеміне арналған қазан. Ороктар арасында аю культі кеңінен танымал. Бұл жануар тайгада ұсталып, өлтірілгенде, олар оны ауылға әкеліп, аңға салтанатты жиналыс ұйымдастырады. Денесін жерге жатқызып, тұмсық алдына түрлі ыдыстар қойылды. Егер орманда аюдың [[қонжық|қонжығын]] ұстау мүмкін болса, оны ағаш үйде 2 жылға дейін өсірді, содан кейін бірнеше күнге созылған аю фестивалі өтті. Мереке аюдың баласын садақтың жебесімен өлтірумен аяқталды. Ороктар аңның етін салтанатты түрде жеп, содан кейін сүйектерін жерлейді.<ref>Ороки (нани) — коренной народ Сахалина https://travelask.ru/articles/oroki-nani-korennoy-narod-sahalina {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221023185822/https://travelask.ru/articles/oroki-nani-korennoy-narod-sahalina |date=2022-10-23 }}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Ороктар, әдетте, көп жылдар бойы шағын жазғы және қысқы қоныстарда өмір сүрді. *''Жазғы қоныстары'' (каура) - көлбеу ұштары бар ірі қылқан жапырақты ағаштардан жасалды. Бірнеше метр қашықтықта 2 бөрене штативі орналастырылады, үстіне көлденең ағаш қойылды, одан жерге дейін көлбеу тіректер қабырғалардың жақтауын құрайды, оны қылқан жапырақты ағаштардың қабығымен жабады. Каураның айналасында шаруашылық құрылыстар салынады – қадалардағы сарайлар( далу), қоймалар, қадалардағы платформалар және т.б. *''Қысқы қоныстары'' (каундау) - конус тәрізді чум болды, негізгі құрылымы бөренелерден жасалған үштаған болды. Шеңберде (диаметрі 6 м дейін) жіңішке сырықтар бекітілген. Жоғарыдан шатырларға итбалық, бұғы терісі, балық терісі, қайың қабығы жабылған. Ортаға ошақ қойылды. Қыста солтүстік ороктар бұғылармен бірге тауға қатпайтын өзендердің жоғарғы ағысына көшіп, сол жаққа апарып, қайтадан чумдарын орнатқан. Қыс мезгілі біткен соң оларды бөлшектеп, дөңгелетіп орап, өзімен бірге алып кететін. Қыста ороктардың екі тобы да қайың қабығымен жабылған төбесі бар төртбұрышты қаңқалы үйлерді пайдаланды (мұндай ғимараттар амур халықтары арасында кеңінен танымал). Көшіп келе жатқанда уақытша конустық тұрғын үйлер (аудау) тұрғызылды. ХХ ғасырдың басынан бері ороктардың дәстүрлі тұрғын үйлерінің орнына орыстар мен эвенктер кеңінен пайдаланатын темір пешпен жылытылатын үйлер пайда болды. 1930-1940 жылдары колхоздар ұйымдастырылып, ороктар да айналасындағылар сияқты ағаш үйлерде, газдандырылған, электрлендірілген, радиомен жабдықталған ауылдарда тұра бастады.<ref>{{cite web|url=https://arctic-megapedia.com/blog/category/%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B8/|title=Ороктар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-21|lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Ороктардың дәстүрлі киімдері көршілерінің, [[нивхтар]]дың және Төменгі Амурдың басқа халықтарының киіміне жақын. Оны жасау үшін ороктар балық терісін, жануарлар терісін (әсіресе итбалық пен бұғы) пайдаланды. Ежелгі заманнан бері матадан тігілген киімдер де кең таралған. Ерлер мен әйелдер матадан, балық терісінен, теріден (маусымға байланысты) тігілген қысқа шалбар (пэру), жазғы мата халат (покто) киген. Әйелдердің киімдерін кестемен, ал етегін металл кулондармен (ачика) әшекейленген. *''Балық терісінен тігілген киімдер'' (вэлтэли, уттэури) тек қарттардың жадында сақталған. Ороктар көптеген киімдерді [[жәрмеңке]]лерден сатып алды, кейде оларда [[жібек]]тен немесе [[барқыт]]тан жасалған бұйымдар да болды. ХIХ - ғасырдың аяғында матадан орыс тігісінен тігілген ерлердің ''улбаху'' көйлектері кең тарады. Якуттардан астарлы матадан жасалған шапандар (лэбэ, кауракту) сатып алынған. Кейін оларды орок әйелдері өздері жасай бастады. *''Аңшылардың аңшылық киімдері'' - итбалық терісінен тігілген күртеше (пэтэге), тізеге дейінгі [[белдемше]] (хоссэ). Қыста ерлер киімнің астына бұғы терісінен тігілген көкірекше (ауту, даллу) киетін. Күзгі тон (сун) жабайы киіктің, әйелдердікі [[бұлғын]]ның, [[түлкі]]нің табанынан тігілген. *''Бас киімдері'' - Әр түрлі тігісті және бұғы жүнінен жасалған, капор (қалпақ) тәрізді формада болды. *''Аяқ киімдері'' - теңіз жануарының терісінен, балық терісінен, бұғы камусынан, ровдугадан жасалған. Бұғы терісінен немесе итбалық терісінен тігілген аяқ киімді түкті шұлықтармен киген. Балық аулау және күнделікті аяқ киімнен басқа, мерекелік аяқ киім болды. Аяқ киімге қатысты көптеген терминдер болды: эмтирэ, монд, муру, хосома утта және т. б. *''Той киімдері'' - әсіресе әйелдер киімі ақ киіктің жүнімен кестеленіп, үлбір аппликациясымен безендірілген. Үйлену тойы мен мерекелік әйелдер киімінің таптырмас бөлігі эвенк үлгісіндегі матадан (неллу) тігілген, моншақтары мен кестелері бар төсбелгілер болды.<ref>{{cite web|url=https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/07/%d1%82%d1%80%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%be%d0%b4%d0%b5%d0%b6%d0%b4%d0%b0-%d0%be%d1%80%d0%be%d0%ba%d0%be%d0%b2/|title=Ороктардың дәстүрлі киімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-21|lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Ороктардың дәстүрлі тағамы шикі, кептірілген ([[юкола]]), мұздатылған, қайнатылған, ысталған және тұздалған балық және құрлық және теңіз жануарларының еті, жидектер, жаңғақтар, жеуге жарамды өсімдіктер, теңіз балдырлары және т.б. Ит еті ғұрыптық тағам болып саналды, оны балық аулауға кетер алдында қайнатып жеген. Балықтың қарындары мен ең май бөліктерін қуырып, балық немесе итбалық майына батырып жеген. Юкола сорпасына [[қалақай]], су [[лалагүл]]інің сабақтары, теңіз [[қырыққабат]]ымен дәмделіп, балық майы қосылған. Сорпалар итбалықтардың, бұғылардың, жабайы жануарлардың, ұлулардың етінен де дайындалған. Балық немесе ет сорпасына жас [[жусан]]ның, [[қалақай]]дың, [[балдырған]]ның жапырақтары қосылды. Балық немесе ет кебабтары, балық пастасы - жидектермен, жабайы сарымсақпен, жабайы сарымсақпен толтырылған. Аю мерекесі кезінде пісірілген аю етінен басқа, лосось және басқа да жидектер қосылған [[желе]] (мос) дайындалды, сондай-ақ пісірілген сорпалар, сұйық және қою жарма, көкөніс тағамдарын дайындады. Балық пен итбалық майы, аю майы, марал сүтінен ұнтақталған сары май көп пайдаланылды, шие жидектерінен шелпек пісірілді. Тамақты шойын мен темір қазанда пісіретін, орыстардан олар қуыруға арналған табаларды алды, жаңғақтарды ұсақтауға және жидектерді ұсақтауға пайдаланды. Қою тамақ, етті [[қасық]]пен, таяқшамен жеген. Олар қайың қабығынан жасалған ыдыстардан, стақан-шелектерден су ішті. Ағаштан жасалған үлкен ыдыс-аяқтар, суға арналған қайың қабығынан жасалған шелектер мен азық-түлік сақтауға арналған жәшіктер кең таралған.<ref>{{cite web|url=https://arctic-megapedia.com/blog/2020/12/07/%d1%82%d1%80%d0%b0%d0%b4%d0%b8%d1%86%d0%b8%d0%be%d0%bd%d0%bd%d0%b0%d1%8f-%d0%ba%d1%83%d1%85%d0%bd%d1%8f-%d0%be%d1%80%d0%be%d0%ba%d0%be%d0%b2/|title=Ороктардың дәстүрлі тағамдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-21|lang=}}</ref> === Фольклоры === Фольклор жанрларының ішінде ғаламның, жердің, адамдардың пайда болуы туралы космогониялық әңгімелерді атауға болады. Тотемдік – орок руларының жануарлардан шыққаны туралы (аю, итбалық, т.б.), сондай-ақ қаһармандық эпос (нинма (н) киік тұяқты батыр туралы, көктегі батыр әйелдер туралы). Күнделікті, сиқырлы және балалар ертегілері, жануарлар туралы (қу түлкі-алдамшы, ашкөз, зұлым қарға, сюжетті ертегілер (сахури). Ауызша әңгімелер (турпин), дәстүрлер, мифологиялық әңгімелер (тэлуну) - тайпа аралық күрес, қоныс аудару, рулық кек алу, рудың тұлғалары,, тотемдік аңдар туралы аңыздар, мақал-мәтелдер, әзілдер, таңбалар, жұмбақтар (гайаво), тыйымдар (эннэври-эннэури, папу(н).<br /> Әртүрлі жанрдағы музыкада ән импровизациясы (хээгэ) басты орынды алады.<ref>{{cite web|url=https://ruhistor.ru/arktika_people016.html|title=Ороктар (Ульта)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-10-21|lang=}}</ref> == Сілтеме == * {{commonscat-inline| Orok people}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Азия халықтары}} [[Санат:Ресей этникалық топтары]] bj20uc605g4te9q33m87bsoqtdixmm6 0 48733 3693745 3385759 2026-11-09T06:10:29Z Nurken 111493 /* */ 3693745 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі =Надежда Андреевна Лушникова |Суреті = |Туған күні = 22.11.1940 |Туған жері = [[Алматы облысы]] <br /> {{туғанжері|Қарасай ауданы|Қарасай ауданында}} |Қайтыс болған күні = 9.11.2026 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[орыстар|орыс]] |Мансабы = [[айтыс]] [[ақын]]ы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[поэзия]] |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] |Дебюті = «Елім менің» жыр жинағы (1963) |Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} |Сыйлықтары = [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]] ([[1970]]) |Қолтаңбасы = }} '''Надежда Андреевна Лушникова''' ([[22 қараша]] [[1940 жыл|1940]], [[Шамалған]], [[Қарасай ауданы]], [[Алматы облысы]] – [[9 қараша]] [[2026 жыл|2026]]) — қазақстандық [[айтыс]] [[ақын]]ы. [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] ([[2010]]). [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты ([[1970]]). [[Құрмет ордені]]нің иегері. [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ның [[құрметті азамат]]ы. == Толығырақ == * Лушникова Надежда Андрейқызы [[1940 жыл]]ы [[22 қараша]]да [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]] (бұрынғы [[Қаскелең]] ауданы) [[Шамалған]] ауылында дүниеге келген. * [[1961 жыл]]ы [[Қызылорда мемлекеттік университеті]]н (бұрынғы Қызылорда педаогогика институты) бітірген. * [[1969 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің [[филология]] факултетін бітірген. * Еңбек жолын [[қазақ тілі]] мен [[қазақ әдебиеті]] пәнінің мұғалімі болып бастаған. * [[1962]] — [[1984]] жылдары [[Қызылорда облысы]] Сырдария ауданы [[комсомол]] комитетінің хатшысы * [[Қызылорда облысы]] “Ленин жолы” газетінде әдеби қызметкер, “[[Жазушы]]” баспасында [[редактор]], ауыл мектептерінде мұғалім болды. * [[1985]] жылдан [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы [[Үмбетәлі Кәрібаев|Ү. Кәрібаев]] мұражайының директоры. == Шығармашылығы == * Надежда Лушникова жастайынан [[домбыра]] тартып, ән орындаушылығымен танылды, жазба әрі суырыпсалма ақындығымен де белгілі болды.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> * Ақынның “Елім менің” (1962), “Көңіл қошы” ([[1970]]) атты жеке жыр жинақтары шыққан. Айтыстары “Жыр шашу”, “Мәңгі көктем” ([[1988]]) жинақтарына енген. Республикалық айтыстарда, [[Көкенов Манап|М. Көкенов]]пен ([[1980]]), Ә. Манаповпен ([[1985]]), т.б. болған жыр сайыстарында дәстүрлі [[айтыс]] өнерінің жаңаша дамуына елеулі үлес қосты.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 == Марапаттары == * Қазақ КСР Еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (құрметті атағы) * [[1970 жыл]]ы - [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты ("Көңіл-күй"және "Туған жер" өлеңдер жинағы үшін) * [[2010 жыл]]ы - [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] құрметті атағының иегері * [[2013 жыл]]ы - "Тіл жанашыры" ұлт белгісінің иегері * [[2017 жыл]]ы - ҚР Президентінің жарлығымен [[Құрмет ордені]]мен марапатталған. * [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ның [[құрметті азамат]]ы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Айтыс ақындары]] [[Санат:22 қарашада туғандар]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]] d492dyup6mbjky68ygkqg9qrtaiwc9w 3693749 3693745 2026-11-09T06:15:45Z Nurken 111493 /* */ 3693749 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі =Надежда Андреевна Лушникова |Суреті = |Туған күні = 22.11.1940 |Туған жері = [[Алматы облысы]] <br /> {{туғанжері|Қарасай ауданы|Қарасай ауданында}} |Қайтыс болған күні = 9.11.2026 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[орыстар|орыс]] |Мансабы = [[айтыс]] [[ақын]]ы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[поэзия]] |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] |Дебюті = «Елім менің» жыр жинағы (1963) |Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} |Сыйлықтары = [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]] (1970) |Қолтаңбасы = }} '''Надежда Андреевна Лушникова''' ([[22 қараша]] [[1940 жыл|1940]], [[Шамалған]], [[Қарасай ауданы]], [[Алматы облысы]] – [[9 қараша]] [[2026 жыл|2026]])<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/amp/aytisker-akin-nadezhda-lushnikova-omrden-ott-9380d55f/ |title=Айтыскер ақын Надежда Лушникова өмірден өтті |language=kk |publisher=[[ҚазАқпарат]] |date=2026-11-08 |accessdate=2026-11-09}}</ref> — кеңестік және қазақстандық [[айтыс]] [[ақын]]ы. [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] ([[2010]]). [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты ([[1970]]). [[Құрмет ордені]]нің иегері. [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ның [[құрметті азамат]]ы. == Толығырақ == * Лушникова Надежда Андрейқызы [[1940 жыл]]ы [[22 қараша]]да [[Алматы облысы]] [[Қарасай ауданы]] (бұрынғы [[Қаскелең]] ауданы) [[Шамалған]] ауылында дүниеге келген. * [[1961 жыл]]ы [[Қызылорда мемлекеттік университеті]]н (бұрынғы Қызылорда педаогогика институты) бітірген. * [[1969 жыл]]ы [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің [[филология]] факултетін бітірген. * Еңбек жолын [[қазақ тілі]] мен [[қазақ әдебиеті]] пәнінің мұғалімі болып бастаған. * [[1962]] — [[1984]] жылдары [[Қызылорда облысы]] Сырдария ауданы [[комсомол]] комитетінің хатшысы * [[Қызылорда облысы]] “Ленин жолы” газетінде әдеби қызметкер, “[[Жазушы]]” баспасында [[редактор]], ауыл мектептерінде мұғалім болды. * [[1985]] жылдан [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы [[Үмбетәлі Кәрібаев|Ү. Кәрібаев]] мұражайының директоры. == Шығармашылығы == * Надежда Лушникова жастайынан [[домбыра]] тартып, ән орындаушылығымен танылды, жазба әрі суырыпсалма ақындығымен де белгілі болды.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> * Ақынның “Елім менің” (1962), “Көңіл қошы” ([[1970]]) атты жеке жыр жинақтары шыққан. Айтыстары “Жыр шашу”, “Мәңгі көктем” ([[1988]]) жинақтарына енген. Республикалық айтыстарда, [[Көкенов Манап|М. Көкенов]]пен ([[1980]]), Ә. Манаповпен ([[1985]]), т.б. болған жыр сайыстарында дәстүрлі [[айтыс]] өнерінің жаңаша дамуына елеулі үлес қосты.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 == Марапаттары == * Қазақ КСР Еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (құрметті атағы) * [[1970 жыл]]ы - [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты ("Көңіл-күй"және "Туған жер" өлеңдер жинағы үшін) * [[2010 жыл]]ы - [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] құрметті атағының иегері * [[2013 жыл]]ы - "Тіл жанашыры" ұлт белгісінің иегері * [[2017 жыл]]ы - ҚР Президентінің жарлығымен [[Құрмет ордені]]мен марапатталған. * [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ның [[құрметті азамат]]ы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Айтыс ақындары]] [[Санат:22 қарашада туғандар]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]] 6rdpeebxean29ayagnllgu06xl92zf5 3693763 3693749 2026-11-09T06:54:06Z Nurken 111493 3693763 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Надежда Лушникова |Суреті = |Туған күні = 22.11.1940 |Туған жері = [[Шамалған (ауыл)|Шамалған]], {{туғанжері|Қарасай ауданы{{!}}Қаскелең ауданы|Қарасай ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 9.11.2026 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[орыстар|орыс]] |Мансабы = [[айтыс]] [[ақын]]ы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[поэзия]] |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] |Дебюті = «Елім менің» жыр жинағы (1963) |Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} |Сыйлықтары = [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]] (1970) |Қолтаңбасы = }} '''Надежда Андреевна Лушникова''' ([[22 қараша]] [[1940 жыл|1940]], [[Шамалған]], [[Қарасай ауданы]], [[Алматы облысы]] – [[9 қараша]] [[2026 жыл|2026]])<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/amp/aytisker-akin-nadezhda-lushnikova-omrden-ott-9380d55f/ |title=Айтыскер ақын Надежда Лушникова өмірден өтті |language=kk |publisher=[[ҚазАқпарат]] |date=2026-11-08 |accessdate=2026-11-09}}</ref> — кеңестік және қазақстандық [[айтыс]] [[ақын]]ы, [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (2010), [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты (1970), [[Құрмет ордені]]нің иегері, [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ның [[құрметті азамат]]ы. == Өмірбаяны == Надежда Андреевна Лушникова 1940 жылғы 22 қарашада [[Алматы облысы]]ның [[Қарасай ауданы]]ндағы (бұрынғы Қаскелең ауданы) [[Шамалған (ауыл)|Шамалған]] ауылында дүниеге келген. 1961 жылы Лушникова [[Қызылорда мемлекеттік университеті]]н (бұрынғы Қызылорда педаогогика институты) бітірген. 1969 жылы ол [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің [[филология]] факультетін бітірген. Еңбек жолын [[қазақ тілі]] мен [[қазақ әдебиеті]] пәнінің мұғалімі болып бастаған. 1962–1984 жылдары [[Қызылорда облысы]] [[Сырдария ауданы]] [[комсомол]] комитетінің хатшысы болды. Осы жылдары ол [[Қызылорда облысы]] Ленин жолы газетінде әдеби қызметкер, «[[Жазушы]]» баспасында [[редактор]], ауыл мектептерінде мұғалім болды. 1985 жылдан [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы [[Үмбетәлі Кәрібаев]] мұражайының директоры. == Шығармашылығы == Надежда Лушникова жастайынан [[домбыра]] тартып, ән орындаушылығымен танылды, жазба әрі [[Суырыпсалмалық|суырыпсалма]] ақындығымен де белгілі болды.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> Ақынның «Елім менің» (1962), «Көңіл қошы» (1970) атты жеке жыр жинақтары шыққан. Айтыстары «Жыр шашу», «Мәңгі көктем» (1988) жинақтарына енген. Республикалық айтыстарда, [[Көкенов Манап]]пен (1980), Ә. Манаповпен (1985), т.б. болған жыр сайыстарында дәстүрлі [[айтыс]] өнерінің жаңаша дамуына елеулі үлес қосты.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998</ref> == Марапаттары == * Қазақ КСР Еңбек сіңірген мәдениет қызметкері құрметті атағы; * [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]] (1970; "Көңіл-күй"және "Туған жер" өлеңдер жинағы үшін); * [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (2010); * "Тіл жанашыры" ұлт белгісі (2013); * [[Құрмет ордені]] (2017; [[Қазақстан президенті]]нің жарлығынша); * [[Алматы облысы]]ндағы [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ның [[құрметті азамат]]ы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Лушникова, Надежда Андреевна}} [[Санат:Айтыс ақындары]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]] e73085unrnia6ksyds54ryhudcggzev 3693764 3693763 2026-11-09T06:54:35Z Nurken 111493 3693764 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Надежда Лушникова |Суреті = |Туған күні = 22.11.1940 |Туған жері = [[Шамалған (ауыл)|Шамалған]], {{туғанжері|Қарасай ауданы{{!}}Қаскелең ауданы|Қарасай ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = 9.11.2026 |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Ұлты = [[орыстар|орыс]] |Мансабы = [[айтыс]] [[ақын]]ы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[поэзия]] |Жанры = |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі]] |Дебюті = «Елім менің» жыр жинағы (1963) |Марапаттары = {{Қатар |{{Құрмет ордені}} }} {{Қатар |{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}} }} |Сыйлықтары = [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]] (1970) |Қолтаңбасы = }} '''Надежда Андреевна Лушникова''' ([[22 қараша]] [[1940 жыл|1940]], [[Шамалған]], [[Қарасай ауданы]], [[Алматы облысы]] – [[9 қараша]] [[2026 жыл|2026]])<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/amp/aytisker-akin-nadezhda-lushnikova-omrden-ott-9380d55f/ |title=Айтыскер ақын Надежда Лушникова өмірден өтті |language=kk |publisher=[[ҚазАқпарат]] |date=2026-11-08 |accessdate=2026-11-09}}</ref> — кеңестік және қазақстандық [[айтыс]] [[ақын]]ы, [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (2010), [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты (1970), [[Құрмет ордені]]нің иегері, [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ның [[құрметті азамат]]ы. == Өмірбаяны == Надежда Андреевна Лушникова 1940 жылғы 22 қарашада [[Алматы облысы]]ның [[Қарасай ауданы]]ндағы (бұрынғы Қаскелең ауданы) [[Шамалған (ауыл)|Шамалған]] ауылында дүниеге келген. 1961 жылы Лушникова [[Қызылорда мемлекеттік университеті]]н (бұрынғы Қызылорда педаогогика институты) бітірген. 1969 жылы ол [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің [[филология]] факультетін бітірген. Еңбек жолын [[қазақ тілі]] мен [[қазақ әдебиеті]] пәнінің мұғалімі болып бастаған. 1962–1984 жылдары [[Қызылорда облысы]] [[Сырдария ауданы (Қызылорда облысы)|Сырдария ауданы]] [[комсомол]] комитетінің хатшысы болды. Осы жылдары ол [[Қызылорда облысы]] Ленин жолы газетінде әдеби қызметкер, «[[Жазушы]]» баспасында [[редактор]], ауыл мектептерінде мұғалім болды. 1985 жылдан [[Алматы облысы]] [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ндағы [[Үмбетәлі Кәрібаев]] мұражайының директоры. == Шығармашылығы == Надежда Лушникова жастайынан [[домбыра]] тартып, ән орындаушылығымен танылды, жазба әрі [[Суырыпсалмалық|суырыпсалма]] ақындығымен де белгілі болды.<ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> Ақынның «Елім менің» (1962), «Көңіл қошы» (1970) атты жеке жыр жинақтары шыққан. Айтыстары «Жыр шашу», «Мәңгі көктем» (1988) жинақтарына енген. Республикалық айтыстарда, [[Көкенов Манап]]пен (1980), Ә. Манаповпен (1985), т.б. болған жыр сайыстарында дәстүрлі [[айтыс]] өнерінің жаңаша дамуына елеулі үлес қосты.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998</ref> == Марапаттары == * Қазақ КСР Еңбек сіңірген мәдениет қызметкері құрметті атағы; * [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]] (1970; "Көңіл-күй"және "Туған жер" өлеңдер жинағы үшін); * [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (2010); * "Тіл жанашыры" ұлт белгісі (2013); * [[Құрмет ордені]] (2017; [[Қазақстан президенті]]нің жарлығынша); * [[Алматы облысы]]ндағы [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл ауданы]]ның [[құрметті азамат]]ы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Лушникова, Надежда Андреевна}} [[Санат:Айтыс ақындары]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]] qk3vprk0v5sb5ysxfi9klyk5q9vupaj 0 49990 3693412 3375717 2026-11-08T12:35:59Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693412 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Нилоттар |төл атауы = |сурет = Peace agreement dancers in Kapoeta, Sudan.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 26 000 млн. |аймақ = {{Байрақ|Судан}} {{Байрақ|Эфиопия}} {{Байрақ|Уганда}} {{Байрақ|Кения}} {{Байрақ|Танзания}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[нилот тілі]] |діні = жергілікті діни сенімдер, [[суннизм]], [[христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Нилоттар''' — Шығыс және Солтүстік-Шығыс Африкадағы халықтар тобы. Олар шығыс, батыс және оңтүстік топтарға бөлінеді. Шығыс нилоттар [[Судан]]ның оңтүстік-шығысында, Оңтүстік Суданның орталық және шығысында, [[Эфиопия]]ның оңтүстік-батысында, [[Уганда]]ның солтүстік-батысында және солтүстік-шығысында, [[Кения]]да және [[Танзания]]ның солтүстік-шығысында тұрады. Жалпы саны 26 миллионнан астам адам. (2012, бағалау).<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2663759 </ref> == Тілі == [[Ніл]] – [[Сахара]] тіл шоғырының Шари – Ніл тобындағы [[нилот тілі]]нде сөйлейді.<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/113971/%D0%9D%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%82%D1%8B</ref> == Діні == Нилоттардың басым көпшілігі жергілікті діни сенімдерді ұстанады, қалған бөлігі – [[Сунниттер|мұсылман-сүнниттер]] мен [[Христиандық|христиандар]].<ref>Значение слова НИЛОТЫ в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2022843.html</ref> == Кәсібі == Нилоттардың негізгі дәстүрлі кәсібі – мал өсіру, оларда зебу тұқымды ірі қара, қой мен ешкі, аз дәрежеде түйе өсіріледі. Қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (құмай, [[жүгері]], бұршақ, жержаңғақ, асқабақ, дурра), соңғы уақытта кәсіптік дақылдар – мақта, темекі өсіріледі. Олар [[аңшылық]], [[балық аулау]] және [[терушілік]]пен де айналысады. Қолөнерден - ұсталық, керамика, тері илеу, тоқымашылық, т.б. кең таралған. Нилоттар тобындағы көптеген халықтар жартылай отырықшы, жартылай көшпелі өмір салтын жүргізеді.<ref>Народы и культуры Нилоты https://travel-journal.ru/ethno/41/1092/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016192837/https://travel-journal.ru/ethno/41/1092/ |date=2019-10-16 }}</ref> == Өмір салты == Қоғамдық ұйым саласында нилоттық топтың көптеген халықтары патриархалдық-тайпалық қатынастардың архаикалық формаларын сақтайды, бірқатар халықтарда жас класстары жүйесі (туркана, масаи, нанди, нуэр, динка және т.б.) бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Судан халықтары]] [[Санат:Шығыс Африка]] [[Санат:Эфиопия халықтары]] [[Санат:Уганда халықтары]] [[Санат:Кения халықтары]] [[Санат:Танзания халықтары]] ql1uaw7py87k6m4rf84xkh75eutkc5i 0 50226 3693777 3691278 2026-11-09T07:17:26Z Sagzhan 29953 3693777 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ноғай | Шынайы есімі = Ноғай (Иса Ноғай) | Суреті = Fuite de Noqaï.jpg | Атауы = Тоқта хан мен Ноғай арасындағы шайқас. 1430 жылғы минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бас қолбасшысы | Лақап аты = Иса Ноғай, Қара Ноғай, орыс шежірелерінде: «патша» (царь) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = XIII ғасырдың екінші жартысы (Берке ханның тұсынан бастап) | Басқаруын аяқтады = 1299 / 1300 жыл | Басқарған кезеңі = XIII ғасырдың соңы | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Mұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Берке хан]], [[Меңгу Темір хан]], [[Туда Меңгу хан]], [[Төле Бұқа хан]], [[Тоқта хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = Алтын Орданың беклербегі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = XIII ғасыр | Басқаруын аяқтады_2 = 1300 жыл | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде мемлекеттің тең билеушісі болды. Днепрдің батысындағы аумақтарды (қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аймағын) шексіз бақылауда ұстады. Алтын Ордада ислам дінін ресми қабылдаған шонжарлардың бірі. | Діні = [[Ислам]] (Иса есімін қабылдаған) | Азаматтығы = Жошы ұлысы ([[Алтын Орда]]) | Туған күні = XIII ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1299 жыл / 1300 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] (Шыңғыс ханның шөбересі) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Татар (Тервалдың ұлы) | Анасы = | Жұбайы = [[Евфросиния Палеологина]] | Балалары = Шеге, Тури, Текә | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Бас қолбасшы, Беклербек | Басқарды = Ноғай ұлысы (оң қанат әскері) | Шайқасы = Елхандармен соғыс, [[Еуропа]]ға жасалған жорықтар, Хулагуилерге қарсы соғыстар, [[Тоқта хан]]мен билік үшін болған ішкі қақтығыстар | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Nogai Khan }} '''Ноғай''' немесе '''Иса Ноғай''' (көне түркі: نوغای; сондай-ақ ''Ногай, Нохай, Ноқай, Қара Нохай''; 1299/1300 ж. қаза тапқан) — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] әскербасы, қолбасшысы әрі өз заманының «хан сайлаушысы» (киңмейкер).<ref name="wiki-nogai">[https://wikipedia.org½%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Ногай] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Википедия.</ref> Оның арғы атасы [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы — [[Жошы хан]]. Өзі Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде сол заманда билікте болған кез келген ханмен қатар мемлекеттің тең билеушісі болды және [[Днепр]]дің батысындағы аумақтарды шексіз бақылауда ұстады. Қуаты тасып тұрған шақта Ноғай [[Еуропа]]дағы ең ықпалды адамдардың біріне айналды және Алтын Орданың шынайы басшысы ретінде қабылданды. Орыс шежірелері оған «патша» (царь) лақап лауазымын берсе,<ref name="wiki-nogai"/> Қырымдағы францискан миссионерлері оны «императордың тең билеушісі» деп атаған. Сонымен қатар, Ноғай [[Ислам]] дінін ресми қабылдаған Алтын Орда шонжарларының бірі ретінде танымал. == Есімінің мағынасы == Француз тарихшысы Поль Пеллио «Ноқай» есімі «ит» деген мағынаны білдіретінін жазған. Моңғол тілінде «нохой» (моңғ. ᠨᠣᠬᠠᠢ) сөзі тікелей «ит» дегенді білдіргенімен, сол заманның контексінде бұл есім жағымсыз немесе қорлау мағынасында қолданылмаған. Ол тұста моңғолдар арасында адамдарды «ит» деп атау, тіпті қазіргі уақытта да ер адамдарға қатысты «нохдууд» («иттер»/«жігіттер») деп сөз бастау қалыпты жағдай саналады. Шыңғыс ханның өзі де ең қабілетті, сенімді қолбасшыларын «соғыс иттері» деп атаған. Бұл атау көшпелілер тұрмысында иттің аңшылықтағы, күзеттегі маңызының жоғары болуынан және наным-сенімдерінде үлкен рөл атқаруынан туындаса керек. Британдық тарихшы Дж. Дж. Сондерстің пікірінше, балаға «Ит» деп есім беру — оны жын-перілер мен тіл-көзден қорғау (яғни, жын-перілер итке қызықпайды деген сеніммен) мақсатында жасалған. Сонымен қатар, моңғолдар қасқырды да жиі «дала иті» деп атаған. == Жастық шағы == Ноғай — Жошының ұлы Тервалдан туған Татардың (немесе Тутардың) отбасында дүниеге келген. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол атасының үлесіне тиген иелікті басқарды. Моңғолдардың Еуропаға жасаған жорығынан кейін, Бату хан Ноғайды бір түмен (10 000 жауынгер) әскерімен бірге шекаралық күзет ретінде қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аумағында қалдырды. Ол Берке ханның, сондай-ақ [[Бату хан]] мен Орда Еженнің немере інісі болды. Берке ханның тұсында ол ықпалды әрі өршіл әскербасыға айналды. Өмірінің соңғы жылдарында [[Берке хан]] өз інісі Ноғайға көбірек жауапкершілік жүктей бастады. Ноғайдың алғашқы үлкен әскери қолбасшылығы — Берке ханның Құлағуға қарсы соғысын қаржыландыру мақсатында ұйымдастырылған моңғолдардың [[Польша]]ға жасаған екінші ірі жорығында көрінді. Мұнда ол әйгілі моңғол қолбасшысы [[Боралдай (түменбасы)|Боралдайдың]] басшылығымен [[Төле Бұқа хан|Төлебұқамен]] бірге кіші қолбасшы ретінде қатысты. Осы жорықта Ноғай ерекше көзге түсіп, Сандомир, Краков және өзге де қалаларды тонауға ұшыратты.<ref>Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Ноғайдың әкесі Татар шамамен 1256–1265 жылдары [[Құлағу хан]]ның сарайында қызмет етіп жүрген кезінде қайтыс болды. == Билікке келуі == === Берке-Құлағу соғысы === 1262 жылы Алтын Орда мен Елхандар (Құлағу хандығы) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Бұған Берке мен Құлағудың бүкілмоңғолдық ұлы қаған тағына таласқан бөлек-бөлек үміткерлерді қолдауы себеп болды. Ноғай ханға Алтын Орда әскерінде өте жоғары рөл берілді; Рашид ад-Дин оны Беркенің «бас қолбасшысы» деп сипаттайды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Оның қарамағында 30 000 жауынгерден тұратын қол болды. Алғашында оған Ильхандар мемлекетінің шекаралық аймақтарына барлау жорықтарын жасау тапсырылды. Ноғай [[Кавказ]] өңіріне бірнеше рет ірі күшпен барлау жасап, Құлағуды өзінің негізгі әскерімен солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр етті. Ол Ширамун бастаған жаудың алғы шебін талқандап, Кура өзеніне дейін жорық жасады, бірақ 1262 жылдың желтоқсанында Шабран маңында жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Seleznev">Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с.</ref> Осыдан кейін Ноғайға Құлағудың басып кіру әрекетіне тойтарыс беру міндеті жүктелді. Құлағу Беркенің иелігіне басып кіру үшін өз әскерімен солтүстікке қарай аттанып, Терек өзенінің бойында Ноғайдың әскерін қоршауға алғысы келді, бірақ олар жеткенде тек бос қалған лагерьді ғана тапты. Құлағудың сарбаздары лагерьді тонап жатқан сәтте, Ноғайдың әскері Терек өзенінің бойында тұтқиылдан шабуыл жасап, жауды қоршауға алып, қырып салды. Құлағу өз адамдарын жинап, бір күнге созылған қанды шайқас басталды; ұрыс өте шиеленісті өтті, бірақ Алтын Орданың алғашқы стратегиялық басымдығы тым жоғары еді. Ехандар әскері тас-талқан болып жеңілді, мыңдаған сарбаз қашуға әрекеттенгенде өзенге батып кетті, ал аман қалғандары [[Әзербайжан]]ға қарай бас сауғалады. Бұл жеңіс Ноғайдың Ордадағы беделін айтарлықтай асқақтатты және ол Берке ханның ең сенімді оң қолына айналды. [[1264 жыл]]дың тамызында [[Құбылай хан]] Берке, Құлағу және Шағатайдың мойындауымен ұлы қаған болып сайланған соң, соғыс іс жүзінде тоқтады. Алайда 1265 жылы Алтын Орда мен Елхандар арасындағы соғыс қайта жанданды. Ноғайға Елхандар мемлекетіне басып кіру міндеті жүктелді, бұл кезде ол жақты Құлағудың мұрагері Абақа хан басқарып отырған еді. Ол Парсы еліне басып кіріп, бірнеше аймақты тонағаннан кейін ғана Ақсу өзенінің бойында Абақаның әскерімен бетпе-бет кездесті. Болған шиеленісті әрі ауыр шайқаста Ноғай ауыр жараланып (бір көзінен айырылып), оның әскері шегінуге мәжбүр болды. Абақа оның әскерін толықтай жойып жіберу үшін Күре өзенінен өтіп, соңынан қуды, бірақ [[Берке хан]] қалың қолмен көмекке жеткен кезде Абақа кейін шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Pochekaev"/> === Византиялық Фракияға басып кіру === Дж. Дж. Сондерстің мәліметінше, 1265 жылы Ноғай Дунай өзені арқылы 20 000 жауынгерді бастап өтіп, өз алдындағы Византия күштерін талқандады және Фракия қалаларын ойрандады. Алайда, Никифор Григора бұл жорықты болгар патшасы Константин Тих жалдаған моңғол күштері жасады деп есептесе, Георгий Пахимер оларды Алтын Ордадан тәуелсіз әрекет еткен дербес татар жасағы ретінде сипаттайды. Бұл басып кіруді Ноғайдың өзі емес, [[Болгария]]мен одақтас жалдамалы әскерлер жүзеге асырған болуы мүмкін деген болжамға саяды. 1266 жылы Византия императоры Михаил VIII Палеолог одақ құруға асығып, өзінің некесіз туған қызы [[Евфросиния Палеологина]]ны Ноғайға әйелдікке берді.<ref>Успенский Ф. И. История Византийской империи. Т. 5. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1948.</ref> Ол Алтын Ордаға алым-салық ретінде көптеген құнды маталар жіберді және Орданың ресми ханымен емес, негізінен Ноғай арқылы байланыс орнатып, оның сенімді одақтасына айналды. Сондай-ақ ол Ноғайға інжу-маржандар, асыл тастар мен қымбат киімдер сыйлады, бұл Ноғайдың ұрыстан тыс уақытта әдетте киетін аң терілерін уақытша тастауына себеп болды. Дегенмен, Ноғай бұл асыл тастар мен киімдердің «найзағайдан қорғай алатынын, бас ауруын емдейтінін немесе денсаулықты жақсартатынын» мысқылмен сұрап, өз халқы киетін ит терісінің тұрмысқа әлдеқайда қолайлы әрі практикалық екенін мақтан еткен делінеді. == Іс жүзіндегі билігі: 1266–1294 == Берке хан 1266 жылы қайтыс болды. Өзінің орасан зор саяси ықпалына қарамастан, Ноғай Алтын Орданың ресми тағын басып алуға ұмтылмады, ол Мәңгі-Темір ханның қарамағында қызмет етумен шектелді. Дегенмен, ол Днепр өзенінің батысындағы жерлерге толық бақылау орнатып, мемлекетті іс жүзінде (де-факто) өзі басқарды. Өзіне бағынышты түркі тайпаларынан бөлек, ол Галиция-Волынь русьтерін, осетіндерді және влахтардың бір бөлігін тікелей биледі. Сонымен қатар, ол дербес сыртқы саясат жүргізіп, Мәмлүк сұлтанатына өз елшілерін жіберді, Византия және Ильхандар мемлекетімен әулеттік неке одақтарын құрды және түрлі Еуропа корольдіктеріне жорықтар ұйымдастырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> === Болгария мен Византияға басып кіруі === 1271 және 1274 жылдары Ноғай Болгария мен Византияға қарсы жорықтар бастады. Алғашқы жорық кезінде Византия императоры Михаил VIII ашық шайқастан қашқақтап, Ноғайға өзінің қызын әйелдікке ұсынды. 1277 жылы Болгарияда Ивайлоның басшылығымен моңғолдарға қарсы ірі көтеріліс бұрқ ете түсті. Көтерілісшілер көптеген сарбаздар мен шонжарлардың қолдауына ие болып, моңғолдардың бір жасағын талқандады. Бұған жауап ретінде 1278–1279 жылдары Ноғай әскерді өзі бастап барып, болгар көтерілісшілерін тас-талқан етті, елді тонап, Ивайлоны Силистра бекінісінде қоршауға алды. Алайда, үш айдан кейін ол қоршауды тоқтатып, кейін шегінді. Осыдан кейін Ивайло моңғолдардың қоршауын бұзып шығып, Девина маңында Ноғайдың византиялық одақтастарын жеңді. 1280 жылға қарай Ивайло Византиямен соғысты тоқтатқысы келген өз жақтастарының, болгар ақсүйектерінің және моңғол жасақтарының қысымымен қолдауынан айырыла бастады. Болгар шонжарлары Георгий Тертер I-ні жаңа император (патша) етіп сайлады, бұл жағдай Ивайлоны Ноғайдан көмек сұрап, өзін қайтадан таққа отырғызуды өтінуге мәжбүр етті. Ноғай басында Ивайлоны жылы қабылдады, бірақ кейінгі бір салтанатты жиында Ивайло мен Иван Асен III-ні өзінің екі жағына отырғызып қойып, кенеттен Ивайлоны нұсқап: «Бұл менің әкем, император Михаил VIII-нің жауы, сондықтан өмір сүруге лайықты емес», — деді. Ивайло дәл сол жерде Ноғайдың күзетшілерінің қолынан қаза тапты. Ноғай болгар тағынан үміткер екінші тұлға — Иванды да өлтіруді ойлады, бірақ оның әйелі Евфросиния Иванның өмірін сақтап қалуды өтінген соң, Ноғай бұл райынан қайтты. Иванға Анатолияға қарай қашуға рұқсат берілді. Ноғай жаңа болгар патшасы Георгий Тертерді өзіне вассал (тәуелді билеуші) етті. Георгий Константинопольге қашқаннан кейін, Ноғай болгар тағына өзінің жақын серігі Смилецті отырғызып, Болгарияны Алтын Орданың қол астында берік ұстап тұрды. 1282 жылы Ноғай Константинопольге 4 000 моңғол сарбазын аттандырды. Бұл әскер оның қайын атасы, император Михаилға Фессалия билеушісі Иоанн I Дука бастаған көтерілісшілерді басуға көмектесуі керек еді. Алайда Михаил қайтыс болып, оның ізбасары Андроник II бұл одақтас әскерді Сербияға қарсы соғыста пайдаланды. == Әдебиет == * Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с. * Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда]] [[Санат:Алтын Орда билері]] [[Санат:Алтын Орда қолбасшылары]] havjuzzjfgsj4t9cg6jnnrom667tyim 3693779 3693777 2026-11-09T07:17:55Z Sagzhan 29953 3693779 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ноғай | Шынайы есімі = Ноғай (Иса Ноғай) | Суреті = Fuite de Noqaï.jpg | Атауы = Тоқта хан мен Ноғай арасындағы шайқас. 1430 жылғы минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бас қолбасшысы | Лақап аты = Иса Ноғай, Қара Ноғай, орыс шежірелерінде: «патша» (царь) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = XIII ғасырдың екінші жартысы (Берке ханның тұсынан бастап) | Басқаруын аяқтады = 1299 / 1300 жыл | Басқарған кезеңі = XIII ғасырдың соңы | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Mұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Берке хан]], [[Меңгу Темір хан]], [[Туда Меңгу хан]], [[Төле Бұқа хан]], [[Тоқта хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = Алтын Орданың беклербегі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = XIII ғасыр | Басқаруын аяқтады_2 = 1300 жыл | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде мемлекеттің тең билеушісі болды. Днепрдің батысындағы аумақтарды (қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аймағын) шексіз бақылауда ұстады. Алтын Ордада ислам дінін ресми қабылдаған шонжарлардың бірі. | Діні = [[Ислам]] (Иса есімін қабылдаған) | Азаматтығы = Жошы ұлысы ([[Алтын Орда]]) | Туған күні = XIII ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1299 жыл / 1300 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] (Шыңғыс ханның шөбересі) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Татар (Тервалдың ұлы) | Анасы = | Жұбайы = [[Евфросиния Палеологина]] | Балалары = Шеге, Тури, Текә | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Бас қолбасшы, Беклербек | Басқарды = Ноғай ұлысы (оң қанат әскері) | Шайқасы = Елхандармен соғыс, [[Еуропа]]ға жасалған жорықтар, [[Тоқта хан]]мен билік үшін болған ішкі қақтығыстар | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Nogai Khan }} '''Ноғай''' немесе '''Иса Ноғай''' (көне түркі: نوغای; сондай-ақ ''Ногай, Нохай, Ноқай, Қара Нохай''; 1299/1300 ж. қаза тапқан) — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] әскербасы, қолбасшысы әрі өз заманының «хан сайлаушысы» (киңмейкер).<ref name="wiki-nogai">[https://wikipedia.org½%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Ногай] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Википедия.</ref> Оның арғы атасы [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы — [[Жошы хан]]. Өзі Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде сол заманда билікте болған кез келген ханмен қатар мемлекеттің тең билеушісі болды және [[Днепр]]дің батысындағы аумақтарды шексіз бақылауда ұстады. Қуаты тасып тұрған шақта Ноғай [[Еуропа]]дағы ең ықпалды адамдардың біріне айналды және Алтын Орданың шынайы басшысы ретінде қабылданды. Орыс шежірелері оған «патша» (царь) лақап лауазымын берсе,<ref name="wiki-nogai"/> Қырымдағы францискан миссионерлері оны «императордың тең билеушісі» деп атаған. Сонымен қатар, Ноғай [[Ислам]] дінін ресми қабылдаған Алтын Орда шонжарларының бірі ретінде танымал. == Есімінің мағынасы == Француз тарихшысы Поль Пеллио «Ноқай» есімі «ит» деген мағынаны білдіретінін жазған. Моңғол тілінде «нохой» (моңғ. ᠨᠣᠬᠠᠢ) сөзі тікелей «ит» дегенді білдіргенімен, сол заманның контексінде бұл есім жағымсыз немесе қорлау мағынасында қолданылмаған. Ол тұста моңғолдар арасында адамдарды «ит» деп атау, тіпті қазіргі уақытта да ер адамдарға қатысты «нохдууд» («иттер»/«жігіттер») деп сөз бастау қалыпты жағдай саналады. Шыңғыс ханның өзі де ең қабілетті, сенімді қолбасшыларын «соғыс иттері» деп атаған. Бұл атау көшпелілер тұрмысында иттің аңшылықтағы, күзеттегі маңызының жоғары болуынан және наным-сенімдерінде үлкен рөл атқаруынан туындаса керек. Британдық тарихшы Дж. Дж. Сондерстің пікірінше, балаға «Ит» деп есім беру — оны жын-перілер мен тіл-көзден қорғау (яғни, жын-перілер итке қызықпайды деген сеніммен) мақсатында жасалған. Сонымен қатар, моңғолдар қасқырды да жиі «дала иті» деп атаған. == Жастық шағы == Ноғай — Жошының ұлы Тервалдан туған Татардың (немесе Тутардың) отбасында дүниеге келген. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол атасының үлесіне тиген иелікті басқарды. Моңғолдардың Еуропаға жасаған жорығынан кейін, Бату хан Ноғайды бір түмен (10 000 жауынгер) әскерімен бірге шекаралық күзет ретінде қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аумағында қалдырды. Ол Берке ханның, сондай-ақ [[Бату хан]] мен Орда Еженнің немере інісі болды. Берке ханның тұсында ол ықпалды әрі өршіл әскербасыға айналды. Өмірінің соңғы жылдарында [[Берке хан]] өз інісі Ноғайға көбірек жауапкершілік жүктей бастады. Ноғайдың алғашқы үлкен әскери қолбасшылығы — Берке ханның Құлағуға қарсы соғысын қаржыландыру мақсатында ұйымдастырылған моңғолдардың [[Польша]]ға жасаған екінші ірі жорығында көрінді. Мұнда ол әйгілі моңғол қолбасшысы [[Боралдай (түменбасы)|Боралдайдың]] басшылығымен [[Төле Бұқа хан|Төлебұқамен]] бірге кіші қолбасшы ретінде қатысты. Осы жорықта Ноғай ерекше көзге түсіп, Сандомир, Краков және өзге де қалаларды тонауға ұшыратты.<ref>Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Ноғайдың әкесі Татар шамамен 1256–1265 жылдары [[Құлағу хан]]ның сарайында қызмет етіп жүрген кезінде қайтыс болды. == Билікке келуі == === Берке-Құлағу соғысы === 1262 жылы Алтын Орда мен Елхандар (Құлағу хандығы) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Бұған Берке мен Құлағудың бүкілмоңғолдық ұлы қаған тағына таласқан бөлек-бөлек үміткерлерді қолдауы себеп болды. Ноғай ханға Алтын Орда әскерінде өте жоғары рөл берілді; Рашид ад-Дин оны Беркенің «бас қолбасшысы» деп сипаттайды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Оның қарамағында 30 000 жауынгерден тұратын қол болды. Алғашында оған Ильхандар мемлекетінің шекаралық аймақтарына барлау жорықтарын жасау тапсырылды. Ноғай [[Кавказ]] өңіріне бірнеше рет ірі күшпен барлау жасап, Құлағуды өзінің негізгі әскерімен солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр етті. Ол Ширамун бастаған жаудың алғы шебін талқандап, Кура өзеніне дейін жорық жасады, бірақ 1262 жылдың желтоқсанында Шабран маңында жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Seleznev">Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с.</ref> Осыдан кейін Ноғайға Құлағудың басып кіру әрекетіне тойтарыс беру міндеті жүктелді. Құлағу Беркенің иелігіне басып кіру үшін өз әскерімен солтүстікке қарай аттанып, Терек өзенінің бойында Ноғайдың әскерін қоршауға алғысы келді, бірақ олар жеткенде тек бос қалған лагерьді ғана тапты. Құлағудың сарбаздары лагерьді тонап жатқан сәтте, Ноғайдың әскері Терек өзенінің бойында тұтқиылдан шабуыл жасап, жауды қоршауға алып, қырып салды. Құлағу өз адамдарын жинап, бір күнге созылған қанды шайқас басталды; ұрыс өте шиеленісті өтті, бірақ Алтын Орданың алғашқы стратегиялық басымдығы тым жоғары еді. Ехандар әскері тас-талқан болып жеңілді, мыңдаған сарбаз қашуға әрекеттенгенде өзенге батып кетті, ал аман қалғандары [[Әзербайжан]]ға қарай бас сауғалады. Бұл жеңіс Ноғайдың Ордадағы беделін айтарлықтай асқақтатты және ол Берке ханның ең сенімді оң қолына айналды. [[1264 жыл]]дың тамызында [[Құбылай хан]] Берке, Құлағу және Шағатайдың мойындауымен ұлы қаған болып сайланған соң, соғыс іс жүзінде тоқтады. Алайда 1265 жылы Алтын Орда мен Елхандар арасындағы соғыс қайта жанданды. Ноғайға Елхандар мемлекетіне басып кіру міндеті жүктелді, бұл кезде ол жақты Құлағудың мұрагері Абақа хан басқарып отырған еді. Ол Парсы еліне басып кіріп, бірнеше аймақты тонағаннан кейін ғана Ақсу өзенінің бойында Абақаның әскерімен бетпе-бет кездесті. Болған шиеленісті әрі ауыр шайқаста Ноғай ауыр жараланып (бір көзінен айырылып), оның әскері шегінуге мәжбүр болды. Абақа оның әскерін толықтай жойып жіберу үшін Күре өзенінен өтіп, соңынан қуды, бірақ [[Берке хан]] қалың қолмен көмекке жеткен кезде Абақа кейін шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Pochekaev"/> === Византиялық Фракияға басып кіру === Дж. Дж. Сондерстің мәліметінше, 1265 жылы Ноғай Дунай өзені арқылы 20 000 жауынгерді бастап өтіп, өз алдындағы Византия күштерін талқандады және Фракия қалаларын ойрандады. Алайда, Никифор Григора бұл жорықты болгар патшасы Константин Тих жалдаған моңғол күштері жасады деп есептесе, Георгий Пахимер оларды Алтын Ордадан тәуелсіз әрекет еткен дербес татар жасағы ретінде сипаттайды. Бұл басып кіруді Ноғайдың өзі емес, [[Болгария]]мен одақтас жалдамалы әскерлер жүзеге асырған болуы мүмкін деген болжамға саяды. 1266 жылы Византия императоры Михаил VIII Палеолог одақ құруға асығып, өзінің некесіз туған қызы [[Евфросиния Палеологина]]ны Ноғайға әйелдікке берді.<ref>Успенский Ф. И. История Византийской империи. Т. 5. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1948.</ref> Ол Алтын Ордаға алым-салық ретінде көптеген құнды маталар жіберді және Орданың ресми ханымен емес, негізінен Ноғай арқылы байланыс орнатып, оның сенімді одақтасына айналды. Сондай-ақ ол Ноғайға інжу-маржандар, асыл тастар мен қымбат киімдер сыйлады, бұл Ноғайдың ұрыстан тыс уақытта әдетте киетін аң терілерін уақытша тастауына себеп болды. Дегенмен, Ноғай бұл асыл тастар мен киімдердің «найзағайдан қорғай алатынын, бас ауруын емдейтінін немесе денсаулықты жақсартатынын» мысқылмен сұрап, өз халқы киетін ит терісінің тұрмысқа әлдеқайда қолайлы әрі практикалық екенін мақтан еткен делінеді. == Іс жүзіндегі билігі: 1266–1294 == Берке хан 1266 жылы қайтыс болды. Өзінің орасан зор саяси ықпалына қарамастан, Ноғай Алтын Орданың ресми тағын басып алуға ұмтылмады, ол Мәңгі-Темір ханның қарамағында қызмет етумен шектелді. Дегенмен, ол Днепр өзенінің батысындағы жерлерге толық бақылау орнатып, мемлекетті іс жүзінде (де-факто) өзі басқарды. Өзіне бағынышты түркі тайпаларынан бөлек, ол Галиция-Волынь русьтерін, осетіндерді және влахтардың бір бөлігін тікелей биледі. Сонымен қатар, ол дербес сыртқы саясат жүргізіп, Мәмлүк сұлтанатына өз елшілерін жіберді, Византия және Ильхандар мемлекетімен әулеттік неке одақтарын құрды және түрлі Еуропа корольдіктеріне жорықтар ұйымдастырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> === Болгария мен Византияға басып кіруі === 1271 және 1274 жылдары Ноғай Болгария мен Византияға қарсы жорықтар бастады. Алғашқы жорық кезінде Византия императоры Михаил VIII ашық шайқастан қашқақтап, Ноғайға өзінің қызын әйелдікке ұсынды. 1277 жылы Болгарияда Ивайлоның басшылығымен моңғолдарға қарсы ірі көтеріліс бұрқ ете түсті. Көтерілісшілер көптеген сарбаздар мен шонжарлардың қолдауына ие болып, моңғолдардың бір жасағын талқандады. Бұған жауап ретінде 1278–1279 жылдары Ноғай әскерді өзі бастап барып, болгар көтерілісшілерін тас-талқан етті, елді тонап, Ивайлоны Силистра бекінісінде қоршауға алды. Алайда, үш айдан кейін ол қоршауды тоқтатып, кейін шегінді. Осыдан кейін Ивайло моңғолдардың қоршауын бұзып шығып, Девина маңында Ноғайдың византиялық одақтастарын жеңді. 1280 жылға қарай Ивайло Византиямен соғысты тоқтатқысы келген өз жақтастарының, болгар ақсүйектерінің және моңғол жасақтарының қысымымен қолдауынан айырыла бастады. Болгар шонжарлары Георгий Тертер I-ні жаңа император (патша) етіп сайлады, бұл жағдай Ивайлоны Ноғайдан көмек сұрап, өзін қайтадан таққа отырғызуды өтінуге мәжбүр етті. Ноғай басында Ивайлоны жылы қабылдады, бірақ кейінгі бір салтанатты жиында Ивайло мен Иван Асен III-ні өзінің екі жағына отырғызып қойып, кенеттен Ивайлоны нұсқап: «Бұл менің әкем, император Михаил VIII-нің жауы, сондықтан өмір сүруге лайықты емес», — деді. Ивайло дәл сол жерде Ноғайдың күзетшілерінің қолынан қаза тапты. Ноғай болгар тағынан үміткер екінші тұлға — Иванды да өлтіруді ойлады, бірақ оның әйелі Евфросиния Иванның өмірін сақтап қалуды өтінген соң, Ноғай бұл райынан қайтты. Иванға Анатолияға қарай қашуға рұқсат берілді. Ноғай жаңа болгар патшасы Георгий Тертерді өзіне вассал (тәуелді билеуші) етті. Георгий Константинопольге қашқаннан кейін, Ноғай болгар тағына өзінің жақын серігі Смилецті отырғызып, Болгарияны Алтын Орданың қол астында берік ұстап тұрды. 1282 жылы Ноғай Константинопольге 4 000 моңғол сарбазын аттандырды. Бұл әскер оның қайын атасы, император Михаилға Фессалия билеушісі Иоанн I Дука бастаған көтерілісшілерді басуға көмектесуі керек еді. Алайда Михаил қайтыс болып, оның ізбасары Андроник II бұл одақтас әскерді Сербияға қарсы соғыста пайдаланды. == Әдебиет == * Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с. * Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда]] [[Санат:Алтын Орда билері]] [[Санат:Алтын Орда қолбасшылары]] tde9oljmpoit5b0c5b0sfvra9cf2xg7 3693781 3693779 2026-11-09T07:20:28Z Sagzhan 29953 /* Берке-Құлағу соғысы */ 3693781 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ноғай | Шынайы есімі = Ноғай (Иса Ноғай) | Суреті = Fuite de Noqaï.jpg | Атауы = Тоқта хан мен Ноғай арасындағы шайқас. 1430 жылғы минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бас қолбасшысы | Лақап аты = Иса Ноғай, Қара Ноғай, орыс шежірелерінде: «патша» (царь) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = XIII ғасырдың екінші жартысы (Берке ханның тұсынан бастап) | Басқаруын аяқтады = 1299 / 1300 жыл | Басқарған кезеңі = XIII ғасырдың соңы | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Mұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Берке хан]], [[Меңгу Темір хан]], [[Туда Меңгу хан]], [[Төле Бұқа хан]], [[Тоқта хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = Алтын Орданың беклербегі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = XIII ғасыр | Басқаруын аяқтады_2 = 1300 жыл | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде мемлекеттің тең билеушісі болды. Днепрдің батысындағы аумақтарды (қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аймағын) шексіз бақылауда ұстады. Алтын Ордада ислам дінін ресми қабылдаған шонжарлардың бірі. | Діні = [[Ислам]] (Иса есімін қабылдаған) | Азаматтығы = Жошы ұлысы ([[Алтын Орда]]) | Туған күні = XIII ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1299 жыл / 1300 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] (Шыңғыс ханның шөбересі) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Татар (Тервалдың ұлы) | Анасы = | Жұбайы = [[Евфросиния Палеологина]] | Балалары = Шеге, Тури, Текә | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Бас қолбасшы, Беклербек | Басқарды = Ноғай ұлысы (оң қанат әскері) | Шайқасы = Елхандармен соғыс, [[Еуропа]]ға жасалған жорықтар, [[Тоқта хан]]мен билік үшін болған ішкі қақтығыстар | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Nogai Khan }} '''Ноғай''' немесе '''Иса Ноғай''' (көне түркі: نوغای; сондай-ақ ''Ногай, Нохай, Ноқай, Қара Нохай''; 1299/1300 ж. қаза тапқан) — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] әскербасы, қолбасшысы әрі өз заманының «хан сайлаушысы» (киңмейкер).<ref name="wiki-nogai">[https://wikipedia.org½%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Ногай] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Википедия.</ref> Оның арғы атасы [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы — [[Жошы хан]]. Өзі Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде сол заманда билікте болған кез келген ханмен қатар мемлекеттің тең билеушісі болды және [[Днепр]]дің батысындағы аумақтарды шексіз бақылауда ұстады. Қуаты тасып тұрған шақта Ноғай [[Еуропа]]дағы ең ықпалды адамдардың біріне айналды және Алтын Орданың шынайы басшысы ретінде қабылданды. Орыс шежірелері оған «патша» (царь) лақап лауазымын берсе,<ref name="wiki-nogai"/> Қырымдағы францискан миссионерлері оны «императордың тең билеушісі» деп атаған. Сонымен қатар, Ноғай [[Ислам]] дінін ресми қабылдаған Алтын Орда шонжарларының бірі ретінде танымал. == Есімінің мағынасы == Француз тарихшысы Поль Пеллио «Ноқай» есімі «ит» деген мағынаны білдіретінін жазған. Моңғол тілінде «нохой» (моңғ. ᠨᠣᠬᠠᠢ) сөзі тікелей «ит» дегенді білдіргенімен, сол заманның контексінде бұл есім жағымсыз немесе қорлау мағынасында қолданылмаған. Ол тұста моңғолдар арасында адамдарды «ит» деп атау, тіпті қазіргі уақытта да ер адамдарға қатысты «нохдууд» («иттер»/«жігіттер») деп сөз бастау қалыпты жағдай саналады. Шыңғыс ханның өзі де ең қабілетті, сенімді қолбасшыларын «соғыс иттері» деп атаған. Бұл атау көшпелілер тұрмысында иттің аңшылықтағы, күзеттегі маңызының жоғары болуынан және наным-сенімдерінде үлкен рөл атқаруынан туындаса керек. Британдық тарихшы Дж. Дж. Сондерстің пікірінше, балаға «Ит» деп есім беру — оны жын-перілер мен тіл-көзден қорғау (яғни, жын-перілер итке қызықпайды деген сеніммен) мақсатында жасалған. Сонымен қатар, моңғолдар қасқырды да жиі «дала иті» деп атаған. == Жастық шағы == Ноғай — Жошының ұлы Тервалдан туған Татардың (немесе Тутардың) отбасында дүниеге келген. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол атасының үлесіне тиген иелікті басқарды. Моңғолдардың Еуропаға жасаған жорығынан кейін, Бату хан Ноғайды бір түмен (10 000 жауынгер) әскерімен бірге шекаралық күзет ретінде қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аумағында қалдырды. Ол Берке ханның, сондай-ақ [[Бату хан]] мен Орда Еженнің немере інісі болды. Берке ханның тұсында ол ықпалды әрі өршіл әскербасыға айналды. Өмірінің соңғы жылдарында [[Берке хан]] өз інісі Ноғайға көбірек жауапкершілік жүктей бастады. Ноғайдың алғашқы үлкен әскери қолбасшылығы — Берке ханның Құлағуға қарсы соғысын қаржыландыру мақсатында ұйымдастырылған моңғолдардың [[Польша]]ға жасаған екінші ірі жорығында көрінді. Мұнда ол әйгілі моңғол қолбасшысы [[Боралдай (түменбасы)|Боралдайдың]] басшылығымен [[Төле Бұқа хан|Төлебұқамен]] бірге кіші қолбасшы ретінде қатысты. Осы жорықта Ноғай ерекше көзге түсіп, Сандомир, Краков және өзге де қалаларды тонауға ұшыратты.<ref>Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Ноғайдың әкесі Татар шамамен 1256–1265 жылдары [[Құлағу хан]]ның сарайында қызмет етіп жүрген кезінде қайтыс болды. == Билікке келуі == === Берке-Құлағу соғысы === 1262 жылы Алтын Орда мен Елхандар (Құлағу хандығы) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Бұған Берке мен Құлағудың бүкілмоңғолдық ұлы қаған тағына таласқан бөлек-бөлек үміткерлерді қолдауы себеп болды. Ноғайға Алтын Орда әскерінде өте жоғары рөл берілді; Рашид ад-Дин оны Беркенің «бас қолбасшысы» деп сипаттайды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Оның қарамағында 30 000 жауынгерден тұратын қол болды. Алғашында оған Ильхандар мемлекетінің шекаралық аймақтарына барлау жорықтарын жасау тапсырылды. Ноғай [[Кавказ]] өңіріне бірнеше рет ірі күшпен барлау жасап, Құлағуды өзінің негізгі әскерімен солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр етті. Ол Ширамун бастаған жаудың алғы шебін талқандап, Кура өзеніне дейін жорық жасады, бірақ 1262 жылдың желтоқсанында Шабран маңында жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Seleznev">Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с.</ref> Осыдан кейін Ноғайға Құлағудың басып кіру әрекетіне тойтарыс беру міндеті жүктелді. Құлағу Беркенің иелігіне басып кіру үшін өз әскерімен солтүстікке қарай аттанып, Терек өзенінің бойында Ноғайдың әскерін қоршауға алғысы келді, бірақ олар жеткенде тек бос қалған лагерьді ғана тапты. Құлағудың сарбаздары лагерьді тонап жатқан сәтте, Ноғайдың әскері Терек өзенінің бойында тұтқиылдан шабуыл жасап, жауды қоршауға алып, қырып салды. Құлағу өз адамдарын жинап, бір күнге созылған қанды шайқас басталды; ұрыс өте шиеленісті өтті, бірақ Алтын Орданың алғашқы стратегиялық басымдығы тым жоғары еді. Ехандар әскері тас-талқан болып жеңілді, мыңдаған сарбаз қашуға әрекеттенгенде өзенге батып кетті, ал аман қалғандары [[Әзербайжан]]ға қарай бас сауғалады. Бұл жеңіс Ноғайдың Ордадағы беделін айтарлықтай асқақтатты және ол Берке ханның ең сенімді оң қолына айналды. [[1264 жыл]]дың тамызында [[Құбылай хан]] Берке, Құлағу және Шағатайдың мойындауымен ұлы қаған болып сайланған соң, соғыс іс жүзінде тоқтады. Алайда 1265 жылы Алтын Орда мен Елхандар арасындағы соғыс қайта жанданды. Ноғайға Елхандар мемлекетіне басып кіру міндеті жүктелді, бұл кезде ол жақты Құлағудың мұрагері Абақа хан басқарып отырған еді. Ол Парсы еліне басып кіріп, бірнеше аймақты тонағаннан кейін ғана Ақсу өзенінің бойында Абақаның әскерімен бетпе-бет кездесті. Болған шиеленісті әрі ауыр шайқаста Ноғай ауыр жараланып (бір көзінен айырылып), оның әскері шегінуге мәжбүр болды. Абақа оның әскерін толықтай жойып жіберу үшін Күре өзенінен өтіп, соңынан қуды, бірақ [[Берке хан]] қалың қолмен көмекке жеткен кезде Абақа кейін шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Pochekaev"/> === Византиялық Фракияға басып кіру === Дж. Дж. Сондерстің мәліметінше, 1265 жылы Ноғай Дунай өзені арқылы 20 000 жауынгерді бастап өтіп, өз алдындағы Византия күштерін талқандады және Фракия қалаларын ойрандады. Алайда, Никифор Григора бұл жорықты болгар патшасы Константин Тих жалдаған моңғол күштері жасады деп есептесе, Георгий Пахимер оларды Алтын Ордадан тәуелсіз әрекет еткен дербес татар жасағы ретінде сипаттайды. Бұл басып кіруді Ноғайдың өзі емес, [[Болгария]]мен одақтас жалдамалы әскерлер жүзеге асырған болуы мүмкін деген болжамға саяды. 1266 жылы Византия императоры Михаил VIII Палеолог одақ құруға асығып, өзінің некесіз туған қызы [[Евфросиния Палеологина]]ны Ноғайға әйелдікке берді.<ref>Успенский Ф. И. История Византийской империи. Т. 5. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1948.</ref> Ол Алтын Ордаға алым-салық ретінде көптеген құнды маталар жіберді және Орданың ресми ханымен емес, негізінен Ноғай арқылы байланыс орнатып, оның сенімді одақтасына айналды. Сондай-ақ ол Ноғайға інжу-маржандар, асыл тастар мен қымбат киімдер сыйлады, бұл Ноғайдың ұрыстан тыс уақытта әдетте киетін аң терілерін уақытша тастауына себеп болды. Дегенмен, Ноғай бұл асыл тастар мен киімдердің «найзағайдан қорғай алатынын, бас ауруын емдейтінін немесе денсаулықты жақсартатынын» мысқылмен сұрап, өз халқы киетін ит терісінің тұрмысқа әлдеқайда қолайлы әрі практикалық екенін мақтан еткен делінеді. == Іс жүзіндегі билігі: 1266–1294 == Берке хан 1266 жылы қайтыс болды. Өзінің орасан зор саяси ықпалына қарамастан, Ноғай Алтын Орданың ресми тағын басып алуға ұмтылмады, ол Мәңгі-Темір ханның қарамағында қызмет етумен шектелді. Дегенмен, ол Днепр өзенінің батысындағы жерлерге толық бақылау орнатып, мемлекетті іс жүзінде (де-факто) өзі басқарды. Өзіне бағынышты түркі тайпаларынан бөлек, ол Галиция-Волынь русьтерін, осетіндерді және влахтардың бір бөлігін тікелей биледі. Сонымен қатар, ол дербес сыртқы саясат жүргізіп, Мәмлүк сұлтанатына өз елшілерін жіберді, Византия және Ильхандар мемлекетімен әулеттік неке одақтарын құрды және түрлі Еуропа корольдіктеріне жорықтар ұйымдастырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> === Болгария мен Византияға басып кіруі === 1271 және 1274 жылдары Ноғай Болгария мен Византияға қарсы жорықтар бастады. Алғашқы жорық кезінде Византия императоры Михаил VIII ашық шайқастан қашқақтап, Ноғайға өзінің қызын әйелдікке ұсынды. 1277 жылы Болгарияда Ивайлоның басшылығымен моңғолдарға қарсы ірі көтеріліс бұрқ ете түсті. Көтерілісшілер көптеген сарбаздар мен шонжарлардың қолдауына ие болып, моңғолдардың бір жасағын талқандады. Бұған жауап ретінде 1278–1279 жылдары Ноғай әскерді өзі бастап барып, болгар көтерілісшілерін тас-талқан етті, елді тонап, Ивайлоны Силистра бекінісінде қоршауға алды. Алайда, үш айдан кейін ол қоршауды тоқтатып, кейін шегінді. Осыдан кейін Ивайло моңғолдардың қоршауын бұзып шығып, Девина маңында Ноғайдың византиялық одақтастарын жеңді. 1280 жылға қарай Ивайло Византиямен соғысты тоқтатқысы келген өз жақтастарының, болгар ақсүйектерінің және моңғол жасақтарының қысымымен қолдауынан айырыла бастады. Болгар шонжарлары Георгий Тертер I-ні жаңа император (патша) етіп сайлады, бұл жағдай Ивайлоны Ноғайдан көмек сұрап, өзін қайтадан таққа отырғызуды өтінуге мәжбүр етті. Ноғай басында Ивайлоны жылы қабылдады, бірақ кейінгі бір салтанатты жиында Ивайло мен Иван Асен III-ні өзінің екі жағына отырғызып қойып, кенеттен Ивайлоны нұсқап: «Бұл менің әкем, император Михаил VIII-нің жауы, сондықтан өмір сүруге лайықты емес», — деді. Ивайло дәл сол жерде Ноғайдың күзетшілерінің қолынан қаза тапты. Ноғай болгар тағынан үміткер екінші тұлға — Иванды да өлтіруді ойлады, бірақ оның әйелі Евфросиния Иванның өмірін сақтап қалуды өтінген соң, Ноғай бұл райынан қайтты. Иванға Анатолияға қарай қашуға рұқсат берілді. Ноғай жаңа болгар патшасы Георгий Тертерді өзіне вассал (тәуелді билеуші) етті. Георгий Константинопольге қашқаннан кейін, Ноғай болгар тағына өзінің жақын серігі Смилецті отырғызып, Болгарияны Алтын Орданың қол астында берік ұстап тұрды. 1282 жылы Ноғай Константинопольге 4 000 моңғол сарбазын аттандырды. Бұл әскер оның қайын атасы, император Михаилға Фессалия билеушісі Иоанн I Дука бастаған көтерілісшілерді басуға көмектесуі керек еді. Алайда Михаил қайтыс болып, оның ізбасары Андроник II бұл одақтас әскерді Сербияға қарсы соғыста пайдаланды. == Әдебиет == * Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с. * Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда]] [[Санат:Алтын Орда билері]] [[Санат:Алтын Орда қолбасшылары]] 2rfro7ai9y10y5f3cn8wx440rk2l0mn 3693782 3693781 2026-11-09T07:20:49Z Sagzhan 29953 /* Берке-Құлағу соғысы */ 3693782 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ноғай | Шынайы есімі = Ноғай (Иса Ноғай) | Суреті = Fuite de Noqaï.jpg | Атауы = Тоқта хан мен Ноғай арасындағы шайқас. 1430 жылғы минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бас қолбасшысы | Лақап аты = Иса Ноғай, Қара Ноғай, орыс шежірелерінде: «патша» (царь) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = XIII ғасырдың екінші жартысы (Берке ханның тұсынан бастап) | Басқаруын аяқтады = 1299 / 1300 жыл | Басқарған кезеңі = XIII ғасырдың соңы | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Mұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Берке хан]], [[Меңгу Темір хан]], [[Туда Меңгу хан]], [[Төле Бұқа хан]], [[Тоқта хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = Алтын Орданың беклербегі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = XIII ғасыр | Басқаруын аяқтады_2 = 1300 жыл | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде мемлекеттің тең билеушісі болды. Днепрдің батысындағы аумақтарды (қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аймағын) шексіз бақылауда ұстады. Алтын Ордада ислам дінін ресми қабылдаған шонжарлардың бірі. | Діні = [[Ислам]] (Иса есімін қабылдаған) | Азаматтығы = Жошы ұлысы ([[Алтын Орда]]) | Туған күні = XIII ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1299 жыл / 1300 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] (Шыңғыс ханның шөбересі) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Татар (Тервалдың ұлы) | Анасы = | Жұбайы = [[Евфросиния Палеологина]] | Балалары = Шеге, Тури, Текә | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Бас қолбасшы, Беклербек | Басқарды = Ноғай ұлысы (оң қанат әскері) | Шайқасы = Елхандармен соғыс, [[Еуропа]]ға жасалған жорықтар, [[Тоқта хан]]мен билік үшін болған ішкі қақтығыстар | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Nogai Khan }} '''Ноғай''' немесе '''Иса Ноғай''' (көне түркі: نوغای; сондай-ақ ''Ногай, Нохай, Ноқай, Қара Нохай''; 1299/1300 ж. қаза тапқан) — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] әскербасы, қолбасшысы әрі өз заманының «хан сайлаушысы» (киңмейкер).<ref name="wiki-nogai">[https://wikipedia.org½%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Ногай] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Википедия.</ref> Оның арғы атасы [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы — [[Жошы хан]]. Өзі Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде сол заманда билікте болған кез келген ханмен қатар мемлекеттің тең билеушісі болды және [[Днепр]]дің батысындағы аумақтарды шексіз бақылауда ұстады. Қуаты тасып тұрған шақта Ноғай [[Еуропа]]дағы ең ықпалды адамдардың біріне айналды және Алтын Орданың шынайы басшысы ретінде қабылданды. Орыс шежірелері оған «патша» (царь) лақап лауазымын берсе,<ref name="wiki-nogai"/> Қырымдағы францискан миссионерлері оны «императордың тең билеушісі» деп атаған. Сонымен қатар, Ноғай [[Ислам]] дінін ресми қабылдаған Алтын Орда шонжарларының бірі ретінде танымал. == Есімінің мағынасы == Француз тарихшысы Поль Пеллио «Ноқай» есімі «ит» деген мағынаны білдіретінін жазған. Моңғол тілінде «нохой» (моңғ. ᠨᠣᠬᠠᠢ) сөзі тікелей «ит» дегенді білдіргенімен, сол заманның контексінде бұл есім жағымсыз немесе қорлау мағынасында қолданылмаған. Ол тұста моңғолдар арасында адамдарды «ит» деп атау, тіпті қазіргі уақытта да ер адамдарға қатысты «нохдууд» («иттер»/«жігіттер») деп сөз бастау қалыпты жағдай саналады. Шыңғыс ханның өзі де ең қабілетті, сенімді қолбасшыларын «соғыс иттері» деп атаған. Бұл атау көшпелілер тұрмысында иттің аңшылықтағы, күзеттегі маңызының жоғары болуынан және наным-сенімдерінде үлкен рөл атқаруынан туындаса керек. Британдық тарихшы Дж. Дж. Сондерстің пікірінше, балаға «Ит» деп есім беру — оны жын-перілер мен тіл-көзден қорғау (яғни, жын-перілер итке қызықпайды деген сеніммен) мақсатында жасалған. Сонымен қатар, моңғолдар қасқырды да жиі «дала иті» деп атаған. == Жастық шағы == Ноғай — Жошының ұлы Тервалдан туған Татардың (немесе Тутардың) отбасында дүниеге келген. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол атасының үлесіне тиген иелікті басқарды. Моңғолдардың Еуропаға жасаған жорығынан кейін, Бату хан Ноғайды бір түмен (10 000 жауынгер) әскерімен бірге шекаралық күзет ретінде қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аумағында қалдырды. Ол Берке ханның, сондай-ақ [[Бату хан]] мен Орда Еженнің немере інісі болды. Берке ханның тұсында ол ықпалды әрі өршіл әскербасыға айналды. Өмірінің соңғы жылдарында [[Берке хан]] өз інісі Ноғайға көбірек жауапкершілік жүктей бастады. Ноғайдың алғашқы үлкен әскери қолбасшылығы — Берке ханның Құлағуға қарсы соғысын қаржыландыру мақсатында ұйымдастырылған моңғолдардың [[Польша]]ға жасаған екінші ірі жорығында көрінді. Мұнда ол әйгілі моңғол қолбасшысы [[Боралдай (түменбасы)|Боралдайдың]] басшылығымен [[Төле Бұқа хан|Төлебұқамен]] бірге кіші қолбасшы ретінде қатысты. Осы жорықта Ноғай ерекше көзге түсіп, Сандомир, Краков және өзге де қалаларды тонауға ұшыратты.<ref>Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Ноғайдың әкесі Татар шамамен 1256–1265 жылдары [[Құлағу хан]]ның сарайында қызмет етіп жүрген кезінде қайтыс болды. == Билікке келуі == === Берке-Құлағу соғысы === 1262 жылы Алтын Орда мен Елхандар (Құлағу хандығы) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Бұған Берке мен Құлағудың бүкілмоңғолдық ұлы қаған тағына таласқан бөлек-бөлек үміткерлерді қолдауы себеп болды. Ноғайға Алтын Орда әскерінде өте жоғары рөл берілді; [[Рашид ад-Дин]] оны Беркенің «бас қолбасшысы» деп сипаттайды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Оның қарамағында 30 000 жауынгерден тұратын қол болды. Алғашында оған Ильхандар мемлекетінің шекаралық аймақтарына барлау жорықтарын жасау тапсырылды. Ноғай [[Кавказ]] өңіріне бірнеше рет ірі күшпен барлау жасап, Құлағуды өзінің негізгі әскерімен солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр етті. Ол Ширамун бастаған жаудың алғы шебін талқандап, Кура өзеніне дейін жорық жасады, бірақ 1262 жылдың желтоқсанында Шабран маңында жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Seleznev">Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с.</ref> Осыдан кейін Ноғайға Құлағудың басып кіру әрекетіне тойтарыс беру міндеті жүктелді. Құлағу Беркенің иелігіне басып кіру үшін өз әскерімен солтүстікке қарай аттанып, Терек өзенінің бойында Ноғайдың әскерін қоршауға алғысы келді, бірақ олар жеткенде тек бос қалған лагерьді ғана тапты. Құлағудың сарбаздары лагерьді тонап жатқан сәтте, Ноғайдың әскері Терек өзенінің бойында тұтқиылдан шабуыл жасап, жауды қоршауға алып, қырып салды. Құлағу өз адамдарын жинап, бір күнге созылған қанды шайқас басталды; ұрыс өте шиеленісті өтті, бірақ Алтын Орданың алғашқы стратегиялық басымдығы тым жоғары еді. Ехандар әскері тас-талқан болып жеңілді, мыңдаған сарбаз қашуға әрекеттенгенде өзенге батып кетті, ал аман қалғандары [[Әзербайжан]]ға қарай бас сауғалады. Бұл жеңіс Ноғайдың Ордадағы беделін айтарлықтай асқақтатты және ол Берке ханның ең сенімді оң қолына айналды. [[1264 жыл]]дың тамызында [[Құбылай хан]] Берке, Құлағу және Шағатайдың мойындауымен ұлы қаған болып сайланған соң, соғыс іс жүзінде тоқтады. Алайда 1265 жылы Алтын Орда мен Елхандар арасындағы соғыс қайта жанданды. Ноғайға Елхандар мемлекетіне басып кіру міндеті жүктелді, бұл кезде ол жақты Құлағудың мұрагері Абақа хан басқарып отырған еді. Ол Парсы еліне басып кіріп, бірнеше аймақты тонағаннан кейін ғана Ақсу өзенінің бойында Абақаның әскерімен бетпе-бет кездесті. Болған шиеленісті әрі ауыр шайқаста Ноғай ауыр жараланып (бір көзінен айырылып), оның әскері шегінуге мәжбүр болды. Абақа оның әскерін толықтай жойып жіберу үшін Күре өзенінен өтіп, соңынан қуды, бірақ [[Берке хан]] қалың қолмен көмекке жеткен кезде Абақа кейін шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Pochekaev"/> === Византиялық Фракияға басып кіру === Дж. Дж. Сондерстің мәліметінше, 1265 жылы Ноғай Дунай өзені арқылы 20 000 жауынгерді бастап өтіп, өз алдындағы Византия күштерін талқандады және Фракия қалаларын ойрандады. Алайда, Никифор Григора бұл жорықты болгар патшасы Константин Тих жалдаған моңғол күштері жасады деп есептесе, Георгий Пахимер оларды Алтын Ордадан тәуелсіз әрекет еткен дербес татар жасағы ретінде сипаттайды. Бұл басып кіруді Ноғайдың өзі емес, [[Болгария]]мен одақтас жалдамалы әскерлер жүзеге асырған болуы мүмкін деген болжамға саяды. 1266 жылы Византия императоры Михаил VIII Палеолог одақ құруға асығып, өзінің некесіз туған қызы [[Евфросиния Палеологина]]ны Ноғайға әйелдікке берді.<ref>Успенский Ф. И. История Византийской империи. Т. 5. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1948.</ref> Ол Алтын Ордаға алым-салық ретінде көптеген құнды маталар жіберді және Орданың ресми ханымен емес, негізінен Ноғай арқылы байланыс орнатып, оның сенімді одақтасына айналды. Сондай-ақ ол Ноғайға інжу-маржандар, асыл тастар мен қымбат киімдер сыйлады, бұл Ноғайдың ұрыстан тыс уақытта әдетте киетін аң терілерін уақытша тастауына себеп болды. Дегенмен, Ноғай бұл асыл тастар мен киімдердің «найзағайдан қорғай алатынын, бас ауруын емдейтінін немесе денсаулықты жақсартатынын» мысқылмен сұрап, өз халқы киетін ит терісінің тұрмысқа әлдеқайда қолайлы әрі практикалық екенін мақтан еткен делінеді. == Іс жүзіндегі билігі: 1266–1294 == Берке хан 1266 жылы қайтыс болды. Өзінің орасан зор саяси ықпалына қарамастан, Ноғай Алтын Орданың ресми тағын басып алуға ұмтылмады, ол Мәңгі-Темір ханның қарамағында қызмет етумен шектелді. Дегенмен, ол Днепр өзенінің батысындағы жерлерге толық бақылау орнатып, мемлекетті іс жүзінде (де-факто) өзі басқарды. Өзіне бағынышты түркі тайпаларынан бөлек, ол Галиция-Волынь русьтерін, осетіндерді және влахтардың бір бөлігін тікелей биледі. Сонымен қатар, ол дербес сыртқы саясат жүргізіп, Мәмлүк сұлтанатына өз елшілерін жіберді, Византия және Ильхандар мемлекетімен әулеттік неке одақтарын құрды және түрлі Еуропа корольдіктеріне жорықтар ұйымдастырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> === Болгария мен Византияға басып кіруі === 1271 және 1274 жылдары Ноғай Болгария мен Византияға қарсы жорықтар бастады. Алғашқы жорық кезінде Византия императоры Михаил VIII ашық шайқастан қашқақтап, Ноғайға өзінің қызын әйелдікке ұсынды. 1277 жылы Болгарияда Ивайлоның басшылығымен моңғолдарға қарсы ірі көтеріліс бұрқ ете түсті. Көтерілісшілер көптеген сарбаздар мен шонжарлардың қолдауына ие болып, моңғолдардың бір жасағын талқандады. Бұған жауап ретінде 1278–1279 жылдары Ноғай әскерді өзі бастап барып, болгар көтерілісшілерін тас-талқан етті, елді тонап, Ивайлоны Силистра бекінісінде қоршауға алды. Алайда, үш айдан кейін ол қоршауды тоқтатып, кейін шегінді. Осыдан кейін Ивайло моңғолдардың қоршауын бұзып шығып, Девина маңында Ноғайдың византиялық одақтастарын жеңді. 1280 жылға қарай Ивайло Византиямен соғысты тоқтатқысы келген өз жақтастарының, болгар ақсүйектерінің және моңғол жасақтарының қысымымен қолдауынан айырыла бастады. Болгар шонжарлары Георгий Тертер I-ні жаңа император (патша) етіп сайлады, бұл жағдай Ивайлоны Ноғайдан көмек сұрап, өзін қайтадан таққа отырғызуды өтінуге мәжбүр етті. Ноғай басында Ивайлоны жылы қабылдады, бірақ кейінгі бір салтанатты жиында Ивайло мен Иван Асен III-ні өзінің екі жағына отырғызып қойып, кенеттен Ивайлоны нұсқап: «Бұл менің әкем, император Михаил VIII-нің жауы, сондықтан өмір сүруге лайықты емес», — деді. Ивайло дәл сол жерде Ноғайдың күзетшілерінің қолынан қаза тапты. Ноғай болгар тағынан үміткер екінші тұлға — Иванды да өлтіруді ойлады, бірақ оның әйелі Евфросиния Иванның өмірін сақтап қалуды өтінген соң, Ноғай бұл райынан қайтты. Иванға Анатолияға қарай қашуға рұқсат берілді. Ноғай жаңа болгар патшасы Георгий Тертерді өзіне вассал (тәуелді билеуші) етті. Георгий Константинопольге қашқаннан кейін, Ноғай болгар тағына өзінің жақын серігі Смилецті отырғызып, Болгарияны Алтын Орданың қол астында берік ұстап тұрды. 1282 жылы Ноғай Константинопольге 4 000 моңғол сарбазын аттандырды. Бұл әскер оның қайын атасы, император Михаилға Фессалия билеушісі Иоанн I Дука бастаған көтерілісшілерді басуға көмектесуі керек еді. Алайда Михаил қайтыс болып, оның ізбасары Андроник II бұл одақтас әскерді Сербияға қарсы соғыста пайдаланды. == Әдебиет == * Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с. * Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда]] [[Санат:Алтын Орда билері]] [[Санат:Алтын Орда қолбасшылары]] qdjbu56j5hm29vs8ub84ivt71gg6yog 3693783 3693782 2026-11-09T07:21:05Z Sagzhan 29953 /* Берке-Құлағу соғысы */ 3693783 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ноғай | Шынайы есімі = Ноғай (Иса Ноғай) | Суреті = Fuite de Noqaï.jpg | Атауы = Тоқта хан мен Ноғай арасындағы шайқас. 1430 жылғы минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бас қолбасшысы | Лақап аты = Иса Ноғай, Қара Ноғай, орыс шежірелерінде: «патша» (царь) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = XIII ғасырдың екінші жартысы (Берке ханның тұсынан бастап) | Басқаруын аяқтады = 1299 / 1300 жыл | Басқарған кезеңі = XIII ғасырдың соңы | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Mұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Берке хан]], [[Меңгу Темір хан]], [[Туда Меңгу хан]], [[Төле Бұқа хан]], [[Тоқта хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = Алтын Орданың беклербегі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = XIII ғасыр | Басқаруын аяқтады_2 = 1300 жыл | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде мемлекеттің тең билеушісі болды. Днепрдің батысындағы аумақтарды (қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аймағын) шексіз бақылауда ұстады. Алтын Ордада ислам дінін ресми қабылдаған шонжарлардың бірі. | Діні = [[Ислам]] (Иса есімін қабылдаған) | Азаматтығы = Жошы ұлысы ([[Алтын Орда]]) | Туған күні = XIII ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1299 жыл / 1300 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] (Шыңғыс ханның шөбересі) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Татар (Тервалдың ұлы) | Анасы = | Жұбайы = [[Евфросиния Палеологина]] | Балалары = Шеге, Тури, Текә | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Бас қолбасшы, Беклербек | Басқарды = Ноғай ұлысы (оң қанат әскері) | Шайқасы = Елхандармен соғыс, [[Еуропа]]ға жасалған жорықтар, [[Тоқта хан]]мен билік үшін болған ішкі қақтығыстар | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Nogai Khan }} '''Ноғай''' немесе '''Иса Ноғай''' (көне түркі: نوغای; сондай-ақ ''Ногай, Нохай, Ноқай, Қара Нохай''; 1299/1300 ж. қаза тапқан) — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] әскербасы, қолбасшысы әрі өз заманының «хан сайлаушысы» (киңмейкер).<ref name="wiki-nogai">[https://wikipedia.org½%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Ногай] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Википедия.</ref> Оның арғы атасы [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы — [[Жошы хан]]. Өзі Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде сол заманда билікте болған кез келген ханмен қатар мемлекеттің тең билеушісі болды және [[Днепр]]дің батысындағы аумақтарды шексіз бақылауда ұстады. Қуаты тасып тұрған шақта Ноғай [[Еуропа]]дағы ең ықпалды адамдардың біріне айналды және Алтын Орданың шынайы басшысы ретінде қабылданды. Орыс шежірелері оған «патша» (царь) лақап лауазымын берсе,<ref name="wiki-nogai"/> Қырымдағы францискан миссионерлері оны «императордың тең билеушісі» деп атаған. Сонымен қатар, Ноғай [[Ислам]] дінін ресми қабылдаған Алтын Орда шонжарларының бірі ретінде танымал. == Есімінің мағынасы == Француз тарихшысы Поль Пеллио «Ноқай» есімі «ит» деген мағынаны білдіретінін жазған. Моңғол тілінде «нохой» (моңғ. ᠨᠣᠬᠠᠢ) сөзі тікелей «ит» дегенді білдіргенімен, сол заманның контексінде бұл есім жағымсыз немесе қорлау мағынасында қолданылмаған. Ол тұста моңғолдар арасында адамдарды «ит» деп атау, тіпті қазіргі уақытта да ер адамдарға қатысты «нохдууд» («иттер»/«жігіттер») деп сөз бастау қалыпты жағдай саналады. Шыңғыс ханның өзі де ең қабілетті, сенімді қолбасшыларын «соғыс иттері» деп атаған. Бұл атау көшпелілер тұрмысында иттің аңшылықтағы, күзеттегі маңызының жоғары болуынан және наным-сенімдерінде үлкен рөл атқаруынан туындаса керек. Британдық тарихшы Дж. Дж. Сондерстің пікірінше, балаға «Ит» деп есім беру — оны жын-перілер мен тіл-көзден қорғау (яғни, жын-перілер итке қызықпайды деген сеніммен) мақсатында жасалған. Сонымен қатар, моңғолдар қасқырды да жиі «дала иті» деп атаған. == Жастық шағы == Ноғай — Жошының ұлы Тервалдан туған Татардың (немесе Тутардың) отбасында дүниеге келген. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол атасының үлесіне тиген иелікті басқарды. Моңғолдардың Еуропаға жасаған жорығынан кейін, Бату хан Ноғайды бір түмен (10 000 жауынгер) әскерімен бірге шекаралық күзет ретінде қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аумағында қалдырды. Ол Берке ханның, сондай-ақ [[Бату хан]] мен Орда Еженнің немере інісі болды. Берке ханның тұсында ол ықпалды әрі өршіл әскербасыға айналды. Өмірінің соңғы жылдарында [[Берке хан]] өз інісі Ноғайға көбірек жауапкершілік жүктей бастады. Ноғайдың алғашқы үлкен әскери қолбасшылығы — Берке ханның Құлағуға қарсы соғысын қаржыландыру мақсатында ұйымдастырылған моңғолдардың [[Польша]]ға жасаған екінші ірі жорығында көрінді. Мұнда ол әйгілі моңғол қолбасшысы [[Боралдай (түменбасы)|Боралдайдың]] басшылығымен [[Төле Бұқа хан|Төлебұқамен]] бірге кіші қолбасшы ретінде қатысты. Осы жорықта Ноғай ерекше көзге түсіп, Сандомир, Краков және өзге де қалаларды тонауға ұшыратты.<ref>Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Ноғайдың әкесі Татар шамамен 1256–1265 жылдары [[Құлағу хан]]ның сарайында қызмет етіп жүрген кезінде қайтыс болды. == Билікке келуі == === Берке-Құлағу соғысы === 1262 жылы Алтын Орда мен Елхандар (Құлағу хандығы) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Бұған Берке мен Құлағудың бүкілмоңғолдық ұлы қаған тағына таласқан бөлек-бөлек үміткерлерді қолдауы себеп болды. Ноғайға Алтын Орда әскерінде өте жоғары рөл берілді; [[Рашид әд-Дин]] оны Беркенің «бас қолбасшысы» деп сипаттайды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Оның қарамағында 30 000 жауынгерден тұратын қол болды. Алғашында оған Ильхандар мемлекетінің шекаралық аймақтарына барлау жорықтарын жасау тапсырылды. Ноғай [[Кавказ]] өңіріне бірнеше рет ірі күшпен барлау жасап, Құлағуды өзінің негізгі әскерімен солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр етті. Ол Ширамун бастаған жаудың алғы шебін талқандап, Кура өзеніне дейін жорық жасады, бірақ 1262 жылдың желтоқсанында Шабран маңында жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Seleznev">Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с.</ref> Осыдан кейін Ноғайға Құлағудың басып кіру әрекетіне тойтарыс беру міндеті жүктелді. Құлағу Беркенің иелігіне басып кіру үшін өз әскерімен солтүстікке қарай аттанып, Терек өзенінің бойында Ноғайдың әскерін қоршауға алғысы келді, бірақ олар жеткенде тек бос қалған лагерьді ғана тапты. Құлағудың сарбаздары лагерьді тонап жатқан сәтте, Ноғайдың әскері Терек өзенінің бойында тұтқиылдан шабуыл жасап, жауды қоршауға алып, қырып салды. Құлағу өз адамдарын жинап, бір күнге созылған қанды шайқас басталды; ұрыс өте шиеленісті өтті, бірақ Алтын Орданың алғашқы стратегиялық басымдығы тым жоғары еді. Ехандар әскері тас-талқан болып жеңілді, мыңдаған сарбаз қашуға әрекеттенгенде өзенге батып кетті, ал аман қалғандары [[Әзербайжан]]ға қарай бас сауғалады. Бұл жеңіс Ноғайдың Ордадағы беделін айтарлықтай асқақтатты және ол Берке ханның ең сенімді оң қолына айналды. [[1264 жыл]]дың тамызында [[Құбылай хан]] Берке, Құлағу және Шағатайдың мойындауымен ұлы қаған болып сайланған соң, соғыс іс жүзінде тоқтады. Алайда 1265 жылы Алтын Орда мен Елхандар арасындағы соғыс қайта жанданды. Ноғайға Елхандар мемлекетіне басып кіру міндеті жүктелді, бұл кезде ол жақты Құлағудың мұрагері Абақа хан басқарып отырған еді. Ол Парсы еліне басып кіріп, бірнеше аймақты тонағаннан кейін ғана Ақсу өзенінің бойында Абақаның әскерімен бетпе-бет кездесті. Болған шиеленісті әрі ауыр шайқаста Ноғай ауыр жараланып (бір көзінен айырылып), оның әскері шегінуге мәжбүр болды. Абақа оның әскерін толықтай жойып жіберу үшін Күре өзенінен өтіп, соңынан қуды, бірақ [[Берке хан]] қалың қолмен көмекке жеткен кезде Абақа кейін шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Pochekaev"/> === Византиялық Фракияға басып кіру === Дж. Дж. Сондерстің мәліметінше, 1265 жылы Ноғай Дунай өзені арқылы 20 000 жауынгерді бастап өтіп, өз алдындағы Византия күштерін талқандады және Фракия қалаларын ойрандады. Алайда, Никифор Григора бұл жорықты болгар патшасы Константин Тих жалдаған моңғол күштері жасады деп есептесе, Георгий Пахимер оларды Алтын Ордадан тәуелсіз әрекет еткен дербес татар жасағы ретінде сипаттайды. Бұл басып кіруді Ноғайдың өзі емес, [[Болгария]]мен одақтас жалдамалы әскерлер жүзеге асырған болуы мүмкін деген болжамға саяды. 1266 жылы Византия императоры Михаил VIII Палеолог одақ құруға асығып, өзінің некесіз туған қызы [[Евфросиния Палеологина]]ны Ноғайға әйелдікке берді.<ref>Успенский Ф. И. История Византийской империи. Т. 5. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1948.</ref> Ол Алтын Ордаға алым-салық ретінде көптеген құнды маталар жіберді және Орданың ресми ханымен емес, негізінен Ноғай арқылы байланыс орнатып, оның сенімді одақтасына айналды. Сондай-ақ ол Ноғайға інжу-маржандар, асыл тастар мен қымбат киімдер сыйлады, бұл Ноғайдың ұрыстан тыс уақытта әдетте киетін аң терілерін уақытша тастауына себеп болды. Дегенмен, Ноғай бұл асыл тастар мен киімдердің «найзағайдан қорғай алатынын, бас ауруын емдейтінін немесе денсаулықты жақсартатынын» мысқылмен сұрап, өз халқы киетін ит терісінің тұрмысқа әлдеқайда қолайлы әрі практикалық екенін мақтан еткен делінеді. == Іс жүзіндегі билігі: 1266–1294 == Берке хан 1266 жылы қайтыс болды. Өзінің орасан зор саяси ықпалына қарамастан, Ноғай Алтын Орданың ресми тағын басып алуға ұмтылмады, ол Мәңгі-Темір ханның қарамағында қызмет етумен шектелді. Дегенмен, ол Днепр өзенінің батысындағы жерлерге толық бақылау орнатып, мемлекетті іс жүзінде (де-факто) өзі басқарды. Өзіне бағынышты түркі тайпаларынан бөлек, ол Галиция-Волынь русьтерін, осетіндерді және влахтардың бір бөлігін тікелей биледі. Сонымен қатар, ол дербес сыртқы саясат жүргізіп, Мәмлүк сұлтанатына өз елшілерін жіберді, Византия және Ильхандар мемлекетімен әулеттік неке одақтарын құрды және түрлі Еуропа корольдіктеріне жорықтар ұйымдастырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> === Болгария мен Византияға басып кіруі === 1271 және 1274 жылдары Ноғай Болгария мен Византияға қарсы жорықтар бастады. Алғашқы жорық кезінде Византия императоры Михаил VIII ашық шайқастан қашқақтап, Ноғайға өзінің қызын әйелдікке ұсынды. 1277 жылы Болгарияда Ивайлоның басшылығымен моңғолдарға қарсы ірі көтеріліс бұрқ ете түсті. Көтерілісшілер көптеген сарбаздар мен шонжарлардың қолдауына ие болып, моңғолдардың бір жасағын талқандады. Бұған жауап ретінде 1278–1279 жылдары Ноғай әскерді өзі бастап барып, болгар көтерілісшілерін тас-талқан етті, елді тонап, Ивайлоны Силистра бекінісінде қоршауға алды. Алайда, үш айдан кейін ол қоршауды тоқтатып, кейін шегінді. Осыдан кейін Ивайло моңғолдардың қоршауын бұзып шығып, Девина маңында Ноғайдың византиялық одақтастарын жеңді. 1280 жылға қарай Ивайло Византиямен соғысты тоқтатқысы келген өз жақтастарының, болгар ақсүйектерінің және моңғол жасақтарының қысымымен қолдауынан айырыла бастады. Болгар шонжарлары Георгий Тертер I-ні жаңа император (патша) етіп сайлады, бұл жағдай Ивайлоны Ноғайдан көмек сұрап, өзін қайтадан таққа отырғызуды өтінуге мәжбүр етті. Ноғай басында Ивайлоны жылы қабылдады, бірақ кейінгі бір салтанатты жиында Ивайло мен Иван Асен III-ні өзінің екі жағына отырғызып қойып, кенеттен Ивайлоны нұсқап: «Бұл менің әкем, император Михаил VIII-нің жауы, сондықтан өмір сүруге лайықты емес», — деді. Ивайло дәл сол жерде Ноғайдың күзетшілерінің қолынан қаза тапты. Ноғай болгар тағынан үміткер екінші тұлға — Иванды да өлтіруді ойлады, бірақ оның әйелі Евфросиния Иванның өмірін сақтап қалуды өтінген соң, Ноғай бұл райынан қайтты. Иванға Анатолияға қарай қашуға рұқсат берілді. Ноғай жаңа болгар патшасы Георгий Тертерді өзіне вассал (тәуелді билеуші) етті. Георгий Константинопольге қашқаннан кейін, Ноғай болгар тағына өзінің жақын серігі Смилецті отырғызып, Болгарияны Алтын Орданың қол астында берік ұстап тұрды. 1282 жылы Ноғай Константинопольге 4 000 моңғол сарбазын аттандырды. Бұл әскер оның қайын атасы, император Михаилға Фессалия билеушісі Иоанн I Дука бастаған көтерілісшілерді басуға көмектесуі керек еді. Алайда Михаил қайтыс болып, оның ізбасары Андроник II бұл одақтас әскерді Сербияға қарсы соғыста пайдаланды. == Әдебиет == * Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с. * Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда]] [[Санат:Алтын Орда билері]] [[Санат:Алтын Орда қолбасшылары]] 6mga6kn7j5d9qao28lgd8m6qmsxcmkx 3693787 3693783 2026-11-09T07:21:53Z Sagzhan 29953 /* Берке-Құлағу соғысы */ 3693787 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ноғай | Шынайы есімі = Ноғай (Иса Ноғай) | Суреті = Fuite de Noqaï.jpg | Атауы = Тоқта хан мен Ноғай арасындағы шайқас. 1430 жылғы минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бас қолбасшысы | Лақап аты = Иса Ноғай, Қара Ноғай, орыс шежірелерінде: «патша» (царь) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = XIII ғасырдың екінші жартысы (Берке ханның тұсынан бастап) | Басқаруын аяқтады = 1299 / 1300 жыл | Басқарған кезеңі = XIII ғасырдың соңы | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Mұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Берке хан]], [[Меңгу Темір хан]], [[Туда Меңгу хан]], [[Төле Бұқа хан]], [[Тоқта хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = Алтын Орданың беклербегі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = XIII ғасыр | Басқаруын аяқтады_2 = 1300 жыл | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде мемлекеттің тең билеушісі болды. Днепрдің батысындағы аумақтарды (қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аймағын) шексіз бақылауда ұстады. Алтын Ордада ислам дінін ресми қабылдаған шонжарлардың бірі. | Діні = [[Ислам]] (Иса есімін қабылдаған) | Азаматтығы = Жошы ұлысы ([[Алтын Орда]]) | Туған күні = XIII ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1299 жыл / 1300 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] (Шыңғыс ханның шөбересі) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Татар (Тервалдың ұлы) | Анасы = | Жұбайы = [[Евфросиния Палеологина]] | Балалары = Шеге, Тури, Текә | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Бас қолбасшы, Беклербек | Басқарды = Ноғай ұлысы (оң қанат әскері) | Шайқасы = Елхандармен соғыс, [[Еуропа]]ға жасалған жорықтар, [[Тоқта хан]]мен билік үшін болған ішкі қақтығыстар | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Nogai Khan }} '''Ноғай''' немесе '''Иса Ноғай''' (көне түркі: نوغای; сондай-ақ ''Ногай, Нохай, Ноқай, Қара Нохай''; 1299/1300 ж. қаза тапқан) — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] әскербасы, қолбасшысы әрі өз заманының «хан сайлаушысы» (киңмейкер).<ref name="wiki-nogai">[https://wikipedia.org½%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Ногай] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Википедия.</ref> Оның арғы атасы [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы — [[Жошы хан]]. Өзі Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде сол заманда билікте болған кез келген ханмен қатар мемлекеттің тең билеушісі болды және [[Днепр]]дің батысындағы аумақтарды шексіз бақылауда ұстады. Қуаты тасып тұрған шақта Ноғай [[Еуропа]]дағы ең ықпалды адамдардың біріне айналды және Алтын Орданың шынайы басшысы ретінде қабылданды. Орыс шежірелері оған «патша» (царь) лақап лауазымын берсе,<ref name="wiki-nogai"/> Қырымдағы францискан миссионерлері оны «императордың тең билеушісі» деп атаған. Сонымен қатар, Ноғай [[Ислам]] дінін ресми қабылдаған Алтын Орда шонжарларының бірі ретінде танымал. == Есімінің мағынасы == Француз тарихшысы Поль Пеллио «Ноқай» есімі «ит» деген мағынаны білдіретінін жазған. Моңғол тілінде «нохой» (моңғ. ᠨᠣᠬᠠᠢ) сөзі тікелей «ит» дегенді білдіргенімен, сол заманның контексінде бұл есім жағымсыз немесе қорлау мағынасында қолданылмаған. Ол тұста моңғолдар арасында адамдарды «ит» деп атау, тіпті қазіргі уақытта да ер адамдарға қатысты «нохдууд» («иттер»/«жігіттер») деп сөз бастау қалыпты жағдай саналады. Шыңғыс ханның өзі де ең қабілетті, сенімді қолбасшыларын «соғыс иттері» деп атаған. Бұл атау көшпелілер тұрмысында иттің аңшылықтағы, күзеттегі маңызының жоғары болуынан және наным-сенімдерінде үлкен рөл атқаруынан туындаса керек. Британдық тарихшы Дж. Дж. Сондерстің пікірінше, балаға «Ит» деп есім беру — оны жын-перілер мен тіл-көзден қорғау (яғни, жын-перілер итке қызықпайды деген сеніммен) мақсатында жасалған. Сонымен қатар, моңғолдар қасқырды да жиі «дала иті» деп атаған. == Жастық шағы == Ноғай — Жошының ұлы Тервалдан туған Татардың (немесе Тутардың) отбасында дүниеге келген. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол атасының үлесіне тиген иелікті басқарды. Моңғолдардың Еуропаға жасаған жорығынан кейін, Бату хан Ноғайды бір түмен (10 000 жауынгер) әскерімен бірге шекаралық күзет ретінде қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аумағында қалдырды. Ол Берке ханның, сондай-ақ [[Бату хан]] мен Орда Еженнің немере інісі болды. Берке ханның тұсында ол ықпалды әрі өршіл әскербасыға айналды. Өмірінің соңғы жылдарында [[Берке хан]] өз інісі Ноғайға көбірек жауапкершілік жүктей бастады. Ноғайдың алғашқы үлкен әскери қолбасшылығы — Берке ханның Құлағуға қарсы соғысын қаржыландыру мақсатында ұйымдастырылған моңғолдардың [[Польша]]ға жасаған екінші ірі жорығында көрінді. Мұнда ол әйгілі моңғол қолбасшысы [[Боралдай (түменбасы)|Боралдайдың]] басшылығымен [[Төле Бұқа хан|Төлебұқамен]] бірге кіші қолбасшы ретінде қатысты. Осы жорықта Ноғай ерекше көзге түсіп, Сандомир, Краков және өзге де қалаларды тонауға ұшыратты.<ref>Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Ноғайдың әкесі Татар шамамен 1256–1265 жылдары [[Құлағу хан]]ның сарайында қызмет етіп жүрген кезінде қайтыс болды. == Билікке келуі == === Берке-Құлағу соғысы === 1262 жылы Алтын Орда мен Елхандар (Құлағу хандығы) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Бұған Берке мен Құлағудың бүкілмоңғолдық ұлы қаған тағына таласқан бөлек-бөлек үміткерлерді қолдауы себеп болды. Ноғайға Алтын Орда әскерінде өте жоғары рөл берілді; [[Рашид әд-Дин]] оны Беркенің «бас қолбасшысы» деп сипаттайды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Оның қарамағында 30 000 жауынгерден тұратын қол болды. Алғашында оған Елхандар мемлекетінің шекаралық аймақтарына барлау жорықтарын жасау тапсырылды. Ноғай [[Кавказ]] өңіріне бірнеше рет ірі күшпен барлау жасап, Құлағуды өзінің негізгі әскерімен солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр етті. Ол Ширамун бастаған жаудың алғы шебін талқандап, Кура өзеніне дейін жорық жасады, бірақ 1262 жылдың желтоқсанында Шабран маңында жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Seleznev">Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с.</ref> Осыдан кейін Ноғайға Құлағудың басып кіру әрекетіне тойтарыс беру міндеті жүктелді. Құлағу Беркенің иелігіне басып кіру үшін өз әскерімен солтүстікке қарай аттанып, Терек өзенінің бойында Ноғайдың әскерін қоршауға алғысы келді, бірақ олар жеткенде тек бос қалған лагерьді ғана тапты. Құлағудың сарбаздары лагерьді тонап жатқан сәтте, Ноғайдың әскері Терек өзенінің бойында тұтқиылдан шабуыл жасап, жауды қоршауға алып, қырып салды. Құлағу өз адамдарын жинап, бір күнге созылған қанды шайқас басталды; ұрыс өте шиеленісті өтті, бірақ Алтын Орданың алғашқы стратегиялық басымдығы тым жоғары еді. Ехандар әскері тас-талқан болып жеңілді, мыңдаған сарбаз қашуға әрекеттенгенде өзенге батып кетті, ал аман қалғандары [[Әзербайжан]]ға қарай бас сауғалады. Бұл жеңіс Ноғайдың Ордадағы беделін айтарлықтай асқақтатты және ол Берке ханның ең сенімді оң қолына айналды. [[1264 жыл]]дың тамызында [[Құбылай хан]] Берке, Құлағу және Шағатайдың мойындауымен ұлы қаған болып сайланған соң, соғыс іс жүзінде тоқтады. Алайда 1265 жылы Алтын Орда мен Елхандар арасындағы соғыс қайта жанданды. Ноғайға Елхандар мемлекетіне басып кіру міндеті жүктелді, бұл кезде ол жақты Құлағудың мұрагері Абақа хан басқарып отырған еді. Ол Парсы еліне басып кіріп, бірнеше аймақты тонағаннан кейін ғана Ақсу өзенінің бойында Абақаның әскерімен бетпе-бет кездесті. Болған шиеленісті әрі ауыр шайқаста Ноғай ауыр жараланып (бір көзінен айырылып), оның әскері шегінуге мәжбүр болды. Абақа оның әскерін толықтай жойып жіберу үшін Күре өзенінен өтіп, соңынан қуды, бірақ [[Берке хан]] қалың қолмен көмекке жеткен кезде Абақа кейін шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Pochekaev"/> === Византиялық Фракияға басып кіру === Дж. Дж. Сондерстің мәліметінше, 1265 жылы Ноғай Дунай өзені арқылы 20 000 жауынгерді бастап өтіп, өз алдындағы Византия күштерін талқандады және Фракия қалаларын ойрандады. Алайда, Никифор Григора бұл жорықты болгар патшасы Константин Тих жалдаған моңғол күштері жасады деп есептесе, Георгий Пахимер оларды Алтын Ордадан тәуелсіз әрекет еткен дербес татар жасағы ретінде сипаттайды. Бұл басып кіруді Ноғайдың өзі емес, [[Болгария]]мен одақтас жалдамалы әскерлер жүзеге асырған болуы мүмкін деген болжамға саяды. 1266 жылы Византия императоры Михаил VIII Палеолог одақ құруға асығып, өзінің некесіз туған қызы [[Евфросиния Палеологина]]ны Ноғайға әйелдікке берді.<ref>Успенский Ф. И. История Византийской империи. Т. 5. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1948.</ref> Ол Алтын Ордаға алым-салық ретінде көптеген құнды маталар жіберді және Орданың ресми ханымен емес, негізінен Ноғай арқылы байланыс орнатып, оның сенімді одақтасына айналды. Сондай-ақ ол Ноғайға інжу-маржандар, асыл тастар мен қымбат киімдер сыйлады, бұл Ноғайдың ұрыстан тыс уақытта әдетте киетін аң терілерін уақытша тастауына себеп болды. Дегенмен, Ноғай бұл асыл тастар мен киімдердің «найзағайдан қорғай алатынын, бас ауруын емдейтінін немесе денсаулықты жақсартатынын» мысқылмен сұрап, өз халқы киетін ит терісінің тұрмысқа әлдеқайда қолайлы әрі практикалық екенін мақтан еткен делінеді. == Іс жүзіндегі билігі: 1266–1294 == Берке хан 1266 жылы қайтыс болды. Өзінің орасан зор саяси ықпалына қарамастан, Ноғай Алтын Орданың ресми тағын басып алуға ұмтылмады, ол Мәңгі-Темір ханның қарамағында қызмет етумен шектелді. Дегенмен, ол Днепр өзенінің батысындағы жерлерге толық бақылау орнатып, мемлекетті іс жүзінде (де-факто) өзі басқарды. Өзіне бағынышты түркі тайпаларынан бөлек, ол Галиция-Волынь русьтерін, осетіндерді және влахтардың бір бөлігін тікелей биледі. Сонымен қатар, ол дербес сыртқы саясат жүргізіп, Мәмлүк сұлтанатына өз елшілерін жіберді, Византия және Ильхандар мемлекетімен әулеттік неке одақтарын құрды және түрлі Еуропа корольдіктеріне жорықтар ұйымдастырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> === Болгария мен Византияға басып кіруі === 1271 және 1274 жылдары Ноғай Болгария мен Византияға қарсы жорықтар бастады. Алғашқы жорық кезінде Византия императоры Михаил VIII ашық шайқастан қашқақтап, Ноғайға өзінің қызын әйелдікке ұсынды. 1277 жылы Болгарияда Ивайлоның басшылығымен моңғолдарға қарсы ірі көтеріліс бұрқ ете түсті. Көтерілісшілер көптеген сарбаздар мен шонжарлардың қолдауына ие болып, моңғолдардың бір жасағын талқандады. Бұған жауап ретінде 1278–1279 жылдары Ноғай әскерді өзі бастап барып, болгар көтерілісшілерін тас-талқан етті, елді тонап, Ивайлоны Силистра бекінісінде қоршауға алды. Алайда, үш айдан кейін ол қоршауды тоқтатып, кейін шегінді. Осыдан кейін Ивайло моңғолдардың қоршауын бұзып шығып, Девина маңында Ноғайдың византиялық одақтастарын жеңді. 1280 жылға қарай Ивайло Византиямен соғысты тоқтатқысы келген өз жақтастарының, болгар ақсүйектерінің және моңғол жасақтарының қысымымен қолдауынан айырыла бастады. Болгар шонжарлары Георгий Тертер I-ні жаңа император (патша) етіп сайлады, бұл жағдай Ивайлоны Ноғайдан көмек сұрап, өзін қайтадан таққа отырғызуды өтінуге мәжбүр етті. Ноғай басында Ивайлоны жылы қабылдады, бірақ кейінгі бір салтанатты жиында Ивайло мен Иван Асен III-ні өзінің екі жағына отырғызып қойып, кенеттен Ивайлоны нұсқап: «Бұл менің әкем, император Михаил VIII-нің жауы, сондықтан өмір сүруге лайықты емес», — деді. Ивайло дәл сол жерде Ноғайдың күзетшілерінің қолынан қаза тапты. Ноғай болгар тағынан үміткер екінші тұлға — Иванды да өлтіруді ойлады, бірақ оның әйелі Евфросиния Иванның өмірін сақтап қалуды өтінген соң, Ноғай бұл райынан қайтты. Иванға Анатолияға қарай қашуға рұқсат берілді. Ноғай жаңа болгар патшасы Георгий Тертерді өзіне вассал (тәуелді билеуші) етті. Георгий Константинопольге қашқаннан кейін, Ноғай болгар тағына өзінің жақын серігі Смилецті отырғызып, Болгарияны Алтын Орданың қол астында берік ұстап тұрды. 1282 жылы Ноғай Константинопольге 4 000 моңғол сарбазын аттандырды. Бұл әскер оның қайын атасы, император Михаилға Фессалия билеушісі Иоанн I Дука бастаған көтерілісшілерді басуға көмектесуі керек еді. Алайда Михаил қайтыс болып, оның ізбасары Андроник II бұл одақтас әскерді Сербияға қарсы соғыста пайдаланды. == Әдебиет == * Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с. * Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда]] [[Санат:Алтын Орда билері]] [[Санат:Алтын Орда қолбасшылары]] dgynkyu324l6aht1wvz9p143mi4xzqm 3693791 3693787 2026-11-09T07:24:15Z Sagzhan 29953 /* Берке-Құлағу соғысы */ 3693791 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ноғай | Шынайы есімі = Ноғай (Иса Ноғай) | Суреті = Fuite de Noqaï.jpg | Атауы = Тоқта хан мен Ноғай арасындағы шайқас. 1430 жылғы минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бас қолбасшысы | Лақап аты = Иса Ноғай, Қара Ноғай, орыс шежірелерінде: «патша» (царь) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = XIII ғасырдың екінші жартысы (Берке ханның тұсынан бастап) | Басқаруын аяқтады = 1299 / 1300 жыл | Басқарған кезеңі = XIII ғасырдың соңы | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Mұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Берке хан]], [[Меңгу Темір хан]], [[Туда Меңгу хан]], [[Төле Бұқа хан]], [[Тоқта хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = Алтын Орданың беклербегі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = XIII ғасыр | Басқаруын аяқтады_2 = 1300 жыл | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде мемлекеттің тең билеушісі болды. Днепрдің батысындағы аумақтарды (қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аймағын) шексіз бақылауда ұстады. Алтын Ордада ислам дінін ресми қабылдаған шонжарлардың бірі. | Діні = [[Ислам]] (Иса есімін қабылдаған) | Азаматтығы = Жошы ұлысы ([[Алтын Орда]]) | Туған күні = XIII ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1299 жыл / 1300 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] (Шыңғыс ханның шөбересі) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Татар (Тервалдың ұлы) | Анасы = | Жұбайы = [[Евфросиния Палеологина]] | Балалары = Шеге, Тури, Текә | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Бас қолбасшы, Беклербек | Басқарды = Ноғай ұлысы (оң қанат әскері) | Шайқасы = Елхандармен соғыс, [[Еуропа]]ға жасалған жорықтар, [[Тоқта хан]]мен билік үшін болған ішкі қақтығыстар | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Nogai Khan }} '''Ноғай''' немесе '''Иса Ноғай''' (көне түркі: نوغای; сондай-ақ ''Ногай, Нохай, Ноқай, Қара Нохай''; 1299/1300 ж. қаза тапқан) — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] әскербасы, қолбасшысы әрі өз заманының «хан сайлаушысы» (киңмейкер).<ref name="wiki-nogai">[https://wikipedia.org½%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Ногай] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Википедия.</ref> Оның арғы атасы [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы — [[Жошы хан]]. Өзі Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде сол заманда билікте болған кез келген ханмен қатар мемлекеттің тең билеушісі болды және [[Днепр]]дің батысындағы аумақтарды шексіз бақылауда ұстады. Қуаты тасып тұрған шақта Ноғай [[Еуропа]]дағы ең ықпалды адамдардың біріне айналды және Алтын Орданың шынайы басшысы ретінде қабылданды. Орыс шежірелері оған «патша» (царь) лақап лауазымын берсе,<ref name="wiki-nogai"/> Қырымдағы францискан миссионерлері оны «императордың тең билеушісі» деп атаған. Сонымен қатар, Ноғай [[Ислам]] дінін ресми қабылдаған Алтын Орда шонжарларының бірі ретінде танымал. == Есімінің мағынасы == Француз тарихшысы Поль Пеллио «Ноқай» есімі «ит» деген мағынаны білдіретінін жазған. Моңғол тілінде «нохой» (моңғ. ᠨᠣᠬᠠᠢ) сөзі тікелей «ит» дегенді білдіргенімен, сол заманның контексінде бұл есім жағымсыз немесе қорлау мағынасында қолданылмаған. Ол тұста моңғолдар арасында адамдарды «ит» деп атау, тіпті қазіргі уақытта да ер адамдарға қатысты «нохдууд» («иттер»/«жігіттер») деп сөз бастау қалыпты жағдай саналады. Шыңғыс ханның өзі де ең қабілетті, сенімді қолбасшыларын «соғыс иттері» деп атаған. Бұл атау көшпелілер тұрмысында иттің аңшылықтағы, күзеттегі маңызының жоғары болуынан және наным-сенімдерінде үлкен рөл атқаруынан туындаса керек. Британдық тарихшы Дж. Дж. Сондерстің пікірінше, балаға «Ит» деп есім беру — оны жын-перілер мен тіл-көзден қорғау (яғни, жын-перілер итке қызықпайды деген сеніммен) мақсатында жасалған. Сонымен қатар, моңғолдар қасқырды да жиі «дала иті» деп атаған. == Жастық шағы == Ноғай — Жошының ұлы Тервалдан туған Татардың (немесе Тутардың) отбасында дүниеге келген. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол атасының үлесіне тиген иелікті басқарды. Моңғолдардың Еуропаға жасаған жорығынан кейін, Бату хан Ноғайды бір түмен (10 000 жауынгер) әскерімен бірге шекаралық күзет ретінде қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аумағында қалдырды. Ол Берке ханның, сондай-ақ [[Бату хан]] мен Орда Еженнің немере інісі болды. Берке ханның тұсында ол ықпалды әрі өршіл әскербасыға айналды. Өмірінің соңғы жылдарында [[Берке хан]] өз інісі Ноғайға көбірек жауапкершілік жүктей бастады. Ноғайдың алғашқы үлкен әскери қолбасшылығы — Берке ханның Құлағуға қарсы соғысын қаржыландыру мақсатында ұйымдастырылған моңғолдардың [[Польша]]ға жасаған екінші ірі жорығында көрінді. Мұнда ол әйгілі моңғол қолбасшысы [[Боралдай (түменбасы)|Боралдайдың]] басшылығымен [[Төле Бұқа хан|Төлебұқамен]] бірге кіші қолбасшы ретінде қатысты. Осы жорықта Ноғай ерекше көзге түсіп, Сандомир, Краков және өзге де қалаларды тонауға ұшыратты.<ref>Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Ноғайдың әкесі Татар шамамен 1256–1265 жылдары [[Құлағу хан]]ның сарайында қызмет етіп жүрген кезінде қайтыс болды. == Билікке келуі == === Берке-Құлағу соғысы === 1262 жылы Алтын Орда мен Елхандар (Құлағу хандығы) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Бұған Берке мен Құлағудың бүкілмоңғолдық ұлы қаған тағына таласқан бөлек-бөлек үміткерлерді қолдауы себеп болды. Ноғайға Алтын Орда әскерінде өте жоғары рөл берілді; [[Рашид әд-Дин]] оны Беркенің «бас қолбасшысы» деп сипаттайды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Оның қарамағында 30 000 жауынгерден тұратын қол болды. Алғашында оған Елхандар мемлекетінің шекаралық аймақтарына барлау жорықтарын жасау тапсырылды. Ноғай [[Кавказ]] өңіріне бірнеше рет ірі күшпен барлау жасап, Құлағуды өзінің негізгі әскерімен солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр етті. Ол Ширамун бастаған жаудың алғы шебін талқандап, Кура өзеніне дейін жорық жасады, бірақ 1262 жылдың желтоқсанында Шабран маңында жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Seleznev">Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с.</ref> Осыдан кейін Ноғайға Құлағудың басып кіру әрекетіне тойтарыс беру міндеті жүктелді. Құлағу Беркенің иелігіне басып кіру үшін өз әскерімен солтүстікке қарай аттанып, Терек өзенінің бойында Ноғайдың әскерін қоршауға алғысы келді, бірақ олар жеткенде тек бос қалған лагерьді ғана тапты. Құлағудың сарбаздары лагерьді тонап жатқан сәтте, Ноғайдың әскері Терек өзенінің бойында тұтқиылдан шабуыл жасап, жауды қоршауға алып, қырып салды. Құлағу өз адамдарын жинап, бір күнге созылған қанды шайқас басталды; ұрыс өте шиеленісті өтті, бірақ Алтын Орданың алғашқы стратегиялық басымдығы тым жоғары еді. Елхандар әскері тас-талқан болып жеңілді, мыңдаған сарбаз қашуға әрекеттенгенде өзенге батып кетті, ал аман қалғандары [[Әзербайжан]]ға қарай бас сауғалады. Бұл жеңіс Ноғайдың Ордадағы беделін айтарлықтай асқақтатты және ол Берке ханның ең сенімді оң қолына айналды. [[1264 жыл]]дың тамызында [[Құбылай хан]] Берке, Құлағу және Шағатайдың мойындауымен ұлы қаған болып сайланған соң, соғыс іс жүзінде тоқтады. Алайда 1265 жылы Алтын Орда мен Елхандар арасындағы соғыс қайта жанданды. Ноғайға Елхандар мемлекетіне басып кіру міндеті жүктелді, бұл кезде ол жақты Құлағудың мұрагері Абақа хан басқарып отырған еді. Ол Парсы еліне басып кіріп, бірнеше аймақты тонағаннан кейін ғана Ақсу өзенінің бойында Абақаның әскерімен бетпе-бет кездесті. Болған шиеленісті әрі ауыр шайқаста Ноғай ауыр жараланып (бір көзінен айырылып), оның әскері шегінуге мәжбүр болды. Абақа оның әскерін толықтай жойып жіберу үшін Күре өзенінен өтіп, соңынан қуды, бірақ [[Берке хан]] қалың қолмен көмекке жеткен кезде Абақа кейін шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Pochekaev"/> === Византиялық Фракияға басып кіру === Дж. Дж. Сондерстің мәліметінше, 1265 жылы Ноғай Дунай өзені арқылы 20 000 жауынгерді бастап өтіп, өз алдындағы Византия күштерін талқандады және Фракия қалаларын ойрандады. Алайда, Никифор Григора бұл жорықты болгар патшасы Константин Тих жалдаған моңғол күштері жасады деп есептесе, Георгий Пахимер оларды Алтын Ордадан тәуелсіз әрекет еткен дербес татар жасағы ретінде сипаттайды. Бұл басып кіруді Ноғайдың өзі емес, [[Болгария]]мен одақтас жалдамалы әскерлер жүзеге асырған болуы мүмкін деген болжамға саяды. 1266 жылы Византия императоры Михаил VIII Палеолог одақ құруға асығып, өзінің некесіз туған қызы [[Евфросиния Палеологина]]ны Ноғайға әйелдікке берді.<ref>Успенский Ф. И. История Византийской империи. Т. 5. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1948.</ref> Ол Алтын Ордаға алым-салық ретінде көптеген құнды маталар жіберді және Орданың ресми ханымен емес, негізінен Ноғай арқылы байланыс орнатып, оның сенімді одақтасына айналды. Сондай-ақ ол Ноғайға інжу-маржандар, асыл тастар мен қымбат киімдер сыйлады, бұл Ноғайдың ұрыстан тыс уақытта әдетте киетін аң терілерін уақытша тастауына себеп болды. Дегенмен, Ноғай бұл асыл тастар мен киімдердің «найзағайдан қорғай алатынын, бас ауруын емдейтінін немесе денсаулықты жақсартатынын» мысқылмен сұрап, өз халқы киетін ит терісінің тұрмысқа әлдеқайда қолайлы әрі практикалық екенін мақтан еткен делінеді. == Іс жүзіндегі билігі: 1266–1294 == Берке хан 1266 жылы қайтыс болды. Өзінің орасан зор саяси ықпалына қарамастан, Ноғай Алтын Орданың ресми тағын басып алуға ұмтылмады, ол Мәңгі-Темір ханның қарамағында қызмет етумен шектелді. Дегенмен, ол Днепр өзенінің батысындағы жерлерге толық бақылау орнатып, мемлекетті іс жүзінде (де-факто) өзі басқарды. Өзіне бағынышты түркі тайпаларынан бөлек, ол Галиция-Волынь русьтерін, осетіндерді және влахтардың бір бөлігін тікелей биледі. Сонымен қатар, ол дербес сыртқы саясат жүргізіп, Мәмлүк сұлтанатына өз елшілерін жіберді, Византия және Ильхандар мемлекетімен әулеттік неке одақтарын құрды және түрлі Еуропа корольдіктеріне жорықтар ұйымдастырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> === Болгария мен Византияға басып кіруі === 1271 және 1274 жылдары Ноғай Болгария мен Византияға қарсы жорықтар бастады. Алғашқы жорық кезінде Византия императоры Михаил VIII ашық шайқастан қашқақтап, Ноғайға өзінің қызын әйелдікке ұсынды. 1277 жылы Болгарияда Ивайлоның басшылығымен моңғолдарға қарсы ірі көтеріліс бұрқ ете түсті. Көтерілісшілер көптеген сарбаздар мен шонжарлардың қолдауына ие болып, моңғолдардың бір жасағын талқандады. Бұған жауап ретінде 1278–1279 жылдары Ноғай әскерді өзі бастап барып, болгар көтерілісшілерін тас-талқан етті, елді тонап, Ивайлоны Силистра бекінісінде қоршауға алды. Алайда, үш айдан кейін ол қоршауды тоқтатып, кейін шегінді. Осыдан кейін Ивайло моңғолдардың қоршауын бұзып шығып, Девина маңында Ноғайдың византиялық одақтастарын жеңді. 1280 жылға қарай Ивайло Византиямен соғысты тоқтатқысы келген өз жақтастарының, болгар ақсүйектерінің және моңғол жасақтарының қысымымен қолдауынан айырыла бастады. Болгар шонжарлары Георгий Тертер I-ні жаңа император (патша) етіп сайлады, бұл жағдай Ивайлоны Ноғайдан көмек сұрап, өзін қайтадан таққа отырғызуды өтінуге мәжбүр етті. Ноғай басында Ивайлоны жылы қабылдады, бірақ кейінгі бір салтанатты жиында Ивайло мен Иван Асен III-ні өзінің екі жағына отырғызып қойып, кенеттен Ивайлоны нұсқап: «Бұл менің әкем, император Михаил VIII-нің жауы, сондықтан өмір сүруге лайықты емес», — деді. Ивайло дәл сол жерде Ноғайдың күзетшілерінің қолынан қаза тапты. Ноғай болгар тағынан үміткер екінші тұлға — Иванды да өлтіруді ойлады, бірақ оның әйелі Евфросиния Иванның өмірін сақтап қалуды өтінген соң, Ноғай бұл райынан қайтты. Иванға Анатолияға қарай қашуға рұқсат берілді. Ноғай жаңа болгар патшасы Георгий Тертерді өзіне вассал (тәуелді билеуші) етті. Георгий Константинопольге қашқаннан кейін, Ноғай болгар тағына өзінің жақын серігі Смилецті отырғызып, Болгарияны Алтын Орданың қол астында берік ұстап тұрды. 1282 жылы Ноғай Константинопольге 4 000 моңғол сарбазын аттандырды. Бұл әскер оның қайын атасы, император Михаилға Фессалия билеушісі Иоанн I Дука бастаған көтерілісшілерді басуға көмектесуі керек еді. Алайда Михаил қайтыс болып, оның ізбасары Андроник II бұл одақтас әскерді Сербияға қарсы соғыста пайдаланды. == Әдебиет == * Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с. * Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда]] [[Санат:Алтын Орда билері]] [[Санат:Алтын Орда қолбасшылары]] 4f1zmr2ugsj08l039lwsc7vum1ztef8 3693793 3693791 2026-11-09T07:24:56Z Sagzhan 29953 /* Византиялық Фракияға басып кіру */ 3693793 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ноғай | Шынайы есімі = Ноғай (Иса Ноғай) | Суреті = Fuite de Noqaï.jpg | Атауы = Тоқта хан мен Ноғай арасындағы шайқас. 1430 жылғы минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бас қолбасшысы | Лақап аты = Иса Ноғай, Қара Ноғай, орыс шежірелерінде: «патша» (царь) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = XIII ғасырдың екінші жартысы (Берке ханның тұсынан бастап) | Басқаруын аяқтады = 1299 / 1300 жыл | Басқарған кезеңі = XIII ғасырдың соңы | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Mұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Берке хан]], [[Меңгу Темір хан]], [[Туда Меңгу хан]], [[Төле Бұқа хан]], [[Тоқта хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = Алтын Орданың беклербегі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = XIII ғасыр | Басқаруын аяқтады_2 = 1300 жыл | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде мемлекеттің тең билеушісі болды. Днепрдің батысындағы аумақтарды (қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аймағын) шексіз бақылауда ұстады. Алтын Ордада ислам дінін ресми қабылдаған шонжарлардың бірі. | Діні = [[Ислам]] (Иса есімін қабылдаған) | Азаматтығы = Жошы ұлысы ([[Алтын Орда]]) | Туған күні = XIII ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1299 жыл / 1300 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] (Шыңғыс ханның шөбересі) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Татар (Тервалдың ұлы) | Анасы = | Жұбайы = [[Евфросиния Палеологина]] | Балалары = Шеге, Тури, Текә | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Бас қолбасшы, Беклербек | Басқарды = Ноғай ұлысы (оң қанат әскері) | Шайқасы = Елхандармен соғыс, [[Еуропа]]ға жасалған жорықтар, [[Тоқта хан]]мен билік үшін болған ішкі қақтығыстар | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Nogai Khan }} '''Ноғай''' немесе '''Иса Ноғай''' (көне түркі: نوغای; сондай-ақ ''Ногай, Нохай, Ноқай, Қара Нохай''; 1299/1300 ж. қаза тапқан) — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] әскербасы, қолбасшысы әрі өз заманының «хан сайлаушысы» (киңмейкер).<ref name="wiki-nogai">[https://wikipedia.org½%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Ногай] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Википедия.</ref> Оның арғы атасы [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы — [[Жошы хан]]. Өзі Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде сол заманда билікте болған кез келген ханмен қатар мемлекеттің тең билеушісі болды және [[Днепр]]дің батысындағы аумақтарды шексіз бақылауда ұстады. Қуаты тасып тұрған шақта Ноғай [[Еуропа]]дағы ең ықпалды адамдардың біріне айналды және Алтын Орданың шынайы басшысы ретінде қабылданды. Орыс шежірелері оған «патша» (царь) лақап лауазымын берсе,<ref name="wiki-nogai"/> Қырымдағы францискан миссионерлері оны «императордың тең билеушісі» деп атаған. Сонымен қатар, Ноғай [[Ислам]] дінін ресми қабылдаған Алтын Орда шонжарларының бірі ретінде танымал. == Есімінің мағынасы == Француз тарихшысы Поль Пеллио «Ноқай» есімі «ит» деген мағынаны білдіретінін жазған. Моңғол тілінде «нохой» (моңғ. ᠨᠣᠬᠠᠢ) сөзі тікелей «ит» дегенді білдіргенімен, сол заманның контексінде бұл есім жағымсыз немесе қорлау мағынасында қолданылмаған. Ол тұста моңғолдар арасында адамдарды «ит» деп атау, тіпті қазіргі уақытта да ер адамдарға қатысты «нохдууд» («иттер»/«жігіттер») деп сөз бастау қалыпты жағдай саналады. Шыңғыс ханның өзі де ең қабілетті, сенімді қолбасшыларын «соғыс иттері» деп атаған. Бұл атау көшпелілер тұрмысында иттің аңшылықтағы, күзеттегі маңызының жоғары болуынан және наным-сенімдерінде үлкен рөл атқаруынан туындаса керек. Британдық тарихшы Дж. Дж. Сондерстің пікірінше, балаға «Ит» деп есім беру — оны жын-перілер мен тіл-көзден қорғау (яғни, жын-перілер итке қызықпайды деген сеніммен) мақсатында жасалған. Сонымен қатар, моңғолдар қасқырды да жиі «дала иті» деп атаған. == Жастық шағы == Ноғай — Жошының ұлы Тервалдан туған Татардың (немесе Тутардың) отбасында дүниеге келген. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол атасының үлесіне тиген иелікті басқарды. Моңғолдардың Еуропаға жасаған жорығынан кейін, Бату хан Ноғайды бір түмен (10 000 жауынгер) әскерімен бірге шекаралық күзет ретінде қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аумағында қалдырды. Ол Берке ханның, сондай-ақ [[Бату хан]] мен Орда Еженнің немере інісі болды. Берке ханның тұсында ол ықпалды әрі өршіл әскербасыға айналды. Өмірінің соңғы жылдарында [[Берке хан]] өз інісі Ноғайға көбірек жауапкершілік жүктей бастады. Ноғайдың алғашқы үлкен әскери қолбасшылығы — Берке ханның Құлағуға қарсы соғысын қаржыландыру мақсатында ұйымдастырылған моңғолдардың [[Польша]]ға жасаған екінші ірі жорығында көрінді. Мұнда ол әйгілі моңғол қолбасшысы [[Боралдай (түменбасы)|Боралдайдың]] басшылығымен [[Төле Бұқа хан|Төлебұқамен]] бірге кіші қолбасшы ретінде қатысты. Осы жорықта Ноғай ерекше көзге түсіп, Сандомир, Краков және өзге де қалаларды тонауға ұшыратты.<ref>Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Ноғайдың әкесі Татар шамамен 1256–1265 жылдары [[Құлағу хан]]ның сарайында қызмет етіп жүрген кезінде қайтыс болды. == Билікке келуі == === Берке-Құлағу соғысы === 1262 жылы Алтын Орда мен Елхандар (Құлағу хандығы) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Бұған Берке мен Құлағудың бүкілмоңғолдық ұлы қаған тағына таласқан бөлек-бөлек үміткерлерді қолдауы себеп болды. Ноғайға Алтын Орда әскерінде өте жоғары рөл берілді; [[Рашид әд-Дин]] оны Беркенің «бас қолбасшысы» деп сипаттайды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Оның қарамағында 30 000 жауынгерден тұратын қол болды. Алғашында оған Елхандар мемлекетінің шекаралық аймақтарына барлау жорықтарын жасау тапсырылды. Ноғай [[Кавказ]] өңіріне бірнеше рет ірі күшпен барлау жасап, Құлағуды өзінің негізгі әскерімен солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр етті. Ол Ширамун бастаған жаудың алғы шебін талқандап, Кура өзеніне дейін жорық жасады, бірақ 1262 жылдың желтоқсанында Шабран маңында жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Seleznev">Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с.</ref> Осыдан кейін Ноғайға Құлағудың басып кіру әрекетіне тойтарыс беру міндеті жүктелді. Құлағу Беркенің иелігіне басып кіру үшін өз әскерімен солтүстікке қарай аттанып, Терек өзенінің бойында Ноғайдың әскерін қоршауға алғысы келді, бірақ олар жеткенде тек бос қалған лагерьді ғана тапты. Құлағудың сарбаздары лагерьді тонап жатқан сәтте, Ноғайдың әскері Терек өзенінің бойында тұтқиылдан шабуыл жасап, жауды қоршауға алып, қырып салды. Құлағу өз адамдарын жинап, бір күнге созылған қанды шайқас басталды; ұрыс өте шиеленісті өтті, бірақ Алтын Орданың алғашқы стратегиялық басымдығы тым жоғары еді. Елхандар әскері тас-талқан болып жеңілді, мыңдаған сарбаз қашуға әрекеттенгенде өзенге батып кетті, ал аман қалғандары [[Әзербайжан]]ға қарай бас сауғалады. Бұл жеңіс Ноғайдың Ордадағы беделін айтарлықтай асқақтатты және ол Берке ханның ең сенімді оң қолына айналды. [[1264 жыл]]дың тамызында [[Құбылай хан]] Берке, Құлағу және Шағатайдың мойындауымен ұлы қаған болып сайланған соң, соғыс іс жүзінде тоқтады. Алайда 1265 жылы Алтын Орда мен Елхандар арасындағы соғыс қайта жанданды. Ноғайға Елхандар мемлекетіне басып кіру міндеті жүктелді, бұл кезде ол жақты Құлағудың мұрагері Абақа хан басқарып отырған еді. Ол Парсы еліне басып кіріп, бірнеше аймақты тонағаннан кейін ғана Ақсу өзенінің бойында Абақаның әскерімен бетпе-бет кездесті. Болған шиеленісті әрі ауыр шайқаста Ноғай ауыр жараланып (бір көзінен айырылып), оның әскері шегінуге мәжбүр болды. Абақа оның әскерін толықтай жойып жіберу үшін Күре өзенінен өтіп, соңынан қуды, бірақ [[Берке хан]] қалың қолмен көмекке жеткен кезде Абақа кейін шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Pochekaev"/> === Византиялық Фракияға басып кіру === Дж. Дж. Сондерстің мәліметінше, 1265 жылы Ноғай Дунай өзені арқылы 20 000 жауынгерді бастап өтіп, өз алдындағы Византия күштерін талқандады және Фракия қалаларын ойрандады. Алайда, Никифор Григора бұл жорықты болгар патшасы Константин Тих жалдаған моңғол күштері жасады деп есептесе, [[Георгий Пахимер]] оларды Алтын Ордадан тәуелсіз әрекет еткен дербес татар жасағы ретінде сипаттайды. Бұл басып кіруді Ноғайдың өзі емес, [[Болгария]]мен одақтас жалдамалы әскерлер жүзеге асырған болуы мүмкін деген болжамға саяды. 1266 жылы Византия императоры Михаил VIII Палеолог одақ құруға асығып, өзінің некесіз туған қызы [[Евфросиния Палеологина]]ны Ноғайға әйелдікке берді.<ref>Успенский Ф. И. История Византийской империи. Т. 5. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1948.</ref> Ол Алтын Ордаға алым-салық ретінде көптеген құнды маталар жіберді және Орданың ресми ханымен емес, негізінен Ноғай арқылы байланыс орнатып, оның сенімді одақтасына айналды. Сондай-ақ ол Ноғайға інжу-маржандар, асыл тастар мен қымбат киімдер сыйлады, бұл Ноғайдың ұрыстан тыс уақытта әдетте киетін аң терілерін уақытша тастауына себеп болды. Дегенмен, Ноғай бұл асыл тастар мен киімдердің «найзағайдан қорғай алатынын, бас ауруын емдейтінін немесе денсаулықты жақсартатынын» мысқылмен сұрап, өз халқы киетін ит терісінің тұрмысқа әлдеқайда қолайлы әрі практикалық екенін мақтан еткен делінеді. == Іс жүзіндегі билігі: 1266–1294 == Берке хан 1266 жылы қайтыс болды. Өзінің орасан зор саяси ықпалына қарамастан, Ноғай Алтын Орданың ресми тағын басып алуға ұмтылмады, ол Мәңгі-Темір ханның қарамағында қызмет етумен шектелді. Дегенмен, ол Днепр өзенінің батысындағы жерлерге толық бақылау орнатып, мемлекетті іс жүзінде (де-факто) өзі басқарды. Өзіне бағынышты түркі тайпаларынан бөлек, ол Галиция-Волынь русьтерін, осетіндерді және влахтардың бір бөлігін тікелей биледі. Сонымен қатар, ол дербес сыртқы саясат жүргізіп, Мәмлүк сұлтанатына өз елшілерін жіберді, Византия және Ильхандар мемлекетімен әулеттік неке одақтарын құрды және түрлі Еуропа корольдіктеріне жорықтар ұйымдастырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> === Болгария мен Византияға басып кіруі === 1271 және 1274 жылдары Ноғай Болгария мен Византияға қарсы жорықтар бастады. Алғашқы жорық кезінде Византия императоры Михаил VIII ашық шайқастан қашқақтап, Ноғайға өзінің қызын әйелдікке ұсынды. 1277 жылы Болгарияда Ивайлоның басшылығымен моңғолдарға қарсы ірі көтеріліс бұрқ ете түсті. Көтерілісшілер көптеген сарбаздар мен шонжарлардың қолдауына ие болып, моңғолдардың бір жасағын талқандады. Бұған жауап ретінде 1278–1279 жылдары Ноғай әскерді өзі бастап барып, болгар көтерілісшілерін тас-талқан етті, елді тонап, Ивайлоны Силистра бекінісінде қоршауға алды. Алайда, үш айдан кейін ол қоршауды тоқтатып, кейін шегінді. Осыдан кейін Ивайло моңғолдардың қоршауын бұзып шығып, Девина маңында Ноғайдың византиялық одақтастарын жеңді. 1280 жылға қарай Ивайло Византиямен соғысты тоқтатқысы келген өз жақтастарының, болгар ақсүйектерінің және моңғол жасақтарының қысымымен қолдауынан айырыла бастады. Болгар шонжарлары Георгий Тертер I-ні жаңа император (патша) етіп сайлады, бұл жағдай Ивайлоны Ноғайдан көмек сұрап, өзін қайтадан таққа отырғызуды өтінуге мәжбүр етті. Ноғай басында Ивайлоны жылы қабылдады, бірақ кейінгі бір салтанатты жиында Ивайло мен Иван Асен III-ні өзінің екі жағына отырғызып қойып, кенеттен Ивайлоны нұсқап: «Бұл менің әкем, император Михаил VIII-нің жауы, сондықтан өмір сүруге лайықты емес», — деді. Ивайло дәл сол жерде Ноғайдың күзетшілерінің қолынан қаза тапты. Ноғай болгар тағынан үміткер екінші тұлға — Иванды да өлтіруді ойлады, бірақ оның әйелі Евфросиния Иванның өмірін сақтап қалуды өтінген соң, Ноғай бұл райынан қайтты. Иванға Анатолияға қарай қашуға рұқсат берілді. Ноғай жаңа болгар патшасы Георгий Тертерді өзіне вассал (тәуелді билеуші) етті. Георгий Константинопольге қашқаннан кейін, Ноғай болгар тағына өзінің жақын серігі Смилецті отырғызып, Болгарияны Алтын Орданың қол астында берік ұстап тұрды. 1282 жылы Ноғай Константинопольге 4 000 моңғол сарбазын аттандырды. Бұл әскер оның қайын атасы, император Михаилға Фессалия билеушісі Иоанн I Дука бастаған көтерілісшілерді басуға көмектесуі керек еді. Алайда Михаил қайтыс болып, оның ізбасары Андроник II бұл одақтас әскерді Сербияға қарсы соғыста пайдаланды. == Әдебиет == * Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с. * Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда]] [[Санат:Алтын Орда билері]] [[Санат:Алтын Орда қолбасшылары]] 015x7zjcm6971ak2mlweutzq9cnil5p 3693794 3693793 2026-11-09T07:26:46Z Sagzhan 29953 /* Византиялық Фракияға басып кіру */ 3693794 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ноғай | Шынайы есімі = Ноғай (Иса Ноғай) | Суреті = Fuite de Noqaï.jpg | Атауы = Тоқта хан мен Ноғай арасындағы шайқас. 1430 жылғы минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бас қолбасшысы | Лақап аты = Иса Ноғай, Қара Ноғай, орыс шежірелерінде: «патша» (царь) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = XIII ғасырдың екінші жартысы (Берке ханның тұсынан бастап) | Басқаруын аяқтады = 1299 / 1300 жыл | Басқарған кезеңі = XIII ғасырдың соңы | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Mұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Берке хан]], [[Меңгу Темір хан]], [[Туда Меңгу хан]], [[Төле Бұқа хан]], [[Тоқта хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = Алтын Орданың беклербегі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = XIII ғасыр | Басқаруын аяқтады_2 = 1300 жыл | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде мемлекеттің тең билеушісі болды. Днепрдің батысындағы аумақтарды (қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аймағын) шексіз бақылауда ұстады. Алтын Ордада ислам дінін ресми қабылдаған шонжарлардың бірі. | Діні = [[Ислам]] (Иса есімін қабылдаған) | Азаматтығы = Жошы ұлысы ([[Алтын Орда]]) | Туған күні = XIII ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1299 жыл / 1300 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] (Шыңғыс ханның шөбересі) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Татар (Тервалдың ұлы) | Анасы = | Жұбайы = [[Евфросиния Палеологина]] | Балалары = Шеге, Тури, Текә | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Бас қолбасшы, Беклербек | Басқарды = Ноғай ұлысы (оң қанат әскері) | Шайқасы = Елхандармен соғыс, [[Еуропа]]ға жасалған жорықтар, [[Тоқта хан]]мен билік үшін болған ішкі қақтығыстар | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Nogai Khan }} '''Ноғай''' немесе '''Иса Ноғай''' (көне түркі: نوغای; сондай-ақ ''Ногай, Нохай, Ноқай, Қара Нохай''; 1299/1300 ж. қаза тапқан) — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] әскербасы, қолбасшысы әрі өз заманының «хан сайлаушысы» (киңмейкер).<ref name="wiki-nogai">[https://wikipedia.org½%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Ногай] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Википедия.</ref> Оның арғы атасы [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы — [[Жошы хан]]. Өзі Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде сол заманда билікте болған кез келген ханмен қатар мемлекеттің тең билеушісі болды және [[Днепр]]дің батысындағы аумақтарды шексіз бақылауда ұстады. Қуаты тасып тұрған шақта Ноғай [[Еуропа]]дағы ең ықпалды адамдардың біріне айналды және Алтын Орданың шынайы басшысы ретінде қабылданды. Орыс шежірелері оған «патша» (царь) лақап лауазымын берсе,<ref name="wiki-nogai"/> Қырымдағы францискан миссионерлері оны «императордың тең билеушісі» деп атаған. Сонымен қатар, Ноғай [[Ислам]] дінін ресми қабылдаған Алтын Орда шонжарларының бірі ретінде танымал. == Есімінің мағынасы == Француз тарихшысы Поль Пеллио «Ноқай» есімі «ит» деген мағынаны білдіретінін жазған. Моңғол тілінде «нохой» (моңғ. ᠨᠣᠬᠠᠢ) сөзі тікелей «ит» дегенді білдіргенімен, сол заманның контексінде бұл есім жағымсыз немесе қорлау мағынасында қолданылмаған. Ол тұста моңғолдар арасында адамдарды «ит» деп атау, тіпті қазіргі уақытта да ер адамдарға қатысты «нохдууд» («иттер»/«жігіттер») деп сөз бастау қалыпты жағдай саналады. Шыңғыс ханның өзі де ең қабілетті, сенімді қолбасшыларын «соғыс иттері» деп атаған. Бұл атау көшпелілер тұрмысында иттің аңшылықтағы, күзеттегі маңызының жоғары болуынан және наным-сенімдерінде үлкен рөл атқаруынан туындаса керек. Британдық тарихшы Дж. Дж. Сондерстің пікірінше, балаға «Ит» деп есім беру — оны жын-перілер мен тіл-көзден қорғау (яғни, жын-перілер итке қызықпайды деген сеніммен) мақсатында жасалған. Сонымен қатар, моңғолдар қасқырды да жиі «дала иті» деп атаған. == Жастық шағы == Ноғай — Жошының ұлы Тервалдан туған Татардың (немесе Тутардың) отбасында дүниеге келген. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол атасының үлесіне тиген иелікті басқарды. Моңғолдардың Еуропаға жасаған жорығынан кейін, Бату хан Ноғайды бір түмен (10 000 жауынгер) әскерімен бірге шекаралық күзет ретінде қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аумағында қалдырды. Ол Берке ханның, сондай-ақ [[Бату хан]] мен Орда Еженнің немере інісі болды. Берке ханның тұсында ол ықпалды әрі өршіл әскербасыға айналды. Өмірінің соңғы жылдарында [[Берке хан]] өз інісі Ноғайға көбірек жауапкершілік жүктей бастады. Ноғайдың алғашқы үлкен әскери қолбасшылығы — Берке ханның Құлағуға қарсы соғысын қаржыландыру мақсатында ұйымдастырылған моңғолдардың [[Польша]]ға жасаған екінші ірі жорығында көрінді. Мұнда ол әйгілі моңғол қолбасшысы [[Боралдай (түменбасы)|Боралдайдың]] басшылығымен [[Төле Бұқа хан|Төлебұқамен]] бірге кіші қолбасшы ретінде қатысты. Осы жорықта Ноғай ерекше көзге түсіп, Сандомир, Краков және өзге де қалаларды тонауға ұшыратты.<ref>Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Ноғайдың әкесі Татар шамамен 1256–1265 жылдары [[Құлағу хан]]ның сарайында қызмет етіп жүрген кезінде қайтыс болды. == Билікке келуі == === Берке-Құлағу соғысы === 1262 жылы Алтын Орда мен Елхандар (Құлағу хандығы) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Бұған Берке мен Құлағудың бүкілмоңғолдық ұлы қаған тағына таласқан бөлек-бөлек үміткерлерді қолдауы себеп болды. Ноғайға Алтын Орда әскерінде өте жоғары рөл берілді; [[Рашид әд-Дин]] оны Беркенің «бас қолбасшысы» деп сипаттайды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Оның қарамағында 30 000 жауынгерден тұратын қол болды. Алғашында оған Елхандар мемлекетінің шекаралық аймақтарына барлау жорықтарын жасау тапсырылды. Ноғай [[Кавказ]] өңіріне бірнеше рет ірі күшпен барлау жасап, Құлағуды өзінің негізгі әскерімен солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр етті. Ол Ширамун бастаған жаудың алғы шебін талқандап, Кура өзеніне дейін жорық жасады, бірақ 1262 жылдың желтоқсанында Шабран маңында жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Seleznev">Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с.</ref> Осыдан кейін Ноғайға Құлағудың басып кіру әрекетіне тойтарыс беру міндеті жүктелді. Құлағу Беркенің иелігіне басып кіру үшін өз әскерімен солтүстікке қарай аттанып, Терек өзенінің бойында Ноғайдың әскерін қоршауға алғысы келді, бірақ олар жеткенде тек бос қалған лагерьді ғана тапты. Құлағудың сарбаздары лагерьді тонап жатқан сәтте, Ноғайдың әскері Терек өзенінің бойында тұтқиылдан шабуыл жасап, жауды қоршауға алып, қырып салды. Құлағу өз адамдарын жинап, бір күнге созылған қанды шайқас басталды; ұрыс өте шиеленісті өтті, бірақ Алтын Орданың алғашқы стратегиялық басымдығы тым жоғары еді. Елхандар әскері тас-талқан болып жеңілді, мыңдаған сарбаз қашуға әрекеттенгенде өзенге батып кетті, ал аман қалғандары [[Әзербайжан]]ға қарай бас сауғалады. Бұл жеңіс Ноғайдың Ордадағы беделін айтарлықтай асқақтатты және ол Берке ханның ең сенімді оң қолына айналды. [[1264 жыл]]дың тамызында [[Құбылай хан]] Берке, Құлағу және Шағатайдың мойындауымен ұлы қаған болып сайланған соң, соғыс іс жүзінде тоқтады. Алайда 1265 жылы Алтын Орда мен Елхандар арасындағы соғыс қайта жанданды. Ноғайға Елхандар мемлекетіне басып кіру міндеті жүктелді, бұл кезде ол жақты Құлағудың мұрагері Абақа хан басқарып отырған еді. Ол Парсы еліне басып кіріп, бірнеше аймақты тонағаннан кейін ғана Ақсу өзенінің бойында Абақаның әскерімен бетпе-бет кездесті. Болған шиеленісті әрі ауыр шайқаста Ноғай ауыр жараланып (бір көзінен айырылып), оның әскері шегінуге мәжбүр болды. Абақа оның әскерін толықтай жойып жіберу үшін Күре өзенінен өтіп, соңынан қуды, бірақ [[Берке хан]] қалың қолмен көмекке жеткен кезде Абақа кейін шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Pochekaev"/> === Византиялық Фракияға басып кіру === Дж. Дж. Сондерстің мәліметінше, 1265 жылы Ноғай Дунай өзені арқылы 20 000 жауынгерді бастап өтіп, өз алдындағы Византия күштерін талқандады және Фракия қалаларын ойрандады. Алайда, Никифор Григора бұл жорықты болгар патшасы Константин Тих жалдаған орда күштері жасады деп есептесе, [[Георгий Пахимер]] оларды Алтын Ордадан тәуелсіз әрекет еткен дербес татар жасағы ретінде сипаттайды. Бұл басып кіруді Ноғайдың өзі емес, [[Болгария]]мен одақтас жалдамалы әскерлер жүзеге асырған болуы мүмкін деген болжамға саяды. 1266 жылы Византия императоры Михаил VIII Палеолог одақ құруға асығып, өзінің некесіз туған қызы [[Евфросиния Палеологина]]ны Ноғайға әйелдікке берді.<ref>Успенский Ф. И. История Византийской империи. Т. 5. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1948.</ref> Ол Алтын Ордаға алым-салық ретінде көптеген құнды маталар жіберді және Орданың ресми ханымен емес, негізінен Ноғай арқылы байланыс орнатып, оның сенімді одақтасына айналды. Сондай-ақ ол Ноғайға інжу-маржандар, асыл тастар мен қымбат киімдер сыйлады, бұл Ноғайдың ұрыстан тыс уақытта әдетте киетін аң терілерін уақытша тастауына себеп болды. Дегенмен, Ноғай бұл асыл тастар мен киімдердің «найзағайдан қорғай алатынын, бас ауруын емдейтінін немесе денсаулықты жақсартатынын» мысқылмен сұрап, өз халқы киетін ит терісінің тұрмысқа әлдеқайда қолайлы әрі ыңғайлы екенін мақтан еткен делінеді. == Іс жүзіндегі билігі: 1266–1294 == Берке хан 1266 жылы қайтыс болды. Өзінің орасан зор саяси ықпалына қарамастан, Ноғай Алтын Орданың ресми тағын басып алуға ұмтылмады, ол Мәңгі-Темір ханның қарамағында қызмет етумен шектелді. Дегенмен, ол Днепр өзенінің батысындағы жерлерге толық бақылау орнатып, мемлекетті іс жүзінде (де-факто) өзі басқарды. Өзіне бағынышты түркі тайпаларынан бөлек, ол Галиция-Волынь русьтерін, осетіндерді және влахтардың бір бөлігін тікелей биледі. Сонымен қатар, ол дербес сыртқы саясат жүргізіп, Мәмлүк сұлтанатына өз елшілерін жіберді, Византия және Ильхандар мемлекетімен әулеттік неке одақтарын құрды және түрлі Еуропа корольдіктеріне жорықтар ұйымдастырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> === Болгария мен Византияға басып кіруі === 1271 және 1274 жылдары Ноғай Болгария мен Византияға қарсы жорықтар бастады. Алғашқы жорық кезінде Византия императоры Михаил VIII ашық шайқастан қашқақтап, Ноғайға өзінің қызын әйелдікке ұсынды. 1277 жылы Болгарияда Ивайлоның басшылығымен моңғолдарға қарсы ірі көтеріліс бұрқ ете түсті. Көтерілісшілер көптеген сарбаздар мен шонжарлардың қолдауына ие болып, моңғолдардың бір жасағын талқандады. Бұған жауап ретінде 1278–1279 жылдары Ноғай әскерді өзі бастап барып, болгар көтерілісшілерін тас-талқан етті, елді тонап, Ивайлоны Силистра бекінісінде қоршауға алды. Алайда, үш айдан кейін ол қоршауды тоқтатып, кейін шегінді. Осыдан кейін Ивайло моңғолдардың қоршауын бұзып шығып, Девина маңында Ноғайдың византиялық одақтастарын жеңді. 1280 жылға қарай Ивайло Византиямен соғысты тоқтатқысы келген өз жақтастарының, болгар ақсүйектерінің және моңғол жасақтарының қысымымен қолдауынан айырыла бастады. Болгар шонжарлары Георгий Тертер I-ні жаңа император (патша) етіп сайлады, бұл жағдай Ивайлоны Ноғайдан көмек сұрап, өзін қайтадан таққа отырғызуды өтінуге мәжбүр етті. Ноғай басында Ивайлоны жылы қабылдады, бірақ кейінгі бір салтанатты жиында Ивайло мен Иван Асен III-ні өзінің екі жағына отырғызып қойып, кенеттен Ивайлоны нұсқап: «Бұл менің әкем, император Михаил VIII-нің жауы, сондықтан өмір сүруге лайықты емес», — деді. Ивайло дәл сол жерде Ноғайдың күзетшілерінің қолынан қаза тапты. Ноғай болгар тағынан үміткер екінші тұлға — Иванды да өлтіруді ойлады, бірақ оның әйелі Евфросиния Иванның өмірін сақтап қалуды өтінген соң, Ноғай бұл райынан қайтты. Иванға Анатолияға қарай қашуға рұқсат берілді. Ноғай жаңа болгар патшасы Георгий Тертерді өзіне вассал (тәуелді билеуші) етті. Георгий Константинопольге қашқаннан кейін, Ноғай болгар тағына өзінің жақын серігі Смилецті отырғызып, Болгарияны Алтын Орданың қол астында берік ұстап тұрды. 1282 жылы Ноғай Константинопольге 4 000 моңғол сарбазын аттандырды. Бұл әскер оның қайын атасы, император Михаилға Фессалия билеушісі Иоанн I Дука бастаған көтерілісшілерді басуға көмектесуі керек еді. Алайда Михаил қайтыс болып, оның ізбасары Андроник II бұл одақтас әскерді Сербияға қарсы соғыста пайдаланды. == Әдебиет == * Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с. * Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда]] [[Санат:Алтын Орда билері]] [[Санат:Алтын Орда қолбасшылары]] jm53rbok40zp8t44jkktuj419g9k4wu 3693795 3693794 2026-11-09T07:27:30Z Sagzhan 29953 /* Іс жүзіндегі билігі: 1266–1294 */ 3693795 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Ноғай | Шынайы есімі = Ноғай (Иса Ноғай) | Суреті = Fuite de Noqaï.jpg | Атауы = Тоқта хан мен Ноғай арасындағы шайқас. 1430 жылғы минятюра | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] бас қолбасшысы | Лақап аты = Иса Ноғай, Қара Ноғай, орыс шежірелерінде: «патша» (царь) | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = XIII ғасырдың екінші жартысы (Берке ханның тұсынан бастап) | Басқаруын аяқтады = 1299 / 1300 жыл | Басқарған кезеңі = XIII ғасырдың соңы | Ізашары = | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Mұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = [[Берке хан]], [[Меңгу Темір хан]], [[Туда Меңгу хан]], [[Төле Бұқа хан]], [[Тоқта хан]] | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = Алтын Орданың беклербегі | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = XIII ғасыр | Басқаруын аяқтады_2 = 1300 жыл | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде мемлекеттің тең билеушісі болды. Днепрдің батысындағы аумақтарды (қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аймағын) шексіз бақылауда ұстады. Алтын Ордада ислам дінін ресми қабылдаған шонжарлардың бірі. | Діні = [[Ислам]] (Иса есімін қабылдаған) | Азаматтығы = Жошы ұлысы ([[Алтын Орда]]) | Туған күні = XIII ғасырдың бірінші жартысы | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1299 жыл / 1300 жыл | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = [[Жошы әулеті]] (Шыңғыс ханның шөбересі) | Туған кездегі есімі = | Әкесі = Татар (Тервалдың ұлы) | Анасы = | Жұбайы = [[Евфросиния Палеологина]] | Балалары = Шеге, Тури, Текә | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = Бас қолбасшы, Беклербек | Басқарды = Ноғай ұлысы (оң қанат әскері) | Шайқасы = Елхандармен соғыс, [[Еуропа]]ға жасалған жорықтар, [[Тоқта хан]]мен билік үшін болған ішкі қақтығыстар | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = Nogai Khan }} '''Ноғай''' немесе '''Иса Ноғай''' (көне түркі: نوغای; сондай-ақ ''Ногай, Нохай, Ноқай, Қара Нохай''; 1299/1300 ж. қаза тапқан) — [[Алтын Орда|Жошы ұлысының]] әскербасы, қолбасшысы әрі өз заманының «хан сайлаушысы» (киңмейкер).<ref name="wiki-nogai">[https://wikipedia.org½%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9 Ногай] {{Deadlink|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — Википедия.</ref> Оның арғы атасы [[Шыңғыс хан]]ның үлкен ұлы — [[Жошы хан]]. Өзі Алтын Орданы ресми түрде ешқашан басқармағанымен, іс жүзінде сол заманда билікте болған кез келген ханмен қатар мемлекеттің тең билеушісі болды және [[Днепр]]дің батысындағы аумақтарды шексіз бақылауда ұстады. Қуаты тасып тұрған шақта Ноғай [[Еуропа]]дағы ең ықпалды адамдардың біріне айналды және Алтын Орданың шынайы басшысы ретінде қабылданды. Орыс шежірелері оған «патша» (царь) лақап лауазымын берсе,<ref name="wiki-nogai"/> Қырымдағы францискан миссионерлері оны «императордың тең билеушісі» деп атаған. Сонымен қатар, Ноғай [[Ислам]] дінін ресми қабылдаған Алтын Орда шонжарларының бірі ретінде танымал. == Есімінің мағынасы == Француз тарихшысы Поль Пеллио «Ноқай» есімі «ит» деген мағынаны білдіретінін жазған. Моңғол тілінде «нохой» (моңғ. ᠨᠣᠬᠠᠢ) сөзі тікелей «ит» дегенді білдіргенімен, сол заманның контексінде бұл есім жағымсыз немесе қорлау мағынасында қолданылмаған. Ол тұста моңғолдар арасында адамдарды «ит» деп атау, тіпті қазіргі уақытта да ер адамдарға қатысты «нохдууд» («иттер»/«жігіттер») деп сөз бастау қалыпты жағдай саналады. Шыңғыс ханның өзі де ең қабілетті, сенімді қолбасшыларын «соғыс иттері» деп атаған. Бұл атау көшпелілер тұрмысында иттің аңшылықтағы, күзеттегі маңызының жоғары болуынан және наным-сенімдерінде үлкен рөл атқаруынан туындаса керек. Британдық тарихшы Дж. Дж. Сондерстің пікірінше, балаға «Ит» деп есім беру — оны жын-перілер мен тіл-көзден қорғау (яғни, жын-перілер итке қызықпайды деген сеніммен) мақсатында жасалған. Сонымен қатар, моңғолдар қасқырды да жиі «дала иті» деп атаған. == Жастық шағы == Ноғай — Жошының ұлы Тервалдан туған Татардың (немесе Тутардың) отбасында дүниеге келген. Әкесі қайтыс болғаннан кейін ол атасының үлесіне тиген иелікті басқарды. Моңғолдардың Еуропаға жасаған жорығынан кейін, Бату хан Ноғайды бір түмен (10 000 жауынгер) әскерімен бірге шекаралық күзет ретінде қазіргі [[Молдова]] мен [[Румыния]] аумағында қалдырды. Ол Берке ханның, сондай-ақ [[Бату хан]] мен Орда Еженнің немере інісі болды. Берке ханның тұсында ол ықпалды әрі өршіл әскербасыға айналды. Өмірінің соңғы жылдарында [[Берке хан]] өз інісі Ноғайға көбірек жауапкершілік жүктей бастады. Ноғайдың алғашқы үлкен әскери қолбасшылығы — Берке ханның Құлағуға қарсы соғысын қаржыландыру мақсатында ұйымдастырылған моңғолдардың [[Польша]]ға жасаған екінші ірі жорығында көрінді. Мұнда ол әйгілі моңғол қолбасшысы [[Боралдай (түменбасы)|Боралдайдың]] басшылығымен [[Төле Бұқа хан|Төлебұқамен]] бірге кіші қолбасшы ретінде қатысты. Осы жорықта Ноғай ерекше көзге түсіп, Сандомир, Краков және өзге де қалаларды тонауға ұшыратты.<ref>Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Ноғайдың әкесі Татар шамамен 1256–1265 жылдары [[Құлағу хан]]ның сарайында қызмет етіп жүрген кезінде қайтыс болды. == Билікке келуі == === Берке-Құлағу соғысы === 1262 жылы Алтын Орда мен Елхандар (Құлағу хандығы) арасында азамат соғысы бұрқ ете түсті. Бұған Берке мен Құлағудың бүкілмоңғолдық ұлы қаған тағына таласқан бөлек-бөлек үміткерлерді қолдауы себеп болды. Ноғайға Алтын Орда әскерінде өте жоғары рөл берілді; [[Рашид әд-Дин]] оны Беркенің «бас қолбасшысы» деп сипаттайды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> Оның қарамағында 30 000 жауынгерден тұратын қол болды. Алғашында оған Елхандар мемлекетінің шекаралық аймақтарына барлау жорықтарын жасау тапсырылды. Ноғай [[Кавказ]] өңіріне бірнеше рет ірі күшпен барлау жасап, Құлағуды өзінің негізгі әскерімен солтүстікке қарай жылжуға мәжбүр етті. Ол Ширамун бастаған жаудың алғы шебін талқандап, Кура өзеніне дейін жорық жасады, бірақ 1262 жылдың желтоқсанында Шабран маңында жеңіліске ұшырап, шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Seleznev">Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с.</ref> Осыдан кейін Ноғайға Құлағудың басып кіру әрекетіне тойтарыс беру міндеті жүктелді. Құлағу Беркенің иелігіне басып кіру үшін өз әскерімен солтүстікке қарай аттанып, Терек өзенінің бойында Ноғайдың әскерін қоршауға алғысы келді, бірақ олар жеткенде тек бос қалған лагерьді ғана тапты. Құлағудың сарбаздары лагерьді тонап жатқан сәтте, Ноғайдың әскері Терек өзенінің бойында тұтқиылдан шабуыл жасап, жауды қоршауға алып, қырып салды. Құлағу өз адамдарын жинап, бір күнге созылған қанды шайқас басталды; ұрыс өте шиеленісті өтті, бірақ Алтын Орданың алғашқы стратегиялық басымдығы тым жоғары еді. Елхандар әскері тас-талқан болып жеңілді, мыңдаған сарбаз қашуға әрекеттенгенде өзенге батып кетті, ал аман қалғандары [[Әзербайжан]]ға қарай бас сауғалады. Бұл жеңіс Ноғайдың Ордадағы беделін айтарлықтай асқақтатты және ол Берке ханның ең сенімді оң қолына айналды. [[1264 жыл]]дың тамызында [[Құбылай хан]] Берке, Құлағу және Шағатайдың мойындауымен ұлы қаған болып сайланған соң, соғыс іс жүзінде тоқтады. Алайда 1265 жылы Алтын Орда мен Елхандар арасындағы соғыс қайта жанданды. Ноғайға Елхандар мемлекетіне басып кіру міндеті жүктелді, бұл кезде ол жақты Құлағудың мұрагері Абақа хан басқарып отырған еді. Ол Парсы еліне басып кіріп, бірнеше аймақты тонағаннан кейін ғана Ақсу өзенінің бойында Абақаның әскерімен бетпе-бет кездесті. Болған шиеленісті әрі ауыр шайқаста Ноғай ауыр жараланып (бір көзінен айырылып), оның әскері шегінуге мәжбүр болды. Абақа оның әскерін толықтай жойып жіберу үшін Күре өзенінен өтіп, соңынан қуды, бірақ [[Берке хан]] қалың қолмен көмекке жеткен кезде Абақа кейін шегінуге мәжбүр болды.<ref name="Pochekaev"/> === Византиялық Фракияға басып кіру === Дж. Дж. Сондерстің мәліметінше, 1265 жылы Ноғай Дунай өзені арқылы 20 000 жауынгерді бастап өтіп, өз алдындағы Византия күштерін талқандады және Фракия қалаларын ойрандады. Алайда, Никифор Григора бұл жорықты болгар патшасы Константин Тих жалдаған орда күштері жасады деп есептесе, [[Георгий Пахимер]] оларды Алтын Ордадан тәуелсіз әрекет еткен дербес татар жасағы ретінде сипаттайды. Бұл басып кіруді Ноғайдың өзі емес, [[Болгария]]мен одақтас жалдамалы әскерлер жүзеге асырған болуы мүмкін деген болжамға саяды. 1266 жылы Византия императоры Михаил VIII Палеолог одақ құруға асығып, өзінің некесіз туған қызы [[Евфросиния Палеологина]]ны Ноғайға әйелдікке берді.<ref>Успенский Ф. И. История Византийской империи. Т. 5. М.-Л.: Издательство АН СССР, 1948.</ref> Ол Алтын Ордаға алым-салық ретінде көптеген құнды маталар жіберді және Орданың ресми ханымен емес, негізінен Ноғай арқылы байланыс орнатып, оның сенімді одақтасына айналды. Сондай-ақ ол Ноғайға інжу-маржандар, асыл тастар мен қымбат киімдер сыйлады, бұл Ноғайдың ұрыстан тыс уақытта әдетте киетін аң терілерін уақытша тастауына себеп болды. Дегенмен, Ноғай бұл асыл тастар мен киімдердің «найзағайдан қорғай алатынын, бас ауруын емдейтінін немесе денсаулықты жақсартатынын» мысқылмен сұрап, өз халқы киетін ит терісінің тұрмысқа әлдеқайда қолайлы әрі ыңғайлы екенін мақтан еткен делінеді. == Іс жүзіндегі билігі: 1266–1294 == Берке хан 1266 жылы қайтыс болды. Өзінің орасан зор саяси ықпалына қарамастан, Ноғай Алтын Орданың ресми тағын басып алуға ұмтылмады, ол [[Меңгу Темір хан]]ның қарамағында қызмет етумен шектелді. Дегенмен, ол Днепр өзенінің батысындағы жерлерге толық бақылау орнатып, мемлекетті іс жүзінде (де-факто) өзі басқарды. Өзіне бағынышты түркі тайпаларынан бөлек, ол Галиция-Волынь русьтерін, осетіндерді және влахтардың бір бөлігін тікелей биледі. Сонымен қатар, ол дербес сыртқы саясат жүргізіп, Мәмлүк сұлтанатына өз елшілерін жіберді, Византия және Ильхандар мемлекетімен әулеттік неке одақтарын құрды және түрлі Еуропа корольдіктеріне жорықтар ұйымдастырды.<ref name="Pochekaev">Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с.</ref> === Болгария мен Византияға басып кіруі === 1271 және 1274 жылдары Ноғай Болгария мен Византияға қарсы жорықтар бастады. Алғашқы жорық кезінде Византия императоры Михаил VIII ашық шайқастан қашқақтап, Ноғайға өзінің қызын әйелдікке ұсынды. 1277 жылы Болгарияда Ивайлоның басшылығымен моңғолдарға қарсы ірі көтеріліс бұрқ ете түсті. Көтерілісшілер көптеген сарбаздар мен шонжарлардың қолдауына ие болып, моңғолдардың бір жасағын талқандады. Бұған жауап ретінде 1278–1279 жылдары Ноғай әскерді өзі бастап барып, болгар көтерілісшілерін тас-талқан етті, елді тонап, Ивайлоны Силистра бекінісінде қоршауға алды. Алайда, үш айдан кейін ол қоршауды тоқтатып, кейін шегінді. Осыдан кейін Ивайло моңғолдардың қоршауын бұзып шығып, Девина маңында Ноғайдың византиялық одақтастарын жеңді. 1280 жылға қарай Ивайло Византиямен соғысты тоқтатқысы келген өз жақтастарының, болгар ақсүйектерінің және моңғол жасақтарының қысымымен қолдауынан айырыла бастады. Болгар шонжарлары Георгий Тертер I-ні жаңа император (патша) етіп сайлады, бұл жағдай Ивайлоны Ноғайдан көмек сұрап, өзін қайтадан таққа отырғызуды өтінуге мәжбүр етті. Ноғай басында Ивайлоны жылы қабылдады, бірақ кейінгі бір салтанатты жиында Ивайло мен Иван Асен III-ні өзінің екі жағына отырғызып қойып, кенеттен Ивайлоны нұсқап: «Бұл менің әкем, император Михаил VIII-нің жауы, сондықтан өмір сүруге лайықты емес», — деді. Ивайло дәл сол жерде Ноғайдың күзетшілерінің қолынан қаза тапты. Ноғай болгар тағынан үміткер екінші тұлға — Иванды да өлтіруді ойлады, бірақ оның әйелі Евфросиния Иванның өмірін сақтап қалуды өтінген соң, Ноғай бұл райынан қайтты. Иванға Анатолияға қарай қашуға рұқсат берілді. Ноғай жаңа болгар патшасы Георгий Тертерді өзіне вассал (тәуелді билеуші) етті. Георгий Константинопольге қашқаннан кейін, Ноғай болгар тағына өзінің жақын серігі Смилецті отырғызып, Болгарияны Алтын Орданың қол астында берік ұстап тұрды. 1282 жылы Ноғай Константинопольге 4 000 моңғол сарбазын аттандырды. Бұл әскер оның қайын атасы, император Михаилға Фессалия билеушісі Иоанн I Дука бастаған көтерілісшілерді басуға көмектесуі керек еді. Алайда Михаил қайтыс болып, оның ізбасары Андроник II бұл одақтас әскерді Сербияға қарсы соғыста пайдаланды. == Әдебиет == * Почекаев Р. Ю. Цари ордынские. Биографии ханов и правителей Золотой Орды. — СПб.: Евразия, 2010. — 408 с. * Селезнев Ю. В. Элита Золотой Орды. — Казань: Фэн АН РТ, 2015. — 543 с. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда]] [[Санат:Алтын Орда билері]] [[Санат:Алтын Орда қолбасшылары]] 9a2awiydmeq65l20xhrkbwi08rhobhb 0 50357 3693446 3375774 2026-11-08T14:26:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693446 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Нубиялықтар |төл атауы = нуба |сурет = [[Image:Anglo-Egyptian Sudan Nubian woman.jpg‎|thumb|Нубилық, 1900 жыл]] |сурет тақырыбы = |саны = 2,3 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Судан}} |саны1 = 1,2 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Мысыр}} |саны2 = 1,1 млн. |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[нуба тілі]] |діні = [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Нубиялықтар''' (өз атауы ''нуба'') — Солтүстік Африкадағы халықтар тобы. Олар [[Судан]]ның солтүстігіндегі және [[Мысыр|Египеттің]] оңтүстік-шығысындағы [[Нубия]] тарихи аймағында тұрады. Өздерінің жерінің солтүстік бөлігін су басу нәтижесінде Нубияның бір бөлігі Египет қалаларына және Суданның шығысына көшті. Судандағы Кордофан үстіртінде таулы нубиялықтар (карко, гулфан, диллинг, вали, кадару, т.б.) тұрады. Дарфур үстіртінде (Суданның батысында) биргидтер тұрады. Жалпы саны 2,3 млн-дай, оның 1,2 млн-ы Суданды мекендейді (2000). Кейбір топтары арабтармен толық араласып кеткен.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://bre.mkrf.ru/ethnology/text/2673019 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230822063303/https://bre.mkrf.ru/ethnology/text/2673019 |date=2023-08-22 }}</ref> == Тілі == Ніл-Сахара тіл шоғырының шари-ніл тобындағы [[нуба тілі]]нде сөйлейді. Көне Нубия тілін сақтаған махас-фадидиса және донгола-кунуз диалектілеріне бөлінеді. Жазуы [[араб әліпбиі]] негізінде. [[Араб тілі]] де кең тараған.<ref>Нубийцы https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/295032</ref> == Діні == Діні бойынша – [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]].<ref>Нубийцы http://www.etnosy.ru/taxonomy/term/344</ref> == Тарихы == Нубиядағы бірінші мемлекет (Куш патшалығы) б.з.б. 3-мыңжылдықтың соңында пайда болды. Б.з.б. 1-мыңжылдықта құрылған Мероит патшалығы б.з.б. 8 – 7 ғ-ларда бүкіл Ніл жазығына өз билігін орнатты. Б.з. алғашқы ғасырларында Нубия мероит әліпбиі негізінде өз жазуын қалыптастырғанымен, оны 9 – 10 ғасырларда араб әліпбиі ығыстырып шығарды. Орта ғасырларда Нубия аумағынданда Аксум (2–11 ғ-лар), Мукурра (6–7 ғ-лар) және [[Алоа]] (6–15 ғ-лар), Сеннар (16–19 ғ-лар) мемлекеттері өмір сүрді. == Кәсібі == Негізгі дәстүрлі кәсіптері суармалы [[егіншілік]] (астық, бау-бақша, бақша, май және құрма және т.б.), мал өсіру (ұсақ және ірі қара мал, бір өркешті түйе), құс шаруашылығы (көгершін, [[тауық]], қаз) және [[балық аулау]]. Керамика, тері, зергерлік қолөнер, ағаш ою өнері жоғары дамыған. Нубиялықтардың едәуір бөлігі жалдамалы жұмыс істейді. Кейбір ауылдарда ересек еркектердің көпшілігі жұмысқа жалдануға кетеді.<ref>Народы и культуры Нубийцы https://travel-journal.ru/ethno/41/1102/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021221404/https://travel-journal.ru/ethno/41/1102/ |date=2019-10-21 }}</ref> == Өмір салты == Дәстүрлі қоныстары үлкен ауыл немесе шағын қалашық болып келеді. Тұрғын үйлері шикі кірпіштерден салынып, оның биік қасбеті символдық бейнелермен боялған, үлкен отбасына арналады. Дәстүрлі киімдері Египет және Судан арабтарының киімдеріне ұқсас (кең көйлек, шалбар және галабея), ер адамдар еуропалы үлгідегі костюм де киеді. Негізгі тағамдары – құрма, жұқа нан мен сары май, дәмдеуіштер қосылып, дәнді дақылдар мен бұршақ тұқымдастардан дайындалатын мәзірлер. Олар жаңа піскен көкөністер мен жемістерді көп тұтынады. Фольклор нубия тілінде де, араб тілінде де айтылатын әндермен сипатталады.<ref>народы мира / Нубийцы http://www.etnolog.ru/people.php?id=NUBI</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Судан халықтары]] [[Санат:Мысыр халықтары]] sgi6cugse0bvqnr1w73htjv8fsb31t1 0 51004 3693417 3384494 2026-11-08T12:41:36Z ~2026-59281-63 188305 /* */ 3693417 wikitext text/x-wiki '''Есмұханбет Сайдахметұлы Смайылов''' ([[1946]] жылы туған, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]], [[Қызылкесік]] ауылы) – функциялар және функционалды талдау саласындағы маман, физика-математика ғылымдарының докторы ([[1998]]), [[профессор]] ([[1993]]). * ҚазМУ-ды ([[1968]], қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) және Қазақстан ҒА-ның [[Математика, информатика және механика институты|Математика және механика институты]]ның аспирантурасын ([[1971]]) бітірген. * [[Қарағанды педагогика институты]]нда (қазіргі [[Қарағанды мемлекеттік университеті]]) оқытушы, аға оқытушы, [[доцент]], математикалық талдау кафедрасының меңгерушісі, математика факультетінің деканы, профессор ([[1972]]–[[2003]]) қызметтерін атқарды. * [[2004]] жылдан [[ҚР]] [[Қолданбалы математика институты]]ның директоры. ==Шығармалары== * [[70]]-тен астам ғылыми жарияланым мен 1 [[монография]]ның авторы.<ref>Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы</ref> * Теоремы типа Пэли для кратных рядов Фурье по обобщенным системам типа Хаара ([[2001]]); * Теоремы вложения для пространств О. В. Бесова с мультипликативным базисом Прайса ([[2003]])<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:1946 жылы туғандар]] [[Санат:Тарбағатай ауданында туғандар]] [[Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] [[Санат:Математика, информатика және механика институты түлектері]] [[Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті оқытушылары]] [[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті декандары]] [[Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары]] [[Санат:Қолданбалы математика институтының директорлары]] fqp6mhoo77189k463h1idl21pl8x392 0 52411 3693581 3384516 2026-11-08T19:35:43Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693581 wikitext text/x-wiki '''Орақ Жолмырзаұлы Әлиев''' (1.1.[[1946]] жылы туған, [[Қызылорда облысы]] [[Қазалы ауданы]] [[3-ауыл]]ы) – [[экономика]] ғылымның докторы ([[2004]]), [[профессор]] Қазалы ауыл шаруашылықтың техникумын ([[1965]]), [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-дың]] (қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]) филосия-экономикалық факультетiн ([[1974]]) бiтiрген. [[1974]] жылы Қазақстан Ғылым Академиясының [[Экономикалық институты]]нда экономист, [[1975–1985]] жылы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазМУ-дың]] саяси экономия кафедрасында [[ассистент]], аға оқытушы, [[1985–1999]] жылы осы университет жанындағы [[Қоғамдық]] ғылымдар оқытушыларының бiлiктiлiгiн жетілдіру институтында [[доцент]], кафедра меңгерушiсi болды. [[1992]] жылы «[[Тұран]]» жекеменшiк университетінде оқу iсi жөнiндегi [[проректор]] қызметiн атқарды.[[2005]] жылдан [[Астана]] қаландағы «[[Тұран–Астана]]» университетiнiң ректоры. Ғылыми жұмыстарының негiзгi бағыты жер меншiгi мәселесi, жер рентасы теориясы, жалпы [[ғылым]] туралы тұжырымдамаларға арналған. Әлиев 150-ден астам еңбектiң, оның iшiнде екi ғылыми [[монография]]ның, бiрнеше оқу-әдiстемелiк құралдардың авторы. ==Сыртқы сілтемелер== * [http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&id=739]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://menkazakpyn.ucoz.kz/news/n_rly_k_sh_turaly_ne_bilesiz/2010-05-10-69] * [https://web.archive.org/web/20160305090159/http://www.keu.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=111&Itemid=78] <ref name=source1>Қазақ энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:1946 жылы туғандар]] {{stub}} svmor47iqzdvqs9sks0scdcwxbh4v5d 10 58856 3693809 3688666 2026-11-09T07:49:10Z Nurken 111493 3693809 wikitext text/x-wiki {{Басты бет/Түйін | түйін = {{Flatlist|'''[[Портал:Ағымдағы оқиғалар|Ағымдағы оқиғалар]]:''' [[Ирандағы соғыс (2026)|Ирандағы соғыс]]{{*}}[[Ауғанстан–Пәкістан соғысы]]{{*}}[[Газадағы соғыс|Газа соғысы]]{{*}}[[Судандағы үшінші азамат соғысы|Судандағы азамат соғысы]]{{*}}[[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] <Small>([[Ресейдің Украинаға басып кіру хронологиясы (2022 жылдан бастап)|хронологиясы]])</small> }} <!-- Ағымдағы оқиғалардың бірінің суреттемесі --> [[Сурет:Harry Kane England v Ghana 23 June 2026-219 (cropped).jpg|оңға|100px]] <!-- Нақты оқиғалар --> * [[27 қазан]] — жылдың үздік футболшысына берілетін '''[[Алтын доп (France Football)|Алтын доп]]''' жүлдесін '''[[Харри Кейн]]''' (''суретте'') иеленді. * [[25 қазан]] — 2012 жылдан биліктегі [[Серб озық партиясы]] '''[[Сербиядағы парламент сайлауы (2026)|Сербиядағы парламент сайлауы]]нда''' жеңілді. * [[25 қазан]] — '''[[Бразилиядағы жалпы сайлау (2026)|Бразилиядағы жалпы сайлау]]дың''' 2-айналымы нәтижесінде [[Луис Инасиу Лула да Силва]] президент болып қайта сайланды. * [[24 қазан]] — [[Армения|Армян]] әншісі [[Наре Керобян|Наре]] '''[[Junior Eurovision ән байқауы 2026|Junior Eurovision 2026 ән байқауында]]''' «BOO!» әнімен жеңіске жетті. * [[24 қыркүйек]] — әскери оқу-жаттығу кезінде [[Қазақстан Әскери-теңіз күштері]]нің 14 сарбазы [[Каспий теңізі]]нде '''[[Каспий теңізіндегі әскерилер қазасы|қаза тапты]]'''. * [[22 қыркүйек]] — [[Нью-Йорк]] қаласында '''[[Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы|БҰҰ Бас ассамблеясы]]ның [[БҰҰ Бас Ассамблеясының сексен бірінші сессиясы|81-сессиясы]]''' бастау алды. {{Flatlist| *'''[[2026 жылы қайтыс болғандар тізімі|Жақында қайтыс болғандар]]:''' [[Надежда Андреевна Лушникова|Надежда Лушникова]]{{*}}[[Патрик Стюарт]]{{*}}[[Ар Джей Митт]]{{*}}[[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов|Бәкір Баяхунов]]{{*}}[[V Харальд]]{{*}}[[Ратко Младич]]{{*}}[[Долли Партон]] }} }} <noinclude> {{doc}} </noinclude> 3vwtmmxwacjsvwee7zx1nkomq3mx7ag 0 63692 3693614 3519401 2026-11-09T00:54:09Z Casserium 68287 /* */ 3693614 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Инвестиция комитеті |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[8 қараша]] [[1996 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, Астана қаласы, Дінмұхамед Қонаев көшесі, 31 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = Рауан Тілеулин |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/invest?lang=kk |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Инвестиция комитеті''' — инвестицияларды тарту жөнінде мемлекеттік инвестициялық саясатты іске асыру салаларында Министрліктің стратегиялық функцияларын орындауға қатысушы [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі]]нің ведомствосы. == Тарихы == 1996 жылы ҚР Инвестициялар жөнiндегi мемлекеттiк комитетi құрылып, 1999 жылы ол ҚР Инвестициялар жөніндегі агенттігі болып қайта ұйымдастырылды. 2000 жылы агенттік таратылып, функциялары мен өкілеттіктері ҚР Сыртқы істер министрлігіне берілді. 2002 жылы Инвестиция комитеті ҚР Сыртқы істер министрлігінен ҚР Индустрия және сауда министрлігіне, 2010 жылы ҚР Индустрия және жаңа технологиялар министрлігіне, 2014 жылы ҚР Инвестициялар және даму министрлігіне берілсе, 2018 жылдан бастап ҚР Сыртқы істер министрлігінің құрамына кіреді. == Міндеттері == * Инвестицияларды тарту жөнінде мемлекеттік инвестициялық саясатты іске асыру, инвестициялық жобалардың іске асыру және мониторинг шаралардың қамтамасыз ету<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G19IY111433 "Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Инвестиция комитеті" республикалық мемлекеттік мекемесінің ережесін бекіту туралы]</ref> == Құрылымы == == Төрағалары == # [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1996—1998) # [[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]] (1998—1999) # Әнуар Сәйденов (01.1999-08.1999) # Вадим Зверьков (2002) # Ерлан Әбілдаев (06.2002-06.2003) # Ерлан Аринов (2003—2006) # Тимур Нұрашев (2006—2010) # Асылхан Серіков (2010—2013) # Ерлан Хаиров (02.2013-05.2016) # Сапарбек Тұяқбаев (10.2016-11.2017) # Ерлан Хаиров (01.2018-12.2018) # Бақыт Батыршаев (03.2019-07.2019) # Рустам Исатаев (08.2019-10.2020) # Аскар Шоқыбаев (10.2020-08.2021) # Ардақ Зебешев (09.2021-02.2024) # Ғабидолла Оспанқұлов (02.2024 бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|И]] 4r1t65x03g4v5njdihjpyz8we246qzu 3693615 3693614 2026-11-09T00:55:02Z Casserium 68287 /* Төрағалары */ 3693615 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Инвестиция комитеті |қысқартылған атауы = |шынайы атауы = |шынайы атауы1 = |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{KAZ}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = [[8 қараша]] [[1996 жыл]] |ізашары1 = |ізашары2 = |таратылған жылы = |ізбасары = |бағынады = |штаб-пәтері = 010000, Астана қаласы, Дінмұхамед Қонаев көшесі, 31 |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = Рауан Тілеулин |басшылықтың лауазымы1 = Төрағасы |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/invest?lang=kk |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Инвестиция комитеті''' — инвестицияларды тарту жөнінде мемлекеттік инвестициялық саясатты іске асыру салаларында Министрліктің стратегиялық функцияларын орындауға қатысушы [[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі]]нің ведомствосы. == Тарихы == 1996 жылы ҚР Инвестициялар жөнiндегi мемлекеттiк комитетi құрылып, 1999 жылы ол ҚР Инвестициялар жөніндегі агенттігі болып қайта ұйымдастырылды. 2000 жылы агенттік таратылып, функциялары мен өкілеттіктері ҚР Сыртқы істер министрлігіне берілді. 2002 жылы Инвестиция комитеті ҚР Сыртқы істер министрлігінен ҚР Индустрия және сауда министрлігіне, 2010 жылы ҚР Индустрия және жаңа технологиялар министрлігіне, 2014 жылы ҚР Инвестициялар және даму министрлігіне берілсе, 2018 жылдан бастап ҚР Сыртқы істер министрлігінің құрамына кіреді. == Міндеттері == * Инвестицияларды тарту жөнінде мемлекеттік инвестициялық саясатты іске асыру, инвестициялық жобалардың іске асыру және мониторинг шаралардың қамтамасыз ету<ref>[https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G19IY111433 "Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігінің Инвестиция комитеті" республикалық мемлекеттік мекемесінің ережесін бекіту туралы]</ref> == Құрылымы == == Төрағалары == # [[Ахметжан Смағұлұлы Есімов|Ахметжан Есімов]] (1996—1998) # [[Ораз Әлиұлы Жандосов|Ораз Жандосов]] (1998—1999) # Әнуар Сәйденов (01.1999-08.1999) # Вадим Зверьков (2002) # Ерлан Әбілдаев (06.2002-06.2003) # Ерлан Аринов (2003—2006) # Тимур Нұрашев (2006—2010) # Асылхан Серіков (2010—2013) # Ерлан Хаиров (02.2013-05.2016) # Сапарбек Тұяқбаев (10.2016-11.2017) # Ерлан Хаиров (01.2018-12.2018) # Бақыт Батыршаев (03.2019-07.2019) # Рустам Исатаев (08.2019-10.2020) # Аскар Шоқыбаев (10.2020-08.2021) # Ардақ Зебешев (09.2021-02.2024) # Ғабидолла Оспанқұлов (02.2024-11.2026) # Рауан Тілеулин (11.2026 бастап) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қазақстан Республикасының министрліктері}} [[Санат:Қазақстан Республикасының комитеттері|И]] rlly5n3r8w5q7docw67zqpa1zotdqg7 0 71610 3693462 3516967 2026-11-08T15:06:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693462 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Humaniris.jpg|нобай|''Нұрлы қабық''.]] '''Нұрлы қабық''' (радужная оболочка); (лат. iris — нұрлы) — [[тамырлы қабық]]тың ең алдыңғы бөлiгi, көздiң алдыңғы және артқы қуыстарын бөлiп тұрады. Нұрлы қабықта бес: алдыңғы [[эпителий]]; сыртқы шекаралық; тамырлы; iшкi шекаралық және артқы бояутектi эпителий қабаттарын ажырайды.<ref>[http://ebooks.semgu.kz/content.php?cont=d;846 Көру ағзасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191118061105/http://ebooks.semgu.kz/content.php?cont=d;846 |date=2019-11-18 }}</ref> Нұрлы қабықтың ортасындағы кішірейіп, кеңейіп тұратын тесікті [[қарашық]] деп атайды. Нұрлы қабықта көздің түсін анықтайтын бояғыш пигментті жасушалар (пигментоциттер) болады. Нұрлы қабықта қарашықты тарылтып және кеңейтіп тұратын бірыңғай салалы ет жасушалары - [[миоцит]]тер орналасады. Нұрлы қабық көз алмасына өтетін жарық сәулелерінің мөлшерін реттеп, диафрагманың қызметін атқарады.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ - Алматы: "Сөздік-Словарь", 2009. ISBN 9965-822-54-9</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} {{Көз}} [[Санат:Көз]] tvz0juhwveanesn9ryvie3wk1ouj5b7 0 83617 3693765 3578511 2026-11-09T06:57:09Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693765 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Сайын Мұратбеков |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1936 |Туған жері = [[Қоңыр (Ескелді ауданы)|Қоңыр]], {{туғанжері|Ескелді ауданы|Ескелді ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ КСР]] |Қайтыс болған күні = 13.3.2007 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{Flagicon|USSR}} [[КСРО]] → {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[жазушы]], [[проза]]ик |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[ауыл прозасы]] |Жанры = [[повесть]], [[әңгіме]] |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = [[1961]] |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Сайын Мұратбеков (1936–2007)''' – қазақ жазушысы. == Өмірбаяны == [[1936 жыл]]дың [[15 қазан]]да [[Алматы облысы]]ның [[Қапал ауданы]]ндағы [[Қоңыр ауылы]]нда туған. [[Найман]] руынан шыққан.<ref>https://abai.kz/post/3793</ref> 1957-1963 жж. ҚазМУ-де сырттай оқыған, [[1971 жыл]]ы [[Мәскеу]]дегі [[Жоғары әдеби курс]]ты бітірген. 1954-1962 жж. туған ауылында колхозшы, мұғалім, аудандық, облыстық газеттердің әдеби қызметкері, 1962-1972 жж. [[«Жұлдыз» журналы]]нда, [[«Қазақ әдебиеті» газеті]]нде бөлім меңгерушісі, [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда кеңесші, [[Көркем әдебиетті насихаттау бюросы]]ның директоры, 1972-1977 жж. Қазақстан КП Орталық Комитетінде жауапты қызметкер, 1977-1980 жж. «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы, 1980-1984 жж. [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның хатшысы, 1984-1986 жж. [[«Жазушы» баспасы]]ның директоры, 1988-1991 жж. ҚЖО-ның екінші хатшысы болған. XI сайланған [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты. == Шығармашылығы == Жазушының алғашқы шығармалары 50-жылдардың аяғында жариялана бастаған. Содан бергі уақытта әңгімелері мен повестерінің «Менің қарындасым» (1961), «Ауыл оты» (1964), «Көкорай» (1967), «Отау үй» (1968), «Жабайы алма» (1972), «Дос іздеп жүрмін» (1973) жинақтары, таңдамалы шығармаларының бір томдығы (1981), 1986 және 1991 жж. екі томдығы, [[2004 жыл]]ы «Ескек жел» атты әңгімелер жинағы жарық көрген. [[1989 жыл]]ы «Қалың қар», [[1995 жыл]]ы «Өліара» повестері кітап боп шықты. Шығармалары көптеген шетел тілдеріне аударылып, жақсы сұраныс тапқан. Алматы баспаларынан орыс тілінде «Дом молодых», «Камен тугай», «Дикая яблоня», т.б. кітаптары, Мәскеу баспаларынан әр жылдары жарық көрген «Дикая яблоня», «На вершине Учкары», «Запах полыни», «У теплого родника», т.б. кітаптары, [[Ташкент]]те өзбек тілінде «Евшан иісі», [[Қазан (қала)|Қазан]]да татар тілінде «Әрем иісі», украин, белорус, грузин, армян, Әзірбайжан, литва, т.б. туыстас халықтар тілдерінде әңгіме, повестері, араб тілінде «Жусан иісі» повестері мен әңгімелері жеке кітап болып шықты. Жазушының сценарийі бойынша Тел өскен ұл атты көркем фильм жарық көрген. Сайын Мұратбековтың сценарийі бойынша көптеген театралдық көріністер қойылған. Аударма саласында [[Әнуар Әлімжанов]]тың белгілі роман-повестерін, сондай-ақ Г.Толмачевтің Д.Қонаев, Н.Назарбаев туралы деректі повестерін Алекс ла Гуманың «Тас ғалам» романын қазақшалаған. «Тел өскен ұл» (реж. Ш.Бейсенбаев, 1976) кинофильм сценарийінің авторы. == Марапаттары == 2003 жылы «Жабайы алма» повесі үшін [[Тәуелсіз «Тарлан» сыйлығы]]ның лауреаты атанды. [[«Құрмет Белгісі» ордені]]мен марапатталған. [[1990 жыл]]ы «Қалың қар» повесі үшін Қазақстан Жазушылар одағының М. Әуезов атындағы әдеби сыйлығы, [[1998 жыл]]ы [[Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері]] атағы берілген. [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығы]]ның лауреаты (2006).<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> == Әдеби мұра== Сайын Мұратбековтің шығармалары қазақ әдебиетінде ауыл өмірін, адам тағдырын және соғыс жылдарындағы бала психологиясын бейнелеуімен ерекшеленеді. Жазушы туындыларында адамгершілік, мейірімділік, туған жерге деген сүйіспеншілік тақырыптары көрініс тапқан. 2014 жылы республикалық «Бір ел – бір кітап» акциясы аясында оқырмандардың таңдауы бойынша Сайын Мұратбековтің «Жусан иісі» және «Басында Үшқараның…» шығармалары жыл кітабы болып таңдалды. 2013 жылы жазушының шығармалары Алматы қаласындағы «Ан Арыс» баспасынан бес томдық жинақ болып жарық көрді. Жинаққа әңгімелері, повестері, очерктері, сұхбаттары мен аудармалары енген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[|Әдебиет порталы — Сайын Мұратбеков⁠. А. С. Пушкин атындағы ШҚО кітапханасы — Сайын Мұратбеков⁠]] [[Қазақ энциклопедиясы — Сайын Мұратбеков]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] 1z8y2z53xndbeupyl4pdwmiftwbzxis 3693811 3693765 2026-11-09T08:08:33Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] ([[User talk:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Arslangerey|Arslangerey]] соңғы нұсқасына қайтарды 3578511 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Сайын Мұратбеков |Шынайы есімі = |Суреті = |Ені = |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 15.10.1936 |Туған жері = [[Қоңыр (Ескелді ауданы)|Қоңыр]], {{туғанжері|Ескелді ауданы|Ескелді ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ КСР]] |Қайтыс болған күні = 13.3.2007 |Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]] |Азаматтығы = {{Flagicon|USSR}} [[КСРО]] → {{KAZ}} |Ұлты = [[қазақтар|қазақ]] |Мансабы = [[жазушы]], [[проза]]ик |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = [[ауыл прозасы]] |Жанры = [[повесть]], [[әңгіме]] |Шығармалардың тілі = [[қазақ тілі|қазақша]] |Дебюті = [[1961]] |Марапаттары = |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Сайын Мұратбеков (1936–2007)''' – қазақ жазушысы. == Өмірбаяны == [[1936 жыл]]дың [[15 қазан]]да [[Алматы облысы]]ның [[Қапал ауданы]]ндағы [[Қоңыр ауылы]]нда туған. [[Найман]] руынан шыққан.<ref>https://abai.kz/post/3793</ref> 1957-1963 жж. ҚазМУ-де сырттай оқыған, [[1971 жыл]]ы [[Мәскеу]]дегі [[Жоғары әдеби курс]]ты бітірген. 1954-1962 жж. туған ауылында колхозшы, мұғалім, аудандық, облыстық газеттердің әдеби қызметкері, 1962-1972 жж. [[«Жұлдыз» журналы]]нда, [[«Қазақ әдебиеті» газеті]]нде бөлім меңгерушісі, [[Қазақстан Жазушылар одағы]]нда кеңесші, [[Көркем әдебиетті насихаттау бюросы]]ның директоры, 1972-1977 жж. Қазақстан КП Орталық Комитетінде жауапты қызметкер, 1977-1980 жж. «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы, 1980-1984 жж. [[Қазақстан Жазушылар одағы]]ның хатшысы, 1984-1986 жж. [[«Жазушы» баспасы]]ның директоры, 1988-1991 жж. ҚЖО-ның екінші хатшысы болған. XI сайланған [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің депутаты. == Шығармашылығы == Жазушының алғашқы шығармалары 50-жылдардың аяғында жариялана бастаған. Содан бергі уақытта әңгімелері мен повестерінің «Менің қарындасым» (1961), «Ауыл оты» (1964), «Көкорай» (1967), «Отау үй» (1968), «Жабайы алма» (1972), «Дос іздеп жүрмін» (1973) жинақтары, таңдамалы шығармаларының бір томдығы (1981), 1986 және 1991 жж. екі томдығы, [[2004 жыл]]ы «Ескек жел» атты әңгімелер жинағы жарық көрген. [[1989 жыл]]ы «Қалың қар», [[1995 жыл]]ы «Өліара» повестері кітап боп шықты. Шығармалары көптеген шетел тілдеріне аударылып, жақсы сұраныс тапқан. Алматы баспаларынан орыс тілінде «Дом молодых», «Камен тугай», «Дикая яблоня», т.б. кітаптары, Мәскеу баспаларынан әр жылдары жарық көрген «Дикая яблоня», «На вершине Учкары», «Запах полыни», «У теплого родника», т.б. кітаптары, [[Ташкент]]те өзбек тілінде «Евшан иісі», [[Қазан (қала)|Қазан]]да татар тілінде «Әрем иісі», украин, белорус, грузин, армян, Әзірбайжан, литва, т.б. туыстас халықтар тілдерінде әңгіме, повестері, араб тілінде «Жусан иісі» повестері мен әңгімелері жеке кітап болып шықты. Жазушының сценарийі бойынша Тел өскен ұл атты көркем фильм жарық көрген. Сайын Мұратбековтың сценарийі бойынша көптеген театралдық көріністер қойылған. Аударма саласында [[Әнуар Әлімжанов]]тың белгілі роман-повестерін, сондай-ақ Г.Толмачевтің Д.Қонаев, Н.Назарбаев туралы деректі повестерін Алекс ла Гуманың «Тас ғалам» романын қазақшалаған. «Тел өскен ұл» (реж. Ш.Бейсенбаев, 1976) кинофильм сценарийінің авторы. == Марапаттары == 2003 жылы «Жабайы алма» повесі үшін [[Тәуелсіз «Тарлан» сыйлығы]]ның лауреаты атанды. [[«Құрмет Белгісі» ордені]]мен марапатталған. [[1990 жыл]]ы «Қалың қар» повесі үшін Қазақстан Жазушылар одағының М. Әуезов атындағы әдеби сыйлығы, [[1998 жыл]]ы [[Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері]] атағы берілген. [[Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығы]]ның лауреаты (2006).<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]] lmm53ovtrrgf66303rne093kd9af2g2 0 86351 3693688 3691160 2026-11-09T04:58:11Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:19642206g|19642206g]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579695 wikitext text/x-wiki '''Алармист''' — абыржушылық көңіл-күй тудыратын, тексерілмеген, негізі жоқ сыбысты тарататын, үрейленуге бейім адам.<ref>Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: Жеті жарғы, 2008. ISBN 9965-11-274-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub:Заң}} [[Санат:Құқық]] [[Санат:Заң]] to2m6e655onfwsdbdl10d2g2u2gbrv0 0 99537 3693414 3292558 2026-11-08T12:39:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693414 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Н.К. Куклина-Врана.jpg|thumb|right|200px|Нина Константиновна Куклина-Врана]] '''Нина Константиновна Куклина-Врана''' (20.1.1915, [[Ресей]], [[Чита облысы]] [[Нерчинск]] қаласы - 2000 <ref>[https://persons-info.com/persons/KUKLINA-VRANA_Nina_Konstantinovna/71986/86ff86364fc89b21c4e35c50d9b36d0f КУКЛИНА-ВРАНА Нина Константиновна] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190917024602/https://persons-info.com/persons/KUKLINA-VRANA_Nina_Konstantinovna/71986/86ff86364fc89b21c4e35c50d9b36d0f |date=2019-09-17 }}</ref>) - [[әнші]], [[педагог]], [[Қазақстанның халық артисі]] (1947). Мәскеудегі [[Гнесиндер атындағы музыкалық-педогогикалық институты]]н бітірген (1949). Алғашында концертмейстер (1931 - 34), одан кейін [[Иркутск]]ідегі [[Шығыс Сібір операсы]]нда, [[Пермь]] мен [[Мәске]]удің опера театрларында соло-әнші болды. 1941 - 58 жылдары [[Қазақ опера жөне балет театры]]ның соло-әншісі болды. Марфа (Н.А. Римский-Корсаковтың "Патша қалыңдығында"), Людмила (М.И. Глинканың "[[Руслан мен Людмила]]сында"), Виолеттаның (Дж. Вердидің "[[Травиатта]]сында"), Джульетта (Ш.Гуноның "[[Ромео мен Джульетта]]сында"), т.б. партияларды орындады. Ол вокалдық білім беру мәселесіне арналған әдістемелік оқу-құралын шығарды. 1946- 58 жж. Алматы консерваториясында (қазіргі [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]) оқытушы болды. 1958 жылдан [[Киев консерваториясы]]нда дәріс берді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{Stub:Қазақ мәдениеті}} [[Санат:20 қаңтарда туғандар]] [[Санат:1915 жылы туғандар]] [[Санат:Нерчинскде туғандар]] [[Санат:2000 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан әншілері]] [[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]] [[Санат:Гнесиндер атындағы музыкалық-педогогикалық институты түлектері]] [[Санат:Ресей опера әншілері]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры әртістері]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]] [[Санат:Киев консерваториясы оқытушылары]] [[Санат:Киев консерваториясының профессорлары]] r7sx2mvjtyu9x7p0gadf97l2b6iito9 0 99750 3693466 3567550 2026-11-08T15:10:06Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693466 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі=Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова |Сурет=Тапалова_Нұрсұлу.jpg |Туған күні=13.09.1923|Қайтыс болған күні=13.11.1998 |Туған жері= [[Ақтөбе облысы]], {{туғанжері|Ойыл ауданы|Ойыл ауданында}} |Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}} |Азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}<br>{{Байрақ|Қазақстан}} |Мансабы=Балет бишісі |Жұбайы=[[Шоқыр Бөлтекұлы]] |Марапаттары={{Құрмет Белгісі ордені}} {{Тың жерлерді игергені үшін медалі}} }} '''Нұрсұлу Елубайқызы Тапалова''' ([[13 қыркүйек]] [[1923 жыл]]ы, [[Ақтөбе облысы]], [[Ойыл ауданы]] - [[13 қараша]] [[1998 жыл]]ы, [[Алматы]]) — қазақтың тұңғыш балеринасы, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1954). == Өмірбаяны == * 1931-1936 ж. Ойыл ауданындағы қазақ орта мектебінде оқиды. * 1936-1939 ж. [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры|Қазақ академиялық опера және балет театры]] жанындағы би мектебінде оқиды. * 1936-1938 ж. Қазақ академиялық опера және балет театрында балет әртісі ретінде сахнада өнер көрсетеді. Дариға (И.Н. Надировтың "Көктемінде"), Зарема (Б.В. Асафьевтің "Бакшасарай фонтанында", 1942 - 43, Г.С. Улановамен бірге), испан биі (П.И. Чайковскийдің "Аққу көлінде"), т.б. балеттік партияларды биледі. Сондай-ақ, ұлттық опералардағы (Е.Г. Брусиловскийдің "Қыз Жібегі", А. Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абайы", М.Толебаевтың "Біржан Сарасы") жеке билерді нақышына келтіре орындады. * 1939 – 1941 ж. Қазақ академиялық опера және балет театрында балет бишісі. * 1941 – 1945 ж. Қазақ академиялық опера және балет театрында биші жауапты биші. * 1945-1953 ж. Қазақ академиялық опера және балет театрында прима-балерина. * 1947 ж. 24 жасында «Қазақ КСР Еңбек сіңірген артисі» атағы берілді. * 1947-1949 ж. Алматы қалалық кеңесінің депутаты болып сайланды. * 1953 ж. "[[Қазақконцерт]]тің" солисі қызметін атқарып, эстрадалық ән-би, миниатюра жанрында еңбек етті. * 1958 ж. Мәсскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысады. * 1975 ж. дейін сахнадан түспеген Н.Тапалова «Киноконцерт», «Белая роза», «Жамбыл» және т.б. 20 шақты киноға түседі. == Отбасы == Інісі Тапалов Нұрғали (туған жылы 1929) мемлекеттік академиялық Опера және балет театрында хор әртісі ретінде жұмыс істеген. Әпкесі Тапалова Жұмаш (туған жылы 1919)Нұрсұлудың қарамағында болған. Бишінің жары – [[Шоқыр Бөлтекұлы]]. Ол – тұңғыш кәсіби боксшы, бапкер. Кезінде [[Бауыржан Момышұлы]]: «Екі-ақ нағыз қазақ бар, бірі – мен, бірі – Шоқыр», – деген екен. Боксшы фамилиясын қазақша жаздырғаны үшін де айтса керек. Нұрсұлу мен Шоқырдың екі қызы бар: Айсұлу мен Тоты. == Естеліктер == Халық әртісі [[Болат Ғазизұлы Аюханов|Болат Аюханов]] «Менің балетім» деген кітабында: «Нұрсұлу – бисіз өмірін елестете алмайтын нәзік жан. Ол [[Галина Уланова]]мен «Бақшасарай бұрқағында» Зареманың рөлін сомдады. Нұрсұлу Зареманы классикалық дайындықсыз биледі. Алайда, оның Заремасы нағыз шығыстың аруы болып шықты. Оның биін көріп отырып биге елітіп кетпеу, ғажайып сұлу биіне қарай отырып, оның тартымды әсеріне ерекше бой алдырмау мүмкін емес. Нұрсұлу дәстүрлі классикалық би өнерінің толып жатқан қым-қуат қиындығын орасан зор ерекше күшімен жеңе білді. Ол қиындығы мол ерекше тәсілдерді бейнелер арқылы сомдап, олардың нәзік сезімдерін көрерменге айрықша жеткізе білді. Бұл биші нағыз ұлтының бағына жаралған», – деп жазды. Тоты Шоқырқызы анасы туралы былай дейді: «Не бір мықты қылқалам шеберлері қазақтың сұлу қыздарының суретін саларда, менің анамның сымбатын салыстырып қарап алып кірісуші еді. Бірде Америкадан Кеңес одағының мәдениеті мен өнерін көруге делегация келген болатын. Ол кез киноның дамып келе жатқан кезі, сапарларын киностудиядан бастамақшы болады. Барлық он бес республиканың арулары сынға түскен байқауда бізден Нұрсұлу Тапалова шығып өнер көрсетеді. Сол кезде шетелдік меймандар қазақ қызының сымбаты мен сұлулығына, мың бұралған тамаша биіне ерекше таңданысып, оны келісім-шартпен «Голливудқа» шақырады. Ол келісімін беріп, бәрі шешілгенде, сол кездің атқамінерлері түрлі сытауларды алға тартып, барын салып, анамды Голливудқа жібермей қояды. Жалпы, анам мен әкемнің махаббаты өте керемет еді, тіпті, бір-бірінсіз өмір сүре алмайтын. Анам әкемді үнемі Шоқ деп отыратын, ал, әкем анамды бәрінен де сен сұлу деп еркелететін. Олар тіршіліктегі жоқшылыққа, жұрттың алыпқашпа әңгімелеріне мән бермейтін. «Ит үреді, керуен көшеді» деп отыратын анам, өзінің сұлулығы мен өнері үшін қызғаныштың қызыл отына көп күйді. Небір айтқыштар болады ғой, не десе де, мен оларды бір Жаратқанға тапсырдым, ит үреді керуен көшеді демей ме, қазақ қайдағы бір шәуілдеген дыбысқа бола керуен жүрісінен жаңылмас деп отырушы еді. Анам туралы сыр ағыту маған өте ауыр, жүрегімдегі махаббатымды сөзбен жеткізу мүмкін емес. Әкем өмірден кеткенде қатты қайғырып, өзі де айықпас дертке шалдығып, 5 жылдан соң көз жұмды".<ref>Жоранов А. Сыр тұңған сиқырлы саусақтар. Алматы ақшамы. 27.05.2016 ж. https://almaty-akshamy.kz/sy-r-t-n-an-si-y-rly-sausa-tar/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200218021925/http://almaty-akshamy.kz/sy-r-t-n-an-si-y-rly-sausa-tar/ |date=2020-02-18 }}</ref> == Марапаттары == "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан актрисалары]] [[Санат:Қазақстан бишілері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]] [[Санат:КСРО балет әртістері]] [[Санат:Қазақстан балет әртістері]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры тұлғалары]] [[Санат:Қазақстан киноактрисалары]] lg8mb46n1lcl1u1m9wnopmizl5o3l5a 0 122459 3693606 3495983 2026-11-08T23:22:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693606 wikitext text/x-wiki [[File:Palmyra_Julius_Aurelius_Zenobius_inscription.jpg|thumb|right|[[Зенобия|Зенобия патшайымы]] жазуы]] [[File:The Scene of the Theater in Palmyra.JPG|thumb|right|Пальмирадағы театр үйінділері]] '''Пальмира''' ({{lang-el|Παλμύρα}}, [[арамей тілі|арамейше]] көшірме, калька {{lang-he2|תַּדְמוֹר}}, '''Тадмор''', «пальма қаласы») — бұрынғы гүлденіп тұрған қала, бүгіндері [[рим сәулеті |ежелгі римдік соңғы дәуірінің сәулетінің]] маңғаз құрылыстарының қалдықтарымен аты шыққан [[Сирия]]дағы кедей елді мекен. Бұл жер {{coord|34|33|33|N|38|16|25|E|type:city_region:SY}} ([[Ферро]] аралынан), шөлдің бір [[шұрат]]ты жерінде, [[Дамаск]] пен [[Евфрат]] арасында, біріншісінен 240 км солтүстік-шығысқа қарай, ал екіншісінен 140 км қашықтықта. == Тарихы == [[Таурат және Інжіл]] мен [[Иосиф Флавий]] бойынша Пальмира [[Соломон]] арамей ордаларының жорықтарын қарсы Евфрат жағасына дейін созылып жатқан аумағының алдыңғы қорғаныс бекінісі ретінде негізін қалаған. [[Навуходоносор]] [[Иерусалим]]ге жорық жасағанда Пальмираны талқандап тонаған, бірақ қала өзінің [[Жерорта теңізі]], бір жағынан, Евфрат алабы, екінші жағынан, арасында тиімді орналасқандықтан қайта гүлденіп, Батыс пен Шығыс арасында жүретін сауда керуендері тұрағы мен тауарлар қоймасына айналды. Бұл қала өзінің билеушілері, сенат мен халық кеңесі бар [[Пальмирена]] атты мемлекет астанасы болады. [[Ежелгі Рим]] [[Парфиандар]]мен соғыста (б. з. [[41 жыл]]ы), Пальмираны тартып алмақшы болған, бірақ сәтсіз. [[Траян]] кезінде қаланы римдік әскерлерлер қиратқан, бірақ [[Адриан]] қайта қалпына келтіріп, қаланы ''Адрианополь'' деп атап парфиандармен одақтан алыс ұстау мақсатында қалаға аздаған тәуелсіздік береді. [[Каракалла]] кезінде (шамамен б.з.[[212]] жылы) Пальмира ''juris italici'' құқығы бар (яғни Италияның өз ішіндегі басқа отар аймақтар сияқты құқығы болды) римдік [[отар]] аймақ деп жариаланды, және жергілікті тума болып табылатын [[Септимий Оденат]] сенаторы билігіне беріледі. Соңғысының Римге қарсы көтерілісі салдарынан оны Руфин деген біреу өлтіреді. Оденат ізбасары оның кейін көз жұмған баласы Гайран болды, сосын тағы бір баласы,ол да [[Оденат]] оның орнын басып кейін [[парсы]]ларға қарсы соғыста Рим жақта болып сол үшін [[Валериан]] мен [[Галлиен]]нен [[258]] жылы consularis (губернатор дәрежесіндегі [[Консул (Ежелгі Рим)|консул]]) шені мәртебесіне ие болады. Бұған қанағаттанбаған Оденат Валериан парсыларға тұтқынға түскен кезде өзін «патшалардың патшасы» деп жариалаған ([[260]] жылы). Парсыларға қарсы [[Тигр (өзен)|Тигрдағы]] [[Ктесифон]]ға дейінгі сәтті жорықтарынан кейін Оденат өз замандасы Меоний ([[267]] жылы) қолынан қаза тапты, ал пальмиралық тағына оның жұбайы [[Зенобия]] отырды. Ол мемлекет шекарасын кәдімгідей кеңейткеннен кейін тіпті Римді бағындыруды армандай бастаған. Зенобия кезінде Пальмира өз әл ауқатының дамуының шыңына жеткен, бірақ ол ұзаққа созылмады. Император [[Аврелиан]] өр көкірек патшайымды [[273]] жылы бас июге мәжбүр етеді; [[Зенобия]] Аврелиан тұтқынына айналып, ал астанасы тоналып Рим империясының провинциясына айналады. [[Диоклетиан]] және кейінірек [[Юстиниан]] қираған қаланы қалпына келтәруге тырысып бағады, бірақ қала бұрынғы жайқалған қалпына қайтып келмейді. Ақыры, [[арабтар]] [[744]] жылы талқандағаннан кейін қала көп ғасыр бойы әлем назарын аудармайтын қарапайым қонысқа айналып кетеді. Тек қана [[1678]] жылы [[ағылшын]] [[негоциант]]ы Галифакс Пальмира үйінділерінің қиын жерлерін табады; [[1751]]—[[1753]] жж. оларды Вуд пен Девкинс толығырақ зерттеп сипаттайды. Олар оңтүстік–шығыстан солтүстік-батысқа қарай бірнеше қыраттардың астында үздіксіз шамамен 3 шақырым жерді алып екі кезеңге жататын ғимараттар үйінділерінен тұрады: пішінсіз үйінділерді құратын көне біреулері [[Навуходоносор]] дәуіріне жатса керек; ал қалғандары, жақсырақ сақталғандары, христиан дәуірінің алғашқы үш ғасырына жатады,ол кезде белгілі болғандай негізінен коринф стилі бағаланғандықтан ғимарат қалдықтары арасында сондай стильдегілер басым. Пальмирада табылған арамей, грек және латын жазулары арасында бір де біреуі Рождествоға дейінгі немесе [[Диоклетиан]]нан кейінгі кезге жатпайды. Шығыс шекарасында күн ғибадатханасы ([[Ваал]]-[[Гелиос]]) — маңғаз [[периптер]] ұзындығы 55 ¹/₃ м, ені 29 м, 8 бағаналары әр қысқа фасында және 16 ұзындарында орналасқан. Көпшілігі әлі бұрынғы орнында тұрған бағаналар — тесіктелген және металдық жапырақшамен безендірілген капителдері болған, қазір әрине, олар жоғалып кеткен. Ғибадатхана іші кең ауқымды, әдемі кассетондарға бөлінген күмбездері, жабыстырылған [[фриз]]ді өрнектері мен жапырақтар мен жемістермен безендірілген керегелі. Ғибадатхананың Солтүстік-батыс бұрышында Римдегі [[Константин]] салтанат аркасына ұқсас кіру қақпасы бар; содан бастап қала іші арқылы 1135 м шеттерінде төрт қатарлы бағаналары бар, ал олардың [[архитрав]]ында басқа кішірек бағаналар орналасқан. Бұл төрт қатарлы бағандар жолды ұзындығы бойынша үш бөлікке бөлген: ортаңғысы экипаж мен атты адамдарға болса, шеткілері жаяу адамдарға арналған. Кіші бағандар биіктігі — 17 м. Барлығы — 1400, яғни 375-тен әр қатарда болған. Дегенмен осындай көп бағаналардан бүгінгі күні көп дегенде 150 ғана қалған, сонда да қатар бойымен қараған адамдарға көрініс орасан зор әсер қалдырады. Бұрынғы қала орны толықтай капителдер, [[антаблемент]]тер, мүсіндік фриздер мен басқа да сәулеттік фрагменттермен толы, олардың арасында, Күн ғибадатханасы батысына қарай, басқа да ғибадатханалар, сарайлар, бағандар, [[бехраб]]тар, [[акведук]]тар көрінеді, ал Юстиниан заманы құрылысына жататын құлып жатқан қала керегесінің арғы жағында кішірек алқапта көптеген қабір үңгірлері мен алпыс текті қабірлер мұнара түрінде жонылған тастардан тұратын [[қорым]] бар. Көрші төбелердің бірінде соңғы, араб құрылысының қамалы бар. == Панорамалар == {{панорама|PalmyraPanoramaZoom.jpg|1000px|<center>Пальмира таңғы көрінісі</center>}} [[File:Vista panorámica de Palmira.jpg|thumb|center|800px|<center>Пальмира панорамасы</center>]] [[File:Palmyra Sunset.jpg|thumb|center|800px|<center>Пальмирадағы күн батысы</center>]] [[File:Palmyra Ruines Temple of Bel.jpg|thumb|center|800px|<center>[[Пальмирадағы Бэл ғибадатханасы]]</center>]] == Библиография == [[File:Palmira Museum.jpg|thumb|right|Пальмира мұражайына кіре беріс]] * R. Wood, «The ruins of Palmyra, otherwise Tedmor» (Л., 1753); * Wood et Dawkins, «Les ruins de Palmyre» (с великолепными гравюрами, П., 1812); * Bernoville, «Dix jours en Palmyrène» (П., 1868); * Sallet, «Die Fürsten von Palmyra» (Б., 1867); * Wright, «An account of Palmyra and Zenobia» (Лонд., 1895); * кн. Абамелик-Лазарев, «П., археологическое исследование» (СПб., 1885). * Hillers Delbert R. Cussini Eleonora. Palmyrene aramaic texts. — Baltimore and London : The Johns Hopkins University Press, 1996. — 458 c. * Шлюмберже Д. Эллинизированный Восток. Греческое искусство и его наследники в несредиземноморской Азии. М.: Искусство, 1985. - 208 с. == Тағы қараңыз == * [[Зенобия (патшайым)]] * [[Пальмира патшалығы]] == Сілтемелер == * [http://www.metmuseum.org/TOAH/hd/palm/hd_palm.htm «Метрополитен» мұражайы— Пальмира] * [http://globetrekker.ru/topics/middleeast/syria/palmyra/ Пальмираға саяхат.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110614215238/http://globetrekker.ru/topics/middleeast/syria/palmyra/ |date=2011-06-14 }} * [http://photosynth.net/view.aspx?cid=3d3547d1-4815-476f-afb3-19d233e4c23c&m=false&i=0:0:9&c=1.39364:-0.382252:0.0335263&z=431.486629335176&d=1.50229402877142:-2.29472691421206:-2.96261258436263&p=0:0 Храм Бэла, Пальмира, Сирия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826133820/http://photosynth.net/view.aspx?cid=3d3547d1-4815-476f-afb3-19d233e4c23c&m=false&i=0:0:9&c=1.39364:-0.382252:0.0335263&z=431.486629335176&d=1.50229402877142:-2.29472691421206:-2.96261258436263&p=0:0 |date=2014-08-26 }} * [http://www.fotex.biz/countries/syria/palmira/ Фотосуреттер мен Пальмира жаңалықтары] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120125082514/http://www.fotex.biz/countries/syria/palmira/ |date=2012-01-25 }} === Ақпарат === [[Сурет:PalmyraAncientAvenue.JPG|thumb|Бағандар]] * http://i-cias.com/e.o/palmyra.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060420213648/http://www.i-cias.com/e.o/palmyra.htm |date=2006-04-20 }} * http://www.palmyramosaic.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160111192049/http://palmyramosaic.com/ |date=2016-01-11 }} === Фотосуреттер === * [http://www.zeledi.com/public/Photography/SyriaWinter03/Palmyra/ Фотосуреттер жинағы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060621190333/http://www.zeledi.com/public/Photography/SyriaWinter03/Palmyra/ |date=2006-06-21 }} 2003 жылғы Пальмира маңындағы суреттер * [http://www.thisfabtrek.com/journey/asia/syria/20091119-palmyra.php Пальмира] 2009 жыл * [http://www.zeledi.com/gallery/thumbnails.php?album=31 Пальмира фотогалереясы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051217191547/http://www.zeledi.com/gallery/thumbnails.php?album=31 |date=2005-12-17 }} 2005 жыл көктемі * Галерея фотографий [https://web.archive.org/web/20111012121250/http://web.mac.com/dwb217/iWeb/WorldViewBender/Palmyra.html Пальмиры] * [https://web.archive.org/web/20241226151832/http://www.whtour.org/23 Пальмира — әлемдік мұра] —360 градустық панорамалық сурет [[Санат:Сирия тарихы]] [[Санат:Әлемдік мұра]] [[Санат:Пальмира]] fz7dz0fo7pdbbzf3btxvve7e5btvzim 0 137288 3693623 3609066 2026-11-09T02:23:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693623 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Петер Симон Паллас |Шынайы есімі = {{lang-de|Peter Simon Pallas}} |Суреті = Pallas PS by Tardier grey.jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 22.9.1741 |Туған жері = [[Берлин]], [[Германия]] |Қайтыс болған күні = 8.9.1811 |Қайтыс болған жері = [[Берлин]], [[Германия]] |Азаматтығы = [[Сурет:Flag of the Kingdom of Prussia (1803-1892).svg|33px|left|Пруссияның Туы(1803)]][[Пруссия Патшалығы]] |Ғылыми аясы = [[зоология]], [[ботаника]], [[география]], [[геология]], [[этнография]], [[филология]] |Жұмыс орны = [[Ресей]] |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = |Альма-матер = Галльс университеті, Гёттинген университеті |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = Василий Фёдорович Зуев, Никита Петрович Соколов |Несімен белгілі = оқымысты-энциклопедист, саяхатшы |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Уикиқайнар = }} '''Петер Симон''' ('''Пётр-Симон''') '''Паллас''' ({{lang-de|Peter Simon Pallas}}; 1741—1811) — танымал неміс және орыс оқымысты-энциклопедисті, табиғат зерттеушісі, жаратылыстанушы, [[XVIII]]—[[XIX]] ғасырлардағы саяхатшы. == Биографиясы== === 1768-1774 жылдардағы Ресейлік экспедициялар=== === Экспедици қорытындылары === === Кейінгі ғылыми жұмыстар === 1777 жылы Паллас Ресей империясының топографиялық бөлімінің мүшесі болып бекітілді, 1782 жылы - әріптестер кеңесшісі, 1786 жылы Адмиралгейтс - әріптестеріне тарихи граф болып қызмет етті. Әр алуан саланың зерттеу жұмыстарымен айналысуды ары қарай жалғастыра берді. [[Сурет:Palas home.jpg|thumb|left|200px| Сиферопольдағы Паллас үйі. Салгирка бағы.]] === Жеке өмірі === Паллас үш мәрте үйленген болатын. 1767 жылы 26 жасында күйеуінен кетіп, Палласты Еуропалық Ресей мен Оралға жасаған экспедициясы кезінде бірге жүрген неміс генералының зайыбымен азаматтық неке құрды, 16 жыл өткен соң ерлі-зайыптылар заңды некеге отырған еді, бұл уақытта олардың қызы Альбертина 9 жасқа толған. Некеге тұрған сәттен кейін үш күн өткен соң, зайыбы Паллас дүние салды. Палластың екінші әйелі өзінен бірнеше жас кіші Каролина (Катарине Ивановна Польман) бала сүймей, бірінші некесінен туған Альбертинені ертіп оңтүстік саяхаттарға бірге барып жүрді == Палластың ғылыми ізденістерінің маңызы== [[Сурет:Riesenseeadler.jpg|thumb|200px|left|{{bt-ruslat|Белоплечий орлан|Haliaeetus pelagicus}}, Палластың алғашқы сипаттамасы. «Zoographia rosso-asiatica» ([[1811]])]] Өзінің көптеген баспа жұмыстарында Паллас саяхатшы, зоолог, ботаник, палеонтолог, минералог, геолог, топограф, географ, медик, этнолог, археолог, филолог және шаруашылық иесі және технолог ретінде қолтаңбасын қалдырды. Оның осы бір сан алуан мамандығына қарамастан, оның ғылымға үстірт қарамай, нағыз энциклопедист болғанын білуге болады. == Паллас құметіне берілген атаулар== === Жануарлар түрлері=== * Amicula pallasii Middendorff, 1847 — Паллас амикуласы , * Callosciurus erythraeus Pallas, 1779 — палласова белка (ағылш. Pallas's squirrel); * Deracantha onos Pallas, 1772 — толстун Палласа, или палласов толстун, * Emberiza pallasi Cabanis, 1851 — полярная овсянка (ағылш. Pallas's Reed Bunting), * Glossophaga soricina Pallas, 1766 — длинноязыкий, или землеройковидный, листонос, или землеройкообразный длинноязыкий вампир (ағылш. Pallas's long-tongued bat); * Haliaeetus leucoryphus Pallas, 1771 — орлан-долгохвост (ағылш. Pallas's Sea eagle), * Larus ichthyaetus Pallas, 1773 — черноголовый хохотун (ағылш. Pallas's Gull), * Locustella certhiola Pallas, 1811 — певчий сверчок (ағылш. Pallas's Grasshopper Warbler), * Molossus molossus Pallas, 1766 — свободнохвостая бульдоговая летучая мышь (ағылш. Pallas' free-tailed bat), * Nyctimene cephalotes Pallas, 1767 — большеголовый трубконосый крылан (ағылш. Pallas's tube-nosed fruit bat), * Ochotona pallasi Gray, 1867 — палласова, или монгольская, пищуха (ағылш. Pallas's pika), * Otocolobus manul, или Felis manul Pallas, 1776, — манул, или палласов кот (ағылш. Pallas's Cat); * Phalacrocorax perspicillatus Pallas, 1811 — стеллеров, палласов, или очковый, баклан (ағылш. Pallas's Cormorant), * Phylloscopus proregulus Pallas, 1811 — корольковая пеночка (ағылш. Pallas's Warbler), * Syrrhaptes paradoxus Pallas, 1773 — саджа, или копытка (ағылш. Pallas's Sandgrouse). === Өсімдіктер тұқымы=== * {{Bt-latrus|Petrosimonia|aut=[[Bunge (ботаник)|Bunge]]|txt=|Петросимония}}<ref>[[Бунге, Александр Андреевич|Александр Андреевич Бунге]], наводя систематический порядок в этой группе растений, часть видов, описанных Палласом, отнёс в новый род — [[Петросимония]], тем самым увековечив имя Петра Симона Палласа, намекая на причины возникновения видовых эпитетов. Так и растёт по солонцам южной Сибири [[Петросимония трёхтычиночная]], ставшая средством в идейном противоборстве двух ботанических титанов. (Из книги «Арабески ботаники» А. Н. Куприянова (2003).)</ref>, [[семейство]] [[Маревые]], * {{Bt-latrus|Neopallasia|aut=[[Poljakov]]|txt=|Неопалласия}}, семейство [[Астровые]]. === Өсімдіктер түрлері === * {{Bt-latrus|Erysimum pallasii|aut= ([[Pursh]]) [[Fernald]]|txt=|Желтушник Палласа}} ({{lang-en|Pallas' wallflower}}) * {{Bt-latrus|Hyacinthella pallasiana|aut= ([[Steven]]) [[Losinsk.]]|Гиацинтелла Палласа|Гиацинтик Палласа}} {{Bt-latrus|s=2|Hyacinthus pallasianus|aut=[[Steven]]|Гиацинт Палласа}} * {{bt|Lonicera caerulea|subsp=pallasii|([[Ledeb.]]) [[Browicz]]}}, или {{Bt-latrus|Lonicera pallasii|aut=[[Ledeb.]]|txt=|Жимолость Палласа}} * {{Bt-latrus|Malus orientalis|aut= ([[Uglitzk.]]) [[ex (таксономия)|ex]] [[Juz.]]|txt=|Яблоня палласова|Яблоня сибирская}} * {{Bt-latrus|Pinus pallasiana|aut=[[D.Don]]|txt=|Сосна Палласа}}, или {{Bt-latrus|Pinus taurica|aut=|txt=[[hort.]]|Сосна крымская}} * {{Bt-latrus|Ranunculus pallasii|aut=[[Schltdl.]]|txt=|Лютик Палласа}} ({{lang-en|Pallas' buttercup}}) === Топонимдер мен басқа да нысандар=== == Негізгі баспа еңбектері== Филолог ретінде Паллас «Linguarum totius Orbis vocabularia comparativa. Sectio Linguas Eur. et Asiae complexa» (СПб., 1786—1789, 2 бөлімде) еңбегін жарыққа шығарды. Сол сияқты «Stralsundisches Magazin» жаратылыстану тарихы журналының бірінші томын (6 шығарылым) редакциялады.(Берлин және [[Штральзунд]], 1767—1770). Палластың аса маңызды шығармалары: * «Dissertatio inauguralis de infestis viventibus infra viventia» (Лейден: Lugduni Batavorum, [[1760]]).{{ref-la}} * «Elenchus zoophytorum, sistens generum adumbrationes generaliores et specierum cognitarum succinctas descriptiones, cum selectis auctorum synonymis» (Гаага (Den Haag): van Cleef, [[1766]]).{{ref-la}} * «Miscellanea zoologica, quibus novæ imprimis atque obscuræ animalum species describuntur et observationibus iconibusque illustrantur» (Гаага, 1766).{{ref-la}} * «Spicilegia zoologica» (Берлин, [[1767]]—[[1777]]).{{ref-la}} * «Lyst der Plant-Dieren, bevattende de algemeene schetzen der geslachten en korte beschryvingen der bekende zoorten» (Утрехт (Utrecht): van Paddenburg & van Schoonhoven, 1768).{{ref-nl}} * «De ossibus Sibiriae fossilibus, craniis praesertim Rhinocerotum atque Buffalorum, observationes» («Novi Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae», XIII, СПб., [[1768]]).{{ref-la}} * «Naturgeschichte merkwürdiger Thiere» (Берлин, [[1769]]—[[1778]]).{{ref-de}} * «Dierkundig mengelwerk, in het welke de nieuwe of nog duistere zoorten van dieren, door naauwkeurige afbeeldingen, beschryvingen en verhandelingen opgehelderd worden» (Утрехт: van Paddenburg & van Schoonhoven, 1770).{{ref-nl}} * «Reise durch verschiedene Provinzen des Russischen Reichs» (СПб., 1771—1801).{{ref-de}} * «Merkwürdigkeiten des Morduanen, Kasaken, Kalmücken, Kirgisen, Baschkiren etc.» («Достопримечательности [[Мордва|мордвы]], [[Қазақ]]тар, [[Калмыки|калмыков]], [[Киргизы|киргизов]], [[Башкиры|башкир]] и др.», [[Франкфурт-на-Майне|Франкфурт]] и Лейпциг, [[1773]]—[[1777]], в 3 томах).{{ref-de}} * «[[Flora Rossica (книга Палласа)|Flora Rossica]]» (СПб., [[1784]]—[[1788]], в 2 частях).{{ref-la}} * «Observations sur la formation des montagnes et sur les changements arrivés au Globe, particulièrement à l’Empire de Russie» («Acta Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae», СПб., [[1777]]).{{ref-fr}} * «Novae species Quadrupedum e Glirium ordine» ([[Эрланген]], [[1778]]).{{ref-la}} * «Mémoires sur la variation des animaux» («Acta Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae», СПб., [[1780]]).{{ref-fr}} * «Каталог растениям, находящимся в Москве в саду его превосходительства действительного статского советника и Императорского Воспитательного дома знаменитого благодетеля, [[Демидов, Прокофий Акинфиевич|Прокофия Акинфиевича Демидова]], сочинённый П. С. Палласом, академиком санкт-петербургским» (СПб., [[1781]]).{{ref-ru}}{{ref-la}} * «Icones Insectorum praesertim Rossiae Sibiriaeque peculiarium» (Эрланген, [[1781]]—[[1806]], в 4 выпусках).{{ref-la}} * «Tableau physique et topographique de la Tauride» («Nova Acta Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae», X, СПб., [[1792]]).{{ref-fr}} * «Bemerkungen auf einer Reise in die südlichen Statthalterschaften des Rußischen Reichs in den Jahren 1793 und 1794» (Лейпциг, [[1799]]—[[1801]]){{ref-de}} и «Travels through the southern provinces of the Russian Empire» (Лондон, [[1802]], в 2 томах; «Наблюдения, сделанные во время путешествия по южным наместничествам Русского государства»){{ref-en}}. * «Species Astragalorum descriptae et iconibus coloralis illustratae» (Лейпциг, [[1800]]).{{ref-la}} * «Illustrationes plantarum imperfecte vel nondum cognitarum» (Лейпциг, [[1803]]).{{ref-la}} * «Zoographia rosso-asiatica» (СПб., [[1811]], в 3 томах).{{ref-la}} Переведены и изданы на русском языке: * [http://runivers.ru/lib/book4739/ «[[Путешествие по разным провинциям Российского государства]]» (СПб., [[1773]]—[[1788]]; первая часть вышла вторым изданием в [[1809 год]]у).] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113014800/http://runivers.ru/lib/book4739/ |date=2011-11-13 }} * «Описание растений Российского государства, с их изображениями» (СПб., [[1786]]; переиздана в типографии Корнильева в Тобольске в [[1792 год]]у). * «Сравнительные словари всех языков и наречий, собранные [[десница|десницей]] Всевысочайшей особы императрицы Екатерины II» (СПб., [[1787]]—[[1789]], в 2 томах; второе издание вышло в 4 томах под названием «Сравнительный словарь всех языков и наречий, по азбучному порядку расположенный» в [[1790]]—[[1791 год]]ах). * «Краткое физическое и топографическое описание Таврической области» (СПб., [[1795]]). * «Перечень дикорастущих растений Крыма» ([[1797]]; описание 969 видов местной флоры). * Паллас П. С. Путешествие по разным провинциям Российского государства // Россия XVIII в. глазами иностранцев. — Л.: Лениздат, [[1989]]. * Научное наследие П. С. Палласа. Письма. [[1768]]—[[1771]] жж. / Сост. В. И. Осипов. Пер. с нем. В. И. Осипова и Г. И. Фёдоровой. — Санкт-Петербургский филиал Архива [[Российская академия наук|РАН]]. — СПб.: Тиалид, [[1993]]. * {{кітап|авторы=Паллас П. С.|часть=|заглавие=Наблюдения, сделанные во время путешествия по южным наместничествам Русского государства|оригинал=|сілтеме=http://imwerden.de/cat/modules.php?name=books&pa=showbook&pid=1975|жауапты=Пер. с нем.; Отв. ред. Б. В. Левшин; Сост. Н. К. Ткачёва|басылым=|орны=М.|баспа=Наука|жыл=1999|томы=|беттері=|бет=246|серия=|isbn=|тираж=}} На русском языке публиковались также переводы некоторых других статей и работ Палласа<ref>См. их перечисление в статье Н. В. Бойко и Н. К. Ткачёвой [http://vostlit.by.ru/Texts/rus6/Pallas/2vved.htm «Пётр Симон Паллас на русском языке»]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, подготовленной в качестве введения к изданию: Паллас П. С. Наблюдения, сделанные во время путешествия по южным наместничествам Русского государства / Пер. с нем.; Отв. ред. Б. В. Левшин; Сост. Н. К. Ткачёва. — М.: Наука, [[1999]]. — 246 с.</ref>. == Электронды көшірмелері == [http://gallica.bnf.fr/scripts/catalog.php?Mod=i&Titre=&FondsTout=on&FondsTxt=on&FondsImp=on&FondsPer=on&FondsImg=on&FondsAud=on&FondsMan=on&Auteur=Pallas&Sujet=&RPT= 16 документов] произведений Палласа находятся в базе данных [http://gallica.bnf.fr/ Gallica Национальной библиотеки Франции]{{ref-fr}}: * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k61652b «Spicilegia zoologica quibus novae imprimis et obscurae animalium species… illustrantur» (1767—1780).]{{ref-la}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k98991c «Spicilegia zoologica : quibus novae imprimis et obscurae „Animalium species“ iconibus, descriptionibus atque commentariis illustrantur» / cura P.S. Pallas (1769).]{{ref-la}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k973339 «Reise durch verschiedene Provinzen des rußischen Reichs». Erster Theil / P.S. Pallas,… (1771)]{{ref-de}} («Путешествия по разным провинциям Российского государства»). * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k97334n «Reise durch verschiedene Provinzen des rußischen Reichs». Zweiter Theil / P.S. Pallas,… (1773).]{{ref-de}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k973350 «Reise durch verschiedene Provinzen des rußischen Reichs». Dritter Theil / P.S. Pallas,… (1776).]{{ref-de}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k97040r «Novae species quadrupedum e glirium ordine : cum illustrationibus variis complurium ex hoc ordine animalium» / auctore Petro Sim. Pallas,… (1778).]{{ref-la}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k96903s «Enumeratio plantarum quae in horto viri illustris atque excell. Dni. Procopii a Demidof…» / recensente P.S. Pallas,… (1781).]{{ref-la}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k99219z «Icones insectorum praesertim Rossiae Sibiriaque…» / Petrus Simon Pallas,… (1781).]{{ref-la}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k97364x «Flora rossica : seu Stirpium imperii rossici per Europam et Asiam indigenarum descriptiones et icones, jussu et auspiciis Catharinae II, Augustae». Tomi 1 / ed. P.S. Pallas (1784).]{{ref-la}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k97365x «Flora rossica : seu Stirpium imperii rossici per Europam et Asiam indigenarum descriptiones et icones, jussu et auspiciis Catharinae II, Augustae». Tomi I. Pars II / ed. P.S. Pallas (1788).]{{ref-la}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k97577g «Species astragalorum descriptae et iconibus coloratis illustratae» / a P.S. Pallas,… (1800).]{{ref-la}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k974327 «Illustrationes plantarum imperfecte vel nondum cognitarum : cum centuria iconum» / Petro Simone Pallas,… (1803).]{{ref-la}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k97024h «Zoographia Rosso-Asiatica, sistens omnium animalium in extenso Imperio Rossico et adjacentibus maribus observatorum recensionem, domicilia, mores et descriptiones, anatomen atque icones plurimorum». Tomus I / auctore Petro Pallas (1811).]{{ref-la}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k97025v «Zoographia Rosso-Asiatica, sistens omnium animalium in extenso Imperio Rossico et adjacentibus maribus observatorum recensionem, domicilia, mores et descriptiones, anatomen atque icones plurimorum». Tomus II / auctore Petro Pallas,… (1811).]{{ref-la}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k970266 «Zoographia Rosso-Asiatica, sistens omnium animalium in extenso Imperio Rossico et adjacentibus maribus observatorum recensionem, domicilia, mores et descriptiones, anatomen atque icones plurimorum». Tomus III, «Animalia monocardia seu frigidi sanguinis imperii Rosso-Asiatici» / recensente P.S. Pallas (1811).]{{ref-la}} * [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k97027j «Icones ad zoographiam Rosso-Asiaticam» / auctore P.S. Pallas (1811).]{{ref-la}} * [http://runivers.ru/lib/book4739/ ''Паллас Петр Симон'' Путешествие по разным провинциям Российского Государства: В 3 ч.: в 5 кн.; атлас — СПб.: Императорская Академия Наук, 1773-1788.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111113014800/http://runivers.ru/lib/book4739/ |date=2011-11-13 }} на сайте [[Руниверс]].{{ref-ru}} Репринт первой части «Путешествия по разным провинциям Российского государства» на немецком языке с предисловием Дитмара Хенце (Dietmar Henze) имеется на сайте [http://www.mosquitocatalog.org/pdfs/098700-0.pdf Walter Reed Biosystematics Unit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080229083534/http://www.mosquitocatalog.org/pdfs/098700-0.pdf |date=2008-02-29 }}, Walter Reed Army Institute of Research, [[АҚШ]]: * «Reise durch verschiedene Provinzen des Russischen Reichs». Erster Theil. ([[1771]]) ([[1967]] reprint, Akademische Druck- und Verlagsanstalt, Graz, Austria).{{ref-de}} Кроме того, тексты следующих изданий на русском языке доступны на сайте [http://www.vostlit.info/haupt-Dateien/index-Dateien/P.phtml «Восточная Литература — библиотека текстов Средневековья»]: * Паллас П. С. Путешествие по разным провинциям Российского государства // Россия [[XVIII век|XVIII в.]] глазами иностранцев. — Л.: Лениздат, [[1989]]. * Паллас П. С. Наблюдения, сделанные во время путешествия по южным наместничествам Русского государства / Пер. с нем.; Отв. ред. Б. В. Левшин; Сост. Н. К. Ткачёва. — М.: Наука, [[1999]]. — 246 с. а также на сайте [http://archeo.ulgrad.ru/ «Древности Симбирского края»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928132707/http://archeo.ulgrad.ru/ |date=2007-09-28 }}: * [http://archeo.ulgrad.ru/Russian/18vek/Pallas.htm Письма и рапорты, написанные П. С. Палласом в [[1768]]−[[1769]] жж. во время путешествия по Поволжью.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081208191936/http://archeo.ulgrad.ru/Russian/18vek/Pallas.htm |date=2008-12-08 }} (Выдержки из сборника: Научное наследие П. С. Палласа. Письма. [[1768]]—[[1771]] жж. / Сост. В. И. Осипов. Пер. с нем. В. И. Осипова и Г. И. Фёдоровой. — Санкт-Петербургский филиал Архива РАН. — СПб, Тиалид, [[1993]].) == Сілтемелер == {{commons|Peter Simon Pallas|Паллас, Петер Симон}} * [http://www.free-time.ru/razdels/!anzikl/p_3.html Биографический очерк] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504134532/http://free-time.ru/razdels/!anzikl/p_3.html |date=2008-05-04 }} на сайте [http://www.free-time.ru/ Free-Time!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220402061435/http://free-time.ru/ |date=2022-04-02 }} * [http://www.trubagaz.ru/issue-of-the-day/imenem-geografa-pallasa/ Именем географа Палласа: о структуре Палласа в Черном море] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191159/http://www.trubagaz.ru/issue-of-the-day/imenem-geografa-pallasa/ |date=2016-03-04 }} * [http://darwin.museum.ru/old_events.asp?70 «Петер Симон, Пьер Симон, Пётр Семёнович Паллас» (к 260-летию со дня рождения великого исследователя России)]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — краткая справка и описание выставки [[2001 год]]а на сайте [[Государственный Дарвиновский музей|Государственного Дарвиновского музея]] * Статья [http://www.vokrugsveta.com/S4/proshloe/pallas.htm «Пётр-Симон Паллас»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927041114/http://www.vokrugsveta.com/S4/proshloe/pallas.htm |date=2007-09-27 }} на сайте журнала [https://web.archive.org/web/20230314111327/http://www.vokrugsveta.com/ «Вокруг Света»] * Статья [http://region.krasu.ru/people/pallas «Паллас Пётр Симон»] на сайте [http://region.krasu.ru/ «Мой Красноярск»] * [http://archeo.ulgrad.ru/Russian/18vek/Lepechin/predislovie.htm «Паллас и Лепёхин в Симбирской провинции»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928132633/http://archeo.ulgrad.ru/Russian/18vek/Lepechin/predislovie.htm |date=2007-09-28 }} — статья В. А. Гуркина на сайте [http://archeo.ulgrad.ru/ «Древности Симбирского края»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928132707/http://archeo.ulgrad.ru/ |date=2007-09-28 }} * http://herba.msu.ru/russian/journals/herba/12/pallas.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824093412/http://herba.msu.ru/russian/journals/herba/12/pallas.htm |date=2007-08-24 }} («Ботанические и зоологические коллекции и рисунки Петера Симона Палласа ([[1741]]—[[1811]])») — статья А. К. Сытина ([[1999]]) на сайте [http://herba.msu.ru/russian/journals/herba/ Московского электронного ботанического журнала «Herba»] * [http://www.muradova.ru/html.php?144 «Словарь всех языков»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928192338/http://www.muradova.ru/html.php?144 |date=2007-09-28 }} — статья [http://www.muradova.ru/html.php?html=1 А. Р. Мурадовой] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928192345/http://www.muradova.ru/html.php?html=1 |date=2007-09-28 }} в журнале «Вокруг Света» (№ 33, 2003) о сравнительном словаре Палласа * [http://www.hw.net.ua/print_art.php?id=3902 «Пётр Симон Паллас (22 қыркүйек 1741 — 8 қыркүйек 1811)»]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} — компиляция различных источников, составленная [http://hw.net.ua/seepart.php?id=1522 В. Штылвелдом] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070509083352/http://www.hw.net.ua/seepart.php?id=1522 |date=2007-05-09 }} * [http://www.sati.archaeology.nsc.ru/Home/pub/Data/n_e_sib_2/erlihw.htm «Русскоязычные издания XVIII века о Востоке и российские немцы»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924094448/http://www.sati.archaeology.nsc.ru/Home/pub/Data/n_e_sib_2/ |date=2015-09-24 }} — статья В. А. Эрлиха в сборнике [http://www.sati.archaeology.nsc.ru/Home/pub/Data/n_e_sib_2/ «Немецкий этнос в Сибири»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924094448/http://www.sati.archaeology.nsc.ru/Home/pub/Data/n_e_sib_2/ |date=2015-09-24 }} ([[2000]]) * [http://www.univie.ac.at/Wissenschaftstheorie/heat/gallery/pallas-f.htm Краткая биография Палласа и его теория землетрясений] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611183050/http://www.univie.ac.at/Wissenschaftstheorie/heat/gallery/pallas-f.htm |date=2007-06-11 }} на сайте [http://www.univie.ac.at/ Венского университета, Австрия]{{ref-en}} * [http://www.ipni.org/ipni/advPlantNameSearch.do?find_includePublicationAuthors=on&find_includePublicationAuthors=off&find_includeBasionymAuthors=on&find_includeBasionymAuthors=off&find_rankToReturn=all&output_format=normal&find_authorAbbrev=Pall. Перечень] 1372 записей в базе данных [http://www.ipni.org/index.html «The International Plant Names Index»] для растений, описанных Палласом * [http://www.ruzgd.ru/pallasovka.shtml Палласовка] — железнодорожная станция, названная в честь Палласа (статья из книги: [[Рязано-Уральская железная дорога|Рязанско-Уральская железная дорога]] и ея район. — СПб.: Общество РУЖД, 1913. — 395 с.) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:XVIII ғасыр биологтары]] [[Санат:Германия ботаниктері]] [[Санат:Ресей ботаниктері]] [[Санат:Германия географтары]] [[Санат:Ресей географтары]] [[Санат:Германия зоологтары]] [[Санат:Ресей зоологтары]] [[Санат:Германия саяхатшылары]] [[Санат:Ресей саяхатшылары]] [[Санат:Германия филологтары]] [[Санат:Ресей филологтары]] [[Санат:Германия этнографтары]] [[Санат:Ресей этнографтары]] atgaro0rbnu459fexkz4amyhnk0l299 0 165438 3693415 3149968 2026-11-08T12:40:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693415 wikitext text/x-wiki (Nippur), [[Вавилонның]] оңтүстік-шығысындағы [[көне месопотамия]] қаласы. Қазіргі [[Ирак]] территориясында. Қала [[Ефрат]] өзенінің жағасына орналасқан, кейін өзгерген. Б.ж.с.д. 2500 [[Ниппур]] найзағай құдайы [[Шумер]] [[Энлилоға]] табыну орталығы болған. [[Парфиян]] құрылысында ([[Парфия]]) бұл құдайдың көне қасиетті заттарын бірге көмген. 3ғ. бастап, құлаған. 12ғ. немесе 13ғ. қала халқы тастап кеткен. Қазба жұмыстары храмдар, зиярат жасайтын жер және мыңдаған сазды тақташаларды тапқан – бұл [[Шумер]] өркениетінің көзі саналады. [[Аккад]] кезеңіндегі ([[Аккад]]) табыттар мен месрпотамия дәрігерлігіне арналған үлкен храм табылған<ref>''[http://books.google.com/books?id=HRwo6dBekUQC&pg=PA149 The Cambridge Ancient History: Prologomena & Prehistory]: Vol. 1, Part 1. Accessed 15 Dec 2010.]</ref>. == Тарихы == [[Сурет:Hammurabi's Babylonia RU.svg|right300px|thumb|[[Хамурапи]] кезіндегі Вавилония]] Бұл қала басқа қалалардағы монархтарында [["Хан санасы"]] толық Мәжiлiске қабiлеттi деп санағандықтан [[Ниппур]] саяси гегемониямен өз алдына ешқашан ие болмады, бiрақ оның бақылауы маңызды болды. Бұл айқын қасиеттi қала, маңызды Enlil-дiң белгiлi қасиеттi жерiн иелiктен болды. Tummal, Enmebaragesi-нiң ұзақ тарихына сәйкес, Kish-тiң ерте үкiметi, бұл храмды жасалуы үшiн бiрiншi болды. Сонымен бiрге [[Ниппурға]] оның ықпалы археологиялық тұрғыдан болған. Хроника храмдағы аумалы рәсiмдерiн жалғастырғандықтан бiртiндеп ерте шумер үкiметтерiн қайта санады: Киша, Enmebaragesi-нiң ұлы Mesannepada; оның ұлы Мескиэнгi - Нанн; урук Gilgamesh; оның ұлы Ур - Nungal; Оның Meskiang-лерi - [[Нанни]] ұлының күтушісі болған. Сонымен бiрге бұл тәжiрибе жаңа шумер Уро замандарында қалпына келтiргенiн көрсетедi - күтуші Nammu, Enmegalana-ның бас дiн қызметшiсiн уруктегi Ibbi - күнәні тағайындамады (шамамен б.з.д. 1950ж.). Lugal-Zage-Si және Lugal-kigub-nidudu-дiң жазуы, хан уруктер және сәйкесiнше үкiметтердiң ерте семит басқарушылары, есiк ұялар және тас құмыраларына тағы басқалар, ежелгi қасиеттi жерге сонда жүргiзiлетiн табыну және заңдылықтың нақтылы мөрiнiң беру оның иелiк берiлген мәнін сәйкесiнше көрсетедi. Бұл үкiметтердiң кейбiрi ұсыныс дiни ант бойынша оларды орындалған ensis, немесе губернаторлар сияқты өздерiн тағайындады<ref>Jean-Jacques Glassner, Месопотамия тарихы, Академик Brill , 2005, ISBN 9004130845</ref>. ==Тағы да қараңыз== *[https://web.archive.org/web/20210512041937/https://www.sas.upenn.edu/aamw/resources/fieldwork#Nippur%20%28Iraq%29 University of Pennsylvania Museum excavations at Nippur] *[http://oi.uchicago.edu/research/projects/nip/ The Nippur Expedition: the holy city of Nippur; history of excavations.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403153325/http://oi.uchicago.edu/research/projects/nip/ |date=2007-04-03 }} *[http://oi.uchicago.edu/gallery/asp_meso_nippur/ Nippur Archaeological Site Photographs at Oriental Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131109230219/http://oi.uchicago.edu/gallery/asp_meso_nippur/ |date=2013-11-09 }} *[http://www.millikin.edu/staley/archives/collections/Pages/cuneiforms.aspx Drehem cuneiform tablets at Milliken University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100531200940/http://www.millikin.edu/staley/archives/collections/Pages/cuneiforms.aspx |date=2010-05-31 }} *[http://maps.google.com/maps?q=32.12693857568549+N,+45.23078533531251+E&spn=0.028035,0.082191&t=h&iwloc=A&hl=en GeoLocation from Google] *[http://www.powerhousemuseum.com/collection/database/?irn=48255|title=85/452 Tablet, cuneiform receipt for livestock, terracotta, Drehem, 2041 BCE] == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Қалалар]] [[Санат:Көне Месопотамия қалалары]] sq2liasxc9vgh58ypv0t2vo3tosb2dx 0 171636 3693619 2150171 2026-11-09T02:08:13Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693619 wikitext text/x-wiki '''Тренинг (ағыл. training, train деген сөзден — оқыту, тәрбиелеу)''' — білім - дағдыларды, әлеуметтік қызметтерді белсенді дамытуға бағытталған оқыту әдісі болып табылады. Тренингтер өте жиі қолданылады, егер ол тек жаңа білімдерді алу ғана емес, оларды практика барысында көрсетуді де қамтитын болса<ref name="source1">http://ru.wikipedia.org</ref>. Алғашқы көзқарас бойынша, [[мейрамхана]]да не болмаса [[қонақүй]]де қызмет көрсету оңай болып көрінуі мүмкін. Алайда, шын мәнінде барлығы керісінше болып табылады. Оның мағынасы, кез-келген қонақ үй немесе мейрамхананың [[қызметкер]]лерінен нақтылы қызметтер мен практикалық білімді талап етеді. Егер де халықаралық қонақ үйлер жайлы сөз қозғасақ, онда [[персонал]] келген [[қонақ]]қа деген құрмет, сыйластық, сонымен қатар қарапайым этикет ережелерін білуі керек. Өзіңіздің персоналыңызды дұрыс жұмыс істеуге үйрету үшін тренингтер өткізіледі. Кез-келген пресонал оларды өтуге міндетті. ==Сабақтары== Мейрамхана мен қонақүйлердің персоналына арналған тренингтер әр түрлі бағытта болуы мүмкін, соған байланысты бірнеше маңызды сабақтардан да құралуы мүмкін. * '''Біріншіден''', мейрамхана мен қонақүйлердің персоналының тәртібіне назар аудару қажет. Көптеген жағдайларда, тренингтің бұл түрі этикеттің бір үлкен ережесі ретінде қарастырылады. Шынында, этикет – мекеменің имиджін құрастыратын маңызды құраушысы болып табылады. Мейрамхана мен қонақүйлердің персоналы бұл тренингті өтулері тиіс. Этикеттің ережелерін білмей ары қарай оқуды жалғастыру мүмкін емес. * '''Екіншіден''', мейрамхана мен қонақүйлердің персоналы әрдайым кездейсоқ, кенеттен пайда болған жағдайларға, оқыс оқиғаларға дайын болуы керек. Кез-келген жағдайда қызметкер оқиғадан шығар амал тауып, клиенттің көзінде теріс әсер қалдырмауы тиіс. Басқа сөзбен айтқанда, персонал – клиенттердің сұрақтарына жауап беретін жауап ретінде болуы керек. Персонал өзін дұрыс көрсетуі керек, клиентті ренжітпеу үшін және оның алдында ұятты әсер қалдырмас үшін. Осы жағдайлардағы тренингтер – барлық мүмкін болатын форс-мажорлық жағдайларды қарастыру, ол жоспарлық эвакуациядан бастап, консультативтік жауаптарға дейін барлығын қарастырады. * '''Үшіншіден''', қонақ үй персоналы – жақсы психолог та болуы керек. Келген клиент не қонақ әрқашанда есі дұрыс, тыныш адам бола бермейді. Бірақ клиент қандай қылықтар көрсетсе де, «Тұтынушы әрдайым құқылы» ережесі есте болуы қажет. Көбінесе, қызметкерлер клиенттің осындай қылықтарынан кейін сасқалақтап, кейде тіптен, депрессияға ұшырайтын кездері де болады. Тренингтер тек персоналдың психикалық қорғанысын қамтамасыз етіп қана қоймай, клиентті де тынышталдыруды үйретеді. * '''Төртіншіден''', персонал – әдемі, тартымды болуы тиіс. Әңгіме сыртқы бет-келбет жайлы емес, қызметкерлердің әр түрлі категориядағы клиенттерге дұрыс жол таба білуді білдіреді. Айта кетуі керек, кез-келген клиент – белгілі бір қайталанбас мінезі, қажеттілігі бар тұлға. Осындай жағдайларда қызметкер ұқыпты, зерделі болуы керек. Қылықтары мен іс-қимылдарына байланысты қызметкер өзіне белгілі бір қорытындылар жасап, жақсы диалог құру үшін жолдар іздестіруі керек. Қонақ үй персоналы бұл тек «сәлеметсізбе» және «сау болыңыз» ғана емес. Әңгімені бастай алмайтын қызметкер жақсы жұмысшы бола алмас. * '''Бесіншіден''', көмектің өзін де ұсына білу қажет. Іс-қимылдардағы дөрекілік, дұрыс таңдалмаған интонация клиенттің жүрегінде сенімсіздік пен балағаттауды тудыруы мүмкін және жаман имидж пен беделіңізді төмендетуі мүмкін. Дұрыс көрсетілмеген қызметтерге байланысты қонақ үй мен мейрамханаларда көптеген жағдайлар орын ала бастайды: - Қонақүйдің немесе мейрамхананың тартымдылығы төмендей бастайды; - Қонақүйдің немесе мейрамхананың имиджі төмендейді; - Қонақтардың ниеттілігі төмендейді; - Қонақүйдің немесе мейрамхананың коммерциялық эффектілігі төмендей бастайды. Сондықтан, персоналды оқыту қажеттілігі туындайды. Қазіргі таңда персоналды оқыту маңызды бір бағыттардың біріне айналуда<ref name="source1">http://gosteff-ritz.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127111514/http://gosteff-ritz.ru/ |date=2012-01-27 }}</ref>. ==Тренингтер== ''' «Құпия қонақ»''' тренингі бойынша, тренингті жүргізуші адам қонақүйге хабарласып, күнделікті болуы мүмкін жағдайларды көрсетеді: номерлерді брондау, бронды алып тастау, қызметтердің бағасын қайта сұрау және т.б.Қонақ бір түнге номірді алып, күні бойы бақылаған заттарын жазып отырады. Кейін, қорытындылап, пайд болған қателермен қызметкер екеуі бірігіп, жұмыс жасайды. '''«Қонақүйдің тиімді администраторы»''' тренингі бойынша, барлық зерттеулер, тек администратордың жұмысын бақылауға арналады. '''«Қонақ үй басқарушыларына арналған технологиялар»''' тренингі бойынша, арнайы әр қонақүйдің басшыларына арналған, сол қонақ үйдің ерекшеліктерін ескере отырып жасалған технологиялар кешені құрылады. Кейін, оның негізінде басшының қызметі жүзеге асырылып отырады<ref name="source1">http://buyar.ru {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120429063530/http://buyar.ru/ |date=2012-04-29 }}</ref>. ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Халықтар]] 4moj2blr26zuzxpuufnevs0c62do8tj 14 186760 3693455 1896715 2026-11-08T14:57:56Z Wikuiser 172895 «[[Санат:Симптомдар мен белгілер|Симптомдар мен белгілер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3693455 wikitext text/x-wiki [[Санат:Аурулар]] [[Санат:Симптомдар мен белгілер]] g03qk9xaf9em7qa5x41ckv926b4wq9r 0 188449 3693404 1818455 2026-11-08T12:03:34Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693404 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Швейцария}} |Қазақша атауы = Нидвальден кантоны |Шынайы атауы = Nidwalden |Елтаңба = Wappen Nidwalden matt.svg |Ту = Flag of Canton of Nidwalden.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Швейцария |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Енеді = |Астанасы = [[Штанс]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Место по ВВП = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = неміс |Тілдері = |Тұрғыны = 38,6 мың |Санақ жылы = 2003 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессионалдық құрамы = |Жер аумағы = 276 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 22 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Swiss Canton Map NW.png |Карта ені = 250 |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = NW |Сайты =http://www.nw.ch/ |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Нидвальден''' ({{lang-de|Nidwalden}}; {{lang-fr|Nidwald}}; {{lang-it|Nidvaldo}}; {{lang-rm|Sutsilvania}}) — [[Швейцария]]ның орталығында орналасқан [[Швейцарияның әкімшілік бөлінуі|кантон]]. Астанасы — [[Штанс]] қаласы. Халқы 38,6 мың адам. == Географиясы == [[Сурет:Karte Kanton Nidwalden.png|thumb|Нидвальден қауымдары]] Аумағы 276 км² (кантондар арасында 22-ші орын). == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.nw.ch/ Official Site](in German) * [https://web.archive.org/web/20070813164406/http://www.statistik.admin.ch/stat_ch/ber00/ekan_nw.htm Official Statistics] [[Санат:Швейцария]] l88h5wv47itwmv1kuwcck6468si8pih 0 189290 3693477 3608758 2026-11-08T15:32:12Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693477 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Швейцария}} |Қазақша атауы = Обвальден кантоны |Шынайы атауы =Obwalden |Елтаңба = Wappen Obwalden matt.svg |Ту =Flag of Canton of Obwalden.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Швейцария |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Енеді = |Астанасы = [[Зарнен]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Место по ВВП = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = неміс |Тілдері = |Тұрғыны = 32,7 мың |Санақ жылы = 2003 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессионалдық құрамы = |Жер аумағы = 491 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 19 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Swiss Canton Map OW.png |Карта ені = 250 |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = OW |Сайты = http://www.ow.ch/ |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Обвальден''' ({{lang-de|Obwalden}}; {{lang-fr|Obwald}}; {{lang-it|Obvaldo}}; {{lang-rm|Sursilvania}}) — [[Швейцария]]ның орталығында орналасқан [[Швейцарияның әкімшілік бөлінуі|кантон]]. Астанасы — [[Санкт-Галлен]] қаласы. Халқы 32,7 мың адам. == Географиясы == [[Сурет:Karte Gemeinden des Kantons Obwalden.png|thumb|left|Кантонның әкімшілік бөлінуі.]] Аумағы 491 км² (кантондар арасында 19-шы орын). == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ow.ch/ Official site] (German) * [https://web.archive.org/web/20080504172641/http://www.statistik.admin.ch/stat_ch/ber00/ekan_ow.htm Official statistics] * [http://www.pilatus.com Pilatus] * [http://www.titlis.ch Titlis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020203627/http://www.titlis.ch/ |date=2013-10-20 }} {{Switzerland-geo-stub}} [[Санат:Швейцария]] [[Санат:Швейцария әкімшілік бөлінісі]] [[Санат:Швейцария кантондары]] rftgx4h1ens9ebsp3sao4st7n479uwt 0 189291 3693454 3465529 2026-11-08T14:57:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693454 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Түс1 = {{түс|Швейцария}} |Қазақша атауы = Нёшатель кантоны |Шынайы атауы = Neuchâtel/Neuenburg |Елтаңба = Wappen Neuenburg matt.svg |Ту =Flag of Canton of Neuchâtel.svg |Елтаңбаның ені = |Тудың ені = |Елтаңбаның аты = |Тудың аты = |Ел = Швейцария |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |type = |деңгей = |CoordScale = |Әнұраны = |Статусы = |Кіреді = |Енеді = |Астанасы = [[Нёвшатель]] |Ірі қаласы = |Ірі қалалары = |Құрылды = |Таратылған уақыты = |Басшысы = |Басшының түрі = |Басшысы2 = |Басшының түрі2 = |ЖІӨ = |ЖІӨ жылы = |Место по ВВП = |ЖІӨ бойынша орны = |Жан басына шаққанда ЖІӨ орны = |Тілі = неміс |Тілдері = |Тұрғыны = 167 мың |Санақ жылы = 2003 |Пайызы = |Халық саны бойынша орны = |Тығыздығы = |Тығыздығы бойынша орны = |Ұлттық құрамы = |Конфессионалдық құрамы = |Жер аумағы = 803 |Жер аумағының пайызы = |Жер аумағы бойынша орны = 15 |Максималды биіктігі = |Орташа биіктігі = |Минималды биіктігі = |Ендік = |Бойлық = |Карта = Swiss Canton Map NE.png |Карта ені = 250 |Әкімшілік бірліктің картасы = |Әкімшілік бірлік картасының ені = |Уақыт белдеуі = |Аббревиатура = |ISO = |FIPS = |Телефон коды = |Пошта индекстері = |Интернет-үйшігі = |Автомобиль коды = NE |Сайты =http://www.ne.ch/ |Commons санаты = |Түсініктемелер = }} '''Нёвшатель республикасы және кантоны''', немесе '''Нёвшатель''' ({{lang-fr|Neuchâtel}}, {{lang-de|Neuenburg}} — [[Швейцария]]ның батысында орналасқан [[Швейцарияның әкімшілік бөлінуі|кантон]]. Астанасы — [[Санкт-Галлен]] қаласы. Халқы 167 мың адам. == Географиясы == [[Сурет:Karte Kanton Neuenburg.png|thumb|left|Кантонның әкімшілік бөлінуі.]] Аумағы 803 км² (кантондар арасында 15-ші орын). == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20011119200611/http://www.ne.ch/neat/site/jsp/bienvenue/anglais.html Official Site] * [https://web.archive.org/web/20090301235520/http://www.statistik.admin.ch/stat_ch/ber00/ekan_ne.htm Official Statistics] * [http://www.watchvalley.ch Tourism: Neuchâtel and surroundings «Watch Valley»] * [http://www.neuch.ch Portal Neuch.ch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050924163612/http://www.neuch.ch/ |date=2005-09-24 }} {{Switzerland-geo-stub}} [[Санат:Швейцария]] [[Санат:Швейцария әкімшілік бөлінісі]] [[Санат:Швейцария кантондары]] jcj8h515pf3wcibo2zq2k7utryx1w0e 0 195380 3693629 3610218 2026-11-09T03:02:59Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693629 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Питер Джексон |шынайы есімі = {{lang-en|Peter Jackson}} |сурет = Peter Jackson ONZ (cropped).jpg |сурет ені = |сурет атауы = Питер Джексон (2013) |туған кездегі есімі = Питер Роберт Джексон |туған күні = 31.10.1961 |туған жері = [[Пукаруа-Бэй]], [[Жаңа Зеландия]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = {{кинорежиссёр|Жаңа Зеландия}}<br />{{сценарийші|Жаңа Зеландия}}<br />{{кинопродюсер|Жаңа Зеландия}} |азаматтығы = {{байрақ|Жаңа Зеландия}} |белсенді жылдары = [[1987 жыл|1987]] — қазіргі уақыт |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (2014 = үш мәрте)<br />«[[Алтын глобус сыйлығы|Алтын глобус]]» (2004)<br />«[[BAFTA]]» (2002 — екі мәрте, 2004 — екі мәрте)<br />«[[Сатурн марапаты|Сатурн]]» (2002, 2004 — екі мәрте, 2006) |imdb_id = 0001392 |сайты = |ортаққор = Peter Jackson }} '''Пи́тер Роберт Дже́ксон''' ({{lang-en|Peter Robert Jackson}}); [[31 қазан]], [[1961 жыл|1961]], [[Пукаруа-Бэй]], [[Жаңа Зеландия]]) — Жаңа Зеландиялық [[кинорежиссёр]], [[Сценарийші|сценарист]] және [[кинопродюсер]]. «[[Сақиналар әміршісі (кинотрилогия)|Сақиналар әміршісі]]» және «[[Хоббит (кинотрилогия)|Хоббит]]» трилогияларының режиссері ретінде танымал. == Өмірбаяны == Питер Джексон [[1961 жыл]]да [[31 қазан]]да Пукаруа-Бэй, [[Жаңа Зеландия]]да дүниеге келдi. Бала кезінде Питер суретке түсiруге жақсы көрдi, сондықтан достардың ата-аналары оған әуесқойлық кинокамераны сыйға тартты. == Фильмография == {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|2001|[[Сақиналар әміршісі: Сақина бауырластығы]]|The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring|режиссёр, сценарист, продюсер}} {{Фильмде|2002|[[Сақиналар әміршісі: Екі қамал]]|The Lord of the Rings: The Two Towers|режиссёр, сценарист, продюсер}} {{Фильмде|2003|[[Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы]]|The Lord of the Rings: The Return of the King|режиссёр, сценарист, продюсер}} {{Фильмде|2005|[[Кинг-Конг (фильм, 2005)|Кинг-Конг]]|King Kong|режиссёр, сценарист, продюсер}} {{Фильмде|2012|[[Хоббит: Күтпеген саяхат]]|The Hobbit: An Unexpected Journey|режиссёр, сценарист, продюсер}} {{Фильмде|2013|[[Хоббит: Смаугтың тақыры]]|The Hobbit: The Desolation of Smaug|режиссёр, сценарист, продюсер}} {{Фильмде|2014|[[Хоббит: Бес әскердің шайқасы]]|The Hobbit: The Battle of the Five Armies|режиссёр, сценарист, продюсер}} {{ФильмдеТөм}} == Сыртқы сілтемелер == * {{imdb name | name = Питер Джексон | id=0001392}} {{ref-en}} * [http://www.kinomag.ru/author-auz805.html Питер Джексонның биография және фильмография ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111103045408/http://kinomag.ru/author-auz805.html |date=2011-11-03 }}{{ref-ru}} * [http://lenta.ru/lib/14172757/ Питер Джексон Лентапедиға] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20120219015643/http://thevintageaviator.co.nz/ «The Vintage Aviator» Компаниясы ] {{ref-en}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Навигациялық блок |тақырып_стиль = background:#C6C9FF |state = collapsed |тақырып = Питер Джексон марапаттары |Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы |Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы |Үздік сценарий үшін Сатурн сыйлығы }} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (продюсерлер)]] [[Санат:Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] [[Санат:Сатурн сыйлығының иегерлері]] 07i73g8g54ymzz6zvhbwf4asttsarut 0 203592 3693589 2142281 2026-11-08T20:51:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693589 wikitext text/x-wiki {{Германия ауданы |Қазақша атауы = Ортенау (аудан) |Шынайы атауы = Ortenaukreis |Таңбасы = DEU Ortenaukreis COA.svg |Орналасуы = Lage des Ortenaukreises in Deutschland.png |Ел = [[Германия]] |Жері = [[Баден-Вюртемберг]] |Әкімшілік округі = [[Фрайбург әкімшілік округі|Фрайбург]] |Басшысы = [[Klaus Brodbeck]] |Басшының түрi = [[Ландрат]] |Жер аумағы = 1.850,74 |Тілі = [[неміс тілі|немісше]] |Тілдері = |Тұрғыны = 416 780 |Тығыздығы = 225 |Карта = |Ресми коды = 08 3 17 |Автомобиль коды = <tt> OG</tt> |Сайты = http://www.ortenaukreis.de/ www.ortenaukreis.de |email = |Мекен-жайы = Badstraße 20<br />77652 Offenburg |Орталығы = [[Оффенбург]] }} '''Ортенау''' ({{lang-de|Ortenaukreis}}) — [[Германия]] [[Германия ауданы|ауданы]]. Аудан орталығы — [[Оффенбург)]] қаласы. Аудан [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия әкімшілік бөлінісі|жерінде]] орналасқан. [[Фрайбург әкімшілік округі|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. Жер аумағы 1.850,74 км² шамасында. Тұрғыны 416 780 адамды құрайды. Халық тығыздығы 225 адам/км². Ауданның ресми коды — 08 3 17. Аудан 51 елді мекенге бөлінеді. == Қалалар мен қауымдар == # [[Ахерн (город)|Ахерн]] (24 527) # [[Кель]] (34 330) # [[Лар (Шварцвальд)|Лар]] (43 683) # [[Оберкирх (Баден)|Оберкирх]] (20 334) # [[Оффенбург]] (58 769) ;Қалалар # [[Эттенхайм]] (11 950) # [[Генгенбах]] (11 086) # [[Хаслах (Кинцигталь)|Хаслах]] (6 874) # [[Хаузах]] (5 806) # [[Хорнберг (Шварцвальд)|Хорнберг]] (4 436) # [[Мальберг]] (4 471) # [[Оппенау]] (5 050) # [[Ренхен]] (7 298) # [[Райнау (Баден)|Райнау]] (10 966) # [[Вольфах]] (5 949) # [[Целль-на-Хармерсбахе]] (8 064) ;Қауым # [[Аппенвайер]] (9 664) # [[Бад-Петерсталь-Грисбах]] (2 862) # [[Бергхауптен]] (2 403) # [[Биберах (Баден)|Биберах]] (3 275) # [[Дурбах]] (3 884) # [[Фишербах]] (1 702) # [[Фризенхайм (Баден)|Фризенхайм]] (12 653) # [[Гутах (Шварцвальдбан)|Гутах]] (2 221) # [[Хофштеттен (Баден)|Хофштеттен]] (1 675) # [[Хоберг]] (7 809) # [[Каппель-Графенхаузен]] (4 858) # [[Каппельродек]] (5 804) # [[Киппенхайм]] (5 164) # [[Лауф (Баден)|Лауф]] (3 992) # [[Лаутенбах]] (1 928) # [[Майсенхайм]] (3 621) # [[Мюленбах (Шварцвальд)|Мюленбах]] (1 719) # [[Нойрид (Баден)|Нойрид]] (9 245) # [[Нордрах]] (2 039) # [[Оберхармерсбах]] (2 566) # [[Обервольфах]] (2 754) # [[Ольсбах]] (3 141) # [[Ортенберг (Баден)|Ортенберг]] (3 261) # [[Оттенхёфен (Шварцвальд)|Оттенхёфен]] (3 322) # [[Рингсхайм]] (2 130) # [[Руст (Баден)|Руст]] (3 582) # [[Засбах (Ортенау)|Засбах]] (5 499) # [[Засбахвальден]] (2 546) # [[Шуттерталь]] (3 275) # [[Шуттервальд]] (7 079) # [[Шванау]] (6 765) # [[Зеебах (Баден)|Зеебах]] (1 541) # [[Зеельбах (Шуттер)|Зеельбах]] (5 193) # [[Штайнах (Ортенау)|Штайнах]] (3 936) # [[Вильштет]] (9 198) == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20170603212547/https://www.ortenaukreis.de/ www.ortenaukreis.de Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Ортенау ауданы:Қалалар}} {{germany-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг аудандары]] 63p1jv5eklgziy4vyfl0spzct9bg8n7 0 205697 3693870 3426494 2026-11-09T11:39:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693870 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Пёзинг |шынайы атауы = Pösing |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Poesing.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=14 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=33 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кам |кестедегі аудан = Кам (аудан){{!}}Кам |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Эдмунд Ройдер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,14 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 364 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 979 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 09461 |пошта индексі = 93483 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CHA |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 3 72 147 |ортаққордағы санаты = Pösing |сайты = http://www.poesing.de |сайт тілі = de }} '''Пёзинг''' ({{lang-de|Pösing}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Жоғарғы Пфальц (округ)|Жоғарғы Пфальц]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Кам (аудан)|Кам]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 979 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 9,14 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 3 72 147''. Муниципалитеттің басшысы — Эдмунд Ройдер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20200320042852/http://www.poesing.de/ Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Кам ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] rvfap4c0guvjl3x6375xxqmejt0z64i 0 209994 3693529 3426475 2026-11-08T17:27:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693529 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Ойердорф |шынайы атауы = Euerdorf |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Euerdorf COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=50 |lat_min=9 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=2 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Бад-Киссинген |кестедегі аудан = Бад-Киссинген (аудан){{!}}Бад-Киссинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Райнхард Хальхубер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,34 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 202 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1575 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 09704 |пошта индексі = 97717 |пошта индекстері = |автомобиль коды = KG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 6 72 122 |ортаққордағы санаты = Euerdorf |сайты = http://www.euerdorf.de |сайт тілі = de }} '''Ойердорф''' ({{lang-de|Euerdorf}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Бад-Киссинген (аудан)|Бад-Киссинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1575 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)]</ref> Алып жатқан жер аумағы 16,34 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 6 72 122''. Муниципалитеттің басшысы — Райнхард Хальхубер. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20230125034739/http://www.euerdorf.de/ Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Бад-Киссинген ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] onk7h1b39km8twcbcbpfcutn7ytyr3s 0 230046 3693621 1833736 2026-11-09T02:20:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693621 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Пескичи |шынайы атауы = Peschici |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=57 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=16 |lon_min=1 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Апулия |кестедегі аймақ = Апулия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Фоджа (провинция){{!}}Фоджа |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Domenico Vecera |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 49 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 91 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4314 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 88 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 884 |пошта индексі = 71010 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 071038 |ортаққордағы санаты = Peschici |сайты = http://www.comune.peschici.fg.it |сайт тілі = it }} '''Пескичи''' ({{lang-it|Peschici}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Апулия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Фоджа (провинция)|Фоджа]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4314 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 88 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 49 км² шамасында. Пошта индексі — 71010. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Sant’Elia.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0884 964018 * Электронды поштасы: sindaco@comune.peschici.fg.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090203045523/http://www.comune.peschici.fg.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Фоджа провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Апулия елді мекендері]] 85ulhw6cut2we5t0vy8iu2v368q2x4o 0 230047 3693721 1833735 2026-11-09T05:38:51Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693721 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Поджо-Империале |шынайы атауы = Poggio Imperiale |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=49 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=22 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Апулия |кестедегі аймақ = Апулия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Фоджа (провинция){{!}}Фоджа |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Rocco Lentinio |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 52 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 73 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2818 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 54 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 882 |пошта индексі = 71010 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 071040 |ортаққордағы санаты = Poggio Imperiale |сайты = http://www.comune.poggioimperiale.fg.it |сайт тілі = it }} '''Поджо-Империале''' ({{lang-it|Poggio Imperiale}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Апулия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Фоджа (провинция)|Фоджа]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2818 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 54 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 52 км² шамасында. Пошта индексі — 71010. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Placido Martire.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0882994090 * Электронды поштасы:  comune.poggioimperiale@fg.nettuno.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090412152709/http://www.comune.poggioimperiale.fg.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Фоджа провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Апулия елді мекендері]] 68wa0riz7dyt4alzbwz376y1u7356o2 0 230127 3693605 1833728 2026-11-08T23:22:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693605 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Пальмаридж |шынайы атауы = Palmariggi |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=8 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=18 |lon_min=23 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Апулия |кестедегі аймақ = Апулия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Лечче (провинция){{!}}Лечче |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Luigi Mangione |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 99 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1584 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 183 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 836 |пошта индексі = 73020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 075058 |ортаққордағы санаты = Palmariggi |сайты = http://www.comune.palmariggi.le.it |сайт тілі = it }} '''Пальмаридж''' ({{lang-it|Palmariggi}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Апулия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Лечче (провинция)|Лечче]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1584 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 183 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 9 км² шамасында. Пошта индексі — 73020. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Maria Vergine della Palma.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0836 354014 == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20100913135042/http://www.comune.palmariggi.le.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Лечче провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Апулия елді мекендері]] o5w200vsy2fcv6vchijbrp16bxtlcgz 0 230130 3693719 3496072 2026-11-09T05:38:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693719 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Поджардо |шынайы атауы = Poggiardo |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=3 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=18 |lon_min=23 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Апулия |кестедегі аймақ = Апулия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Лечче (провинция){{!}}Лечче |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Silvio Maria Astore |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 19 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 90 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6144 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 320 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 836 |пошта индексі = 73037 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 075061 |ортаққордағы санаты = Poggiardo |сайты = http://www.poggiardo.com |сайт тілі = it }} '''Поджардо''' ({{lang-it|Poggiardo}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Апулия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Лечче (провинция)|Лечче]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6144 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 320 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 19 км² шамасында. Пошта индексі — 73037. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Sant’Antonio di Padova.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0836 909811 * Электронды поштасы: sindaco@poggiardo.com == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20210902065858/http://www.poggiardo.com/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Лечче провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Апулия елді мекендері]] 59ai99c1h9uobfjknoefq2rmhue21iv 0 232089 3693617 3623170 2026-11-09T01:47:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693617 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Пероза-Арджентина |шынайы атауы = Perosa Argentina |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=57 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=12 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Пьемонт |кестедегі аймақ = Пьемонт |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Турин (провинция){{!}}Турин |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Giovanni Laurenti |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 26 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 630 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3731 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 144 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 121 |пошта индексі = 10063 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 01184 |ортаққордағы санаты = Perosa Argentina |сайты = http://www.comune.perosaargentina.to.it |сайт тілі = it }} '''Пероза-Арджентина''' ({{lang-it|Perosa Argentina}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Турин (провинция)|Турин]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3731 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 144 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 26 км² шамасында. Пошта индексі — 10063. Елді мекеннің қамқоршысы — San Genesio.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0121 81218 — 0121 82000 * Электронды поштасы: comune@perosa.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20160808204327/http://www.comune.perosaargentina.to.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Турин провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Пьемонт елді мекендері]] bwftfgv7egrmsc2mqv4t1u7g61trjfx 0 232091 3693618 3623171 2026-11-09T01:55:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693618 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Перреро |шынайы атауы = Perrero |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=56 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=07 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Пьемонт |кестедегі аймақ = Пьемонт |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Турин (провинция){{!}}Турин |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Alma Margherita Ghigo |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 63 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 840 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 773 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 12 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 121 |пошта индексі = 10060 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 01186 |ортаққордағы санаты = Perrero |сайты = http://www.comune.perrero.to.it |сайт тілі = it }} '''Перреро''' ({{lang-it|Perrero}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Турин (провинция)|Турин]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 773 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 12 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 63 км² шамасында. Пошта индексі — 10060. Елді мекеннің қамқоршысы — Мария Магдалина.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 121808808 == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20220629135938/https://comune.perrero.to.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Турин провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Пьемонт елді мекендері]] 6g04p5y8obpby0h0cv5yxnyg99bghs4 0 232097 3693628 1835559 2026-11-09T02:51:26Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693628 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Пинероло |шынайы атауы = Pinerolo |сурет = [[Сурет:Pinerolo 001.JPG|330px]] |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=53 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=20 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Пьемонт |кестедегі аймақ = Пьемонт |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Турин (провинция){{!}}Турин |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 50,28 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 376 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 35 143 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 665 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 001191 |ортаққордағы санаты = Pinerolo |сайты = http://www.comune.pinerolo.to.it |сайт тілі = it }} '''Пинероло''' ({{lang-it|Pinerolo}}) — [[Италия]]дағы қала, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Турин (провинция)|Турин]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 35 143 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 665 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 50,28 км² шамасында. Елді мекеннің қамқоршысы — San Donato.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20110719055946/http://www.comune.pinerolo.to.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Турин провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Пьемонт елді мекендері]] 9filaj8uaxeve2gmlu607vbftsebpdj 0 232112 3693844 1835868 2026-11-09T10:54:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693844 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Пьоссаско |шынайы атауы = Piossasco |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=59 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=28 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Пьемонт |кестедегі аймақ = Пьемонт |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Турин (провинция){{!}}Турин |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Laura Oliviero |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 39 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 304 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 17411 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 446 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 11 |пошта индексі = 10045 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 01194 |ортаққордағы санаты = Piossasco |сайты = http://www.comune.piossasco.to.it |сайт тілі = it }} '''Пьоссаско''' ({{lang-it|Piossasco}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Турин (провинция)|Турин]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 17411 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 446 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 39 км² шамасында. Пошта индексі — 10045. Елді мекеннің қамқоршысы — Madonna del Carmine.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 011 90271 == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20241029155252/https://www.comune.piossasco.to.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Турин провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Пьемонт елді мекендері]] 66bcoxkot2np6m7va71ndjjw1mns1g2 0 232373 3693631 1835894 2026-11-09T03:10:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693631 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Пиццоли |шынайы атауы = Pizzoli |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=25 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=18 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Абруццо |кестедегі аймақ = Абруццо |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Л’Акуила (провинция){{!}}Л’Акуила |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 56,15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 740 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3335 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = 59,39 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = pizzolani |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 862 |пошта индексі = 67017 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 066072 |ортаққордағы санаты = Pizzoli |сайты = http://www.comune.pizzoli.aq.it |сайт тілі = it }} '''Пиццоли''' ({{lang-it|Pizzoli}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Абруццо]] әкімшілік аймағына қарасты [[Л’Акуила (провинция)|Л’Акуила]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3335 адамды құрайды&nbsp;(2005). Халық тығыздығы 59,39 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 56,15 км² шамасында. Пошта индексі — 67017. Жыл сайынғы мерекесі — 10 тамыз. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20081226023853/http://www.comune.pizzoli.aq.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Л’Акуила провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Абруццо елді мекендері]] jfc7gwsilzz36n1ktstgru2juzhdr5h 0 232375 3693810 1835892 2026-11-09T07:52:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693810 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Прата-д'Ансидония |шынайы атауы = Prata d’Ansidonia |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=16 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=36 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Абруццо |кестедегі аймақ = Абруццо |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Л’Акуила (провинция){{!}}Л’Акуила |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 19,64 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 846 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 545 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = 27,75 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = pratesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 862 |пошта индексі = 67020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 066074 |ортаққордағы санаты = Prata d’Ansidonia |сайты = http://www.comune.pratadansidonia.aq.it |сайт тілі = it }} '''Прата-д'Ансидония''' ({{lang-it|Prata d’Ansidonia}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Абруццо]] әкімшілік аймағына қарасты [[Л’Акуила (провинция)|Л’Акуила]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 545 адамды құрайды&nbsp;(2005). Халық тығыздығы 27,75 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 19,64 км² шамасында. Пошта индексі — 67020. Жыл сайынғы мерекесі — 6 тамыз. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090409070544/http://www.comune.pratadansidonia.aq.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Л’Акуила провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Абруццо елді мекендері]] ojhqz1n57me74apfid9k9jy4uwsyer0 0 232814 3693737 3134792 2026-11-09T06:01:37Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693737 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Польвериджи |шынайы атауы = Polverigi |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=31 |lat_sec=35 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=23 |lon_sec=35 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Марке |кестедегі аймақ = Марке |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Анкона (провинция){{!}}Анкона |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Massimino Paesani |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 25 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 140 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3450 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 140 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 71 |пошта индексі = 60020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 042038 |ортаққордағы санаты = Polverigi |сайты = http://www.provincia.ancona.it/comuni/polverigi |сайт тілі = it }} '''Польвериджи''' ({{lang-it|Polverigi}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Марке]] әкімшілік аймағына қарасты [[Анкона (провинция)|Анкона]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3450 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 140 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 25 км² шамасында. Пошта индексі — 60020. Елді мекеннің қамқоршысы — Sant’Antonino di Apamea.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — (. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 071 909041 * Электронды поштасы: comune.polverigi@provincia.ancona.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20120822114842/http://www.provincia.ancona.it/comuni/polverigi/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Анкона провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Марке елді мекендері]] 947zic2k36q5kkar3xrzt8w4ap2wdap 0 233227 3693838 3404011 2026-11-09T10:47:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693838 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Пьетрапаола |шынайы атауы = Pietrapaola |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=39 |lat_min=29 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=16 |lon_min=49 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Калабрия |кестедегі аймақ = Калабрия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Козенца (провинция){{!}}Козенца |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Giandomenico Ventura |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 52 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 375 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1209 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 23 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 983 |пошта индексі = 87060 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 078099 |ортаққордағы санаты = Pietrapaola |сайты = http://www.comunepietrapaola.it |сайт тілі = it }} '''Пьетрапаола''' ({{lang-it|Pietrapaola}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Калабрия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Козенца (провинция)|Козенца]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1209 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 23 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 52 км² шамасында. Пошта индексі — 87060. Елді мекеннің қамқоршысы — San Domenico.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20080512020045/http://www.comunepietrapaola.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Козенца провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Калабрия елді мекендері]] 3xujfm3iub1s7r9edu45hbdy2rs981l 0 233379 3693735 1836870 2026-11-09T05:57:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693735 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Полистена |шынайы атауы = Polistena |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=24 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=16 |lon_min=4 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Калабрия |кестедегі аймақ = Калабрия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Реджо-Калабрия (провинция){{!}}Реджо-Калабрия |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 254 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11488 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = 1058 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = polistenesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 0966 |пошта индексі = 89024 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 080061 |ортаққордағы санаты = Polistena |сайты = http://www.comune.polistena.rc.it |сайт тілі = it }} '''Полистена''' ({{lang-it|Polistena}}) — [[Италия]]дағы қала, [[Калабрия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Реджо-Калабрия (провинция)|Реджо-Калабрия]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11488 адамды құрайды&nbsp;(2004). Халық тығыздығы 1058 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 11 км² шамасында. Пошта индексі — 89024. Елді мекеннің қамқоршысы — Santa Marina.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 17 маусым. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090412101833/http://www.comune.polistena.rc.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Реджо-Калабрия провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Калабрия елді мекендері]] l0cwkiz0w5gv94rm4i0e930bsuh3e72 0 233451 3693607 1836553 2026-11-08T23:27:26Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693607 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Паникале |шынайы атауы = Panicale |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=2 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=6 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Умбрия |кестедегі аймақ = Умбрия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Перуджа (провинция){{!}}Перуджа |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 78 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 441 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5623 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = 68 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = panicalesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 075 |пошта индексі = 6064 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 054037 |ортаққордағы санаты = Panicale |сайты = http://www.comune.panicale.pg.it |сайт тілі = it }} '''Паникале''' ({{lang-it|Panicale}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Умбрия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Перуджа (провинция)|Перуджа]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5623 адамды құрайды&nbsp;(2004). Халық тығыздығы 68 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 78 км² шамасында. Пошта индексі — 6064. Елді мекеннің қамқоршысы — Архангел Михаил.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 29 қыркүйек. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090206133856/http://comune.panicale.pg.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Перуджа провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Умбрия елді мекендері]] 95b5hn5woizzyinj402wtlarr4e6h1t 0 233453 3693611 3644426 2026-11-09T00:31:37Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693611 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Пачиано |шынайы атауы = Paciano |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=1 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=12 |lon_min=4 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Умбрия |кестедегі аймақ = Умбрия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Перуджа (провинция){{!}}Перуджа |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Franco Fratoni |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 391 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 988 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 59 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 75 |пошта индексі = 6060 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 054036 |ортаққордағы санаты = Paciano |сайты = http://www.comune.paciano.pg.it |сайт тілі = it }} '''Пачиано''' ({{lang-it|Paciano}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Умбрия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Перуджа (провинция)|Перуджа]] провинциясында орналасқан. Қала тұрғындарының саны 988 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 59 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 17 км² шамасында. Пошта индексі — 6060. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Santa Bonosa.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20060116170437/http://www.comune.paciano.pg.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Перуджа провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Умбрия елді мекендері]] 56zwy7o5ofgbuxy3vp50xnkb539h326 0 233556 3693762 3446583 2026-11-09T06:53:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693762 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Понте (Валле-д’Аоста) |шынайы атауы = Pontey |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=44 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=35 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Валле-д’Аоста |кестедегі аймақ = Валле-д’Аоста |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Rudy Tillier |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 525 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 780 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 52 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = фр. Pontesans |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 166 |пошта индексі = 11024 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 07051 |ортаққордағы санаты = Pontey |сайты = http://www.comune.pontey.ao.it |сайт тілі = it }} '''Понте (Валле-д’Аоста)''' ({{lang-fr|Pontey}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Валле-д’Аоста]] әкімшілік аймағында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 780 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 52 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 15 км² шамасында. Пошта индексі — 11024. Елді мекеннің қамқоршысы — Мартин Турский.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20130605100055/http://www.comune.pontey.ao.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Валле-д’Аоста провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Валле-д’Аоста елді мекендері]] nhkqp8eg0wscu4k5h5pe7bgxd71pqoq 0 233919 3693798 1837231 2026-11-09T07:32:39Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693798 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Портовенере |шынайы атауы = Portovenere |сурет = [[Сурет:Liguria 5Terre1 tango7174.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=03 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=50 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Лигурия |кестедегі аймақ = Лигурия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Ла Специя (провинция){{!}}Ла Специя |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 0 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4 041 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 577 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = spezzini |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 187 |пошта индексі = 19025 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 11022 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.comune.portovenere.sp.it |сайт тілі = it }} '''Портовенере''' ({{lang-it|Portovenere}}) — [[Италия]]дағы қала, [[Лигурия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Ла Специя (провинция)|Ла Специя]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4 041 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 577 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Пошта индексі — 19025. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20100107191037/http://www.comune.portovenere.sp.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Ла Специя провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Лигурия елді мекендері]] 6kb91tvbzv2ysflfxtd6a9srb49xbuz 0 234653 3693604 1838162 2026-11-08T23:01:26Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693604 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Падули |шынайы атауы = Paduli |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=10 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=53 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Кампания (Италия){{!}}Кампания |кестедегі аймақ = Кампания (Италия){{!}}Кампания |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Беневенто (провинция){{!}}Беневенто |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 44,73 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 320 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4627 |санақ жылы = |тығыздығы = 103 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = padulesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 0824 |пошта индексі = 82020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 62045 |ортаққордағы санаты = Paduli |сайты = http://www.comune.paduli.bn.it |сайт тілі = it }} '''Падули''' ({{lang-it|Paduli}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Кампания (Италия){{!}}Кампания]] әкімшілік аймағына қарасты [[Беневенто (провинция)|Беневенто]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4627 адамды құрайды. Халық тығыздығы 103 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 44,73 км² шамасында. Пошта индексі — 82020. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие [[Николай Чудотворец|Николай]].&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 6 желтоқсан. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20190924022442/http://www.comune.paduli.bn.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Беневенто провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Кампания (Италия){{!}}Кампания елді мекендері]] ejgehzwf5sm8ka4n23iuy328nvcmz1a 0 234985 3693603 3595719 2026-11-08T22:58:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693603 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Пагани |шынайы атауы = Pagani |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=44 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=37 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Кампания (Италия){{!}}Кампания |кестедегі аймақ = Кампания (Италия){{!}}Кампания |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Салерно (провинция){{!}}Салерно |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 35 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 34 775 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = 2689 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = paganesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 081 |пошта индексі = 84016 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 65088 |ортаққордағы санаты = Pagani |сайты = http://www.comunedipagani.it |сайт тілі = it }} '''Пагани''' ({{lang-it|Pagani}}) — [[Италия]]дағы қала, [[Кампания (Италия){{!}}Кампания]] әкімшілік аймағына қарасты [[Салерно (провинция)|Салерно]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 34 775 адамды құрайды&nbsp;(2004). Халық тығыздығы 2689 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 12 км² шамасында. Пошта индексі — 84016. Елді мекеннің қамқоршысы — Sant Alfonso.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 1 тамыз. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20160514163857/http://www.comunedipagani.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Салерно провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Кампания (Италия){{!}}Кампания елді мекендері]] 68xk0on2iqm6p6zr8g7e8gtvz2tngd8 0 235183 3693624 1838765 2026-11-09T02:30:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693624 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Петрелла-Сальто |шынайы атауы = Petrella Salto |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=18 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=4 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Лацио |кестедегі аймақ = Лацио |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Риети (провинция){{!}}Риети |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 102 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 786 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1308 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 13 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 746 |пошта индексі = 2025 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 57050 |ортаққордағы санаты = Petrella Salto |сайты = http://www.comune.petrellasalto.ri.it |сайт тілі = it }} '''Петрелла-Сальто''' ({{lang-it|Petrella Salto}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Лацио]] әкімшілік аймағына қарасты [[Риети (провинция)|Риети]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1308 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 13 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 102 км² шамасында. Пошта индексі — 2025. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие san Rocco.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 746 521 021 * Электронды поштасы: info@comune.petrellasalto.ri.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20210725173614/http://www.comune.petrellasalto.ri.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Риети провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Лацио елді мекендері]] 8cr9uy9nuynx9tzhccs8h0wi8u9iukh 0 235518 3693873 1838855 2026-11-09T11:42:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693873 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Рабау |шынайы атауы = Raabau |сурет = [[Сурет:Ortskapelle Raabau.JPG|330px]] |жағдайы = |ел = Аустрия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=46 |lat_min=58 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=55 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Аустрия әкімшілік бөлінісі{{!}}Федералды жері |аймағы = Штирия |кестедегі аймақ = Штирия |аудан түрі = Аустрия округтерінің тізімі{{!}}Округі |ауданы = Фельдбах (округ){{!}}Фельдбах |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Бургомистрі |басшысы = Франц Уллер ([[Аустрия ұлттық партиясы|АҰП]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 282 |климаты = |ресми тілі = неміс тілі{{!}}немісше |тұрғыны = 579 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+43) 3152 |пошта индексі = 8330 |пошта индекстері = |автомобиль коды = FB |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 6 04 44 |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.raabau.at |сайт тілі = de }} '''Рабау''' ({{lang-de|Raabau}}) — [[Аустрия]]дағы коммуна. [[Штирия]] [[Аустрия әкімшілік бөлінісі|федералды жеріне]] қарасты [[Фельдбах (округ)|Фельдбах]] округінің құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 579 адамды құрайды (31 желтоқсан 2005). Алып жатқан жер аумағы 4 км² шамасында. Елді мекеннің [[Автомобиль нөмірлері|автомобиль коды]] — FB, [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми идентификациялық коды]] — ''6 04 44''. [[2005]] жылғы сайлау нәтижесі бойынша коммунаның бургомистрі болып Франц Уллер ([[Аустрия ұлттық партиясы|АҰП]]) саналады. == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20240417100608/http://raabau.at/ Ресми сайты] {{Аустрия:Фельдбах округі:Қалалар}} {{austria-geo-stub}} [[Санат:Штирия елді мекендері]] qluft6qqf67xhr66ygw2qoxeypsjqxn 0 236081 3693625 1839336 2026-11-09T02:37:36Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693625 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Печетто-ди-Валенца |шынайы атауы = Pecetto di Valenza |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=59 |lat_sec=27 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=40 |lon_sec=19 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Пьемонт |кестедегі аймақ = Пьемонт |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Алессандрия (провинция){{!}}Алессандрия |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Flavio Vittorio De Stefani |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 212 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1286 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 112 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 131 |пошта индексі = 15040 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 6128 |ортаққордағы санаты = Pecetto di Valenza |сайты = http://www.comune.pecettodivalenza.al.it |сайт тілі = it }} '''Печетто-ди-Валенца''' ({{lang-it|Pecetto di Valenza}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Алессандрия (провинция)|Алессандрия]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1286 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 112 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 11 км² шамасында. Пошта индексі — 15040. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 131 940 121 * Электронды поштасы: pecetto.di.valenza@reteunitaria.piemonte.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20100303163721/http://www.comune.pecettodivalenza.al.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Алессандрия провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Пьемонт елді мекендері]] i1zybgr4jm5q9gm51clcpqx71je5wp4 0 236086 3693766 1839335 2026-11-09T06:57:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693766 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Понтекуроне |шынайы атауы = Pontecurone |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=44 |lat_min=57 |lat_sec=40 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=56 |lon_sec=6 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Пьемонт |кестедегі аймақ = Пьемонт |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Алессандрия (провинция){{!}}Алессандрия |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Claudio Umberto Scaglia |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 30 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 104 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3848 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 129 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 131 |пошта индексі = 15055 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 6132 |ортаққордағы санаты = Pontecurone |сайты = http://www.comune.pontecurone.al.it |сайт тілі = it }} '''Понтекуроне''' ({{lang-it|Pontecurone}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Пьемонт]] әкімшілік аймағына қарасты [[Алессандрия (провинция)|Алессандрия]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3848 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 129 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 30 км² шамасында. Пошта индексі — 15055. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 131 885 211 * Электронды поштасы: protocollo.pontecurone@reteunitaria.piemonte.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20160826190904/http://www.comune.pontecurone.al.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Алессандрия провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Пьемонт елді мекендері]] ds4uyo48ygs63nerxptqcoaemkw44p8 0 237728 3693609 1840790 2026-11-09T00:14:24Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693609 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Парре |шынайы атауы = Parre |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=52 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=54 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Бергамо (провинция){{!}}Бергамо |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 22 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 650 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2704 |санақ жылы = |тығыздығы = 123 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = parresi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 35 |пошта индексі = 24020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 16158 |ортаққордағы санаты = Parre |сайты = http://www.comune.parre.bg.it |сайт тілі = it }} '''Парре''' ({{lang-it|Parre}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Бергамо (провинция)|Бергамо]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2704 адамды құрайды. Халық тығыздығы 123 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 22 км² шамасында. Пошта индексі — 24020. Елді мекеннің қамқоршысы — Пётр , Павел.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090216004802/http://www.comune.parre.bg.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Бергамо провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] 8dkxsghss7ffz7nx05gacyb3im6gz38 0 238669 3693567 1841508 2026-11-08T18:15:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693567 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Ольджинате |шынайы атауы = Olginate |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=48 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=25 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Лекко (провинция){{!}}Лекко |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 200 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6926 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = 956 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = olginatesi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 341 |пошта индексі = 23854 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 97059 |ортаққордағы санаты = Olginate |сайты = http://www.comune.olginate.lc.it |сайт тілі = it }} '''Ольджинате''' ({{lang-it|Olginate}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Лекко (провинция)|Лекко]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6926 адамды құрайды&nbsp;(2004). Халық тығыздығы 956 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 7 км² шамасында. Пошта индексі — 23854. Елді мекеннің қамқоршысы — Sant Agnese.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 21 ақпан. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20080705192645/http://www.comune.olginate.lc.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Лекко провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] t39n5zhgw9z7hwv7fji8955blxigl6b 0 238839 3693612 1841657 2026-11-09T00:35:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693612 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Пегоньага |шынайы атауы = Pegognaga |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=00 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=51 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Мантуя (провинция){{!}}Мантуя |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 46 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6862 |санақ жылы = |тығыздығы = 144 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 376 |пошта индексі = 46020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 20039 |ортаққордағы санаты = Pegognaga |сайты = http://www.comune.pegognaga.mn.it |сайт тілі = it }} '''Пегоньага''' ({{lang-it|Pegognaga}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Мантуя (провинция)|Мантуя]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 6862 адамды құрайды. Халық тығыздығы 144 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 46 км² шамасында. Пошта индексі — 46020. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20160305035337/http://mailto:sindaco@comune.pegognaga.mn.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Мантуя провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] ba07l29gmuqekvhgtwxctps4j8abhoj 0 239353 3693720 1842106 2026-11-09T05:38:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693720 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Поджириденти |шынайы атауы = Poggiridenti |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=10 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=55 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Павия (провинция){{!}}Павия |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 2 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1807 |санақ жылы = |тығыздығы = 904 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 342 |пошта индексі = 23020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 14051 |ортаққордағы санаты = Poggiridenti |сайты = http://www.comune.poggiridenti.so.it |сайт тілі = it }} '''Поджириденти''' ({{lang-it|Poggiridenti}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Павия (провинция)|Павия]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1807 адамды құрайды. Халық тығыздығы 904 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 2 км² шамасында. Пошта индексі — 23020. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20250610145717/http://www.comune.poggiridenti.so.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Павия провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] e18w7zedtt4yntgeai2degfihvaedpn 0 239354 3693761 1842100 2026-11-09T06:53:09Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693761 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Понте-ин-Вальтеллина |шынайы атауы = Ponte in Valtellina |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=11 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=59 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Павия (провинция){{!}}Павия |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 69 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 500 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2250 |санақ жылы = |тығыздығы = 33 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 342 |пошта индексі = 23026 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 14052 |ортаққордағы санаты = Ponte in Valtellina |сайты = http://www.comune.ponteinvaltellina.so.it |сайт тілі = it }} '''Понте-ин-Вальтеллина''' ({{lang-it|Ponte in Valtellina}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Павия (провинция)|Павия]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2250 адамды құрайды. Халық тығыздығы 33 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 69 км² шамасында. Пошта индексі — 23026. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20160809203749/http://www.comune.ponteinvaltellina.so.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Павия провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] 7908g628bph4b3hfxhwx89u0alsesv8 0 239356 3693801 1842102 2026-11-09T07:37:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693801 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Посталезио |шынайы атауы = Postalesio |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=10 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=47 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Павия (провинция){{!}}Павия |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Cesare Andreani |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 10 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 609 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 61 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 343 |пошта индексі = 23010 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 14053 |ортаққордағы санаты = Postalesio |сайты = http://www.comune.postalesio.so.it |сайт тілі = it }} '''Посталезио''' ({{lang-it|Postalesio}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Павия (провинция)|Павия]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 609 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 61 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 10 км² шамасында. Пошта индексі — 23010. == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 342 563 370 * Электронды поштасы: info@comune.postalesio.so.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20160716170945/http://www.comune.postalesio.so.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Павия провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] 4s5fzjv39yqka1krqgj4fz2h20t50ox 0 239360 3693850 1842034 2026-11-09T10:57:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693850 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Пьятеда |шынайы атауы = Piateda |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=10 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=56 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Павия (провинция){{!}}Павия |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 70 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2319 |санақ жылы = |тығыздығы = 33 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 342 |пошта индексі = 23020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 14049 |ортаққордағы санаты = Piateda |сайты = http://www.comune.piateda.so.it |сайт тілі = it }} '''Пьятеда''' ({{lang-it|Piateda}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Павия (провинция)|Павия]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2319 адамды құрайды. Халық тығыздығы 33 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 70 км² шамасында. Пошта индексі — 23020. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20160304095636/http://www.comune.piateda.so.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Павия провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] icpboph2uhiwql2mspblccbbgtjhizc 0 239818 3693620 1842783 2026-11-09T02:18:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693620 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Песке |шынайы атауы = Pesche |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=37 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=17 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Молизе |кестедегі аймақ = Молизе |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Изерния (провинция){{!}}Изерния |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = domenico zullo |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1480 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 109 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 865 |пошта индексі = 86090 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 094031 |ортаққордағы санаты = Pesche |сайты = http://www.comune.pesche.is.it |сайт тілі = it }} '''Песке''' ({{lang-it|Pesche}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Молизе]] әкімшілік аймағына қарасты [[Изерния (провинция)|Изерния]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1480 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 109 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 12 км² шамасында. Пошта индексі — 86090. Елді мекеннің қамқоршысы — San Michele Arcangelo.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0865 460130 * Электронды поштасы: comunedipesche2@virgilio.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090207214235/http://www.comune.pesche.is.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Изерния провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Молизе елді мекендері]] lbjqpuc6dd5as7lfqr8mfcx9vbxyxyh 0 239828 3693723 1842495 2026-11-09T05:40:12Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693723 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Поджо-Саннита |шынайы атауы = Poggio Sannita |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=46 |lat_sec=40 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=24 |lon_sec=46 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Молизе |кестедегі аймақ = Молизе |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Изерния (провинция){{!}}Изерния |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Tonino Abate Palomba |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 22 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 705 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 845 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 39 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 865 |пошта индексі = 86086 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 094037 |ортаққордағы санаты = Poggio Sannita |сайты = http://www.comune.poggiosannita.is.it |сайт тілі = it }} '''Поджо-Саннита''' ({{lang-it|Poggio Sannita}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Молизе]] әкімшілік аймағына қарасты [[Изерния (провинция)|Изерния]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 845 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 39 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 22 км² шамасында. Пошта индексі — 86086. Елді мекеннің қамқоршысы — San Prospero.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0865 770135 * Электронды поштасы: info@comune.poggiosannita.is.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20060830004415/http://www.comune.poggiosannita.is.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Изерния провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Молизе елді мекендері]] tu4b1wmuodps54gv8sx0y0htf9yacbg 0 253473 3693540 2932085 2026-11-08T17:39:52Z Алина Тосуниди 188321 /* */ Менің тегім «Тосуниди» деп жазылады. «У» әрпімен емес, «О» әрпімен жазылады. 3693540 wikitext text/x-wiki '''Федор Тосуниди''' ([[1964 жыл|1964]], Қарағанды қаласы), ХДСШ-і. Республикада пауэрлифтинг спортының негізін қалаушылардың бірі. Республиканың (1988-1992), КСРО-ның (1989), Азияның (1992) чемпионы. 1992 жылғы Әлем, Еуропа чемпионаттарының күміс жүлдегері.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{stub}} [[Санат:Алфавит бойынша пауэрлифтингшілер]] [[Санат:Қазақстан пауэрлифтингшілері]] [[Санат:Пауэрлифтингтен Азия чемпиондары]] ky3pa0ug4k0qh9la3hcggb8yymr32re 0 269561 3693832 3038255 2026-11-09T10:35:45Z Kontributor 2K 135972 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Bandeira barcelona2.png]] → [[File:Bandeira de Barcelona, RN.png]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) 3693832 wikitext text/x-wiki {{мағына|Барселона (айрық)}} {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Барселона (Риу-Гранди-ду-Норти) |шынайы атауы = Barcelona |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = Escudo barcelona.jpg |ту =Bandeira de Barcelona, RN.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=5 |lat_min=57 |lat_sec=03 |lon_dir=W |lon_deg=35 |lon_min=55 |lon_sec=33 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Риу-Гранди-ду-Норти |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Агресте-Потигуар (мезорегион){{!}}Агресте-Потигуар --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Борборема-Потигуар (микрорегион){{!}}Борборема-Потигуар --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Валтер Лопис |құрылған уақыты = 1958 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 152,629 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 124 |климаты = тропикалық |ресми тілі = |тұрғыны = 4238 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = 27,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Барселона (Риу-Гранди-ду-Норти)''' ({{lang-pt|Barcelona}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Риу-Гранди-ду-Норти (штат)|Риу-Гранди-ду-Норти]] штатында орналасқан. [[Агресте-Потигуар (мезорегион)|Агресте-Потигуар]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Борборема-Потигуар (микрорегион)|Борборема-Потигуар]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4238 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 152,629 км² шамасында. Халық тығыздығы — 27,8 адам/км². == Тарихы == Қала [[1958 жыл]]ы құрылған. {{Борборема-Потигуар микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Риу-Гранди-ду-Норти елді мекендері]] jhclop4jl1dlllc3bpu8q4sgzo63ng4 3693841 3693832 2026-11-09T10:50:30Z Kontributor 2K 135972 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Escudo barcelona.jpg]] → [[File:Brasão de Barcelona, RN.jpg]] - R2 3693841 wikitext text/x-wiki {{мағына|Барселона (айрық)}} {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Барселона (Риу-Гранди-ду-Норти) |шынайы атауы = Barcelona |сурет = |жағдайы = |ел = Бразилия |елтаңба = Brasão de Barcelona, RN.jpg |ту =Bandeira de Barcelona, RN.png |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=S |lat_deg=5 |lat_min=57 |lat_sec=03 |lon_dir=W |lon_deg=35 |lon_min=55 |lon_sec=33 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Штаты |аймағы = Риу-Гранди-ду-Норти |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Мезорегионы |ауданы = <!-- Агресте-Потигуар (мезорегион){{!}}Агресте-Потигуар --> |кестедегі аудан = |қауым түрі = Бразилия әкімшілік бөлінісі{{!}}Микрорегионы |қауым = <!-- Борборема-Потигуар (микрорегион){{!}}Борборема-Потигуар --> |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Валтер Лопис |құрылған уақыты = 1958 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 152,629 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 124 |климаты = тропикалық |ресми тілі = |тұрғыны = 4238 |санақ жылы = 2006 |тығыздығы = 27,8 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = -3 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Барселона (Риу-Гранди-ду-Норти)''' ({{lang-pt|Barcelona}}) — [[Бразилия]]дағы [[муниципалитет]], [[Риу-Гранди-ду-Норти (штат)|Риу-Гранди-ду-Норти]] штатында орналасқан. [[Агресте-Потигуар (мезорегион)|Агресте-Потигуар]] мезорегионының құрамдас бөлігі болып табылатын [[Борборема-Потигуар (микрорегион)|Борборема-Потигуар]] экономика-статистикалық микрорегионының құрамына кіреді. [[2006 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 4238 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 152,629 км² шамасында. Халық тығыздығы — 27,8 адам/км². == Тарихы == Қала [[1958 жыл]]ы құрылған. {{Борборема-Потигуар микрорегионының муниципалитеттері}} {{brazil-geo-stub}} [[Санат:Риу-Гранди-ду-Норти елді мекендері]] 31r3xfdowwqr59iv6kkwqmod69d1bdv 0 281198 3693608 2904498 2026-11-08T23:41:58Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693608 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Парада (Паредеш-де-Кора) |шынайы атауы = Parada (Paredes de Coura) |сурет = |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=54 |lat_sec=53 |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=31 |lon_sec=33 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Солтүстік аймақ (аймақ){{!}}Солтүстік аймақ |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Виана-ду-Каштелу (округ){{!}}Виана-ду-Каштелу |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Паредеш-де-Кора |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,07 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 323 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 79,4 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.jf-parada-pcoura.com |сайт тілі = }} '''Парада (Паредеш-де-Кора)''' ({{lang-pt|Parada (Paredes de Coura)}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Виана-ду-Каштелу (округ)|Виана-ду-Каштелу]] округінің құрамына кіреді. [[Паредеш-де-Кора]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. Португалияның [[Солтүстік аймақ (аймақ)|Солтүстік аймақ]] регионына қарасты [[Минью-Лима (субаймақ)|Минью-Лима]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 323 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 4,07 км² шамасында. Халық тығыздығы — 79,4 адам/км². Ауданның қамқоршысы — Апостол Пётр. == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Минью]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20190716171402/https://www.jf-parada-pcoura.com/ Ресми сайты] {{Паредеш-де-Кора муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Виана-ду-Каштелу округінің елді мекендері]] a4r5rhp234to3mycjp0vtyz3gyr8qn1 0 423371 3693797 3663223 2026-11-09T07:31:11Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693797 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Портетс |шынайы атауы = Portets |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Portets (Gironde).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=44.6977777778 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-0.423055555556 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(2335)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Аквитания |кестедегі аймақ = Аквитания |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Жиронда |кестедегі аудан = Жиронда (департамент){{!}}Жиронда |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Лангон (округ){{!}}Лангон |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Подансак (кантон)|Подансак]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Marie-France Théron ([[2001]]-[[2008]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,49 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 2—37 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2335 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 150,74 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 33640 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 33334 |ортаққордағы санаты = Portets |сайты = http://www.mairie-portets.fr |сайт тілі = }} '''Портетс''' ({{lang-fr|Portets}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Аквитания]] аймағына қарасты [[Жиронда (департамент)|Жиронда]] департаментінде орналасқан. [[Лангон (округ)|Лангон]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 15,49 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''33334'', [[пошта индексі]] — ''33640''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2335 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 150,74 адам/км². {{Демография/FRA/Portets}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=104 | барлығы=2092 | е0=36 | ә0=68 | е5=80 | ә5=40 | е10=84 | ә10=88 | е15=44 | ә15=52 | е20=44 | ә20=28 | е25=48 | ә25=48 | е30=80 | ә30=72 | е35=100 | ә35=64 | е40=72 | ә40=104 | е45=92 | ә45=64 | е50=76 | ә50=92 | е55=76 | ә55=84 | е60=68 | ә60=48 | е65=32 | ә65=36 | е70=52 | ә70=68 | е75=52 | ә75=32 | е80=12 | ә80=8 | е85=12 | ә85=36 }} == Тағы қараңыз == * [[Жиронда департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Portets|Портетс}} * [https://web.archive.org/web/20160509180118/http://www.mairie-portets.fr/ Ресми сайты] * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=33334-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110119082503/http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=33334-COM |date=2011-01-19 }} * [http://www.mapquest.com/?q=44.6977777778,-0.423055555556&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Жиронда департаментінің коммуналары}} [[Санат:Жиронда департаментінің коммуналары]] bozjy1hjt7ug06zz16fi2ap7292hhks 0 423588 3693805 2966797 2026-11-09T07:43:54Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693805 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Пояк |шынайы атауы = Pauillac |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=45.199942 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-0.748787 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(5135)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Аквитания |кестедегі аймақ = Аквитания |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Жиронда |кестедегі аудан = Жиронда (департамент){{!}}Жиронда |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Леспарр-Медок (округ){{!}}Леспарр-Медок |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Пояк (кантон)|Пояк]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Sébastien Hournau ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 22,74 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 0—29 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5135 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 225,81 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 33250 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 33314 |ортаққордағы санаты = Pauillac |сайты = http://www.pauillac-medoc.com |сайт тілі = }} '''Пояк''' ({{lang-fr|Pauillac}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Аквитания]] аймағына қарасты [[Жиронда (департамент)|Жиронда]] департаментінде орналасқан. [[Леспарр-Медок (округ)|Леспарр-Медок]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 22,74 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''33314'', [[пошта индексі]] — ''33250''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 5135 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 225,81 адам/км². {{Демография/FRA/Pauillac}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=217 | барлығы=5306 | е0=212 | ә0=172 | е5=171 | ә5=124 | е10=180 | ә10=164 | е15=160 | ә15=180 | е20=125 | ә20=129 | е25=157 | ә25=170 | е30=149 | ә30=173 | е35=125 | ә35=161 | е40=149 | ә40=217 | е45=169 | ә45=174 | е50=170 | ә50=199 | е55=134 | ә55=171 | е60=150 | ә60=122 | е65=110 | ә65=126 | е70=134 | ә70=155 | е75=106 | ә75=163 | е80=65 | ә80=106 | е85=44 | ә85=90 }} == Тағы қараңыз == * [[Жиронда департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Pauillac|Пояк}} * [https://web.archive.org/web/20160601103631/http://www.pauillac-medoc.com/ Ресми сайты] * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=33314-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mapquest.com/?q=45.199942,-0.748787&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Жиронда департаментінің коммуналары}} [[Санат:Жиронда департаментінің коммуналары]] pk58vjs8uv7u0wnfdr9kqfezyf5cp6m 0 425239 3693632 3595989 2026-11-09T03:38:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693632 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Пледиан-сюр-Ранс |шынайы атауы = Pleudihen-sur-Rance |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.5116666667 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-1.95055555556 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(2799)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бретань |кестедегі аймақ = Бретань |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кот-д'Армор |кестедегі аудан = Кот-д'Армор (департамент){{!}}Кот-д'Армор |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Динан (округ){{!}}Динан |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Динан-Ест (кантон)|Динан-Ест]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Michel Vaspart ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,55 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 0—63 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2799 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 114,01 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 22690 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 22197 |ортаққордағы санаты = Pleudihen-sur-Rance |сайты = http://www.pleudihen.fr |сайт тілі = }} '''Пледиан-сюр-Ранс''' ({{lang-fr|Pleudihen-sur-Rance}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Кот-д'Армор (департамент)|Кот-д'Армор]] департаментінде орналасқан. [[Динан (округ)|Динан]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 24,55 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''22197'', [[пошта индексі]] — ''22690''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2799 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 114,01 адам/км². {{Демография/FRA/Pleudihen-sur-Rance}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=117 | барлығы=2703 | е0=86 | ә0=82 | е5=94 | ә5=117 | е10=70 | ә10=74 | е15=67 | ә15=55 | е20=35 | ә20=55 | е25=63 | ә25=63 | е30=110 | ә30=98 | е35=106 | ә35=94 | е40=74 | ә40=78 | е45=94 | ә45=86 | е50=78 | ә50=86 | е55=86 | ә55=71 | е60=67 | ә60=82 | е65=51 | ә65=82 | е70=70 | ә70=90 | е75=75 | ә75=86 | е80=20 | ә80=71 | е85=24 | ә85=63 }} == Тағы қараңыз == * [[Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Pleudihen-sur-Rance|Пледиан-сюр-Ранс}} * [https://web.archive.org/web/20211122182609/https://pleudihen.fr/ Ресми сайты] * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=22197-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024204624/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=22197-COM |date=2012-10-24 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.5116666667,-1.95055555556&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{Кот-д’Армор департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]] {{France-geo-stub}} ey3vdmdc1b0f4omheqtqo82a202ouqm 0 425648 3693670 2904604 2026-11-09T04:56:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693670 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Плуезек |шынайы атауы = Plouézec |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason de la ville de Plouézec (Côtes-d'Armor).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.7488888889 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-2.98388888889 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(3368)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бретань |кестедегі аймақ = Бретань |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кот-д'Армор |кестедегі аудан = Кот-д'Армор (департамент){{!}}Кот-д'Армор |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Сен-Брие (округ){{!}}Сен-Брие |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Пемполь (кантон)|Пемполь]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Jacques Mangold ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 27,87 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 0—106 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3368 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 120,85 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 22470 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 22214 |ортаққордағы санаты = Plouézec |сайты = |сайт тілі = }} '''Плуезек''' ({{lang-fr|Plouézec}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Кот-д'Армор (департамент)|Кот-д'Армор]] департаментінде орналасқан. [[Сен-Брие (округ)|Сен-Брие]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 27,87 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''22214'', [[пошта индексі]] — ''22470''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3368 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 120,85 адам/км². {{Демография/FRA/Plouézec}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=178 | барлығы=3317 | е0=71 | ә0=63 | е5=87 | ә5=83 | е10=99 | ә10=119 | е15=79 | ә15=67 | е20=44 | ә20=44 | е25=55 | ә25=16 | е30=71 | ә30=63 | е35=87 | ә35=87 | е40=99 | ә40=83 | е45=83 | ә45=139 | е50=151 | ә50=123 | е55=111 | ә55=127 | е60=174 | ә60=178 | е65=91 | ә65=143 | е70=115 | ә70=154 | е75=75 | ә75=95 | е80=51 | ә80=95 | е85=20 | ә85=75 }} == Тағы қараңыз == * [[Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Plouézec|Плуезек}} * [https://web.archive.org/web/20111007232400/http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=22214-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] * [http://www.mapquest.com/?q=48.7488888889,-2.98388888889&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{Кот-д’Армор департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]] {{France-geo-stub}} sfqbsa03t62g46xxska2b975dnzs8q3 0 425712 3693633 3596021 2026-11-09T03:45:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693633 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Плело |шынайы атауы = Plélo |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.5572222222 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-2.94555555556 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(3259)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бретань |кестедегі аймақ = Бретань |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Кот-д'Армор |кестедегі аудан = Кот-д'Армор (департамент){{!}}Кот-д'Армор |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Сен-Брие (округ){{!}}Сен-Брие |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Шателодран (кантон)|Шателодран]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Patrick Lopin ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 43,38 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 44—175 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3259 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 75,13 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 22170 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 22182 |ортаққордағы санаты = Plélo |сайты = http://www.plelo.fr |сайт тілі = }} '''Плело''' ({{lang-fr|Plélo}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Кот-д'Армор (департамент)|Кот-д'Армор]] департаментінде орналасқан. [[Сен-Брие (округ)|Сен-Брие]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 43,38 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''22182'', [[пошта индексі]] — ''22170''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3259 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 75,13 адам/км². {{Демография/FRA/Plélo}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=173 | барлығы=3106 | е0=173 | ә0=111 | е5=161 | ә5=119 | е10=104 | ә10=111 | е15=111 | ә15=84 | е20=65 | ә20=50 | е25=58 | ә25=104 | е30=134 | ә30=134 | е35=134 | ә35=123 | е40=127 | ә40=127 | е45=100 | ә45=115 | е50=115 | ә50=100 | е55=84 | ә55=58 | е60=58 | ә60=58 | е65=27 | ә65=69 | е70=54 | ә70=50 | е75=50 | ә75=50 | е80=4 | ә80=54 | е85=15 | ә85=15 }} == Тағы қараңыз == * [[Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Plélo|Плело}} * [https://web.archive.org/web/20160514092245/http://www.plelo.fr/ Ресми сайты] * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=22182-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] * [http://www.mapquest.com/?q=48.5572222222,-2.94555555556&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{Кот-д’Армор департаментінің коммуналары}} [[Санат:Кот-д’Армор департаментінің коммуналары]] {{France-geo-stub}} ommhovelbf1fhywy2vfo7w50r6ywbn6 0 426642 3693445 3633576 2026-11-08T14:22:06Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693445 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Нуаяль-Мюзияк |шынайы атауы = Noyal-Muzillac |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=47.5925 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-2.45527777778 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(2410)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бретань |кестедегі аймақ = Бретань |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Морбиан |кестедегі аудан = Морбиан (департамент){{!}}Морбиан |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Ванн (округ){{!}}Ванн |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Мюзияк (кантон)|Мюзияк]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Yvon Bernard ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 48,89 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 7—87 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2410 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 49,29 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 56190 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 56149 |ортаққордағы санаты = Noyal-Muzillac |сайты = http://www.noyal-muzillac.fr |сайт тілі = }} '''Нуаяль-Мюзияк''' ({{lang-fr|Noyal-Muzillac}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Морбиан (департамент)|Морбиан]] департаментінде орналасқан. [[Ванн (округ)|Ванн]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 48,89 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''56149'', [[пошта индексі]] — ''56190''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 2410 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 49,29 адам/км². {{Демография/FRA/Noyal-Muzillac}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=106 | барлығы=2233 | е0=73 | ә0=89 | е5=53 | ә5=57 | е10=73 | ә10=61 | е15=65 | ә15=101 | е20=61 | ә20=61 | е25=106 | ә25=93 | е30=69 | ә30=69 | е35=77 | ә35=77 | е40=89 | ә40=85 | е45=53 | ә45=85 | е50=81 | ә50=77 | е55=81 | ә55=81 | е60=49 | ә60=57 | е65=49 | ә65=57 | е70=53 | ә70=49 | е75=12 | ә75=37 | е80=8 | ә80=29 | е85=8 | ә85=8 }} == Тағы қараңыз == * [[Морбиан департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Noyal-Muzillac|Нуаяль-Мюзияк}} * [https://web.archive.org/web/20060827023946/http://www.noyal-muzillac.fr/ Ресми сайты] * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=56149-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021192739/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=56149-COM |date=2012-10-21 }} * [http://www.mapquest.com/?q=47.5925,-2.45527777778&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Морбиан департаментінің коммуналары}} [[Санат:Морбиан департаментінің коммуналары]] 5ztj9ji9lsl52i26dmvbnodo121k2w0 0 427371 3693647 3382391 2026-11-09T04:13:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693647 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Плоеван |шынайы атауы = Ploéven |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.155922 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=-4.23278 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(505)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Бретань |кестедегі аймақ = Бретань |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Финистер |кестедегі аудан = Финистер (департамент){{!}}Финистер |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Шатолен (округ){{!}}Шатолен |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Шатолен (кантон)|Шатолен]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Didier Plante ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 13 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 0—? |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 505 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 38,85 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 29550 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 29166 |ортаққордағы санаты = Ploéven |сайты = http://www.ploeven-en-porzay.fr |сайт тілі = }} '''Плоеван''' ({{lang-fr|Ploéven}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Бретань]] аймағына қарасты [[Финистер (департамент)|Финистер]] департаментінде орналасқан. [[Шатолен (округ)|Шатолен]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 13 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''29166'', [[пошта индексі]] — ''29550''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 505 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 38,85 адам/км². {{Демография/FRA/Ploéven}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=32 | барлығы=472 | е0=8 | ә0=16 | е5=8 | ә5=16 | е10=8 | ә10=16 | е15=4 | ә15=12 | е20=8 | ә20=4 | е25=32 | ә25=8 | е30=20 | ә30=24 | е35=12 | ә35=12 | е40=12 | ә40=12 | е45=20 | ә45=24 | е50=28 | ә50=8 | е55=16 | ә55=12 | е60=4 | ә60=8 | е65=16 | ә65=8 | е70=16 | ә70=16 | е75=8 | ә75=16 | е80=8 | ә80=12 | е85=8 | ә85=12 }} == Тағы қараңыз == * [[Финистер департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Ploéven|Плоеван}} * [https://web.archive.org/web/20130619001814/http://ploeven-en-porzay.fr/ Ресми сайты] * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=29166-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121009003015/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=29166-COM |date=2012-10-09 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.155922,-4.23278&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Финистер департаментінің коммуналары}} [[Санат:Финистер департаментінің коммуналары]] n3qyxoj314fqxf8cpq62fy9egbqlmok 0 437327 3693867 3404024 2026-11-09T11:35:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693867 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Пюто |шынайы атауы = Puteaux |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason ville fr Puteaux (Hauts-de-Seine).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.885 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=2.23888888889 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(44892)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Иль-де-Франс |кестедегі аймақ = Иль-де-Франс |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = О-де-Сен |кестедегі аудан = О-де-Сен (департамент){{!}}О-де-Сен |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Нантерр (округ){{!}}Нантерр |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Пюто (кантон)|Пюто]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Joëlle Ceccaldi-Raynaud ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 3,19 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 29—78 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 44892 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 14072,73 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 92800 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 92062 |ортаққордағы санаты = Puteaux |сайты = http://www.mairie-puteaux.fr |сайт тілі = }} '''Пюто''' ({{lang-fr|Puteaux}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Иль-де-Франс]] аймағына қарасты [[О-де-Сен (департамент)|О-де-Сен]] департаментінде орналасқан. [[Нантерр (округ)|Нантерр]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 3,19 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''92062'', [[пошта индексі]] — ''92800''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 44892 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 14072,73 адам/км². {{Демография/FRA/Puteaux}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=2297 | барлығы=42976 | е0=1441 | ә0=1441 | е5=1360 | ә5=1229 | е10=1087 | ә10=1119 | е15=1147 | ә15=1078 | е20=1457 | ә20=1584 | е25=2286 | ә25=2297 | е30=2232 | ә30=1874 | е35=1876 | ә35=1923 | е40=1540 | ә40=1507 | е45=1178 | ә45=1458 | е50=1238 | ә50=1342 | е55=1228 | ә55=1269 | е60=816 | ә60=859 | е65=650 | ә65=687 | е70=458 | ә70=621 | е75=384 | ә75=712 | е80=293 | ә80=641 | е85=165 | ә85=499 }} == Тағы қараңыз == * [[О-де-Сен департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Puteaux|Пюто}} * [https://web.archive.org/web/20060411121710/http://www.mairie-puteaux.fr/ Ресми сайты] * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=92062-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111223104427/http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=92062-COM |date=2011-12-23 }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.885,2.23888888889&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{О-де-Сен департаментінің коммуналары}} [[Санат:О-де-Сен департаментінің коммуналары]] el2hn9ecxf5r2hg08zkutzynspgs7rr 0 483682 3693830 2458697 2026-11-09T10:28:58Z Айнұр Берікқызы 188339 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3693830 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Бауыраяқтылар | image = Grapevinesnail 01a.jpg | image_caption = ''[[Helix pomatia]]'' | regnum = [[Жануарлар]] | phylum = [[Жұмсақденелілер]] | classis = '''Gastropoda''' | binomial_authority = [[Georges Cuvier|Cuvier]], 1795 | range_map = | subdivision_ranks = түрлері | subdivision = 80000 түрі белгілі | synonyms = }} '''Бауыраяқтылар''' немесе '''ұлулар''' ({{lang-lat|Gastropoda}})  – 90000-нан астам түрі бар, көпшілігі теңіздерде, сондай-ақ тұщы сулар мен құрлықта және паразиттік тіршілік ететін түрлері де бар. Кейбіреуі тоғандарда, құрлықта тіршілік етеді. Жұмсақ денесін бақалшақ қаптаған, тұлғасы бүкіл бауыр жағын қамтитын [[жәндіктер]] бауыраяқтылар немесе ұлулар класына жатады. Аяқ бөлігі бақалшақтың астыңғы бөлігін қамтып, дененің сол бөлігімен жүретін болғандықтан, бұлар бауыраяқтылар деп аталады. == Бауыраяқтылардың дене тұрқы == Бауыраяқтылардың дене тұрқы 2—3 мм-ден бірнеше сантиметрге дейін барады. Ең ipici Hemifusus proboscidiferus, оның ұзындығы бақалшағымен қоса 60 см. Сол сияқты теңіз қояны Aplysia-ның ұзындығы — 25 см, Африкада мекендейтін құрлық үлулары Achatina да ірі ұлулар қатарына жатады. Бауыраяқтылардың денесі үш бөлімге бөлінген: бас, аяқ, тұлға. Басы тұлға бөлімінен айқын бөлініп тұрады. Тіл пішінді жақсы жетілген аяғында кең жорғалағыш табаны болады. Тұлғасы дененің жоғарғы жағына қарай қап тәрізді өсіндіні түзеді, бұны ішкі қапшық деп те атайды. Барлық бауыраяқтыларға тән ерекшелік, ол құрылысының асимметриялы болуы. Бұлардың бақалшағы жақсы дамыған, кейбір кезде редукцияға ұшырауы да мүмкін. Бауыраяқты моллюскалардың асимметриясы келесі белгілерімен сипатталады: оң жақ мантия комплексінің мүшелері жойылып сол жағы мүшелерінің күшті дамуы; ішкі қапшықтың немесе тұлғаның спираль тәрізді оралуы,бұл ерекшеліктері бақалшақтың спираль тәрізді оралуына байланысты. == Құрылысы мен физиологиясы == Бауыраяқтылардың дене пішіні алуан түрлі, көпшілігінің денесі ұзынша және арқа жағы томпайып шығыңқы болып келеді. Жақсы жетілген басының бауыр жағында аузы, арқа жағында 1-2 жұп қармалауышы мен жұп көздері орналасқан. Екі жұп қармалауыштың бірінші жұбы сипап сезу қызметін атқарады, ал артқы қармалауыштың үстінде көзі орналасады. Басының алдыңғы бөлігі анда-санда ұзын тұмсықша ретінде созылып тұрады. Аяғы бұлшықетті және жорғалаушы табаны бар, ол дененің бауыр бөлімінің өсіндісі. Сондықтан да бұл ұлуларды бауыраяқтылар деп атайды. Аяғының жиырылуының нәтижесінде жануар субстрат бетінде баяу қозғалып жүреді. Әр алуан тіршілік етуіне байланысты аяғы да алуан түрлі модификацияға ұшыраған. Ең күшті өзгеріске ұшыраған жүзіп тіршілік ететін Gastropoda класының кейбір өкілдерінің аяқтары. Мысалы, қырлыаяқ-тылардың (Prosobranchia кл. тармағы) аяғы бүйірлерінен қабысып жіңішке вертикальді жүзгіш қанатқа айналған, кейде бүйір жиектерінде екі жағына есетін табанының кішкене рудименті болады. Аяқтың артқы бөлігі ұзын құйрық тәрізді тұтқаға созылады. Ал, қанатаяқтылардың (Opisthobranchia кл. тармағы) аяғының бүйірлік бөлігі күшті өсіп кетеді де, қанат тәрізді қалақша түзеді. Тұлғасы немесе ішкі қапшығы, төменгі сатыдағы бауыраяқтыларда симметриялы және жалаңашжелбезектілердікі,өкпелілердікі сияқты аяқтан айқын бөлінбеген. Ал, Gastropoda класының көпшілік түрлерінде керісінше, тұлғасы аяғының үстінде спиральді оралған қапшық түрінде бөлінген. Тұлғаның төменгі жерінде жабын қатпары немесе мантия қатпары, ал оның астында мантия комплексінің мүшелері бар мантия қуысы түзіледі. Қатпар да, мантия қуысы да тұлғаның алдыңғы және оң жағында дамыған. Мантия бақалшақты бөліп шығарады, көбінесе спиральді оралған бақалшақты түзейді. Бақалшақтың төбе жағы тұйық біткен — ол оның төбесі деп аталады, ал оған қарама-қарсы екінші ұшында тесігі (устье) орналасқан. Тесігі арқылы жануардың басы мен аяғы сыртқа шығып тұрады. Тек сирек жағдайда ғана бақалшақтарының бұрамдары бір жазыктықта жатады.Бақалшақтың спираль бұрамдары конус тәрізді (турбо-спиральді). Бұрамдарының диаметрі жануарлардың өсуіне сәйкес төбесінен қарама-қарсы тесігіне дейін үлкейеді. Әрбір жаңа түзілген ірілеу бұрамдары бұрынғыларды орап көрсетпей басады. Бұндай бақалшақтар инволютты деп аталады. Көбінесе соңғы орамдар алғашқысына жақын тұратындықтан олардың барлығы көрініп тұрады. Бауыраяқтылардың арасында бақалшақтың спиральді оралуының бағыты бойынша бақалшағы екі типті болады: үстінен қарағанда спираль, сағат тілінің бағытымен бұралса, онда мұндай бақалшақты оңға бұралған немесе дексиотропты деп атайды. Бұндай бақалшақ көпшілігінде бар. Егер, бақалшақ солға қарай бұралса, онда оны солға қарай бұралған немесе лейотропты бақалшақ деп атайды. Осьтің айналасында спираль тәрізді бұрамдары болса оны тығыз бағана немесе колонка деп атайды. Ал, бұрандалары ішкі қабырғалары арқылы бір-біріне жанаспаса, онда колонканың орнына кішкене қуыстар немесе кіндік түзіледі. Спиральді бақалшақтың кендігі сонша, ұлулар қауіпті жағдайда барлық денесін соған жинап алады. Алдыңғыжелбезектілер класс тармағының өкілдерінде аяғының артқы бөлігінің арқа жағында мүйізді немесе ізбесті қақпақшасы дамыған. Ол, моллюсканың денесі бақалшақтың ішіне кіргеннен кейін, бақалшақтың тесігін жауып тастайды. Бауыраяқтылардың кейбір түрлерінің бақалшағы біршама қарапайым құрылысты және қалпақ тәрізді болып келеді, себебі олардың дернәсілдерінің дамуында алдымен бұралған бақалшағы пайда болады да, кейінірек ол қалпақ пішінге көшеді. Бауыраяқтылардың бақалшағы сыртқы жұқа органикалық қабаттан (periostracum) тұрады, оның астында бақалшақ бетіне перпендикуляр орналасқан, әкті тақталардан түзілген фарфор тәрізді қабат (ostracum) жатады. Кейбір бауыраяқтыларда, мысалы Haliotis, Turbo-да жылтыр перламутр қабаты бар. Бауыраяқтылардың барлық класс тармақтарында бақалшақтың редукциясы байқалады. Редукция мынадай кезеңдер арқылы жүреді: бақалшағы жақсы жетілген, бірақ жануардың денесі жиырылғанда бақалшаққа толығымен симайды; бақалшақ одан әрі кішірейе береді де екі мантиялы қатпарлармен көмкеріледі; мантия қатпарлары бір-бірімен бақалшақтың үстінде ортаңғы сызық бойымен бірігіп кетеді, соның нәтижесінде сыртқы бақалшақ ішкі нәзік жұқа тақтаға айналады; ішкі тақталы бақалшақ жойылып, оның орнын терідегі шашылып жатқан ұсақ ізбесті денешіктер басады. Мысалы, шырыш — Arion-да, жалаңаш-желбезіктілер —Nudibranchia-да, ал бақалшақтың барлық ізі Pterotrachea ұлуларында мүлдем жойылған. Бақалшақтың жойылуы көбінесе жүзіп өмір сүретін, құрлықта және паразит бауыр-аяқтыларда байқалады, өйткені жүзу және жорғалау үшін бақалшақ кедергі жасайды, яғни олардың қажеті жоқ. == Ac қорыту жүйесі == Аузы басының алдыңғы ұшының төменгі жағында орналасқан, кейбір түрлерінде аузы ұзарып тұмсық түзеді. Ал, жыртқыш түрлерінде басының алдыңғы ұшы одан да бетер ұзарып, жиырылатын және қорегін ұстауда атыла алатын бұлшықетті тұмсықшаға айналған. Аузы, бұлшықетті жұтқыншаққа апаратын ауыз қуысына жалғасады. Жұтқыншақта жұқа кутикуламен жабылған әрі қатты тісшелері бар бұлшықетті тілі орналасқан. Сондай-ақ, кутикуланың қалыңдауынан түзілген жағы (mandibulae) ауыз қуысында да бар. Олар мүйізді, ал кейбір кезде ізбесті де болады. Жақтарының саны мен орналасуы әр түрлі болып келеді. Жұтқыншаққа бір жұп сілекей бездерінің өзектері ашылады. Кейбір алдыңғы-желбезектілердің осындай бездерінің секреттерінде 4% [[күкірт қышқылы]] бар. Осы қышқыл арқылы жыртқыш ұлуы басқа моллюскалардың бақалшақтарын, тікентерілілердің сауытын ерітіп, ішіндегі мүшелерімен қоректенеді. Жұтқыншағы ұзын өңешке жалғасқан, кейбір түрлерінде өңеш кеңейіп жемсау түзейді. Осы суреттелгендердің барлығы эктодермальді алдыңғы ішекке жатады.Энтодермальді ортаңғы ішектің бас жағы қапшық тәрізді қарынға айналған, оған "бауыр" тармақтары ашылады. Бауыр ішектің өсіндісі болып саналады, ал ересек түрлерінде асимметриясына байланысты бір жартысы дамымаған сыңар мүше ретінде болады. Бауыраяқтылардың бауыры көптеген бөліктерден тұрады, олардың тармақтары бірге жалғасады да қарынға ашылады. Бауырдың секреттерінің қызметі алуан түрлі — көмірсуды ыдыратады, қоректік заттарды сіңіреді және өзіне май мен гликогенді жинайды. Көбінесе, төменгі сатыдағы бауыраяқтылардың қарындағы қоректік заттары іріктеліп, бауырдың тармақтары арқылы бауыр бөліктеріне өтеді де, дәл осы жерде қоректік заттарды клеткалар қоршап, клетка ішілік ас қорыту яғни [[фагоцитоз]] процесі жүреді. Кейбір бауыраяқтылардың қарынында хрустальді бағаналар бар, олар амилаза мен целлюлоза ферменттерімен байланысқан белоктардан тұрады. Бағаналардың ұшы қарындағы сілтілі ортада біртіндеп еріп, қоректі қорытатын ферменттерді шығарады. Жалаңашжелбезектілердің бауыр өзгерісінің өзі бір ерекше құбылыс. Көпшілігінің бауырлары ішектің үстіне қарай бағытталған безді түтікшелердің жүйесін береді, олардың тармақтары арқаны жауып тұратын бұтақшаның немесе екінші реттік желбезектердің ішіне кіріп тұрады, тіпті сыртқы ортамен де қатыса алады. Бауырдың бұл түтікшелерінің эпителиясында оның сыртқы ортамен қатысатын жерінде, арқа желбезектерінің ұшында көптеген атқыш капсулалары болады (мысалы, Aeolididae тұқымдасында). Атқыш капсулаларды организмнің өзіне тән мүшесі деп санаған, бірақ қазіргі арнайы эксперименттер арқылы олар моллюска денесіне қорек арқылы түсетіні дәлелденді, Aeolididae тұқымдасының өкілдері гидроидты полиптермен қоректенеді, полиптің атқыш капсулаларын моллюска қорытпайды, ал ол моллюсканың бауыр өсіндісіне түседі де полиптің денесіндегі қызметіндегідей жұмысын жалғастырады. Қарын ары қарай жұқа ортаңғы ішекке жалғасады, ол бір немесе екі ілмек жасайды да алға қарай бағытталып артқы ішекке қосылады. Артқы ішегі тұлғаның алдыңғы ұшында немесе басының үстінде, сондай-ақ, дененің оң жағында орналасқан қылаулатқышпен аяқталады. Кейбір төменгі сатыдағы бауыраяқтылардың артқы ішегі жүрек қарыншасын жарып өтеді. == Зәр шығару жүйесі == Бауыраяқты моллюскалардың бір жұп бүйрегінен көп жағдайда тек сол жақ бүйрегі жақсы дамып сақталады. Екі бүйрегі алдыңғы желбезектілер класс тармағының төменгі сатыдағы түрлерінде бар, бірақ оның біреуі екіншісіне қарағанда нашар дамыған. Бүйрек, ол түрі өзгерген целомодукт, оның бір ұшы кірпікшелі воронка түрінде перикардия немесе целом қуысымен жалғасады да соңғы ұшымен мантия қуысына ашылады. == Тыныс алу жүйесі == Бауыраяқтылардың көпшілігі желбезекпен тыныс алады. Алғашқы немесе нағыз желбезектер — ктенидиялар жұп мүше ретінде мантия қуысында орналасады. Құрылысы бүйіржүйкелілердікі сияқты. Көптеген түрлерінде ол бос ұшына қарай сүйірленген созыңқы қос қауырсынды өсінді түрінде болады. Әрбір ктенидия екі қатар күлтелі осьтік жалпайған бағанадан тұрады. Сонымен қатар, ктенидияда ерекше сезім мүшесі — осфрадиялары бар. Алғашқысында ктенидиялар бір жұп болады, бірақ бауыраяқтылар денесінің оң жағы дамымай қалуына байланысты оң жақ ктенидия семіп, жансызданып қалады. Мысалы, кейбір алдыңғыжелбезектілерде ол сол жақтағыдан әлде қайда кіші болады (Haliobis). Жоғарғы сатыдағы бауыраяқ-тылардың желбезегі біреу болып дамиды, себебі қос қауырсынды желбезектің бір жағы мантия қабырғасына жабысып кетеді де бір қауырсындыға айналады. Gastropoda класының әрбір класс тармағындағы өкілдерінің желбезектері жойылып, екінші реттік тыныс алу мүшелерімен ауыстырылған. Бұл жағдайда суда тіршілік ететін бауыраяқтылардың денесінің әр түрлі жерлерінде алуан түрлі өсінділер өсуі мүмкін, олар физиологиясы жағынан ктенидияға ұқсас. Осы түзіндінің барлығы екінші реттік немесе адаптивті желбезектер деп аталады. Құрлықта тіршілік ететін бауыраяқтыларда (Pulmonata класс тармағы) ктенидия жойылған, ал тыныс алуы өкпе арқылы өтеді. Бұл жағдайда мантия қатпарының бір бөлігі жұқарып сыртқа қарай өз алдына қуыспен ашылады, осы қуыс өкпе қуысы деп аталады, оның қабырғасында көптеген қан тамырлары жетілген. Кейбір өкпелі моллюскалардың сулы тіршілік ортасына оралуына қарамастан тыныс алу мүшесі өкпе қуысы ретінде сақталады. Мұндай түрлер (кіші, үлкен тоспа ұлуы, катушкалар) су бетіне әлсін-әлсін көтеріліп ауамен тыныстайды. == Қан айналу жүйесі == Бауыраяқтылардың жақсы дамыған жүрегі артқы ішектің үстінде орналасып перикардия (целомның қалдығы) қуысында жатады. Бауыраяқты моллюскалардың алуан түрлі жүйелік топтарында орталық мүшенің, яғни жүректің құрылысы әр түрлі болады. Мысалы, Prosobranchia класс тармағының төменгі сатыдағы түрлерінде жүрегі симметриялы болып, қарыншадан және екі жүрекшеден тұрады. Бірақ, олардың оң жақ желбезектері жансызданып қалуына байланысты жүректе оң жақ жүрекшенің жойылуын білдіреді. Алдыңғыжелбезектілердің (Prosobranchia) кейбір түрлерінде он жақ жүрекшелері кішірейіп, тұйық біткен. Сонымен қатар, жүректің орналасуы да біршама өзгереді, яғни қызмет атқаратын жүрекше қарыншаның алдында орналасады. Жоғарғы сатыдағы бауыраяқтыларда тек сол жақ жүрекшесі сақталып, оң жақ жүрекшесі толығымен жойылған. Алдыңғыжелбезектілер мен өкпелілерде сол жақ жүрекше қарыншаның алдыңғы, ал артқыжелбезектілерде қарыншаның артқы жағында орналасқан күйінде қалады, осы екі жағдайда да жүрек артқы ішектің үстінде жатады. Жүректін негізгі қызметі қан тамырлар жүйесіне қанды айдау. Қан тамырлары құрылысы мен қызметіне қарай бірнеше топтарға бөлінеді. Бауыраяқты моллюскалардың қан айналу жүйесі ашық типті, яғни қан тамырлары үзіліп қан дене қуысына құйылады. Қан айналымын қарастырсақ, жүректің қарынша бөлімінен ірі қолқа басталып ол кейін екіге — дененің алдыңғы жағына бағытталған бас қолқасына және артқы жағына бағытталған — ішкі қолқасына бөлінеді. Қолқадан артериялар тарайды. Өкпелі моллюскалардың артериялары бірте-бірте капиллярларға ауысады. Соңында, қан тамырлары үзіліп, қан дәнекер клеткаларынан құралған ішкі орта тканьның ұсақ түтікшелеріне немесе лаку-наларына құйылады да, оттегінен айырылып біртіндеп ірі венозды лакунаға жиналады. Осыдан, қан желбезекке немесе өкпеге өтіп, онда тотығып, енді оттектенген артериальді қан жүрекке құйылады. Бауыраяқтылардың қаны түссіз, құрамында амебоцит қан түйіршіктері бар. Кейде қанда гемоглобинге ұқсас заттар болады, ал кейбір түрлерінде қанда белок қосылыстарының болатындығы анықталған. == Нерв жүйесі == Бауыраяқтылардың жүйке жүйесі шашыранды — түйінді (ганглиялы) түрінде жақсы дамыған, тек төменгі сатыдағы түрлерінде ганглиялары нашар жетілген немесе мүлде болмайды. Мұндай жағдайда жүйке клеткалары жүйке бағаналары бойымен орналасады. Эволюция барысында жүйке клеткалары біртіндеп жиналып дене бойында түйіндерді немесе ганглияларды құрайды. Мысалы, алдыңғыжелбезекті моллюскалардың жүйке жүйесі бес жұп ганглияларынан тұрады: жұтқыншақтың үстінде жұп церебральді немесе бас ганглиялары орналасқан, олар бір-бірімен көлденең церебральді комиссурамен жалғасқан; жұтқыншақтың астында, аяқтың алдыңғы бөлімінде жұп педальді немесе аяқ ганглиялары орналасып, бір-бірімен көлденең педальді комиссурамен жалғасқан және олар церебральді ганглияларымен екі ұзына бойы коннектива жұлыны арқылы байланысады. Төменгі сатыдағы бауыраяқтылардың педальді ганглиялары түзілмей, орнына екі педальді бағана сақталған; педальді ганглиялардың қатарында екі плевральді ганглиялар орналасқан, олар бір-бірімен комиссура және церебральді мен педальді ганглияларымен коннектива арқылы байланысқан; артқы ішектің астында екі висцеральді немесе ішкі (тұлға) ганглиялары орналасып бір-бірімен көлденең висцеральді комиссурамен жалғасқан, бұларда басқа ганглияларымен коннектива арқылы байланысады; ең соңында плевровисцеральді бағананың жолында париетальді комиссурамен қосылған екі париетальді ганглиялар жатады. Жоғарыда көрсетілген әрбір жұп ганглиялар өздеріне тиісті мүшелерді жүйкелендіреді: церебральді ганглиялар — көзді, стато-цистаны, жұтқыншақты және бас қармалауыштарын; педальді — аяқтың бұлшықеттерін; плевральді-мантияны, тыныс алу мүшелерін; висцеральді — ішкі (тұлға) мүшелерін; париетальді — ктенидияларды (желбезектерді) және осфрадияларды. Осы аталған негізгі ганглиялардан басқа жеке мүшелерді жүйкелендіретін қосымша ганглиялар да түзіледі, мысалы, буккальді немесе жұтқыншақжұп ганглиясы. Артқыжелбезектілер (Opistobranchia) мен өкпелілер (Pulmonata) класс тармағының өкілдерінде ганглиялар саны бес емес — жеті жұп болады. Басқа бауыраяқтыларда ганглиялардың бір-бірімен қосылу салдарынан олардың саны азаяды. Бауыраяқтылардың жүйке жүйесі асимметрияның пайда болуына байланысты күшті өзгерістерге ұшыраған. Оның негізі мынада: барлық алдыңғыжелбезектілер және төменгі сатыдағы артқы-желбезектілер мен өкпелілер класс тармағының өкілдерінің плевровисцеральді коннективтері айқасады, коннективтің созылып кетуінің салдарынан сонда орналаскан жұп париетальді ганглиялар орындарын ауыстырады, яғни сол жағындағы ганглия оң жағына (ішектің астына), ал оң жағындағы — сол жақ денесіне (ішектің үстіне) ауысады. Бауыраяқтылардың мұндай жүйке жүйесін хиастоневральді немесе айқасқан деп атайды. Жоғарғы сатыдағы артқыжелбезектілер мен өкпелілер класс тармақтарының өкілдерінде плевровисцеральді коннективтерінің айқасуы байқалмайды, бірақ оң жақ плевровисцеральді коннективасы сол жағындағысынан қысқарақ болады. Мұндай жүйке жүйесін эвтиневральді немесе айқаспаған деп атайды. Көп жағдайда жоғарғы сатыдағы бауыраяқтылардың плевровисцеральді коннективаларының соншалықты қысқаруы нәтижесінде барлық ганглиялар қосылып жұтқыншақтың айналасында үлкен бір ганглияны құрайды. == Сезім мүшелері == Бауыраяқтылардың сезім мүшелеріне — сипап сезу, химиялық сезім (осфрадиялар), тепе-теңдік (статоцист), көздері тағы басқа мүшелері жатады. Сипап сезу қызметін бас қармалауыштары, мантия жиектері және басқа да мүшелері атқарады. Химиялық сезімі — осфрадиялар. Олар желбезектердің түбінде орналасып, жетілген күйінде, екі жағында 100—150 жапырақшалары бар ұзын қалақша тәрізді болады, сондықтан да желбезектерге бір шама ұқсас. Қалақшаның іші ганглиозды клеткаларға тола, олардың жүйке талшықтары жапырақшаларға қарай бағытталып жатады. Статоцист немесе тепе-теңдікті сақтау мүшесі барлық бауыраяқтыларда бар. Статоцист — екі жабық көбікше пішіндес болып педальді ганглиялардың қатарында орналасады. Олардың ішкі эпителий қабаты тербелмелі және сезгіш клеткалардан түзілген, кейде сезім клеткаларынан ерекше қатпар немесе "есту дағы" оқшауланады. Көпіршік ішіндегі сұйықтықта 1-ден 100-ге дейін статолиттер деп аталатын ұсақ көмір қышқыл ізбестті тасшалар (есту қызметін атқаратын) жүзіп жүреді. Моллюскалардың денесі ауытқыған кезінде, статолиттер өз қалпын өзгертіп сезім клеткаларына әсер етеді де, олар жүйке клеткаларын қоздырып, сол сәтте моллюска кеңістікке бағытын бағдарлайды. Жоғарыда көрсетілгендей статоцистаны церебральді ганглиялар жүйкелендіреді. Бауыраяқтылардың басындағы артқы қармалауыштарының ұшында немесе түбінде бір жұп көздері орналасқан. Эволюция барысында бауыраяқтылардың көздері жай көз шұңқырларынан көз жанары мен шыны тәрізді денесі бар көз қапшықтарына дейін күрделенеді. Жоғарғы сатыдағы бауыраяқтыларда көздің негізін көз бұршағы, шынылы дене және торлы қабық құрайды. == Жыныс жүйесі == Бауыраяқтылардың жыныс жүйесі гермафродитті, тек алдыңғыжелбезектілер класс тармағының түрлері дара жыныстылар. Соңғыларының жыныс диморфизмі байқалмайды, жыныс бездері (аналық пен аталық) әрқашан да біреу. Аналығының жұмыртқа безі аналық жолына ауысады да, оның шеті жуандап жатынға, кейде тұқым қабылдағыш қапшығына айналады. Аталығының тұқым безі тұқым шығарғыш жолына ауысып, ол денесінің алдыңғы ұшында, оң жағында жыныс тесігімен аяқталады. Жыныс тесігінің жанында бұлшықетті өскін — шағылысу мүшесі жатады. Төменгі сатыдағы бауыраяқтыларда арнайы тұқым шығарғыш жолы болмайды, ал жыныс безі оң жақ бүйрекке ашылады. Артқыжелбезектілер мен өкпелілердің жыныс жүйесі гермафродитті және күрделі құрылысты. Мысалы, жүзім ұлуын (Helix pomatia) алатын болсақ, оның бір гермафродитті безі болады, сонда сперматозоидтары мен жұмыртқалары пісіп жетіледі. Гермафродитті безі ұзын гермафродитті жолына жалғасады. Гермафродитті (тұқым шығарғыш) жол ерекше ақуызды бездің түтікшесін өзіне қабылдап кеңейеді, оның жуандау жолы жұмыртқаларды, ал жіңішкесі сперматозоидтарды өткізу қызметін атқарады. Ары қарай жалпы гермафродитті жол екі жеке жолға бөлінеді: аталық және аналық. Аталық тұқым шығарғыш жолы екі шыбыртқы (бич) және жыныс клоакасына ашылатын бұлшықетті шағылыс мүшесімен аяқталады. Аналық жұмыртқа шығарғыш жолы кеңейіп, оған жыныс клоакасына ашылатын қынап ұласады. Сонымен қатар, жатынға саусақ тәрізді бездердің және қынапқа тұқым қабылдағыш қапшық пен "сүйіспеншілік жебе" қапшығының түтікшелері ашылады. Жебе (көмір қышқылды ізбесттің инелері) қоздыру қызметін атқарады, яғни копуляция кезінде бір ұлу шыбыртқы арқылы қапшықтан жинаған инелерді екінші ұлудың денесіне кіргізіп тітіркендіреді. Ұрықтануы айқаса шағылысуы арқылы жүреді. == Дамуы == Бауыраяқтылардың сырттай ұрықтануымен қатар (қарапайым түрлерінде), көпшілігінде іштей ұрықтану дамып қалыптасқан. Жұмыртқаларын денесінен бөліп, ауада тез қатпайтын сұйық заттың — пілләнің ішіне салады. Жұмыртқаның бөлшектенуі көпқылтанды құрттардікі (Polychaeta) сияқты толық, біркелкі емес, спиральді, детерминативті. Бұларда да төрт макро-мен микромерлері құралады (А,В,С,Д және a,B,c,d) және Д бластомерадан, оның 4d ұрпағынан мезодерма қалыптасады. Төменгі сатыдағы алдыңғыжелбезекті (Prosobranchia) моллюскалардың жұмыртқаларынан көпқылтанды құрттарға тән трохофора тәрізді дернәсіл шығады. Ол ауыз үсті немесе прототрох деп аталатын кірпікшелі белдеулерінің көмегімен біраз уақыт судың жоғарғы қабатында жүзіп жүреді де, кейін метаморфозға ұшырап, келесі желкен немесе велигер (лат. velum-желкен) дернәсіл сатысына ауысады. Жоғарғы сатыдағы алдыңғыжелбезектілер мен барлық артқыжелбезектілердің (Opisthobranchia) жұмыртқаларынан бірден желкен немесе велигер балаңқұрты шығады. Желкеннің ауыз алды бөлімінде, әрқайсысы толқынды кірпікшелер күлтесімен жиектелген (дернәсілның аты осыдан), 2—4, кейде 6 (Atlanta туысында) бүйір қалақшалары дамыған. Сонымен қатар, ауызының алдында қармалауыштары мен көздері, ауызының артқы, денесінің бауыр жағында аяқтың бастамасы мен статоцистер дамиды. Желкеннің арқа жағындағы эктодерма қабаты қалыңдап, кейін пайда болған ойыққа батып, оның түбінде бақалшақ безін түзеді. Бақалшақ безінің артында эктодерма қабаты қатпарланып мантия қуысының бастамасы мен қылаулатқышты жауып жатады. Өкпелілерде (Pulmonata) мантия қатпарлары денесінің оң жағында тереңдей түсіп, бірте-бірте алдыңғы ұшына өсуін жалғастырады. Төменгі сатыдағы бауыраяқтыларда мұның орнына мантия қуысының бастамасы, қылаулатқыш пен бақалшағы 180°-қа күрт айналады да ақырында қылаулатқыш дененің алдыңғы ұшында жатады. Желкен біраз уақыт суда жүзіп жүреді де, кейін су түбіне түсіп, ауыз алды кірпікшелер күлтесі редукцияланып, ересек түріне айналады. Жоғарыда сипатталған метаморфоз Prosobranchia мен Opisthobranchia класс тармағының өкілдерінде байқалады, ал Pulmonata класс тармағы өкілдерінің дамуы тікелей жүреді, яғни ұрықтың түрлене өзгеруі сатысы соңына дейін жұмыртқа қабығының ішінде өтеді де, сыртқа ересек түріне ұқсас моллюска шығады.<ref>Дәуітбаева К.Ә.Омыртқасыздар зоологиясы. Оқулық. - Алматы: 2004. ISBN 9965-749-11-6</ref> == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Ұлулар‎]] qcpqzutvlkadggermntja5u4zruykhm 0 487287 3693812 3628826 2026-11-09T08:22:28Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693812 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Оралхан Бөкей |Шынайы есімі = Оралхан Бөкейұлы Бөкей |Суреті = Oralhan.jpg |Ені = 200px |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = О. Садықбайұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 56 бет</ref> |Туған күні = 28.09.1943 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]] {{туғанжері|Катонқарағай ауданы|Катонқарағай ауданында}} Шыңғыстай ауылы |Қайтыс болған күні = 17.05.1993 |Қайтыс болған жері = [[Үндістан]], [[Дели]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = [[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті газетінің]] бас редакторы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = әңгіме, хикаят, роман, драма |Жанры = проза, драматургия |Шығармалардың тілі = қазақша |Дебюті = |Марапаттары = Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Оралхан Бөкей''' (28 қыркүйек 1943, [[Шыңғыстай]] ауылы, [[Катонқарағай ауданы|Қатонқарағай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]] — 17 мамыр 1993, [[Дели]], [[Үндістан]], Алматыда жерленген) — драматург-жазушы, журналист, Қазақстан Республикасы мемлекеттік сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасы Жастар сыйлығының лауреаты, Н.Островский атындағы Бүкілодақтық әдеби сыйлықтың лауреаты. == Өмірбаяны == Оралхан Бөкей 1943 жылы 28 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Шыңғыстай ауылында дүниеге келді. [[Найман]] тайпасы [[Көкжарлы]] [[Қаратай (ру)|Қаратай]] руынан шыққан.<ref>https://abai.kz/post/55303</ref><ref>http://bokey.kz/index.php/kz/o-b-kej-mir-zholy</ref> Әкесі Бөкей көп сөйлемейтін, сөйлей қалса сөзі өткір, қанжардай қиып түсетін, сөзге шешен, астарлап сөйлеп өз ойын дәл жеткізетін, рухы мықты, жаны таза адам болған. Анасы Күлия көреген, ділмар, аузын ашса көмейі көрінетін ашық кісі болған. Үнемі топ бастап жүретін, қажет жерінде қиыннан қиыстырып өлең де шығарған. Керемет даусы бар әнші де болған. Отбасында бір ұл - Оралхан, бес қыз – Шолпан, Әймен, Ләззат, Мәншүк, Ғалия. Оралхан дүниеге келгенде сұрапыл соғыс жылдары болғандықтан, әкесі Оралға еңбек майданына аттанған кез болатын. Анасы Күлия әкесі еңбек майданынан аман-есен оралсын деп ырымдап, сәбидің атын Оралхан деп қойған екен<ref>[http://akciya.pavlodarlibrary.kz/bir_el/bokey_bio_kz.html C.Торайғыров атындағы Павлодар Облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514084925/http://akciya.pavlodarlibrary.kz/bir_el/bokey_bio_kz.html |date=2021-05-14 }}</ref>. Ол 1961 жылы Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы Шыңғыстай орта мектебін бітірген соң, аға пионер вожатый және Алтай совхозында тракторшы болып жұмыс істеген. 1963-1969 жылдары Оралхан Бөкей С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетінде сырттай оқыды. 1965-1968 жылдары ол Большенарым ауданының «Еңбек туы» газетінде корректор, аудармашы, редактордың орынбасары, Шығыс Қазақстан облысының «Коммунизм туы» («Дидар») газетінде әдеби қызметкер болды. Оралхан Бөкей 1968 жылы республикалық [[Жас Алаш|«Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінің]] шақыруы бойынша Алматыға келеді. Оның журналист боп, жазушы болып қалыптасуына Шерхан Мұртазаның ағалык қамқорлығы ерекше әсер етті. Ешкімге белгісіз Шыңғыстайдағы тракторшы баланың бойынан жалындаған талант отын байқаған Шерхан Мұртаза оны Алматыға жетелеп әкеп, дуылдаған қаламгерлер қауымының қалың ортасына салды да жіберді. Өмірінің соңына дейін ол журналистика мен жазушылықты қатар алып жүрді. 1974-1983 жылдары Оралхан Бөкей [[Жұлдыз журналы|«Жұлдыз» журналының]] проза бөлімінің меңгерушісі, 1983-1991 жылдары [[Қазақ әдебиеті (газет)|«Қазақ әдебиеті» газетінде]] редактордың орынбасары, 1991-1993 жылдары бас редакторы болды. Оралхан Бөкей [[1993 жыл]]ы [[17 мамыр]]да [[Үндістан]] жерінде, [[Дели]]де қайтыс болды. == Шығармашылығы == 1970 жылы Алматы қаласындағы «Жазушы» баспасынан басылып шыққан «Қамшыгер» атты алғашқы жинағы жас жазушының атағын шығарды. Осы баспадан оның «Үркер» (1971), «Қайдасың, қасқа құлыным?» (1973), «Мұзтау» (1975) әңгімелер мен повестері шығарылды. Оралхан Бөкейдің «Ән салады шағылдар» (1978), «Үркер ауып барады» (1981), «Біздің жақта қыс ұзақ» (1984) әңгімелер мен повестері «Жалын» баспасынан жарық көрді. 1986 жылы оның «Құлыным менің» деп аталатын драмалық шығармалары «Өнер» баспасынан, 1987 жылы «Ұйқым келмейді» деп аталатын творчестволық әңгімелері «Жазушы» баспасынан шығарылды. “Алданған ұрпақ” трилогиялық романы қолжазбалық ойлар күйінде аяқталмай қалған. “Құлыным менің” ([[1974]]), “Текетірес” ([[1976]]), “Қар қызы” ([[1982]]), “Зымырайды поездар” ([[1984]]), “Жау тылындағы бала” ([[1985]]), “Мен сізден қорқамын” ([[[[1987]]]]) пьесалары қазақ және орыс тілдерінде республикалық, облыстық, сондай-ақ, бұрынғы одақтас республикалар театрларында қойылған. Оралхан Бөкей – есімі дүние жүзіне танымал жазушы. Оралхан Бөкейдің шығармалары дүние жүзінің көптеген тілдеріне орыс, ағылшын, француз, неміс, жапон, араб, қытай және басқа да ұлы халықтар тілдеріне аударылған. Оның өзге тілде жарық көрген шығармалары - «След молний» (Молодая гвардия, М, 1978); «Поющие барханы» (Советский писатель, М, 1981); «Чағылған» (Қырғыстан, Фр., 1981); «След молнии» ( Христо Данов, Болгария, 1981); «Кербұғы» (Эстония, 1981); «Крик» (Советский писатель, М, 1984); «Үркер ауып барады» (Фольк Унд Вельт, Берлин, 1982) Оралхан Бөкейдің шығармаларынан «Кісікиік» (1985, режиссері М. Самағұлов), «Сайтан көпір» (1986, режисері Д. Манабаев) көркем фильмдері және «Кербұғы» (1986, балетмейстер Б.[[Болат Ғазизұлы Аюханов|Аюханов]]) балеті қойылды. 1994 жылы Оралхан Бөкейдің повестері «Таңдамалы» 1 том болып, 1996 жылы повестері мен романдары «Таңдамалы» 2 том «Жазушы» баспасында жарық көрді. == Марапаттары == * 1976 жылы Оралхан Бөкей «Құлыным менің» пьесасы үшін Қазақстан Республикасы Жастар сыйлығының лауреаты, * 1978 жылы «Найзағай ізі» повестері мен әңгімелері үшін Н. Островский атындағы Бүкілодақтық әдеби сыйлықтың лауреаты, * 1986 жылы «Біздің жақта қыс ұзақ» повестері мен әңгімелері үшін Абай атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты наградаларына ие болды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref><ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. == Шығармалары == * Қайдасың қасқа құлыным: Повестер, новеллалар. - Алматы:Жазушы, 1973 * Мұзтау: Повесть, эссе, новеллалар.- Алматы:Жазушы,1975.-256б * Үркер ауып барады.: Повестер мен әңгімелер.-Алматы:Жалын,1981.-528б * Өз отыңды өшірме: роман .- Алматы: Жазушы, 1981.-384б * Біздің жақта қыс ұзақ.-Алматы: Жалын, 1984.-432б * Құлыным менің: пьесалар.-Алматы:Өнер,1986.-368б * Ұйқым келмейді:Повесть, әңгімелер.- Алматы:Жазушы,1990.-559б * Өнерге өлердей-ақ ғашық едім: Очерктер, көсемсөздер, эсселер / Кұраст.А.Бөкеева.- Алматы: Санат, 1995.- 304б * Екі томдық таңдамалы шығармалар .- Алматы: Жазушы, 1994. Т.І:Повестер.-496бет, Т.2: Өз отыңды өшірме: Роман, Атаукере:Повесть.-1996.-496б * Қайдасың қасқа құлыным:Повестер, әңгімелер, /Құраст: Р.Мәженқызы.- Астана: Елорда, 1999-328б * Кербұғы: Әңгімелер мен повесть .- Алматы: Атамұра, 2003.- 204бет.- (Атамұра кітапханасы). * Тоқалдан қалған тұяқ: Әңгімелер / О. Бөкей.- Астана: Таным, 2003.- 80б. * Қар қызы : Хикаяттар / құраст.Р.Мәженқызы.- Алматы: Раритет, 2008.- 280б.- (Алтын қор кітапханасы).- (Қазақ прозасы қазынасынан). * Өз отыңды өшірме: роман.- Алматы: Өнер, 2010.- 384б.-(Қазақтың 100 романы). * Атау-кере (Кауіпті будан) .Мұзтау (Соңғы ертек): хикаяттар.-Алматы: Ан Арыс, 2010.-320б * Атау кере (эл.ресурстар): роман.-Алматы:Жазушы, 2005.- (Аудиокітап) * Қасқыр ұлыған түнде//Жас қазақ.-2011.-20 мамыр. * Ән салады шағылдар: повестер мен әңгімелер.-А.: Жалын,1978.- 280 б. * Шығармалары 7 томдық.- А.: Ел-шежіре. === Шығармаларының аудармасы === * Крик: Повести /Авториз. пер. с каз.-М.:Сов.писатель, 1984.-334с * Поезда идут мимо: Роман, повесть. Авториз. пер. с каз.-Алма-Ата:Жазушы, 1985.-400с * Поющие барханы: Повести /Авториз. пер. с каз.-М.:Сов.писатель, 1981.-343с * След молнии:Повести и рассказы /Авториз. пер. с каз.-М.:Мол.Гвардия, 1978.-320с * Снежная девушка (Нуржан): Повесть. Авториз. пер. с каз. А.Ким// Всадники: Сборник повестей казахских писателей - Алма-Ата:Жазушы, 1990-С.190-277 * Человек-Олень: Повести и рассказы //Авториз. пер. с. каз.-М.:Известия,1990.-511с === Бөкей Оралханның шығармашылығы туралы мерзімді басылым беттеріндегі мақалалар === * Алтайдың кербұғысы: Оралхан Бөкеевтің шығармашылығы//Түркістан.- 2003.-15 мамыр. * Асылова Р. О. О. Бөкей туындыларындағы қарсы мәнді фразеологизмдер // Ізденіс-Поиск Гуманитарлық ғылымдар сериясы.- 2013.- №2.- Б.5-9. * Ахметжан Т. Қазақ прозасының мұзтауы: Оралхан Бөкей //Қазақ әдебиеті.- 2003.-5 желтоқсан. * Ахметжан Т. Оралханды ойлағанда..:Оралхан Бөкей //Қазақ әдебиеті.- 2004.-21 қыркүйек. * Әшірова А.О. Бөкеевтің "Атау кере" повесіндегі табиғат және кейіпкер сыры //Тәрбие жұмысы.- 2004.-N3.-11-13б. * Бөкейқызы Ғ. Әлемдегі ең бауырмал, ең ақылды, ең тәкаппар адам менің ағам еді //Жұлдыздар отбасы.- 2011.- №17.-Б.32-35. * Дүйсен Қ. Оралханды ұстаз тұтқан қаламгер //Айқын.- 2009.- 28 қаңтар.-8б. * Егеубай А. Мұзбалақ: Оралхан Бөкей-60 //Жұлдыз.- 2003.-N12.-106-112б. * Елеубай О. Мұзтаудың Мұзбалағы: Оралхан Бөкейдің 60 жылдық мерейтойы //Егемен Қазақстан.- 2003.-11қазан. * Ерғалиева Ж. Оралхан Бөкей. «Тортай мінер ақ боз ат...» //Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде.- 2012.- №1.-Б.31-32. * Ерман Жүрсін. Оралхан Бөкей және опасыз жалған //Жас Қазақ.-2008.- 29ақпан.-6б. * Жапақов Н. Оралханға әжем де разы болған//Орал өңірі.- 2008.-16 қазан.-11б. * Жәкешбаева Р. Менің Оралханым //Дала мен қала.- 2008.- 4сәуір.-16б. * Жұмабай Н. Менің Оралханым//Қазақ әдебиеті.- 2011.- 30 қыркүйек.-Б.4. * Жұмабай Н. Сізді ойыма алғанда...//Түркістан.- 2010.- 20мамыр.-Б.11. * Жұматайқызы Л. Оралмайтын Оралхан...//Қазақ әдебиеті.- 2007.-5 қазан.-7б. * Капарова А. М. О.Бөкей "Тортай мінбер ақбоз ат" әңгімесі // Білім технологиялары = Образовательные технологии.- 2020.- №4.- Б.55-60. * Кәрібай М. "Неге біз осы қатыгез де, қасиетсіз болып кеттік?.."// Дидар.- 2013.- 21маусым.- Б.15. * Кемелбаев А. Оралхан Бөкеев әңгіме жанрында //Абай.- 2002.- №4.-70-72б. * Кемелбаева А. Ардақ: Оралхан Бөкеев прозасындағы мифологиялық сарындар //Алтын Орда.- 2004.-30қаңтар. * Көркемсөз оқу шеберлерінің Оралхан Бөкей атындағы VІІ республикалық байқауын өткізудің тәртібі//Жас Алаш.- 2004.-19 тамыз. * Көркемсөз оқу шеберлерінің Оралхан Бөкей атындағы ҮІІІ республикалық байқауын өткізудің тәртібі//Ана тілі.- 2005.-7 шілде. * Қаңтарбаев Ә. Өр Алтайдың ойында, Оралханның тойында: Оралхан Бөкей-60 //Қазақ әдебиеті.- 2003.-24қазан. * Құттымұратұлы Қ. Оралханның белгісіз махаббаты: Оралхан Бөкей күнделігі туралы //Жас Алаш.- 2003.-20 қыркүйек. * Қырықбаева А. О.Бөкей әңгімелеріндегі табиғатпен тамырластық/ А. Қырықбаева // Тәуелсіздік кезеңіндегі әдебиеттану мәселелері: бүгіні, болашағы : Республикалық ғылыми-тәжірибелік конф. материалдары, 4 наурыз 2015 ж. - Семей, 2015.- 4 наурыз.- Б.92-95 * Мұртаза Ш. Оралхан Бөкей еске түскендегі елес пен ойлар//Жұлдыздар отбасы .- 2011.- №17.-Б.39. * Нұрсұлтанқызы Ж. Оралхан Бөкей шығармаларындағы бейвербалды омонимдер //Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2007.-№11.-75-78б. * Омарова Д. Халықтық тіл мен әдеби тілдің байланысы //Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде.- 2009.- №12.-18-25 б. * Оңғарсынова Ф. Дүниеден ерте кеткен дарынды жазушы, қаламдас бауырым Оралхан Бөкеевтің рухына //Атамекен.- 2012.- 23 ақпан.-Б.6. * Оңғарсынова Ф. Түркілердің, Өр Алтай, төркіні едің //Егемен Қазақстан.- 2011.- 16 мамыр.- Б.5. * Отарбаева Ғ. Н. О.Бөкейдің "Сайтан көпір" повесіндегі мифтік танымның көркемдік-идеялық қызметі // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршысы. Филология сериясы.- 2015.- № 6.- Б. 70-74. * Сапанова А. М. О.Бөкей шығармаларындағы адамның мінез-құлқына байланысты фразеологиялық бірліктер // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы.- 2009.- №7-8.- Б.101-104. * Сейтқазы Э. А. О.Бөкей шығармаларындағы әлемнің ұлттық бейнесі // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршысы. Филология сериясы.- 2015.- № 2.- Б. 414-419. * Сығай Ә. Ой түбіндегі Оралхан //Дала мен қала.- 2012.- 16 қаңтар.-Б.10-11. * Сыдықов Т. Мұзтаудың мұзбалағы: Оралхан Бөкеевтің шығармашылығы //Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2004.-N5.- 86-94б. * Тоқсанбай Қ. Оралхан оқулары //Егемен Қазақстан.- 2010.- 1қазан.-Б.9. * Толысбаева Ә. О.Бөкей шығармаларын талдаудың кейбір ерекшеліктері // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы.- 2008.- №8.- Б.47-49. * Төлеуов С. Бұлт ұйықтаған ұжмақ жер: [Ор-ағаң мінген ақбоз ат...] / /Алтын Орда.- 2009.- 2-8шілде.-18-19 б. * Шарабасов С.О.Бөкеев әңгімелері құрылымын фольклорлық сарындар// Ізденіс..-2000.-№4-5.-22-26б (Гуманитарлық ғылымдар сериясы) * Ыбырайқызы Г. О. Бөкейдің "Атау Кере" шығармасындағы герменевтикалық сарындар // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршы. Филология сериясы.- 2018.- №2.- Б.63-68. Музей-үйі Оралхан Бөкейдің өмірі мен шығармашылығына арналған [[музей-үйі Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданының Шыңғыстай ауылында]] орналасқан. Музей жазушының балалық және жастық шағы өткен, ата-анасы тұрған тарихи үйде ұйымдастырылған. Музей экспозициясында жазушының жеке заттары, кітаптары, қолжазбалары, фотосуреттері және шығармашылық қызметіне қатысты құжаттар сақталған. Сонымен қатар жазушының күнделікті тұрмыста пайдаланған үстелі, портфелі, фотоаппараты, сағаты, домбырасы және басқа да бұйымдары қойылған. Музей-үйі қаламгердің өмір жолын, шығармашылық ортасын және туған жерімен байланысын таныстыратын мәдени-тарихи орын болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[: E-history.kz — «Мәдени серуен: Оралхан Бөкейдің музей-үйі» (27.09.2024)⁠]] == Сілтемелер == * [http://ikitap.kz/kk/book-tags/oralhan-bokey Қазақстанның ашық кітапханасындағы Оралхан Бөкейдің шығармалары] * [http://bokey.kz/index.php/kz/ bokey.kz] * https://adebiportal.kz/kz/authors/view/846 [[Санат:Делиде қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:XX ғасыр музыкатанушылары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] pyyelc4hioqh27vtgzkbe5mb2oo2c1v 3693813 3693812 2026-11-09T08:33:48Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693813 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Оралхан Бөкей |Шынайы есімі = Оралхан Бөкейұлы Бөкей |Суреті = Oralhan.jpg |Ені = 200px |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = О. Садықбайұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 56 бет</ref> |Туған күні = 28.09.1943 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]] {{туғанжері|Катонқарағай ауданы|Катонқарағай ауданында}} Шыңғыстай ауылы |Қайтыс болған күні = 17.05.1993 |Қайтыс болған жері = [[Үндістан]], [[Дели]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = [[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті газетінің]] бас редакторы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = әңгіме, хикаят, роман, драма |Жанры = проза, драматургия |Шығармалардың тілі = қазақша |Дебюті = |Марапаттары = Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Оралхан Бөкей''' (28 қыркүйек 1943, [[Шыңғыстай]] ауылы, [[Катонқарағай ауданы|Қатонқарағай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]] — 17 мамыр 1993, [[Дели]], [[Үндістан]], Алматыда жерленген) — драматург-жазушы, журналист, Қазақстан Республикасы мемлекеттік сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасы Жастар сыйлығының лауреаты, Н.Островский атындағы Бүкілодақтық әдеби сыйлықтың лауреаты. == Өмірбаяны == Оралхан Бөкей 1943 жылы 28 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Шыңғыстай ауылында дүниеге келді. [[Найман]] тайпасы [[Көкжарлы]] [[Қаратай (ру)|Қаратай]] руынан шыққан.<ref>https://abai.kz/post/55303</ref><ref>http://bokey.kz/index.php/kz/o-b-kej-mir-zholy</ref> Әкесі Бөкей көп сөйлемейтін, сөйлей қалса сөзі өткір, қанжардай қиып түсетін, сөзге шешен, астарлап сөйлеп өз ойын дәл жеткізетін, рухы мықты, жаны таза адам болған. Анасы Күлия көреген, ділмар, аузын ашса көмейі көрінетін ашық кісі болған. Үнемі топ бастап жүретін, қажет жерінде қиыннан қиыстырып өлең де шығарған. Керемет даусы бар әнші де болған. Отбасында бір ұл - Оралхан, бес қыз – Шолпан, Әймен, Ләззат, Мәншүк, Ғалия. Оралхан дүниеге келгенде сұрапыл соғыс жылдары болғандықтан, әкесі Оралға еңбек майданына аттанған кез болатын. Анасы Күлия әкесі еңбек майданынан аман-есен оралсын деп ырымдап, сәбидің атын Оралхан деп қойған екен<ref>[http://akciya.pavlodarlibrary.kz/bir_el/bokey_bio_kz.html C.Торайғыров атындағы Павлодар Облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514084925/http://akciya.pavlodarlibrary.kz/bir_el/bokey_bio_kz.html |date=2021-05-14 }}</ref>. Ол 1961 жылы Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы Шыңғыстай орта мектебін бітірген соң, аға пионер вожатый және Алтай совхозында тракторшы болып жұмыс істеген. 1963-1969 жылдары Оралхан Бөкей С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетінде сырттай оқыды. 1965-1968 жылдары ол Большенарым ауданының «Еңбек туы» газетінде корректор, аудармашы, редактордың орынбасары, Шығыс Қазақстан облысының «Коммунизм туы» («Дидар») газетінде әдеби қызметкер болды. Оралхан Бөкей 1968 жылы республикалық [[Жас Алаш|«Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінің]] шақыруы бойынша Алматыға келеді. Оның журналист боп, жазушы болып қалыптасуына Шерхан Мұртазаның ағалык қамқорлығы ерекше әсер етті. Ешкімге белгісіз Шыңғыстайдағы тракторшы баланың бойынан жалындаған талант отын байқаған Шерхан Мұртаза оны Алматыға жетелеп әкеп, дуылдаған қаламгерлер қауымының қалың ортасына салды да жіберді. Өмірінің соңына дейін ол журналистика мен жазушылықты қатар алып жүрді. 1974-1983 жылдары Оралхан Бөкей [[Жұлдыз журналы|«Жұлдыз» журналының]] проза бөлімінің меңгерушісі, 1983-1991 жылдары [[Қазақ әдебиеті (газет)|«Қазақ әдебиеті» газетінде]] редактордың орынбасары, 1991-1993 жылдары бас редакторы болды. Оралхан Бөкей [[1993 жыл]]ы [[17 мамыр]]да [[Үндістан]] жерінде, [[Дели]]де қайтыс болды. == Шығармашылығы == 1970 жылы Алматы қаласындағы «Жазушы» баспасынан басылып шыққан «Қамшыгер» атты алғашқы жинағы жас жазушының атағын шығарды. Осы баспадан оның «Үркер» (1971), «Қайдасың, қасқа құлыным?» (1973), «Мұзтау» (1975) әңгімелер мен повестері шығарылды. Оралхан Бөкейдің «Ән салады шағылдар» (1978), «Үркер ауып барады» (1981), «Біздің жақта қыс ұзақ» (1984) әңгімелер мен повестері «Жалын» баспасынан жарық көрді. 1986 жылы оның «Құлыным менің» деп аталатын драмалық шығармалары «Өнер» баспасынан, 1987 жылы «Ұйқым келмейді» деп аталатын творчестволық әңгімелері «Жазушы» баспасынан шығарылды. “Алданған ұрпақ” трилогиялық романы қолжазбалық ойлар күйінде аяқталмай қалған. “Құлыным менің” ([[1974]]), “Текетірес” ([[1976]]), “Қар қызы” ([[1982]]), “Зымырайды поездар” ([[1984]]), “Жау тылындағы бала” ([[1985]]), “Мен сізден қорқамын” ([[[[1987]]]]) пьесалары қазақ және орыс тілдерінде республикалық, облыстық, сондай-ақ, бұрынғы одақтас республикалар театрларында қойылған. Оралхан Бөкей – есімі дүние жүзіне танымал жазушы. Оралхан Бөкейдің шығармалары дүние жүзінің көптеген тілдеріне орыс, ағылшын, француз, неміс, жапон, араб, қытай және басқа да ұлы халықтар тілдеріне аударылған. Оның өзге тілде жарық көрген шығармалары - «След молний» (Молодая гвардия, М, 1978); «Поющие барханы» (Советский писатель, М, 1981); «Чағылған» (Қырғыстан, Фр., 1981); «След молнии» ( Христо Данов, Болгария, 1981); «Кербұғы» (Эстония, 1981); «Крик» (Советский писатель, М, 1984); «Үркер ауып барады» (Фольк Унд Вельт, Берлин, 1982) Оралхан Бөкейдің шығармаларынан «Кісікиік» (1985, режиссері М. Самағұлов), «Сайтан көпір» (1986, режисері Д. Манабаев) көркем фильмдері және «Кербұғы» (1986, балетмейстер Б.[[Болат Ғазизұлы Аюханов|Аюханов]]) балеті қойылды. 1994 жылы Оралхан Бөкейдің повестері «Таңдамалы» 1 том болып, 1996 жылы повестері мен романдары «Таңдамалы» 2 том «Жазушы» баспасында жарық көрді. == Марапаттары == * 1976 жылы Оралхан Бөкей «Құлыным менің» пьесасы үшін Қазақстан Республикасы Жастар сыйлығының лауреаты, * 1978 жылы «Найзағай ізі» повестері мен әңгімелері үшін Н. Островский атындағы Бүкілодақтық әдеби сыйлықтың лауреаты, * 1986 жылы «Біздің жақта қыс ұзақ» повестері мен әңгімелері үшін Абай атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты наградаларына ие болды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref><ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. == Шығармалары == * Қайдасың қасқа құлыным: Повестер, новеллалар. - Алматы:Жазушы, 1973 * Мұзтау: Повесть, эссе, новеллалар.- Алматы:Жазушы,1975.-256б * Үркер ауып барады.: Повестер мен әңгімелер.-Алматы:Жалын,1981.-528б * Өз отыңды өшірме: роман .- Алматы: Жазушы, 1981.-384б * Біздің жақта қыс ұзақ.-Алматы: Жалын, 1984.-432б * Құлыным менің: пьесалар.-Алматы:Өнер,1986.-368б * Ұйқым келмейді:Повесть, әңгімелер.- Алматы:Жазушы,1990.-559б * Өнерге өлердей-ақ ғашық едім: Очерктер, көсемсөздер, эсселер / Кұраст.А.Бөкеева.- Алматы: Санат, 1995.- 304б * Екі томдық таңдамалы шығармалар .- Алматы: Жазушы, 1994. Т.І:Повестер.-496бет, Т.2: Өз отыңды өшірме: Роман, Атаукере:Повесть.-1996.-496б * Қайдасың қасқа құлыным:Повестер, әңгімелер, /Құраст: Р.Мәженқызы.- Астана: Елорда, 1999-328б * Кербұғы: Әңгімелер мен повесть .- Алматы: Атамұра, 2003.- 204бет.- (Атамұра кітапханасы). * Тоқалдан қалған тұяқ: Әңгімелер / О. Бөкей.- Астана: Таным, 2003.- 80б. * Қар қызы : Хикаяттар / құраст.Р.Мәженқызы.- Алматы: Раритет, 2008.- 280б.- (Алтын қор кітапханасы).- (Қазақ прозасы қазынасынан). * Өз отыңды өшірме: роман.- Алматы: Өнер, 2010.- 384б.-(Қазақтың 100 романы). * Атау-кере (Кауіпті будан) .Мұзтау (Соңғы ертек): хикаяттар.-Алматы: Ан Арыс, 2010.-320б * Атау кере (эл.ресурстар): роман.-Алматы:Жазушы, 2005.- (Аудиокітап) * Қасқыр ұлыған түнде//Жас қазақ.-2011.-20 мамыр. * Ән салады шағылдар: повестер мен әңгімелер.-А.: Жалын,1978.- 280 б. * Шығармалары 7 томдық.- А.: Ел-шежіре. === Шығармаларының аудармасы === * Крик: Повести /Авториз. пер. с каз.-М.:Сов.писатель, 1984.-334с * Поезда идут мимо: Роман, повесть. Авториз. пер. с каз.-Алма-Ата:Жазушы, 1985.-400с * Поющие барханы: Повести /Авториз. пер. с каз.-М.:Сов.писатель, 1981.-343с * След молнии:Повести и рассказы /Авториз. пер. с каз.-М.:Мол.Гвардия, 1978.-320с * Снежная девушка (Нуржан): Повесть. Авториз. пер. с каз. А.Ким// Всадники: Сборник повестей казахских писателей - Алма-Ата:Жазушы, 1990-С.190-277 * Человек-Олень: Повести и рассказы //Авториз. пер. с. каз.-М.:Известия,1990.-511с === Бөкей Оралханның шығармашылығы туралы мерзімді басылым беттеріндегі мақалалар === * Алтайдың кербұғысы: Оралхан Бөкеевтің шығармашылығы//Түркістан.- 2003.-15 мамыр. * Асылова Р. О. О. Бөкей туындыларындағы қарсы мәнді фразеологизмдер // Ізденіс-Поиск Гуманитарлық ғылымдар сериясы.- 2013.- №2.- Б.5-9. * Ахметжан Т. Қазақ прозасының мұзтауы: Оралхан Бөкей //Қазақ әдебиеті.- 2003.-5 желтоқсан. * Ахметжан Т. Оралханды ойлағанда..:Оралхан Бөкей //Қазақ әдебиеті.- 2004.-21 қыркүйек. * Әшірова А.О. Бөкеевтің "Атау кере" повесіндегі табиғат және кейіпкер сыры //Тәрбие жұмысы.- 2004.-N3.-11-13б. * Бөкейқызы Ғ. Әлемдегі ең бауырмал, ең ақылды, ең тәкаппар адам менің ағам еді //Жұлдыздар отбасы.- 2011.- №17.-Б.32-35. * Дүйсен Қ. Оралханды ұстаз тұтқан қаламгер //Айқын.- 2009.- 28 қаңтар.-8б. * Егеубай А. Мұзбалақ: Оралхан Бөкей-60 //Жұлдыз.- 2003.-N12.-106-112б. * Елеубай О. Мұзтаудың Мұзбалағы: Оралхан Бөкейдің 60 жылдық мерейтойы //Егемен Қазақстан.- 2003.-11қазан. * Ерғалиева Ж. Оралхан Бөкей. «Тортай мінер ақ боз ат...» //Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде.- 2012.- №1.-Б.31-32. * Ерман Жүрсін. Оралхан Бөкей және опасыз жалған //Жас Қазақ.-2008.- 29ақпан.-6б. * Жапақов Н. Оралханға әжем де разы болған//Орал өңірі.- 2008.-16 қазан.-11б. * Жәкешбаева Р. Менің Оралханым //Дала мен қала.- 2008.- 4сәуір.-16б. * Жұмабай Н. Менің Оралханым//Қазақ әдебиеті.- 2011.- 30 қыркүйек.-Б.4. * Жұмабай Н. Сізді ойыма алғанда...//Түркістан.- 2010.- 20мамыр.-Б.11. * Жұматайқызы Л. Оралмайтын Оралхан...//Қазақ әдебиеті.- 2007.-5 қазан.-7б. * Капарова А. М. О.Бөкей "Тортай мінбер ақбоз ат" әңгімесі // Білім технологиялары = Образовательные технологии.- 2020.- №4.- Б.55-60. * Кәрібай М. "Неге біз осы қатыгез де, қасиетсіз болып кеттік?.."// Дидар.- 2013.- 21маусым.- Б.15. * Кемелбаев А. Оралхан Бөкеев әңгіме жанрында //Абай.- 2002.- №4.-70-72б. * Кемелбаева А. Ардақ: Оралхан Бөкеев прозасындағы мифологиялық сарындар //Алтын Орда.- 2004.-30қаңтар. * Көркемсөз оқу шеберлерінің Оралхан Бөкей атындағы VІІ республикалық байқауын өткізудің тәртібі//Жас Алаш.- 2004.-19 тамыз. * Көркемсөз оқу шеберлерінің Оралхан Бөкей атындағы ҮІІІ республикалық байқауын өткізудің тәртібі//Ана тілі.- 2005.-7 шілде. * Қаңтарбаев Ә. Өр Алтайдың ойында, Оралханның тойында: Оралхан Бөкей-60 //Қазақ әдебиеті.- 2003.-24қазан. * Құттымұратұлы Қ. Оралханның белгісіз махаббаты: Оралхан Бөкей күнделігі туралы //Жас Алаш.- 2003.-20 қыркүйек. * Қырықбаева А. О.Бөкей әңгімелеріндегі табиғатпен тамырластық/ А. Қырықбаева // Тәуелсіздік кезеңіндегі әдебиеттану мәселелері: бүгіні, болашағы : Республикалық ғылыми-тәжірибелік конф. материалдары, 4 наурыз 2015 ж. - Семей, 2015.- 4 наурыз.- Б.92-95 * Мұртаза Ш. Оралхан Бөкей еске түскендегі елес пен ойлар//Жұлдыздар отбасы .- 2011.- №17.-Б.39. * Нұрсұлтанқызы Ж. Оралхан Бөкей шығармаларындағы бейвербалды омонимдер //Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2007.-№11.-75-78б. * Омарова Д. Халықтық тіл мен әдеби тілдің байланысы //Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде.- 2009.- №12.-18-25 б. * Оңғарсынова Ф. Дүниеден ерте кеткен дарынды жазушы, қаламдас бауырым Оралхан Бөкеевтің рухына //Атамекен.- 2012.- 23 ақпан.-Б.6. * Оңғарсынова Ф. Түркілердің, Өр Алтай, төркіні едің //Егемен Қазақстан.- 2011.- 16 мамыр.- Б.5. * Отарбаева Ғ. Н. О.Бөкейдің "Сайтан көпір" повесіндегі мифтік танымның көркемдік-идеялық қызметі // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршысы. Филология сериясы.- 2015.- № 6.- Б. 70-74. * Сапанова А. М. О.Бөкей шығармаларындағы адамның мінез-құлқына байланысты фразеологиялық бірліктер // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы.- 2009.- №7-8.- Б.101-104. * Сейтқазы Э. А. О.Бөкей шығармаларындағы әлемнің ұлттық бейнесі // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршысы. Филология сериясы.- 2015.- № 2.- Б. 414-419. * Сығай Ә. Ой түбіндегі Оралхан //Дала мен қала.- 2012.- 16 қаңтар.-Б.10-11. * Сыдықов Т. Мұзтаудың мұзбалағы: Оралхан Бөкеевтің шығармашылығы //Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2004.-N5.- 86-94б. * Тоқсанбай Қ. Оралхан оқулары //Егемен Қазақстан.- 2010.- 1қазан.-Б.9. * Толысбаева Ә. О.Бөкей шығармаларын талдаудың кейбір ерекшеліктері // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы.- 2008.- №8.- Б.47-49. * Төлеуов С. Бұлт ұйықтаған ұжмақ жер: [Ор-ағаң мінген ақбоз ат...] / /Алтын Орда.- 2009.- 2-8шілде.-18-19 б. * Шарабасов С.О.Бөкеев әңгімелері құрылымын фольклорлық сарындар// Ізденіс..-2000.-№4-5.-22-26б (Гуманитарлық ғылымдар сериясы) * Ыбырайқызы Г. О. Бөкейдің "Атау Кере" шығармасындағы герменевтикалық сарындар // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршы. Филология сериясы.- 2018.- №2.- Б.63-68. ==Музей-үйі == {{дереккөздер}}Музей-үйі Оралхан Бөкейдің өмірі мен шығармашылығына арналған [[музей-үйі Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданының Шыңғыстай ауылында]] орналасқан. Музей жазушының балалық және жастық шағы өткен, ата-анасы тұрған тарихи үйде ұйымдастырылған. Музей экспозициясында жазушының жеке заттары, кітаптары, қолжазбалары, фотосуреттері және шығармашылық қызметіне қатысты құжаттар сақталған. Сонымен қатар жазушының күнделікті тұрмыста пайдаланған үстелі, портфелі, фотоаппараты, сағаты, домбырасы және басқа да бұйымдары қойылған. Музей-үйі қаламгердің өмір жолын, шығармашылық ортасын және туған жерімен байланысын таныстыратын мәдени-тарихи орын болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[: E-history.kz — «Мәдени серуен: Оралхан Бөкейдің музей-үйі» (27.09.2024)⁠]] == Сілтемелер == * [http://ikitap.kz/kk/book-tags/oralhan-bokey Қазақстанның ашық кітапханасындағы Оралхан Бөкейдің шығармалары] * [http://bokey.kz/index.php/kz/ bokey.kz] * https://adebiportal.kz/kz/authors/view/846 [[Санат:Делиде қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:XX ғасыр музыкатанушылары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] 3gaee02g8frr24s77g532hh59mqb12h 3693814 3693813 2026-11-09T08:37:07Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693814 wikitext text/x-wiki {{Жазушы |Есімі = Оралхан Бөкей |Шынайы есімі = Оралхан Бөкейұлы Бөкей |Суреті = Oralhan.jpg |Ені = 200px |Суреттің аты = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = О. Садықбайұлы<ref>Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. Алматы, «Жазушы» баспасы, 1982, 56 бет</ref> |Туған күні = 28.09.1943 |Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]] {{туғанжері|Катонқарағай ауданы|Катонқарағай ауданында}} Шыңғыстай ауылы |Қайтыс болған күні = 17.05.1993 |Қайтыс болған жері = [[Үндістан]], [[Дели]] |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = қазақ |Мансабы = [[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті газетінің]] бас редакторы |Шығармашылық жылдары = |Бағыты = әңгіме, хикаят, роман, драма |Жанры = проза, драматургия |Шығармалардың тілі = қазақша |Дебюті = |Марапаттары = Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты |Сыйлықтары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Оралхан Бөкей''' (28 қыркүйек 1943, [[Шыңғыстай]] ауылы, [[Катонқарағай ауданы|Қатонқарағай ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]] — 17 мамыр 1993, [[Дели]], [[Үндістан]], Алматыда жерленген) — драматург-жазушы, журналист, Қазақстан Республикасы мемлекеттік сыйлығының лауреаты, Қазақстан Республикасы Жастар сыйлығының лауреаты, Н.Островский атындағы Бүкілодақтық әдеби сыйлықтың лауреаты. == Өмірбаяны == Оралхан Бөкей 1943 жылы 28 қыркүйекте Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Шыңғыстай ауылында дүниеге келді. [[Найман]] тайпасы [[Көкжарлы]] [[Қаратай (ру)|Қаратай]] руынан шыққан.<ref>https://abai.kz/post/55303</ref><ref>http://bokey.kz/index.php/kz/o-b-kej-mir-zholy</ref> Әкесі Бөкей көп сөйлемейтін, сөйлей қалса сөзі өткір, қанжардай қиып түсетін, сөзге шешен, астарлап сөйлеп өз ойын дәл жеткізетін, рухы мықты, жаны таза адам болған. Анасы Күлия көреген, ділмар, аузын ашса көмейі көрінетін ашық кісі болған. Үнемі топ бастап жүретін, қажет жерінде қиыннан қиыстырып өлең де шығарған. Керемет даусы бар әнші де болған. Отбасында бір ұл - Оралхан, бес қыз – Шолпан, Әймен, Ләззат, Мәншүк, Ғалия. Оралхан дүниеге келгенде сұрапыл соғыс жылдары болғандықтан, әкесі Оралға еңбек майданына аттанған кез болатын. Анасы Күлия әкесі еңбек майданынан аман-есен оралсын деп ырымдап, сәбидің атын Оралхан деп қойған екен<ref>[http://akciya.pavlodarlibrary.kz/bir_el/bokey_bio_kz.html C.Торайғыров атындағы Павлодар Облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514084925/http://akciya.pavlodarlibrary.kz/bir_el/bokey_bio_kz.html |date=2021-05-14 }}</ref>. Ол 1961 жылы Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы Шыңғыстай орта мектебін бітірген соң, аға пионер вожатый және Алтай совхозында тракторшы болып жұмыс істеген. 1963-1969 жылдары Оралхан Бөкей С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетінде сырттай оқыды. 1965-1968 жылдары ол Большенарым ауданының «Еңбек туы» газетінде корректор, аудармашы, редактордың орынбасары, Шығыс Қазақстан облысының «Коммунизм туы» («Дидар») газетінде әдеби қызметкер болды. Оралхан Бөкей 1968 жылы республикалық [[Жас Алаш|«Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінің]] шақыруы бойынша Алматыға келеді. Оның журналист боп, жазушы болып қалыптасуына Шерхан Мұртазаның ағалык қамқорлығы ерекше әсер етті. Ешкімге белгісіз Шыңғыстайдағы тракторшы баланың бойынан жалындаған талант отын байқаған Шерхан Мұртаза оны Алматыға жетелеп әкеп, дуылдаған қаламгерлер қауымының қалың ортасына салды да жіберді. Өмірінің соңына дейін ол журналистика мен жазушылықты қатар алып жүрді. 1974-1983 жылдары Оралхан Бөкей [[Жұлдыз журналы|«Жұлдыз» журналының]] проза бөлімінің меңгерушісі, 1983-1991 жылдары [[Қазақ әдебиеті (газет)|«Қазақ әдебиеті» газетінде]] редактордың орынбасары, 1991-1993 жылдары бас редакторы болды. Оралхан Бөкей [[1993 жыл]]ы [[17 мамыр]]да [[Үндістан]] жерінде, [[Дели]]де қайтыс болды. == Шығармашылығы == 1970 жылы Алматы қаласындағы «Жазушы» баспасынан басылып шыққан «Қамшыгер» атты алғашқы жинағы жас жазушының атағын шығарды. Осы баспадан оның «Үркер» (1971), «Қайдасың, қасқа құлыным?» (1973), «Мұзтау» (1975) әңгімелер мен повестері шығарылды. Оралхан Бөкейдің «Ән салады шағылдар» (1978), «Үркер ауып барады» (1981), «Біздің жақта қыс ұзақ» (1984) әңгімелер мен повестері «Жалын» баспасынан жарық көрді. 1986 жылы оның «Құлыным менің» деп аталатын драмалық шығармалары «Өнер» баспасынан, 1987 жылы «Ұйқым келмейді» деп аталатын творчестволық әңгімелері «Жазушы» баспасынан шығарылды. “Алданған ұрпақ” трилогиялық романы қолжазбалық ойлар күйінде аяқталмай қалған. “Құлыным менің” ([[1974]]), “Текетірес” ([[1976]]), “Қар қызы” ([[1982]]), “Зымырайды поездар” ([[1984]]), “Жау тылындағы бала” ([[1985]]), “Мен сізден қорқамын” ([[[[1987]]]]) пьесалары қазақ және орыс тілдерінде республикалық, облыстық, сондай-ақ, бұрынғы одақтас республикалар театрларында қойылған. Оралхан Бөкей – есімі дүние жүзіне танымал жазушы. Оралхан Бөкейдің шығармалары дүние жүзінің көптеген тілдеріне орыс, ағылшын, француз, неміс, жапон, араб, қытай және басқа да ұлы халықтар тілдеріне аударылған. Оның өзге тілде жарық көрген шығармалары - «След молний» (Молодая гвардия, М, 1978); «Поющие барханы» (Советский писатель, М, 1981); «Чағылған» (Қырғыстан, Фр., 1981); «След молнии» ( Христо Данов, Болгария, 1981); «Кербұғы» (Эстония, 1981); «Крик» (Советский писатель, М, 1984); «Үркер ауып барады» (Фольк Унд Вельт, Берлин, 1982) Оралхан Бөкейдің шығармаларынан «Кісікиік» (1985, режиссері М. Самағұлов), «Сайтан көпір» (1986, режисері Д. Манабаев) көркем фильмдері және «Кербұғы» (1986, балетмейстер Б.[[Болат Ғазизұлы Аюханов|Аюханов]]) балеті қойылды. 1994 жылы Оралхан Бөкейдің повестері «Таңдамалы» 1 том болып, 1996 жылы повестері мен романдары «Таңдамалы» 2 том «Жазушы» баспасында жарық көрді. == Марапаттары == * 1976 жылы Оралхан Бөкей «Құлыным менің» пьесасы үшін Қазақстан Республикасы Жастар сыйлығының лауреаты, * 1978 жылы «Найзағай ізі» повестері мен әңгімелері үшін Н. Островский атындағы Бүкілодақтық әдеби сыйлықтың лауреаты, * 1986 жылы «Біздің жақта қыс ұзақ» повестері мен әңгімелері үшін Абай атындағы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының лауреаты наградаларына ие болды.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref><ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref><ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>. == Шығармалары == * Қайдасың қасқа құлыным: Повестер, новеллалар. - Алматы:Жазушы, 1973 * Мұзтау: Повесть, эссе, новеллалар.- Алматы:Жазушы,1975.-256б * Үркер ауып барады.: Повестер мен әңгімелер.-Алматы:Жалын,1981.-528б * Өз отыңды өшірме: роман .- Алматы: Жазушы, 1981.-384б * Біздің жақта қыс ұзақ.-Алматы: Жалын, 1984.-432б * Құлыным менің: пьесалар.-Алматы:Өнер,1986.-368б * Ұйқым келмейді:Повесть, әңгімелер.- Алматы:Жазушы,1990.-559б * Өнерге өлердей-ақ ғашық едім: Очерктер, көсемсөздер, эсселер / Кұраст.А.Бөкеева.- Алматы: Санат, 1995.- 304б * Екі томдық таңдамалы шығармалар .- Алматы: Жазушы, 1994. Т.І:Повестер.-496бет, Т.2: Өз отыңды өшірме: Роман, Атаукере:Повесть.-1996.-496б * Қайдасың қасқа құлыным:Повестер, әңгімелер, /Құраст: Р.Мәженқызы.- Астана: Елорда, 1999-328б * Кербұғы: Әңгімелер мен повесть .- Алматы: Атамұра, 2003.- 204бет.- (Атамұра кітапханасы). * Тоқалдан қалған тұяқ: Әңгімелер / О. Бөкей.- Астана: Таным, 2003.- 80б. * Қар қызы : Хикаяттар / құраст.Р.Мәженқызы.- Алматы: Раритет, 2008.- 280б.- (Алтын қор кітапханасы).- (Қазақ прозасы қазынасынан). * Өз отыңды өшірме: роман.- Алматы: Өнер, 2010.- 384б.-(Қазақтың 100 романы). * Атау-кере (Кауіпті будан) .Мұзтау (Соңғы ертек): хикаяттар.-Алматы: Ан Арыс, 2010.-320б * Атау кере (эл.ресурстар): роман.-Алматы:Жазушы, 2005.- (Аудиокітап) * Қасқыр ұлыған түнде//Жас қазақ.-2011.-20 мамыр. * Ән салады шағылдар: повестер мен әңгімелер.-А.: Жалын,1978.- 280 б. * Шығармалары 7 томдық.- А.: Ел-шежіре. === Шығармаларының аудармасы === * Крик: Повести /Авториз. пер. с каз.-М.:Сов.писатель, 1984.-334с * Поезда идут мимо: Роман, повесть. Авториз. пер. с каз.-Алма-Ата:Жазушы, 1985.-400с * Поющие барханы: Повести /Авториз. пер. с каз.-М.:Сов.писатель, 1981.-343с * След молнии:Повести и рассказы /Авториз. пер. с каз.-М.:Мол.Гвардия, 1978.-320с * Снежная девушка (Нуржан): Повесть. Авториз. пер. с каз. А.Ким// Всадники: Сборник повестей казахских писателей - Алма-Ата:Жазушы, 1990-С.190-277 * Человек-Олень: Повести и рассказы //Авториз. пер. с. каз.-М.:Известия,1990.-511с === Бөкей Оралханның шығармашылығы туралы мерзімді басылым беттеріндегі мақалалар === * Алтайдың кербұғысы: Оралхан Бөкеевтің шығармашылығы//Түркістан.- 2003.-15 мамыр. * Асылова Р. О. О. Бөкей туындыларындағы қарсы мәнді фразеологизмдер // Ізденіс-Поиск Гуманитарлық ғылымдар сериясы.- 2013.- №2.- Б.5-9. * Ахметжан Т. Қазақ прозасының мұзтауы: Оралхан Бөкей //Қазақ әдебиеті.- 2003.-5 желтоқсан. * Ахметжан Т. Оралханды ойлағанда..:Оралхан Бөкей //Қазақ әдебиеті.- 2004.-21 қыркүйек. * Әшірова А.О. Бөкеевтің "Атау кере" повесіндегі табиғат және кейіпкер сыры //Тәрбие жұмысы.- 2004.-N3.-11-13б. * Бөкейқызы Ғ. Әлемдегі ең бауырмал, ең ақылды, ең тәкаппар адам менің ағам еді //Жұлдыздар отбасы.- 2011.- №17.-Б.32-35. * Дүйсен Қ. Оралханды ұстаз тұтқан қаламгер //Айқын.- 2009.- 28 қаңтар.-8б. * Егеубай А. Мұзбалақ: Оралхан Бөкей-60 //Жұлдыз.- 2003.-N12.-106-112б. * Елеубай О. Мұзтаудың Мұзбалағы: Оралхан Бөкейдің 60 жылдық мерейтойы //Егемен Қазақстан.- 2003.-11қазан. * Ерғалиева Ж. Оралхан Бөкей. «Тортай мінер ақ боз ат...» //Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде.- 2012.- №1.-Б.31-32. * Ерман Жүрсін. Оралхан Бөкей және опасыз жалған //Жас Қазақ.-2008.- 29ақпан.-6б. * Жапақов Н. Оралханға әжем де разы болған//Орал өңірі.- 2008.-16 қазан.-11б. * Жәкешбаева Р. Менің Оралханым //Дала мен қала.- 2008.- 4сәуір.-16б. * Жұмабай Н. Менің Оралханым//Қазақ әдебиеті.- 2011.- 30 қыркүйек.-Б.4. * Жұмабай Н. Сізді ойыма алғанда...//Түркістан.- 2010.- 20мамыр.-Б.11. * Жұматайқызы Л. Оралмайтын Оралхан...//Қазақ әдебиеті.- 2007.-5 қазан.-7б. * Капарова А. М. О.Бөкей "Тортай мінбер ақбоз ат" әңгімесі // Білім технологиялары = Образовательные технологии.- 2020.- №4.- Б.55-60. * Кәрібай М. "Неге біз осы қатыгез де, қасиетсіз болып кеттік?.."// Дидар.- 2013.- 21маусым.- Б.15. * Кемелбаев А. Оралхан Бөкеев әңгіме жанрында //Абай.- 2002.- №4.-70-72б. * Кемелбаева А. Ардақ: Оралхан Бөкеев прозасындағы мифологиялық сарындар //Алтын Орда.- 2004.-30қаңтар. * Көркемсөз оқу шеберлерінің Оралхан Бөкей атындағы VІІ республикалық байқауын өткізудің тәртібі//Жас Алаш.- 2004.-19 тамыз. * Көркемсөз оқу шеберлерінің Оралхан Бөкей атындағы ҮІІІ республикалық байқауын өткізудің тәртібі//Ана тілі.- 2005.-7 шілде. * Қаңтарбаев Ә. Өр Алтайдың ойында, Оралханның тойында: Оралхан Бөкей-60 //Қазақ әдебиеті.- 2003.-24қазан. * Құттымұратұлы Қ. Оралханның белгісіз махаббаты: Оралхан Бөкей күнделігі туралы //Жас Алаш.- 2003.-20 қыркүйек. * Қырықбаева А. О.Бөкей әңгімелеріндегі табиғатпен тамырластық/ А. Қырықбаева // Тәуелсіздік кезеңіндегі әдебиеттану мәселелері: бүгіні, болашағы : Республикалық ғылыми-тәжірибелік конф. материалдары, 4 наурыз 2015 ж. - Семей, 2015.- 4 наурыз.- Б.92-95 * Мұртаза Ш. Оралхан Бөкей еске түскендегі елес пен ойлар//Жұлдыздар отбасы .- 2011.- №17.-Б.39. * Нұрсұлтанқызы Ж. Оралхан Бөкей шығармаларындағы бейвербалды омонимдер //Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2007.-№11.-75-78б. * Омарова Д. Халықтық тіл мен әдеби тілдің байланысы //Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде.- 2009.- №12.-18-25 б. * Оңғарсынова Ф. Дүниеден ерте кеткен дарынды жазушы, қаламдас бауырым Оралхан Бөкеевтің рухына //Атамекен.- 2012.- 23 ақпан.-Б.6. * Оңғарсынова Ф. Түркілердің, Өр Алтай, төркіні едің //Егемен Қазақстан.- 2011.- 16 мамыр.- Б.5. * Отарбаева Ғ. Н. О.Бөкейдің "Сайтан көпір" повесіндегі мифтік танымның көркемдік-идеялық қызметі // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршысы. Филология сериясы.- 2015.- № 6.- Б. 70-74. * Сапанова А. М. О.Бөкей шығармаларындағы адамның мінез-құлқына байланысты фразеологиялық бірліктер // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы.- 2009.- №7-8.- Б.101-104. * Сейтқазы Э. А. О.Бөкей шығармаларындағы әлемнің ұлттық бейнесі // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршысы. Филология сериясы.- 2015.- № 2.- Б. 414-419. * Сығай Ә. Ой түбіндегі Оралхан //Дала мен қала.- 2012.- 16 қаңтар.-Б.10-11. * Сыдықов Т. Мұзтаудың мұзбалағы: Оралхан Бөкеевтің шығармашылығы //Қазақ тілі мен әдебиеті.- 2004.-N5.- 86-94б. * Тоқсанбай Қ. Оралхан оқулары //Егемен Қазақстан.- 2010.- 1қазан.-Б.9. * Толысбаева Ә. О.Бөкей шығармаларын талдаудың кейбір ерекшеліктері // ҚазҰУ хабаршысы. Филология сериясы.- 2008.- №8.- Б.47-49. * Төлеуов С. Бұлт ұйықтаған ұжмақ жер: [Ор-ағаң мінген ақбоз ат...] / /Алтын Орда.- 2009.- 2-8шілде.-18-19 б. * Шарабасов С.О.Бөкеев әңгімелері құрылымын фольклорлық сарындар// Ізденіс..-2000.-№4-5.-22-26б (Гуманитарлық ғылымдар сериясы) * Ыбырайқызы Г. О. Бөкейдің "Атау Кере" шығармасындағы герменевтикалық сарындар // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті хабаршы. Филология сериясы.- 2018.- №2.- Б.63-68. ==Музей-үйі == {{: E-history.kz — «Мәдени серуен: Оралхан Бөкейдің музей-үйі» (27.09.2024)⁠ }} Оралхан Бөкейдің өмірі мен шығармашылығына арналған [[музей-үйі Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданының Шыңғыстай ауылында]] орналасқан. Музей жазушының балалық және жастық шағы өткен, ата-анасы тұрған тарихи үйде ұйымдастырылған. Музей экспозициясында жазушының жеке заттары, кітаптары, қолжазбалары, фотосуреттері және шығармашылық қызметіне қатысты құжаттар сақталған. Сонымен қатар жазушының күнделікті тұрмыста пайдаланған үстелі, портфелі, фотоаппараты, сағаты, домбырасы және басқа да бұйымдары қойылған. Музей-үйі қаламгердің өмір жолын, шығармашылық ортасын және туған жерімен байланысын таныстыратын мәдени-тарихи орын болып табылады. == Дереккөздер == {{: E-history.kz — «Мәдени серуен: Оралхан Бөкейдің музей-үйі» (27.09.2024)⁠ }} [[: E-history.kz — «Мәдени серуен: Оралхан Бөкейдің музей-үйі» (27.09.2024)⁠]] == Сілтемелер == * [http://ikitap.kz/kk/book-tags/oralhan-bokey Қазақстанның ашық кітапханасындағы Оралхан Бөкейдің шығармалары] * [http://bokey.kz/index.php/kz/ bokey.kz] * https://adebiportal.kz/kz/authors/view/846 [[Санат:Делиде қайтыс болғандар]] [[Санат:Қазақстан жазушылары]] [[Санат:Қазақстан драматургтері]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері]] [[Санат:XX ғасыр музыкатанушылары]] [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] hlllm77l9xpagjdgx8mffutwjflanck 0 490044 3693610 3484284 2026-11-09T00:16:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693610 wikitext text/x-wiki {{Уикипедия | код = fa | аты = Парсыша Уикипедия | шынайы аты = ویکی‌پدیای فارسی | скриншоты = Persian Wikipedia's Main Page screenshot.png | тілі = [[Парсы тілі|парсыша]] | ашылған уақыты = желтоқсан [[2003]] }} '''Парсыша Уикипедия''' ({{lang-fa|ویکی‌پدیای فارسی}}) — Уикипедияның [[парсы тілі]]ндегі бөлімі. Ол [[2003]] жылдың желтоқсан айынан бастап жұмыс жасап келеді. == Санақ== {{CURRENTYEAR}} жылдың {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTDAY}} күніне сәйкес Парсыша Уикипедияда {{NUMBEROF|ARTICLES|fa|N}} мақала бар. {{NUMBEROF|USERS|fa|N}} қатысушы тіркелген, олардың {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|fa|N}} соңғы 30 күнде әлдебір іс-әрекет жасаған, ал {{NUMBEROF|ADMINS|fa|N}} қатысушы админ дәрежесіне ие. Жалпы өңдеу саны - {{NUMBEROF|EDITS|fa|N}}. [[Сурет:Fa Wikipedia-logo 1500000 4 32.png|thumb|140px|left|150 000-мақала логотибі]] Парсыша Уикипедия [[Уикипедия:Уикипедиялар тізімі|барлық Уикипедия бөлімдері]] арасынан мақалалар саны бойынша {{Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|fa}}-орында (''{{CURRENTDAY2}}.{{CURRENTMONTH}}.{{CURRENTYEAR}} яғни бүгінгі көрсеткіш''). == Дереккөздер == <references/> ==Сыртқы сілтемелер== {{Interwiki|fa|Wikipedia:صفحهٔ_اصلی|Парсы|}} {{commonscat|Persian Wikipedia|Парсыша Уикипедия}} * [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaFA.htm Парсыша Уикипедияның статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110926015958/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaFA.htm |date=2011-09-26 }} * [https://web.archive.org/web/20130311051418/http://stats.wikimedia.org/EN/ChartsWikipediaFA.htm Парсыша Уикипедияның статистикалық диаграммасы] * [http://www.wikistatistics.net/wiki/fa Парсыша Уикипедияның статистикалық көрсеткіші] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831014019/http://www.wikistatistics.net/wiki/fa |date=2011-08-31 }} * [http://fa.m.wikipedia.org/ Парсыша Уикипедияның мобильдік нұсқасы] {{Уикипедиялар}} {{Иран тіл тобы Уикипедиялары}} [[Санат:Иран тілді Уикипедиялар]] [[Санат:Уикипедия бөлімдері]] [[Санат:Парсы тілі|*]] {{Wikipedia-stub}} f2ztzgao47yme5tpxxujhddbncbhiz7 4 491233 3693819 3692893 2026-11-09T09:00:40Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3693819 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35874]||625||26||18||263||28||3||34726||8||0||177||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3424]||320||7||6||449||8||15||2602||0||6||10||0||0||0||1 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1280]||70||0||3||6||2||1||1175||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1208]||39||0||0||12||17||0||1128||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 531]||15||0||7||55||6||1||430||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] 2srpmng3x8ft7oi4jmtqjx2pn6q76kx 4 492279 3693402 3692931 2026-11-08T12:01:10Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3693402 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3749}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1528}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:414}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:411}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:408}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 6 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 7 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:350}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 8 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 9 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:229}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 10 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 11 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}} |- | 12 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:114}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 13 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:92}}]] || {{Permissions|Akmaral090}} |- | 14 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:92}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 15 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:90}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 16 || [[User:Кабылбек Алихан|Кабылбек Алихан]] || [[Special:Contributions/Кабылбек Алихан|{{formatnum:85}}]] || {{Permissions|Кабылбек Алихан}} |- | 17 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:82}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}} |- | 18 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}} |- | 19 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}} |- | 20 || [[User:Василь Дулатов|Василь Дулатов]] || [[Special:Contributions/Василь Дулатов|{{formatnum:76}}]] || {{Permissions|Василь Дулатов}} |- | 21 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:73}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}} |- | 22 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}} |- | 23 || [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] || [[Special:Contributions/Бекбулатова Гульсара|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Бекбулатова Гульсара}} |- | 24 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}} |- | 25 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 26 || [[User:Шырынханов Нұрали|Шырынханов Нұрали]] || [[Special:Contributions/Шырынханов Нұрали|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|Шырынханов Нұрали}} |- | 27 || [[User:Мухаметқали|Мухаметқали]] || [[Special:Contributions/Мухаметқали|{{formatnum:52}}]] || {{Permissions|Мухаметқали}} |- | 28 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 29 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}} |- | 30 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 31 || [[User:Sewrax|Sewrax]] || [[Special:Contributions/Sewrax|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Sewrax}} |- | 32 || [[User:ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] || [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|ШҚО арнаулы кітапхана}} |- | 33 || [[User:Султанова Айжан|Султанова Айжан]] || [[Special:Contributions/Султанова Айжан|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Султанова Айжан}} |- | 34 || [[User:Алма Досова|Алма Досова]] || [[Special:Contributions/Алма Досова|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Алма Досова}} |- | 35 || [[User:Райочка|Райочка]] || [[Special:Contributions/Райочка|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Райочка}} |- | 36 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:45}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 37 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:38}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} |- | 38 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Айакеш}} |- | 39 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 40 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 41 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 42 || [[User:Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] || [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Жадикбаева Арайлым}} |- | 43 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 44 || [[User:Аркалык тилдер орталыгы|Аркалык тилдер орталыгы]] || [[Special:Contributions/Аркалык тилдер орталыгы|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Аркалык тилдер орталыгы}} |- | 45 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 46 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Qarakesek}} |- | 47 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|LCont5}} |- | 48 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} |- | 49 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 50 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:20}}]] || {{Permissions|Ashina}} |- | 51 || [[User:Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] || [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Ұлпан, Қанат}} |- | 52 || [[User:Almas Akniet|Almas Akniet]] || [[Special:Contributions/Almas Akniet|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Almas Akniet}} |- | 53 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 54 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 55 || [[User:~2026-56534-39|~2026-56534-39]] || [[Special:Contributions/~2026-56534-39|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|~2026-56534-39}} |- | 56 || [[User:Арда3001|Арда3001]] || [[Special:Contributions/Арда3001|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Арда3001}} |- | 57 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 58 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 59 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 60 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 61 || [[User:Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] || [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Арыс Тілдер}} |- | 62 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}} |- | 63 || [[User:Эдгар Герт|Эдгар Герт]] || [[Special:Contributions/Эдгар Герт|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Эдгар Герт}} |- | 64 || [[User:Asildaulet|Asildaulet]] || [[Special:Contributions/Asildaulet|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Asildaulet}} |- | 65 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 66 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}} |- | 67 || [[User:Mheidegger|Mheidegger]] || [[Special:Contributions/Mheidegger|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Mheidegger}} |- | 68 || [[User:Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] || [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Гүлдана Алмуханқызы}} |- | 69 || [[User:~2026-56298-60|~2026-56298-60]] || [[Special:Contributions/~2026-56298-60|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-56298-60}} |- | 70 || [[User:Уланская|Уланская]] || [[Special:Contributions/Уланская|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Уланская}} |- | 71 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}} |- | 72 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 73 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}} |- | 74 || [[User:~2026-52058-82|~2026-52058-82]] || [[Special:Contributions/~2026-52058-82|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|~2026-52058-82}} |- | 75 || [[User:Шардара 2026|Шардара 2026]] || [[Special:Contributions/Шардара 2026|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Шардара 2026}} |- | 76 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}} |- | 77 || [[User:Қатысушы Апельсин|Қатысушы Апельсин]] || [[Special:Contributions/Қатысушы Апельсин|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Қатысушы Апельсин}} |- | 78 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 79 || [[User:Atageldı Däulethan|Atageldı Däulethan]] || [[Special:Contributions/Atageldı Däulethan|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Atageldı Däulethan}} |- | 80 || [[User:Мақала|Мақала]] || [[Special:Contributions/Мақала|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Мақала}} |- | 81 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}} |- | 82 || [[User:Kent Wang|Kent Wang]] || [[Special:Contributions/Kent Wang|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Kent Wang}} {{/end}} 3rit9llennt8tqt1a16w2egc292sqow 0 500919 3693566 3479365 2026-11-08T18:15:39Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693566 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Цой Ольга Семеновна |Шынайы есімі = |Сурет = ЦойОС.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туылған күні = 08.12.1924 |Туылған жері = {{RUS}}, Хабаровск өлкесі, Сталин атындағы село |Мансабы = [[қызылша]] өсіруші, [[Талдықорған облысы]] (қазіргі [[Алматы облысы]]), [[Қаратал ауданы]], Ворошилов атындағы [[колхоз]]дың звеношысы ([[1947]]). | Азаматтығы = {{USSR}} |Ұлты = корей |Қайтыс болған күні = 29.06.2002 |Қайтыс болған жері = {{RUS}}, [[Санкт-Петербург]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1945) * [[Ленин ордені]] * [["Орақ пен Балға" алтын медалі]] * [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]]) |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Цой Ольга Семеновна''' ([[1924]]-[[2002]])<ref>Герои Социалистического труда по полеводству Казахской ССР. Алма-ата. 1950.412 стр.</ref> - [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]]), [[қызылша]] өсіруші, [[Талдықорған облысы]] (қазіргі [[Алматы облысы]]), [[Қаратал ауданы]], Ворошилов атындағы [[колхоз]]дың звеношысы ([[1947]]). [[12 тамыз]] [[1924]] жылы [[Ресей]]де,Хабаровск өлкесі, Сталин атындағы селода туған. == Еңбек жолы мен жетістігі == * [[1944]] жылы Талдықорған облысы, Қаратал ауданы, Ворошилов атындағы колхозға жұмысқа кіріп, аз уақыт ішінде егіншілер тобының звеношысы болады. * [[1946]] жылы оның тобы күріш алқабының әр [[гектар]]ынан 30 [[центнер]]ден [[өнім]] алып, [[жоспар]]ды артығымен орындайды. * [[1946]] жылы біргектаршы болып істеп, өзіне бекітілген гектардан 550 центнер [[қант қызылшасы]]н алады. * [[1947]] жылы қызылшашылар тобының звеношысы болып тағайындалып 2 гектардың әр гектарынан 809 центнерден және өздеріне бекітілген алқаптың әр гектарынан 349 центнерден өнім жинап, ойдағыдай көрсеткіш көрсетеді. == Наградалары == * "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1945) * [[Ленин ордені]] * [["Орақ пен Балға" алтын медалі]] * [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] ([[1948]]) == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == * [http://warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=16879 Герои страны] * [https://web.archive.org/web/20220201083541/http://www.darvblago.ru/574.html История народов Средней Азии] [[Санат:Социалистік еңбек ерлері]] r6hvcw3l86chmty09c7z0hne0e9iqq1 0 505337 3693734 3563235 2026-11-09T05:55:28Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693734 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Example of a Genome-wide QTL-Scan from PLoS Biology.jpg|thumb|right|Полигеннң медицинада қолданылуы]] '''[[Полиген]]''' немесе '''[[Фактор жиынтығы]]''' немесе '''[[Тұқым қуалау]]''' ({{lang-en|polygene}}, {{lang-fr|polygène}}) — [[тұқым қуалау]]дың бір түрі. Полиген көбінесе [[Фенотип]]тік қасиетке өзара әрекет жасайды. [[Локус]]тық [[аллель]] [[ген]]дері қазіргі күнде де [[биология]] [[маман]]дарына белгісіз. == Дереккөздер == <references/> == Сыртқы сілтемелер == {{Commons|polygene}} * http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine * http://enc-dic.com/genetics {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140128024139/http://enc-dic.com/genetics/ |date=2014-01-28 }} * http://medmore.ru/medicine.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203181939/http://medmore.ru/medicine.php |date=2014-02-03 }} * http://greatrussianpeople.ru * https://web.archive.org/web/20140201195915/http://www.slovari-online.ru/ [[Санат:Генетика]] 6il7wed9qwisxa3s47iagqh06ja3n5g 0 505495 3693555 3407681 2026-11-08T18:04:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693555 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Олинго | image = Bushy tailed olingo.jpg | image_caption = [[Габби олингосы]] |regnum = [[Жануарлар]] |phylum = [[Хордалылар]] |classis = [[Сүтқоректілер]] |infraclassis = [[Ұрықжолдастылар]] |ordo = [[Жыртқыштар]] |familia = [[жанат тұқымдасы|Procyonidae]] |genus = '''''Bassaricyon''''' |genus_authority = [[Joel Asaph Allen|Allen]], 1876 |subdivision_ranks=Species |subdivision= *''[[Bassaricyon alleni]]'' *''[[Bassaricyon gabbii]]'' *''[[Bassaricyon medius]]'' *''[[Bassaricyon neblina]]'' }} '''Олинго''' ({{lang-la|Bassaricyon}}) – [[жанат тұқымдасы|жанаттар]] тұқымдасына жататын [[Жыртқыштар|жыртқыш]] сүтқоректі. Орталық Американың ылғалды Тропикалық және Субтропикалық ормандарында мекен етеді. Оның денесінің ұзындығы – 35-47 см, салмағы – 0,7-2 кг. Бұл түрді алғаш 2006 жылы Кристофер Хелджен енгізген. Олингоны 2013 жылдың тамызында ресми түрде жариялады. Ол барлығымен қоректенеді (жәндіктер, өсімдіктер, ет және т.б). Олинго түнде өте белсенді. Олар жалғыз өмір сүреді. Кейде топтармен қосылады. Жылына бір рет қана төлдейді. Олардың балалары жабық көзбен дүниеге келеді. Табиғатта 5 түрі кездеседі: #Аллен олингосы #Габби олингосы #Хелджен олингосы және т.б Олардың басты жаулары – жыртқыш жануарлар. Шамамен 10-15 жыл өмір сүреді. Биологиясы мен экологиясы толық зерттелмеген. [[Қызыл кітапқа]] жойылу қаупі жоғары және ареалы шектеулі жануарлар тобына енгізілді. ' '''Себептері:''' #Олардың мекен ету ортасының (ағаштарды кесу, ормандарды жою) адам кесірінен жойылуы. #Аңшылардың жаппай оларды қыруы. == Дереккөздер == <references/> https://web.archive.org/web/20140202234152/http://zooclub.ru/wild/hish/36.shtml [[Санат:Жанаттар]] lgd4ezfa7pekqfi8qwxx65za9jp26gd 0 513684 3693616 3692026 2026-11-09T01:39:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693616 wikitext text/x-wiki [[Сурет: Pericles Pio-Clementino Inv269.jpg|thumb|right|200px]] '''Перикл''', {{lang-grc|Περικλῆς}} (б.з.б. 490 ж.ш., Афина, - б.з.б. 429 ж., сонда) – [[ежелгі Грекия|ежелгі грек]] саяси қайраткері, б.з.б. 444/443-429 жылдары (430 жылдан басқа) [[Ежелгі Афина|Афинаның]] [[Стратег|стратегі]] (қолбасшысы). Жан-жақты білім алған. Б.з.б. 442 жылдан бастап Афина мемлекетін басқарды. Афинада мүліктік цензаны жойды, қызмет адамдарына жалақы тағайындады, т. б. Перикл тұсында көптеген қоғамдық құрылыстар ([[Парфенон]], [[Пропилеи]], [[Одеон]], [[Қанатсыз Ника ғибадатханасы]]) салынды. Афина эллиндік әлемнің ірі экономикалық, саяси және мәдени орталығына айналды. Периклдің сыртқы саясаты Афинаны күшті теңіз мемлекетіне айналдыруға бағытталды. Ол [[Афина тарихы|Ежелгі Афина]] саясатының көрнекті әрі ықпалды тұлғасы болды, әсіресе [[грек-парсы соғыстары]] мен [[Пелопоннес соғысы]] арасындағы кезеңде, және замандасы, тарихшы [[Фукидид]] оны "Афинаның бірінші азаматы" деп мадақтаған.<ref>Thucydides, ([[s:en:History of the Peloponnesian War/Book 2#2:65|2:65]])</ref> Перикл өнер мен әдебиетті қолдады және оның күш-жігерінің арқасында Афина [[Ежелгі Грекия|ежелгі грек]] әлемінің білім беру және мәдени орталығы ретінде танымал болды. Ол [[Афина Акрополі|Акропольдегі]] сақталған құрылымдардың көпшілігін, соның ішінде [[Парфенон]]ды қамтитын өршіл жобаны бастады. Бұл жоба қаланы көріктендіріп, қорғады, оның даңқын көрсетті және тұрғындарға жұмыс берді.<ref>L. de Blois, ''An Introduction to the Ancient World'' 99</ref> Перикл сонымен қатар [[афиналық демократия]]ны дамытқаны соншалық, сыншылар оны [[Популизм|популист]] деп атады.<ref>S. Muhlberger, [https://uts.nipissingu.ca/muhlberger/ Periclean Athens] Nipissing University. History 2055 -- Ancient Civilizations</ref> Перикл өзінің анасы арқылы күшті және тарихи ықпалды [[Алкмеонидтер]] отбасынан шыққан. Ол бірнеше отбасы мүшелерімен бірге біздің дәуірімізге дейінгі 429 жылы [[Спарта]]мен ұзаққа созылған қақтығыс кезінде қала-мемлекетті әлсіреткен [[Афина обасы]]нан қаза тапты. == Өмірбаяны == === Шығу тегі === Перикл шамамен б.з.д. 495 жылы Грекияның Афина қаласында дүниеге келген. Ол саясаткер [[Ксантипп (Арифронұлы)|Ксантипптің]] ұлы болды, ол 485–484 жж. б.з.д. [[остракизм]]ге ұшырағанымен,<ref>Caspari, Maximilian (1911). [[wikisource:1911_Encyclopædia_Britannica/Pericles|'''PERICLES''']] In Chisholm, Hugh (ed.). ''Encyclopædia Britannica''. Vol. 21 (11th ed.). Cambridge University Press. p. 145.</ref> бес жылдан кейін [[Микале шайқасы|Микаледегі]] грек жеңісінде афиналықтарды басқару үшін Афинаға оралды. Перикл ежелгі [[аттика]] ақсүйектердің әулетіне жататын, олардың тегі мифологиялық батырлардан бастау алады. Әкесінің жағынан ол [[Бузигтер]] деп аталатын беделді діни әулеттің өкілі еді. Аңыз бойынша, бұл әулетті жер өңдеуші батыр [[Триптолем]]нің серіктерінің бірі негізін қалаған және ол афиналық [[Кодридтер]] патшалық әулетімен туыстық байланыста болған деп есептеледі. Перикл тиесілі Бузигтер әулетінің бұл тармағының резиденциясы Афинаға жақын орналасқан [[Акамантия]] филасының қала [[триттия]]сындағы [[Холарг]] [[Дем (Жер аймағы)|демінде]] орналасқан.<ref name=":3">''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (немісше). — München: Beck, 2008. s. 30.</ref> Отбасының полис өміріне белсенді қатысуы осы жақындықпен байланысты болды.<ref>''Суриков И. Е.'' [https://ancientrome.ru/publik/article.htm?a=1403439442 Перикл и Алкмеониды] // Вестник древней истории. — 1997. — Вып. 223, № 4. — С. 14—35.</ref> Периклдің арғы аталарының бірі Арифрон (мүмкін, оның атасы немесе арғы атасы<ref>''Суриков И. Е.'' К интерпретации имени Арифрона на острака // Вестник древней истории. — Наука, 2000. — № 4 (235). — С. 73—78. — ISSN 0321-0391.</ref>) тиран [[Писистрат]]қа жақын болған. Периклдің атасы, тағы да [[Арифрон]] есімді, Аттиканың әскери округтері болып саналатын [[навкрария]]лардың бірінде притан (ақсақал) қызметін атқарған.<ref>''Figueira T. J.'' [https://www.jstor.org/stable/4435967?Search=yes&resultItemClick=true&searchText=Xanthippos%2C%20Father%20of%20Perikles%2C%20and%20the%20%22Prutaneis%22%20of%20the%20%22Naukraroi%22&searchUri=%2Faction%2FdoBasicSearch%3FQuery%3DXanthippos%252C%2BFather%2Bof%2BPerikles%252C%2Band%2Bthe%2B%2522Prutaneis%2522%2Bof%2Bthe%2B%2522Naukraroi%2522%26filter%3D&ab_segments=0%2Fbasic_SYC-5187_SYC-5188%2Ftest&refreqid=fastly-default%3Af4e16b46044d5c49a52f776192d42b81 Xanthippos, Father of Perikles, and the "Prutaneis" of the "Naukraroi"] Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte. Bd. 35, H. 3 (3rd Qtr., 1986), pp. 257-279 (23 pages)</ref> Периклдің анасы [[Агариста (Гиппократтың қызы)|Агариста]] [[Алкмеонидтер]] әулетінің ықпалды әрі дау-дамайлы ақсүйектер отбасынан болған, олар әртүрлі пікірлер бойынша жергілікті [[Автохтондық|автохтондардан]] немесе [[Мессения]]дағы [[Пилос]] патшалары [[Нелейліктер]]ден шыққан<ref>''Суриков И. Е.'' [https://ancientrome.ru/publik/article.htm?a=1403439442 Перикл и Алкмеониды] Вестник древней истории. — 1997. — Вып. 223, № 4. — С. 21.</ref> және оның туыстық байланыстары Периклдің саяси мансабының басталуында маңызды рөл атқарды. Агариста [[Сикион]]ның тиран-көсемі [[Клисфен Сикиондық|Клисфеннің]] шөбересі және афиналық реформатор [[Клисфен]]нің жиені болған.<ref name=":0">"Pericles". ''Encyclopædia Britannica''. 2002.</ref> Перикл [[Аттика]]дағы [[Акамант]] (Ἀκαμαντὶς φυλή) [[фила]]сына (қауымына) тиесілі еді. Оның балалық шағы тыныш өтті; интроверт жас Перикл көпшілік алдында сирек көрінді, керісінше уақытын оқу мен білімге арнағанды жөн көрді.<ref name=":1">"Pericles". ''Encyclopaedia The Helios''. 1952.</ref> [[Геродот]] пен [[Плутарх]]тың айтуы бойынша, Перикл дүниеге келерден бірнеше күн бұрын оның анасы Агариста түсінде арыстан босанғанын көрген. Аңыздарға сәйкес, [[Макендондық Филипп II|Македондық Филипп II]] де ұлы [[Ескендір Зұлқарнайын|Ұлы Александр]] дүниеге келуінен бұрын осындай түс көрген екен.<ref name=":2">Plutarch, ''Pericles'', III.</ref> Бұл түс көруді бір интерпретация ұлылықтың дәстүрлі символы ретінде арыстанмен байланыстырады, бірақ бұл оқиға Периклдің бас сүйегінің ерекше үлкендігіне де меңзеуі мүмкін, бұл сол дәуірдің комиктері үшін мазақ нысаны болған (олар оны "[[Теңіз пиязы|Теңіз пияз]]-бас" деп атаған).<ref name=":2" /><ref>V.L. Ehrenberg, ''From Solon to Socrates'', a239.</ref> Плутарх бұл аномалияны Периклдің әрдайым шлем киіп жүруінің себебі деп мәлімдейді, бірақ шын мәнінде, шлем оның [[стратег]] (генерал) ретінде ресми лауазымының символы болған.<ref>L. Cunningham & J. Reich, ''Culture and Values'', 73.</ref> [[Image:Anaxagoras and Pericles.jpg|thumb|270px|«''[[Анаксагор]] және Перикл''». Огюстен-Луи Беллдің суреті (1757–1841)]] Периклдің отбасының ақсүйектілігі мен байлығы оған білімге деген ұмтылысын толық жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Ол сол заманның шеберлерінен музыканы үйренді (оның мұғалімі [[Дамон Афиналық|Дамон]] немесе Пифоклид болуы мүмкін), және ол философияға мән берген алғашқы саясаткер ретінде саналады. Перикл философтар [[Протагор]], [[Зенон Элейлік|Элейлік Зенон]] және [[Анаксагор]]мен достық қарым-қатынаста болды. Әсіресе, Анаксагор оның жақын досына айналып, Периклге үлкен әсер етті.<ref name=":1" /><ref>Plutarch, ''Pericles'', IV</ref><ref>Plato, ''Alcibiades I'', [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0176%3Atext%3DAlc.+1%3Asection%3D118c 118c]</ref><ref>M. Mendelson, ''Many Sides'', 1</ref> Периклдің ойлау тәсілі мен [[Шешендік сөз|шешендік]] харизмасы, мүмкін, Анаксагордың қиыншылықтарға қарсы тұрудағы эмоциялық сабырлыққа және құдайлық құбылыстарға [[Философиялық скептицизм|күмәнмен қарауға]] деген көзқарасынан ішінара қалыптасқан болуы мүмкін.<ref name=":0" /> Оның аңызға айналған сабырлығы мен өзін-өзі бақылауы да жиі Анаксагордың ықпалының нәтижесі ретінде қарастырылады.<ref>Plato, '''''[http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0174%3Atext%3DPhaedrus%3Asection%3D270a Phaedrus]''''' ''270a''</ref> === Жастық шағы === Перикл шамамен б.з.д. 494 немесе 493 жылы дүниеге келген.<ref name=":3" /> Оның балалық шағы б.з.д. 480-жылдары [[Грек-парсы соғыстары|Персия қауіпінің күшеюі]] және ішкі саяси күрестің шиеленісуі аясында өтті.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 37—38.</ref> «Халық партиясының» көшбасшысы [[Фемистокл]] бастаған [[Остракизм|остракофориялар]] ең алдымен Алкмеонидтерге қарсы бағытталды:<ref name=":4">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 284 — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> б.з.д. 486 жылы Периклдің анасы жағынан ағасы [[Мегакл Гиппократұлы|Мегакл]] қуғынға ұшырады, ал б.з.д. 484 жылы Периклдің әкесі шеттетілді.<ref>''Аристотель.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1443001000 Афинская полития] / Перевод и примечания С. И. Радцига. — 2-е изд.. — <abbr>М.</abbr>: Государственное социально-экономическое издательство, 1937. 22, 4—7.</ref> Бұл оқиғалар жас балаға ауыр із қалдырды<ref name=":4" /> және Афинадағы билік үшін күрестің жоғары тәуекелдерін түсінуге мәжбүр етті<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (немісше). — München: Beck, 2008. s. 44—46.</ref>; осыдан Периклдің ересек өміріндегі [[остракизм]]нен қорқуы байқалды.<ref name=":5">''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Перикл, 7. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Ксантипп Аттикадан кетуге мәжбүр болды, ал оның отбасы өз отанында қалып, мүлік пен азаматтық құқықтардың барлығын сақтап қалды. Сақталған дереккөздер Периклдің өмірінің бұл кезеңі, соның ішінде оның білімі туралы аз мәлімет береді.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 46.</ref> Белгілісі, сол кездегі ақсүйектерге арналған білім беру бағдарламасы жеткілікті терең болмаған және нақты пәндерді тереңдетіп оқуды қамтымаған.<ref name=":6">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 292.— ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> [[Плутарх]]тың айтуынша, Периклге музыканы [[Дамон Афиналық|Дамон]] мен [[Пифоклид]], ал философияны [[Зенон Элейлік|Элейлік]] [[Зенон Элейлік|Зенон]] мен [[Анаксагор]] үйреткен.<ref name=":5" /> Алайда қазіргі зерттеушілердің пікірінше, бұл адамдар Периклмен шамалас жаста болған, демек, оның жастық шағында ұстаздық етуі мүмкін емес.<ref name=":6" /> Б.з.д. 480 жылы парсылар Афинаға қауіп төндіргенде, остракизмге ұшыраған азаматтарға отандарына оралуға рұқсат берілді. Ксантипп афиналық флоттың басшылығын өз қолына алды<ref>''Суриков И. Е.'' Ксантипп, отец Перикла: штрихи к политической биографии // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2000. — Вып. 8. — С. 104 — ISBN 5-86781-187-5.</ref> және [[спарта]]н патшасы [[Леотихид II]]-мен бірге [[Микале шайқасы|Микале]] [[Микале шайқасы|шайқасында]] жеңіске жетті (б.з.д. 479 жыл). Екі қолбасшы арасында жақсы қарым-қатынас орнап, қонақжайлық бауырластық одағы – [[проксения]] жасалды. Бұл одақ қолбасшылардың ұрпақтары, соның ішінде Перикл арасында да жалғасты.<ref name=":45">''Суриков И. Е.'' Ксантипп, отец Перикла: штрихи к политической биографии // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2000. — Вып. 8. — С. 105 — ISBN 5-86781-187-5.</ref> Периклдің көз алдында осы жылдары ерекше драмалық оқиғалар болды: парсылар Афинаны басып алып, [[Афина Акрополі|акропольді]] өртеді, ал гректер [[Саламин шайқасы]]нда дұшпан флотының тас-талқанын шығарып, соғыстың барысын бір күнде өзгертіп жіберді. Алғашқы жеңістерден кейін одақтастар – Афина мен Спарта арасында алауыздық пайда болды. Бұл оқиғалар жас ақсүйекке үлкен саяси сабақ болды, бұл кейін оның саяси бағытына айтарлықтай әсер етті. Перикл Афинаны құрлықтан шабуылдан қорғау үшін мықты бекіністердің қажеттілігін және флоттың маңызын терең түсінуі керек еді. Сонымен қатар, бұрынғы одақтастарға, әсіресе Спартаға, шектен тыс сенуге болмайтынын түсінуге тиіс болды.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 65.</ref> 18 жасында (шамамен б.з.д. 476 немесе 475 жылдың жазында) Перикл Афинадағы барлық жас жігіттерге міндетті әскери қызметке шақырылды. Екі жыл бойы әскерге алынғандар қару-жарақ қолдануды, сапта шайқасуды үйренді, жаттығу маневрлеріне және шекараны күзетуге қатысты. Содан кейін олар қауымға адалдық туралы салтанатты ант беріп, резервке тіркелді.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 75—76.</ref> === Көтерілуі === ==== Саяси карьерасы ==== [[Плутарх]], Периклдің жастық шағы туралы әңгімелей отырып, оның «жорықтарда батыл болғанын және қауіп-қатерді іздегенін» айтады.<ref name=":5" /> Биограф нақты қандай әскери жорықтар туралы айтып отырғанын көрсетпейді, бірақ 470-460 жылдардың басында Афина [[Эгей мәдениеті|Эгеиданың]] түрлі аймақтарында парсылармен соғысуды жалғастырғаны белгілі. Бұл әскери қимылдар көлемімен ерекшеленбесе де, оларға қатысу Периклге мансабын жалғастыру үшін қажет тәжірибе берген сияқты.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 76—77.</ref> Периклдің алғашқы рет еске алынуы б.з.б. 473<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 76.</ref> немесе 472<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 287 — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> жылдарға жатады. Жас аристократ [[Дионисия|Ұлы Дионисия]] мейрамында [[Эсхил]]дың тетралогиясын — «[[Парсылар (Эсхил)|Парсылар]]<nowiki/>»<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. с. 92 — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>, «[[Финей (Эсхил)|Финей]]<nowiki/>», «[[Главк Потнилік]]<nowiki/>» трагедияларын және «[[Прометей-отшырақшы]]<nowiki/>» [[Сатиралық драма|сатирлік драмасын]] қоюға өз қаражатын жұмсап, [[хорег]] рөлінде көрінді. Бұл, шамасы, Периклге әкесінен қалған литургиялық міндетті орындау болды, өйткені оның әкесі осыдан біраз уақыт бұрын қайтыс болған еді<ref>''Суриков И. Е.'' Ксантипп, отец Перикла: штрихи к политической биографии // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2000. — Вып. 8. — С. 106 — ISBN 5-86781-187-5.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. с. 88 — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>. Ұлы Дионисия мейрамындағы театр қойылымдары үлкен қоғамдық маңызға ие болды, және Перикл жетістікке жетті: ол қойған пьесалар байқауда бірінші орынды жеңіп алды.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 77—78.</ref> Ақсүйек әулеттің өкілі, байлық пен кең тараған туыстық байланыстардың иесі ретінде Перикл ерте жастан-ақ жалпы топтан ерекшеленіп, Афина саяси өміріне белсенді қатысуға тиіс болды. Жастық шағында ол б.з.д. шамамен 480 жылы [[Алкмеонидтер]], [[Филаидтер]] және [[Кериктер]] одағы арқылы құрылған, «халық» партиясын басқаратын [[Фемистокл]]ге қарсы тұрған ақсүйектер «партиясының» мүшесі болды. Мүмкін, сондықтан да Перикл сахнаға қойған «[[Парсылар (Эсхил)|Парсылар]]<nowiki/>» трагедиясында Фемистокл мүлдем аталмайды, дегенмен онда [[Саламин шайқасы]] туралы айтылады. Б.з.д. 471/470 жылы Фемистокл остракизмге ұшырады, ал кейінгі жылдары Афинадағы ең ықпалды саясаткер Филаид [[Кимон]] болды; Перикл, шамасы, оның маңайында болып, көлеңкеде қалған.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 284—287. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Б.з.д. 460-жылдары, Перикл 30 жасқа толып, барлық азаматтық құқықтарға (оның ішінде [[стратег]] лауазымына үміткер болу мүмкіндігі) ие болған кезде бәрі өзгерді.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 77.</ref> Сол уақытта Афинада жарқын саясаткерлердің жетіспеушілігі байқалды: Плутархтың жазуынша, «[[Аристид]] қайтыс болды, Фемистокл қуғынға ұшырады, ал Кимонның жорықтары оны көбінесе Эллададан тысқары ұстады»<ref name=":5" />, сондықтан Перикл үшін керемет мүмкіндіктер ашылды. Өзінің шыққан тегіне қарамастан, Ксантипптің ұлы демократияны қолдаушы ретінде өзін көрсетті.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. с. 88. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Бұл оның саяси көзқарастарына, Фемистоклдың идеялық ықпалына байланысты болуы мүмкін<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 89.</ref> немесе аристократиялық «партияның» жетекшісі Кимонмен ықпал үшін күрестегі тактикалық әдіс болуы мүмкін.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 122 — ISSN 2073-6355.</ref> Соңғы нұсқаны Плутарх анық тұжырымдаған:<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 287—288. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> оның айтуынша, Перикл мұндай саяси бағытты «өзінің табиғи бейімділігіне қарамастан, демократиялық емес көзқарастарына қарсы таңдады. Сірә, ол өзін [[тирания]]ға ұмтылуда деп айыптап жүрмесін деп қорыққан, сондай-ақ Кимонның ақсүйектер жағында тұрып, олармен өте сүйіспеншілікке ие екенін көрген. Сондықтан ол өзін қорғау және Кимонмен күресуге күш жинау үшін халықтың қолдауына ие болды».<ref name=":5" /> ==== Перикл және Эфиальт. Ареопаг реформалары ==== Перикл Халық жиналысы мен соттарда жиі сөз сөйлеп, өзінің ерекше шешендік қабілетін көрсетті. Осы қабілеті үшін (бір нұсқа бойынша) ол «Олимптік» деген лақап атқа ие болды. Ол Кимонға қарсы пікірлер айтты — алдымен абайлап, кейінірек қысымын күшейтті.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 289 — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Б.з.д. 464/463 жылы Перикл алғаш рет стратег қызметін атқарды. Әріптесі [[Эфиальт]]пен бірге ол парсылардың бақылауындағы Шығыс Жерорта теңізіне теңіз жорығын ұйымдастырып, бірде-бір парсы кемесін кездестірмей елге оралды. Бұл экспедицияның мақсаты белгісіз: мүмкін, Перикл мен Эфиальт Ахеменидтермен жақында жасалған бейбіт келісімді бұзып, сол арқылы Кимонды беделсіз етуді көздеген, не болмаса өздерінің полистегі беделін арттырғысы келген, немесе жай ғана Афинаның қуатын парсыларға көрсету болған.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 295-296 — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Көп ұзамай осы жорықтан кейін Кимон пара алу ісі бойынша сотқа тартылды, ал Перикл он айыптаушының бірі болды<ref>''Аристотель.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1443001000 Афинская полития] 27, 1./ Перевод и примечания С. И. Радцига. — 2-е изд.. — <abbr>М.</abbr>: Государственное социально-экономическое издательство, 1937.</ref> (б.з.д. 463<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 94—96.</ref> немесе 462<ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 338 — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref> жыл). [[Стесимброт Фасостік|Фасостік Стесимброттың]] айтуынша, үдерістің қарсаңында Кимонның әпкесі [[Эльпиника]] Периклдің үйіне келіп, ағасы үшін өтініш жасады. Перикл оған күлімсіреп: «Мұндай істерге араласу үшін, Эльпиника, сен қартайып қалыпсың», — деп жауап бергенімен, сотта «өте кешірімді» болды.<ref name=":7">''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Кимон, 14. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Нәтижесінде Кимон ақталып шықты.<ref name=":11"/><ref>''Гущин В. Р.'' [https://www.academia.edu/3644380/%D0%AD%D1%84%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2_%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0_Ephialtes_versus_Areopagus_in_Russian_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5._%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8._%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8C_2012._%D0%A1._21-45 Эфиальт против ареопага] Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 27.</ref> Кейіннен Кимонның позициялары сыртқы саясаттағы сәтсіздіктерінің салдарынан айтарлықтай әлсіреді. Осы жағдайды пайдаланып, Эфиальт бастаған демократиялық «партия» белсенді әрекетке көшті, ал Перикл бұл партияда беделді орынға ие болды (кейбір зерттеушілер тіпті оны шын мәніндегі көсем деп, ал Эфиальтты оның қолындағы құрал деп санайды<ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} / Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 337-338 — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref><ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — С. 125. — ISSN 2073-6355.</ref>). Демократтар бұл жағдайды маңызды саяси реформаны жүзеге асыру үшін пайдаланды — [[аристократия]] мен [[олигархия]]ның басты тірегі болған [[Ареопаг]]тың өкілеттіктерін шектеу. Кимон наразылық білдірді, бірақ қолдау таппай, остракизмге ұшырады; әртүрлі деректерге сәйкес, ол реформаларға дейін немесе бірден кейін (б.з.д. 461 жыл) жер аударылды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 243-244 — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Гущин В. Р.'' [https://www.academia.edu/3644380/%D0%AD%D1%84%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2_%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0_Ephialtes_versus_Areopagus_in_Russian_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5._%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8._%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8C_2012._%D0%A1._21-45 Эфиальт против ареопага] // Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 33.</ref> Ареопаг реформасын антикалық авторлар әртүрлі сипаттайды. [[Диодор Сицилиялық]]<ref>''Диодор Сицилийский.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm ИСТОРИЧЕСКАЯ БИБЛИОТЕКА] XI, 77, 6./ Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref> және [[Плутарх]]<ref>''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Кимон, 15./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Эфиальтты оның жалғыз авторы деп атаса, [[Аристотель]]де<ref name=":8">''Аристотель.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1443001000 Афинская полития] 25, 2./ Перевод и примечания С. И. Радцига. — 2-е изд.. — <abbr>М.</abbr>: Государственное социально-экономическое издательство, 1937.</ref> Эфиальт тек алғашқы реформатор болып табылады, оның ісін 451 жылға дейін Перикл жалғастырған.<ref>''Цуканова М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22913046 '''АРИСТОТЕЛЬ О ПЕРИОДЕ ГЛАВЕНСТВА АРЕОПАГА ПОСЛЕ 480 Г. ДО Н. Э. (К ИСТОЛКОВАНИЮ "τὰ ἐπίθετα" В "АФИНСКОЙ ПОЛИТИИ", 25, 2)'''] // Античный мир и археология. — 1972. — Т. 1, № 1. — С. 143—145. — ISSN 0320-961X.</ref><ref>''Hall L. G. H.'' [https://www.jstor.org/stable/639092 Ephialtes, the Areopagus and the Thirty] // The Classical Quarterly. — Cambridge University Press, 1990. — Vol. 40, no. 2. — P. 319—320.</ref> [[Филохор]]дың айтуынша, Эфиальт Ареопагтан [[қылмыстық сот төрелігі]]нен басқа барлық қызметтерді тартып алған; ал Аристотельдің дерегінде бұл орган «мемлекеттік тәртіпті қорғауға» байланысты «қосымша алынған құқықтардан» айырылғаны айтылады.<ref name=":8" /> Барлық осы мәліметтер тарихнамада талқыға түскен, алайда ғалымдар өзгерістердің мәні Ареопагтың билігін азайтып, демостың билігін күшейтуде болғанымен келіседі. Ареопагтың кейбір өкілеттіктері [[Буле|мемлекеттік кеңеске]], [[Экклесия|Халық жиналысына]] және [[Гелиея|сотқа]] берілді, сондай-ақ Ареопаг заңдардың сақталуын қадағалау құқығынан ([[ежелгі грек тілі]]нде ''νομοφυλακία'') айырылды. Бұл [[Магистрат|номофилактар]] магистратурасын енгізу арқылы (бір дереккөзге сәйкес<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 98 — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>) немесе «[[Графе параномон|заңсыздыққа шағымдар]]<nowiki/>» ([[ежелгі грек тілі]]нде ''γραφή παρανόμων'') арқылы жүзеге асырылды, олар енді сотқа берілуі тиіс болды. Егер бұрын Ареопаг Халық жиналысының шешімдерін тоқтата алса, реформадан кейін ол бұл құқықтан да айырылды. Бұған қоса, бұл орган мыналарды жоғалтты:<ref>''Цуканова М. А.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=22913046 '''АРИСТОТЕЛЬ О ПЕРИОДЕ ГЛАВЕНСТВА АРЕОПАГА ПОСЛЕ 480 Г. ДО Н. Э. (К ИСТОЛКОВАНИЮ "τὰ ἐπίθετα" В "АФИНСКОЙ ПОЛИТИИ", 25, 2)'''] // Античный мир и археология. — 1972. — Т. 1, № 1. — С. 145—151. — ISSN 0320-961X.</ref><ref name=":9">''Гущин В. Р.'' [https://www.academia.edu/3644380/%D0%AD%D1%84%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2_%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0_Ephialtes_versus_Areopagus_in_Russian_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5._%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8._%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8C_2012._%D0%A1._21-45 Эфиальт против ареопага] // Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 21—23.</ref> * мемлекетке қауіп төндіретін қылмыстар бойынша айыптауларды қарау құқығы — [[исангелия]]<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 98. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>; * мемлекеттік лауазымдарды атқаруға дейін адамның белгілі бір критерийлерге сәйкестігін тексеру құқығы ([[докимасия]]). Дегенмен, барлық зерттеушілер бұл құқық реформадан бұрын Ареопагқа тиесілі болған дегенмен келіспейді<ref>''Гущин В. Р.'' [https://www.academia.edu/3644380/%D0%AD%D1%84%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2_%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0_Ephialtes_versus_Areopagus_in_Russian_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5._%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8._%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8C_2012._%D0%A1._21-45 Эфиальт против ареопага] // Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 98.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 97—98. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>; * лауазымды тұлғалардың есептерін қарау құқығы. Бұл реформа арқасында афиналық демократия өз классикалық, толыққанды бейнесіне ие болды. Осы өзгерістермен грекше ''δημοκρατία'' («демократия») ұғымының пайда болуы<ref>''Гущин В. Р.'' [https://www.academia.edu/3644380/%D0%AD%D1%84%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D1%82_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%B2_%D0%B0%D1%80%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B3%D0%B0_Ephialtes_versus_Areopagus_in_Russian_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D1%86%D0%B8%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%81%D1%82%D1%80%D1%83%D0%BA%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B_%D0%B8_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5._%D0%94%D0%BE%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%BE%D0%B9_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8._%D0%AF%D1%80%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D1%8C_2012._%D0%A1._21-45 Эфиальт против ареопага] // Античная цивилизация: политические структуры и правовое регулирование: Доклады международной интернет-конференции / Отв. ред. В. В. Дементьева. — 2012. — С. 34.</ref> және Афинаның ең жоғары гүлдену кезеңі — «Перикл дәуірі» басталуы байланыстырылды.<ref name=":7" /><ref name=":9" /><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 26—27. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Реформадан кейін көп ұзамай Эфиальт өлтірілді.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 97.</ref> Оның өліміне байланысты жағдайлар анық емес, ал кейбір антикалық авторлар (мысалы, [[Лампсактан шыққан Идоменей]]) бұл қастандықты Перикл ұйымдастырды деп болжайды. Перикл сол уақытта демократиялық «партияның» басшысы болды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 102. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Алайда зерттеушілер бұл нұсқаны сенімді деп санамайды. Латвиялық тарихшы [[Харийс Туманс]]тың пікірінше, Эфиальттың өлімі Периклдің сақтығының нәтижесі болуы мүмкін: Перикл Ареопаг реформасын өз одақтасы арқылы жүзеге асырған, бірақ бұл реформаны көптеген афиналықтар дұшпандықпен қабылдаған. Осылайша, Эфиальт қастандықтың құрбанына айналып, Перикл өзіне назар аудартпай көлеңкеде қалған.<ref>''Stockton D.'' [https://www.jstor.org/stable/638761 The Death of Ephialtes] // The Classical Quarterly. — Cambridge University Press, 1982. — Vol. 32, no. 1. — P. 227—228.</ref><ref>''Roller D. W.'' [https://www.jstor.org/stable/4436111 Who Murdered Ephialtes?] // Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte. — Franz Steiner Verlag, 1989. — Vol. 38, no. 3. — P. 257—266.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 296—297. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 132. — ISSN 2073-6355</ref> === Кіші Пелопоннес соғысы === {{Main|Кіші Пелопоннес соғысы}} Сыртқы саясатта Перикл [[Спарта]]ға қатысты экспансия мен күш көрсету саясатын жақтады. Ол [[Кіші Пелопоннес соғысы]]на (б.з.д. 460–445 жж.) белсенді қатысып, осы қақтығыстың алғашқы жылдарында стратег лауазымына сайланған болуы мүмкін.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 100—101.</ref> Алайда, сол соғыстағы ең ықпалды және даңқты қолбасшылар [[Миронид]], [[Толмид]] және [[Леократ]] болды, ал Перикл (ем дегенде қақтығыстың басында) екінші орында қалып отырды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 298—299. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Периклдің әскери әрекеттерге қатысуы туралы алғашқы хабар б.з.д. 457 жылы [[Танагра шайқасы]]мен байланысты, онда афиналық армия спарталықтардан жеңіліске ұшырады. Шайқас алдында афиналықтардың лагерінде қуғынға ұшыраған Кимон пайда болып, отандастарының жағында соғысуға ниет білдірді. Ресми түрде ол заңды бұзған жоқ, өйткені остракизм тек Аттикадан қуылуды көздейтін, ал [[Танагра]] [[Беотия]]да орналасқан еді; дегенмен, Периклдің жақтастары Кимонды, [[Лаконофилия|Спартаға деген сүйіспеншілігімен]] танымал болғандықтан, сатқындық ойласты деп айыптап, оның кетуін талап етті. Сондықтан [[Буле|Бесжүздер кеңесі]] стратегтерге Кимонды әскерге қабылдауға тыйым салды. Қуылған саясаткер лагерьден кетті, ал оның жақтастары, Плутархтың айтуынша, «өздерінің ерліктерімен отандастарының алдында ақталу үшін»<ref>''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Кимон, 17./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref name=":10">''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Перикл, 10./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref>, шайқаста ерекше ерлік көрсетті<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 249. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>. Танаграда Перикл де «басқалардан ерекшеленіп, өмірін аямастан ерекше батырлықпен соғысты»<ref name=":10" /> (оның сол кезде қарапайым жауынгер болғаны ма немесе Миронидтің қарамағындағы стратег болғаны ма, белгісіз<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 298. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>).<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 114—115.</ref> Осыдан кейін көп ұзамай, демостың Кимонға жанашырлық танытқанын байқаған Перикл осы саясаткердің Афинаға мерзімінен бұрын оралуына рұқсат ететін заң қабылдауды бастама етті. Осылайша, Перикл саяси икемділігін және қоғамдық пікірге құлақ аса білу қабілетін көрсетті.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — 383 с. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 122.</ref> Периклдің қатысуымен дереккөздерде сипатталған екінші әскери науқан б.з.д. 455<ref name=":11">Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> немесе 454/453<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 101; 120.</ref> жылға жатады. Сол кезде Перикл стратег ретінде өз басқаруына 50 немесе 100 кемеден және борттарында мың гоплиттен тұратын флотты алды. Ол [[Мегарида]]дағы [[Паги]] портының айлағынан шығып, [[Сикион]]ға бағытталды, жергілікті тұрғындарды жеңді және олардың қаласын қоршауға алды, бірақ көп ұзамай Спарта армиясының жақындап келе жатқанын біліп, қоршауды тоқтатты.<ref>''Диодор Сицилийский.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm ИСТОРИЧЕСКАЯ БИБЛИОТЕКА] XI, 88, 2. / Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref> Кейін Перикл (антикалық дәстүрдің бір нұсқасы бойынша) Афина жағына [[Пелопоннес]]тің солтүстігіндегі [[Ахайя]] аймағының өтуіне қол жеткізді, [[Коринф шығанағы]]нан Орталық Грекияға өтіп, [[Акарнания]]ны ойрандады. [[Мысырдағы жорық|Мысырдағы афиналықтардың ауыр жеңілістері]] туралы білгеннен кейін, ол [[Коринф]]тің одақтасы болған [[Эниад]] қалаларының қоршауын алып, отанына оралуға мәжбүр болды.<ref name=":11" /><ref>''Фукидид.'' История. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — I, 111, 2—3. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref name=":30">''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Перикл, 19. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 120—121.</ref> Перикл басшылығымен ұйымдастырылған келесі әскери жорық [[Екінші Қасиетті соғыс]]тың бір бөлігі болды. Афинаның одақтасы [[Фокида одағы|фокидалықтар]] гректер үшін қасиетті [[Дельфы|Дельфи]] қаласын басып алды, ал спартандықтар оны босатты. Осыдан кейін Перикл басшылығындағы афиналық әскер Дельфиға аттанып, қаланы қайтадан Фокид одағының билігіне қайтарды.<ref>''Фукидид.'' История. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — I, 112. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref name=":12">''Баклер Д.'' Спарта, Фивы, Афины и равновесие сил в Греции (457—359 гг. до н. э.) // Межгосударственные отношения и дипломатия античности. Учебно-методический комплекс. Ч. 1. — 2000. — с. 81—82. — ISBN 5-93139-066-9.</ref> Бұл әскери іс-қимылдар б.з.д. 449-447 жылдар аралығында орын алды. Нәтижесінде афиналықтар [[Пифия|Дельфилік оракулға]] баруда ерекше құқықтарға ие болды.<ref name=":12" /><ref>''Skoczylas F. A.'' [https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/831/items/1.0097277 The concept of sacred war in Ancient Greece] p. 8—9. — The University of British Columbia, 1987.</ref> Афинаның Дельфи істеріне араласуы басқа грек полистері арасында теріс қабылданды. Бұл, шамасы, б.з.д. 447 жылы [[Беотия]]да көтеріліс шығуының себептерінің бірі болды. Бұған дейін бұл аймақ 10 жыл бойы Афинаның бақылауында болған еді. Халық жиналысында Толмид (мүмкін, [[Клиний]]дің қолдауымен) көтерілісшілерге қарсы жорықты талап етті. Перикл бұған қарсы шығып, Афинаның Орталық Грекияның халқы көп және бай аймақтарын бағындыруға қауқары жетпейтінін айтып, жорықты кейінге қалдыруды ұсынды.<ref>''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm СРАВНИТЕЛЬНЫЕ ЖИЗНЕОПИСАНИЯ] Перикл, 18./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Ол Беотияны ұстап қалуға талпыныс ауыр жеңіліспен аяқталатынын түсінген болуы мүмкін.<ref>''Лурье С. Я.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf История Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250128160345/http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf |date=2025-01-28 }} / Составитель, автор вступительной статьи Э. Д. Фролов. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство С.-Петербургского ун-та, 1993. — с. 344. — ISBN 5-288-00645-8.</ref><ref name=":13">''Гущин В. Р.'' Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — <abbr>М.</abbr>: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 362—363. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2.</ref> Алайда, Толмид афиналықтарды жорықтың қажеттілігіне сендіре алды. Ол өзі әскерді басқарып, [[Коронея шайқасы|Коронеядағы шайқаста]] қақпанға түсіп, толық жеңіліс тапты және қаза болды.<ref name=":13" /><ref>''Фукидид.'' История. — I, 113.— <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — <nowiki>ISBN 5-86218-359-0</nowiki>.</ref><ref>''Диодор Сицилийский.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm ИСТОРИЧЕСКАЯ БИБЛИОТЕКА] XII, 6. / Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref><ref>''Гущин В. Р.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25285779 '''РЕПЕТИЦИЯ "БОЛЬШОЙ ВОЙНЫ"? АФИНЫ И СПАРТА В СЕРЕДИНЕ ПЯТОГО ВЕКА ДО НАШЕЙ ЭРЫ'''] // Вестник Гуманитарного университета. — 2015. — Вып. 11, № 4. — с. 106. — ISSN 2308-8117</ref> Нәтижесінде Беотия Афина үшін мәңгілікке жоғалған аймаққа айналды.<ref>''Баклер Д.'' Спарта, Фивы, Афины и равновесие сил в Греции (457—359 гг. до н. э.) // Межгосударственные отношения и дипломатия античности. Учебно-методический комплекс. Ч. 1. — 2000. — с. 82. — ISBN 5-93139-066-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 146—147.</ref> Толмидтің жеңілісі [[Эвбея]] аралында көтеріліске алып келді. Афина әскерлері Периклдің басшылығымен аралға өтіп үлгерді, бірақ сол уақытта [[Мегара]] көтеріліс жасап, оларға көмекке Спарта патшасы [[Плистоанакт]]тың қолбасшылығындағы әскер келді. Спартандықтар Аттикаға басып кіріп, елді қиратып, Афинаға жақын орналасқан [[Элефсин]] мен [[Триасион|Фриасий жазықтарына]] дейін жетті.<ref>''Фукидид.'' История. — I, 114, 2.— <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 179. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Гущин В. Р.'' Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — <abbr>М.</abbr>: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 364. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2.</ref> Бұл жағдай өте қауіпті болып, Перикл Эвбеядан қайтуға мәжбүр болды. Ол күшті қарсыласпен ұрысқа түсуге батылы бармады, бірақ Плистоанакт көп ұзамай өз әскерін кері қайтарды (б.з.д. 446 жыл).<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 148—149.</ref> Кейбір көне авторлардың айтуынша, Перикл патшаны және оның кеңесшісі [[Клеандрид]]ті парамен көндірген. Тарихшылар бұл мәліметтерге әдетте күмәнмен қарайды, дегенмен кейбіреулер мұндай пара беру мүмкіндігін жоққа шығармайды.<ref>''Гущин В. Р.'' Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — <abbr>М.</abbr>: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 362—365. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2.</ref> Басқа болжам бойынша, Плистоанакт Периклмен пара туралы емес, Спарта үшін тиімді шарттармен бейбіт келісім жасау туралы келіссөздер жүргізген болуы мүмкін.<ref>''Лурье С. Я.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf История Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250128160345/http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf |date=2025-01-28 }} / Составитель, автор вступительной статьи Э. Д. Фролов. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство С.-Петербургского ун-та, 1993. — с. 344—345. — ISBN 5-288-00645-8.</ref><ref>''Печатнова Л. Г.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=16185833 '''СПОСОБЫ ОТРЕШЕНИЯ ОТ ВЛАСТИ СПАРТАНСКИХ ЦАРЕЙ'''] // Мнемон: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2009. — № 8. — с. 77—78. — ISSN 1813-193X.</ref> Көп ұзамай [[Отыз жылдық бейбітшілік]] келісімі жасалды<ref>''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 156.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 257. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref name=":14">''Гущин В. Р.'' Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — <abbr>М.</abbr>: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 365. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2.</ref>, оның шарттары бойынша афиналықтар Пелопоннес пен [[Мегарида]]да басып алған барлық жерлері мен қалаларынан бас тартты<ref name=":14" /><ref>''Фукидид.'' История. — I, 115, 1. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref>, бірақ Спарта олардың теңіз одағындағы мүшелеріне билігін мойындады. Көне заман авторлары да, қазіргі антика зерттеушілері де бұл келісімді Афинаның тамаша дипломатиялық жеңісі деп бағалайды: олар тек әлсіздеу (Спартаның армиясымен салыстырғанда) әскермен ұстап тұра алмаған жерлерін ғана жоғалтты, бірақ Эгей теңізіндегі үстемдігін сақтап, Қара теңіз маңынан астықты кедергісіз әкелу мүмкіндігін қамтамасыз етті.<ref>''Лурье С. Я.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf История Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250128160345/http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf |date=2025-01-28 }} / Составитель, автор вступительной статьи Э. Д. Фролов. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство С.-Петербургского ун-та, 1993. — с. 346. — ISBN 5-288-00645-8.</ref> Алайда бұл бейбітшілік өте тұрақсыз болды. Екі күштің, яғни [[Пелопоннес одағы|Пелопоннес]] және Афина одақтарының тепе-теңдігі орнаған жағдайда, осы бірлесудің екінші дәрежелі қатысушылары арасындағы кез келген қақтығыс бүкіл Грекияны қамтитын соғыстың басталуына себеп болуы мүмкін еді. Плутарх [[Теофраст]]қа сілтеме жасап, Перикл келісім жасалғаннан кейін жыл сайын Спартаға жаңа қақтығысты кейінге қалдыру үшін үлкен мөлшерде пара жібергенін айтады.<ref>''Плутарх.'' [https://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 23./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Бұл, мүмкін, тек қауесеттің жаңғырығы болуы мүмкін, бірақ дәл осы уақытта Афина бюджетінде "қажеттілікке" (ежелгі грекше: ''εις το δέον'') деп аталатын бап пайда болған, соның негізінде Перикл жыл сайын есеп берместен 10 [[Талант (өлшем бірлігі)|талант]] жұмсаған.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 313. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 149.</ref> Спартамен бейбіт келісім жасасқаннан кейін Перикл Эвбеяда болған Афинаға қарсы көтерілісті оңай басып тастады.<ref name=":18">Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — с. 181—182. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> ==== Реформалардың жалғасуы ==== Перикл Кимонмен күрес кезінде бастаған саяси реформалар сериясын б.з.д. 450-жылдары жалғастырып, Афинаның демократиялануындағы маңызды кезеңге айналдырды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 287. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Атап айтқанда, ол магистратураларды орындағаны үшін төлем — мистофория енгізді. Бастапқыда бұл жаңашылдық тек [[Дикастерий|гелиэяда]] отыратын қазыларға қатысты болды, кейіннен Бесжүздік кеңес мүшелері мен басқа да көптеген мемлекеттік лауазымдарға таралды. Нәтижесінде кедей азаматтардың саяси қызметке қолжетімділігі кеңейіп, аристократия мемлекеттік басты лауазымдарға деген бейресми монополиясынан айырылды. Сол бағыттағы тағы бір маңызды қадам — [[Зеугиттер|зеугиттердің]] архонттыққа жол ашылуы болды, олар Афина азаматтарының үшінші және ең көп санын құрады (б.з.б. 457 жыл).<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 102—103. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Белгілі бір уақыттан бастап тіпті [[феттер]] (ең кедей азаматтар) архонт болып сайлана алатын болды: олар жеребе тарту кезінде өздерінің әлеуметтік мәртебесі туралы үндемей қалса жеткілікті еді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 22. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Лауазымды тұлғаларды сайлау тәртібі өзгертіліп, бұл ақсүйектердің рәсім нәтижесіне ықпал ету мүмкіндіктерін едәуір азайды. Гелиэя сотының қазыларын ашық дауыс берудің орнына жасырын дауыс беру арқылы сайлай бастады; ал әртүрлі деңгейдегі магистраттарды сайлаудың орнына көбінесе жеребе тарту арқылы анықтау енгізілді<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 103.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> (бұл әдіс көне дәуірде неғұрлым демократиялық деп есептелді). Тіпті демдерде жеребе тарту үшін кандидаттарды алдын ала іріктеу де тоқтатылды, бұл да аристократияның ықпалына ауыр соққы болды. Б.з.д. 453 жылы «дем төрешілері» — жергілікті сот алқалары құрылды. Олар Афинадан шалғай ауылдық жерлерге барып, жергілікті тұрғындар арасындағы дауларды қараумен айналысты. Бұл реформа орталық биліктің беделін нығайтуға ықпал етіп, ауылдық ақсүйектердің биліктегі орнын әлсіретті. Сонымен қатар, бұл реформалар [[Солон]] кезінде құрылған мүлік топтарының маңызы да айтарлықтай азайды.<ref name=":15">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 24—25. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Халық жиналысы енді бұрынғыдан да жиі өткізілетін болды. Б.з.д. шамамен 460 жылы жиналыстар күнделікті қалалық өмірге кедергі келтіретін [[Афиналық агора|базар алаңынан]] [[Пникс]] төбесіне ауыстырылды; онда шешендерге арналған мінбер мен көрермендерге арналған орындықтары бар арнайы құрылыс пайда болды.<ref name=":15" /> Перикл енгізген тағы бір маңызды жаңалық – б.з.д. 451/450 жылы қабылданған азаматтық туралы заң. Ол бойынша толық құқылы афиналық деп тек әкесі де, анасы да афиналық азаматтары екенін дәлелдей алған адам ғана саналды. Бұған дейін тек ер адамдардың ата-бабасы ескерілетін, ал бұл жаңалық ақсүйектер табына тағы бір соққы болуы мүмкін еді, өйткені аттикалық ақсүйектер жиі басқа жерлерден шыққан атақты әйелдерге үйленетін.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 123—124.</ref> Мысалы, Кимонның анасы [[Фракиялықтар|фракиялық]] патшаның қызы болғандықтан, ол азаматтығын жоғалту қаупіне тап келуі мүмкін еді (алайда, Перикл заңының кері күші болған-болмағаны белгісіз).<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 104. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Бұл заң Афина азаматтарының қауымын жабық қоғамға айналдырды, оның мүшелері демократияның барлық артықшылықтарын пайдалана алатын болды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 25—27. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Осы реформаларының арқасында Перикл уақыт өте келе демократиялық Афинаның көшбасшысына айналды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 297. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Кең халық бұқарасының басқаруға қатысуын қамтамасыз ететін саяси құрылым өте қымбатқа түсетін. Афина бұл шығындарды жабу үшін [[Бірінші Афина теңіз одағы|Афина теңіз одағының]] мүшесі болып табылатын полистердің жалпы одақтық қазынаға төлейтін жарналары – [[форос]]тың арқасында қажетті қаржылық ресурстарға ие болды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 23—24. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Б.з.д. 454 жылы, [[Ежелгі Мысыр|Мысырдағы]] [[Мысырдағы жорық|гректердің жеңілісінен кейін]], Перикл парсы қаупінің күшеюін сылтау етіп, осы қазынаны [[Делос]]тан Афинаға көшіруге қол жеткізді. Нәтижесінде, әскери одақ – [[симмахия]] Афина теңіз алпауыт мемлекетіне айналды, ал форос афиналықтар өз қалауы бойынша жұмсайтын алымға айналды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 57. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Любимцев Ю. Н.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/tseli-i-sposoby-organizatsii-afinskogo-morskogo-soyuza-chast-1 Цели и способы организации афинского морского союза. Часть 1] // Вестник Костромского государственного университета. — 2017. — № 3. — с. 9—10. — ISSN 1998-0817.</ref> Плутархтың баяндауынша, Перикл бұл туралы былай деген: «''Афиналықтар одақтастарға ақшаның есебін беруге міндетті емес, өйткені олар оларды қорғап, варварларды тежеп отыр, ал одақтастар жылқы да, кеме де, гоплит те бермей, тек ақша төлейді; ал ақша оны бергенге емес, оны алушыға тиесілі, егер ол оны алуға лайықты қызмет көрсетсе''».<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл 12. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> ==== Құрылыс бағдарламасы ==== Белгілі бір кезеңнен бастап Перикл Афинаны Элладаның ең ірі діни және мәдени орталығына айналдыруға ұмтылды. [[Каллий бейбіт келісімі]]не қол қойылып, 50 жылға созылған [[грек-парсы соғыстары]] аяқталғаннан кейін (б.з.д. 449 ж.), Плутархтың айтуынша, «Перикл барлық эллиндерге, олар қай жерде өмір сүрсе де — Еуропада немесе Азияда, кішігірім қалаларда болсын, үлкен қалаларда болсын, Афинаға өкілдерін жіберіп, олармен варварлар өртеген храмдар, эллиндердің құдайларға берген анты бойынша шалу керек болған құрбандықтар, барлығы үшін теңізде қауіпсіз жүзу мәселесі және бейбітшілік туралы кеңес өткізу туралы ұсыныс жасады».<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 17. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Осылайша, Перикл жалпыэллиндік конгресс шақырып, онда соғыстан кейінгі тәртіпті (негізінен діни сипаттағы мәселелерді) талқылауды ұсынды.<ref name=":16">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 306—307. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Егер бұл идея жүзеге асса, Афина Грекияның басты діни орталығы болып, Дельфиді көлеңкеде қалдырар еді. Алайда, Спарта және оның ықпалындағы Пелопоннес одағының басқа мүшелері өз өкілдерін жіберуден бас тартты. Нәтижесінде, конгресс өтпей қалды.<ref name=":16" /><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 137—138.</ref> [[File:Akropolis by Leo von Klenze.jpg|thumb|300px|[[Лео фон Кленце]]нің «''Афинадағы Акрополь''» атты суреті (1846)]] Бұл сәтсіздік Афинаның пайдасына шешілді: олар өздерін грек бірлігінің жақтаушысы ретінде көрсетті, бірақ енді өз мүдделерін ашық түрде жүзеге асыра алатын болды. Эллин храмдары бойынша кеңес өткізу мүмкін болмағандықтан, Перикл б.з.д. 447 жылы Афинадағы храмдарды қалпына келтіруді басқа полистермен келіспей-ақ бастауға ұсыныс жасады. Бұл бастама қолдау тауып, ауқымды құрылыс жұмыстары басталды. Құрылысқа Перикл өзі жетекшілік етіп, барлық егжей-тегжейіне жеке араласты<ref name=":17">''Бузескул В. П.'' Перикл: Личность, деятельность, значение. — 2-е. — <abbr>М.</abbr>: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. — с. 71. — ISBN 978-5-397-00534-0.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 140.</ref>, ал бас сәулетші [[Фидий]] болды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 307. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Құрылыс бірыңғай жоспар бойынша жүргізілді, оның негізінде Афина полисінің қамқоршысы – құдайы [[Афина Паллада|Афинаны]] дәріптеу ойы жатты. Акропольдің батыс кіреберісінде [[Мнесикл]]дің басшылығымен [[Пропилеи]] – мәрмәрдан салынған бағаналы галерея тұрғызылды. Ол Акропольдің шыңына апаратын жолды безендіріп, оның жоғарғы жағында жеңіс құдайы [[Ника]]ға арналған шағын ғибадатхана орналасқан еді. Алаңның орталығында Фидий жасаған Афина Промахос (Қорғаушы) атты алып қола мүсін тұрғызылды. Бұл мүсін туралы теңізшілер [[Суний]] (Аттиканың оңтүстік-шығыс нүктесі) маңынан жүзіп өткенде, құдайдың дулығасының айдары мен найзасының ұшы көрінеді деп айтқан. Акропольдің оңтүстік бөлігінде сәулетшілер [[Калликрат]] пен [[Иктин]] Афина Парфенос (Бикеш) ғибадатханасын салды, ол [[Парфенон]] деген атаумен белгілі болды. Фидий шәкірттерімен бірге ғибадатхана қабырғаларын [[Панафиней]] шеруін бейнелейтін [[фриз]]дермен безендіріп, піл сүйегі мен алтыннан Афина құдайының мүсінін қашап жасады.<ref>''Бузескул В. П.'' Перикл: Личность, деятельность, значение. — 2-е. — <abbr>М.</abbr>: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. — с. 69—70. — ISBN 978-5-397-00534-0.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 308. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 139—140.</ref> Акропольдегі тағы бір маңызды құрылыс – [[Эрехтейон]] болды. Бұл полистің басты киелі орындары, соның ішінде [[Палладиум]] сақталған шағын ғибадатхана еді. Акропольдің оңтүстігінде музыкалық байқауларға арналған Одеон салынды, оның ағаштан жасалған шатыры дулыға тәрізді болған, сондықтан халық арасында оны "Периклдың дулығасы" деп атаған. Жақын маңда [[Дионис]] театры, ал Агораның жанында ұсталық өнер құдайына арналған [[Гефест ғибадатханасы|Гефестейон]] ғибадатханасы бой көтерді. Сондай-ақ, [[Элефсин]]де<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 141—142.</ref> және [[Рамнунт]]те жаңа храмдар салынды. Бұл құрылыс бағдарламасы V ғасырдың соңына дейін толық аяқталған жоқ, бірақ Перикл өзінің көзі тірісінде 432 жылы Парфенон мен Пропилеидің құрылысы аяқталғаның көре алды.<ref name=":17" /><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — 383 с. — ISBN 978-5-02-036984-9. с. 307—309.</ref> Перикл бастаған құрылыс жұмыстары маңызды салдарға алып келді. Афина «өлшемі жағынан аса зор, сұлулығы жағынан теңдесі жоқ ғимараттардың»<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 13. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> арқасында түбегейлі өзгеріп, Грекияның бейресми астанасына айналды, «Элладаның Элладасы»<ref>''Бузескул В. П.'' Перикл: Личность, деятельность, значение. — 2-е. — <abbr>М.</abbr>: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. — с. 72. — ISBN 978-5-397-00534-0.</ref> деп атанды. Жергілікті кедей халық тұрақты жұмыс тауып, жақсы табыс табуға мүмкіндік алды; Плутархтың айтуынша, Перикл бұл құрылыс жұмыстарын, соның ішінде, ең кедей азаматтар арасында мемлекеттік қаржыны бөлу мақсатында қолға алған.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 12. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref>''Бузескул В. П.'' Перикл: Личность, деятельность, значение. — 2-е. — <abbr>М.</abbr>: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2009. — с. 68—69. — ISBN 978-5-397-00534-0.</ref> Нәтижесінде демократиялық биліктің әлеуметтік негізі нығайып, Периклдың танымалдығы арта түсті.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 310—311. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> ==== Фукидидпен күрес ==== Кимон қайтыс болғаннан кейін, б.з.д. 450 жылы ақсүйектер тобының басшысы оның күйеу баласы, [[Фукидид (Мелесийдің ұлы)|Мелесийдің ұлы Фукидид]] болды. Екі «партия» арасындағы күрестің жаңа кезеңі басталды, бұл ретте Фукидид тек ақсүйектерге сүйенді (И. Е. Суриков тіпті аристократиялық [[гетерия]]ның құрылғаны туралы жазады<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 301. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>), ал Перикл демосқа ықпалын пайдаланып, бүкіл полистің мүдделерін білдіруге ұмтылды. Кейбір пікірлерге сәйкес, Плутархтың Периклдың жаңа саяси стилі туралы әңгімесі дәл осы кезеңге, б.з.д. 440-жылдарға қатысты болуы мүмкін.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 301—303. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Перикл «өзінің өмір салтын түбегейлі өзгертті... Қалада оны тек бір жолмен – алаңға және Кеңеске баратын кезде ғана көретін. Ол қонаққа барудан және кез келген достық қарым-қатынастардан бас тартты, сондықтан ұзақ саяси қызметінде ешбір досының дастарханында болмаған; тек туысы Эвриптолем үйленгенде, тойда қонақасы жасағанға дейін болып, одан кейін бірден кетіп қалды».<ref name=":5" /> Перикл ақсүйек туыстарымен қарым-қатынасын ашық түрде үзді, барлық азаматтардан алыстады, ал оның достары [[метек]]тер [[Анаксагор]], [[Протагор]], [[Геродот]] және басқалар болды. Енді ол өзін тек қоғамдық тұлға ретінде танытып, ешбір жағдайда заңдылық пен мемлекеттің мүдделерін достық немесе туыстық байланыстар үшін құрбан етпейтінін көрсетті.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 302—303. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Екі «партия» арасында ішкі және сыртқы саясаттағы түрлі мәселелерге байланысты жиі қақтығыстар болып тұрды. Мысалы, Фукидид пен оның жақтастары Акропольдегі ауқымды құрылысқа қатаң қарсы шығып, оны одақтастардан әскери қажеттіліктер үшін жиналған қаражатты орынсыз және мақсатсыз пайдалану деп санады. Олар теңіз одағы мүшелерін пайдалану шектен шыққан деп есептеді.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 155.</ref> Алайда, Перикл әлдеқайда ықпалды болды және ақсүйектер тобы, әдетте, оның саяси бағытына кедергі жасай алмады.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — 383 с. — ISBN 978-5-02-036984-9. с. 311; 313.</ref> Бұл саяси қақтығыстардың бірі [[Фурий (қала)|Фурий]] отарының негізін қалаумен байланысты болды. Бұл қала [[Ұлы Грекия]] аймағында, бұрын [[Кротоне|кротондықтар]] қиратқан [[Сибарис]] қаласының жанында орналасқан еді. Перикл бұл қаланы Афинаның Батыстағы экспансиясын күшейтетін әскери және саяси қорғаныс бекетіне айналдыруды көздеді. Ал оның қарсыласы Фукидид, керісінше, Фурийді панэллиндік отары ретінде дамытып, әртүрлі грек полистерінен шыққан қоныстанушылардың тең құқыққа ие болуын қамтамасыз етуге тырысты.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 323. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Шамамен б.з.д. 446 жылы Афина сибариттерге көмекке 10 әскери кемеден тұратын флот жіберді. Оны [[Лампон]] мен [[Ксенокрит]], Периклдің жақтастары басқарды. Бұл Периклдің кезекті саяси жеңісі болуы тиіс еді. Алайда, күтпеген өзгеріс орын алды: Афина өздері Пелопоннес пен басқа аймақтардағы гректерді де жаңа колонияға қоныстануға шақырды. Нәтижесінде, Фурий Афинаға толық бағынатын қала болмады. Ол панэллиндік отарға айналды, ал афиналықтар тек он филаның біреуін – Афинияны ғана бақылауда ұстады. Осылайша, Периклдің Италиядағы Афина қорғаныс бекетін құру жоспары сәтсіздікке ұшырады.<ref>''Владимирская О. Ю.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25297793& Демократия Перикла и олигархия Фукидида, сына Мелесия: идеи против политических технологий] // МНЕМОН: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2015. — Т. 15, № 15. — с. 71—72.</ref><ref>''Владимирская О. Ю.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=29023095& Колония Фурии: панэллинство или инструмент афинской экспансии?] // Научный диалог: вопросы философии, социологии, истории, политологии. — 2017. — С. 33—35.</ref> Фурий қаласының тағдырындағы бұл өзгеріс Афинадағы Фукидидтің уақытша күшеюінің нәтижесі болды деген болжам бар:б.з.д. 444 немесе 443 жылы Перикл стратег ретінде қайта сайланбады, ал Фукидид қысқа мерзімге билікке келіп, Фурийді панэллиндік отарға айналдыруға үлгерді.<ref>''Wade-Gery H. T.'' [https://www.jstor.org/stable/625987?seq=1 Thucydides the Son of Melesias: A Study of Periklean Policy] // The Journal of Hellenic Studies. — 1932. — Vol. 52. — Iss. 2. — p. 214.</ref> Алайда көп ұзамай, б.з.д.444 немесе 443 жылы (баламалы даталар – б.з.д.445, 442, 438–436 жж.<ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} / Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 139—141. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref>), Перикл жағдайды ыңғайлы деп санап, остракизмді (саяси қарсыласын жер аудару үшін өткізілетін дауыс беру) бастады. Бұл оның өзі үшін де қауіпті қадам еді, өйткені оны да қуғындау қаупі болған, бірақ сайлау нәтижесінде ең көп дауыс жинаған Фукидид болып, ол Афинадан қуылды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 314—315. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 157.</ref> Фукидидтің остракизмі Периклдің сөзсіз жеңісі және оның саяси мансабындағы бетбұрыс кезеңі болды. Осыдан кейін ол Афинада ешқандай қарсыластарсыз толық билікке ие болды. Оның билігі ұзақ уақыт бойы еш қауіпке ұшырамады: Фукидидтің жақтастары реваншқа дайын болса да, өздерінің әлсіздігін сезініп, ешқандай әрекетке бармады.<ref name=":35">''Владимирская О. Ю.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25297793& Демократия Перикла и олигархия Фукидида, сына Мелесия: идеи против политических технологий] // МНЕМОН: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2015. — Т. 15, № 15. — с. 73.</ref> === Афина басшылығы кезеңі === ==== Перикл билігі ==== Плутархтың айтуы бойынша, «Фукидидтің құлдырауы мен оның остракизммен жер аударылуынан кейін... [Перикл] стратег лауазымы қызмет бір жылға берілсе де, кемінде он бес жыл үзіліссіз, жалғыз билікке ие болды»<ref name=":19">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 16. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref>. Бұл сөздерді зерттеушілер бірінен соң бірі жалғасқан 15 стратегияның көрсеткіші ретінде түсіндіреді<ref>''Wade-Gery H. T.'' [https://www.jstor.org/stable/625987?seq=1 Thucydides the Son of Melesias: A Study of Periklean Policy] // The Journal of Hellenic Studies. — 1932. — Vol. 52. — Iss. 2. — p. 206.</ref><ref name="ReferenceA">Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 115.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref name=":20">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 316. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 164.</ref>: Перикл, шамасы, б.з.д. 431 жылға дейін жыл сайын қайта сайланып отырған<ref>''Стрелков А. В.'' [https://old.bigenc.ru/world_history/text/2331306? Перикл] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250123120930/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2331306 |date=2025-01-23 }} // Большая российская энциклопедия. — 2004.</ref>. Осы уақыт ішінде ол Афинадағы сөзсіз көшбасшы болды, тарихшы [[Эдуард Мейер]]дің сөзімен айтқанда, «партия басшысынан мемлекет билеушісіне» айналды.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 163.</ref> Алайда ресми түрде Перикл жыл сайын сайланатын магистраттардың бірі, құрамында 10 адам бар коллегия мүшесі ғана болды және ешқандай төтенше өкілеттіктерге ие болмады.<ref name=":20" /> Афинадағы стратег бір мезгілде мемлекеттік қызметші де, әскери қолбасшы да болды. Әдетте, ол бір жыл бойы белгілі бір міндетті орындады және белгілі бір еркіндікке ие болды, бірақ кейіннен өз әрекеттері туралы толық есеп беруі керек еді. Стратег лауазымы, көптеген басқа қызметтерден айырмашылығы, белгілі бір қабілеттерді талап ететіндіктен, қайта сайлауға шектеу қойылмады<ref name="ReferenceA"/><ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 269. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> (мысалы, бір ғасырдан кейін өмір сүрген [[Фокион]] бұл лауазымды 45 рет атқарғаны белгілі). Стратег ерекше мәртебеге ие болмады: оны халық жиналысы жыл аяқталғанға дейін қызметінен босата алатын, сотқа бере алатын және тіпті өлім жазасына кесетін. Мұның бәрі Периклдің ықпалы оның жеке беделіне ғана негізделгенін білдіреді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 316—317. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Дереккөздерде Периклдің билігінің шарықтау шегінде болған кезеңінде де оның жағдайының оңай болмағандығын дәлелдейтін көптеген айғақтар бар. Саясаткерге өзінің беделінің мінсіздігіне үнемі қамқорлық жасауға, «жалпы простат» – яғни бүкіл қауымның, ал жекелеген азаматтар тобының емес, мүдделерінің өкілі ретіндегі бейресми мәртебесін сақтауға тырысуға тура келді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 319. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Жиналыс арқылы өз бастамаларының кез келгенін өткізе алу мүмкіндігіне ие бола отырып, Перикл қарсыластарының (саяси оппозицияның, комедиографтардың, демостың қарапайым өкілдерінің) шабуылдарына төзуге, кез келген соққыны тойтаруға, қажетті рәсімдерді орындауға әрдайым дайын болуға мәжбүр болды. Ол 10 жылдан астам билікті ұстап тұруға қатаң өзін-өзі бақылау, саяси есеп пен шыдамдылықтың арқасында<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 164—166.</ref>, сондай-ақ Афинаның сыртқы жетістіктері арқылы қол жеткізді, олар отандастарының көзінде оның есімімен байланысты болды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 318—319. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Комедиограф [[Телеклид]]тің айтуынша, афиналықтар Периклге:<blockquote>"Барлық қалалардан алынатын алымды тапсырды; ол кез келген қаланы бағындыра да, босатып қоя да алатын, Оны берік дуалмен қоршап, қайтадан ол дуалдарды құлата алатын. Оның қолында бәрі болды: одақтар да, билік те, күш те, бейбітшілік те, байлық та."<ref name=":19" /></blockquote>Бұл жерде бір адамның билігі тек Афина полисінде ғана емес, біртіндеп алпауыт мемлекетке айналған теңіз одағында да болғаны айтылып отыр. Егер Перикл дәуірінде Аттиканы шамамен 400 мың адам мекендеген болса (оның ішінде тек 40–50 мың ғана толыққанды азаматтар, ал 100–150 мың – олардың отбасы мүшелері болған<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 274. — ISBN 5-89173-171-1.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 262—263. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 113.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>), онда Афина архесінің құрамындағы шамамен 200 қауымдастықтың аумағында 10–15 миллион адам өмір сүрді.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 273—274. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Афиналықтар одақтың басқа мүшелерінен форос түрінде орасан зор қаражат жинады: кейбір деректерге сәйкес, бұл алымдар Пелопоннес соғысының басында 460 таланттан 600 талантқа дейін өсті.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 57—58.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 343. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Бұл қаражат үлкен әскери флотты ұстауға, демократиялық режимді қаржыландыруға және ауқымды құрылыстар жүргізуге жұмсалды. Одақтастарына қатысты афиналықтар барған сайын қатаң саясат жүргізіп, оларды біртіндеп өздерінің бағыныштысына айналдырып, көтерілістерді басып отырды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 83—85.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 274—275. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Мәселен, Перикл б.з.д. 446 жылы Эвбеяны қайтадан бағындырды.<ref name=":18" /> Афинаның одақтас жерлердегі ықпалын нығайтудың бір әдісі клерухияларды ([[клерухия]] – жаңа полиске айналмай, метрополиямен байланысын сақтап қалған отар) құру болды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 84. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 311. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Плутархтың айтуынша, Перикл әртүрлі уақытта [[Галлиполи түбегі|Фракия Херсонесіне]]<ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra (нем.). — s. 330. München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> мың клерух (қоныстанушы), [[Наксос]] аралына 500, [[Андрос]]қа 250, [[Бисалтия]]ға тағы мың клерух жіберді, олардың бұл жерде [[Струма (өзен)|Стримондағы]] [[Берга (Бисалтия)|Берга]] қонысын құрғаны айтылады.<ref name=":21">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 11. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref>''Борза Ю.'' История античной Македонии (до Александра Великого) / пер. с англ. М. М. Холода при участии А. Бодрова, О. и В. Иванцовых, 3. Барзах; научная ред. и вступ. статья М. М. Холода; приложения М. М. Холода, Э. Д. Фролова и Ю. Н. Кузьмина. — <abbr>СПб.</abbr>: Нестор-История, 2013. — с. 180—181. — ISBN 978-5-44690-015-2.</ref> Бұл саясат арқылы Перикл "қалада бос жүрген және тыныштықты бұзатын тобырдан құтылуды, кедейлерге көмек көрсетуді, сондай-ақ одақтастарын қорқынышта ұстап, оларды қадағалап отыруды, осылайша бүліктердің алдын алуды көздеген".<ref name=":21" /> ==== Самос соғысы ==== {{Main|Самос соғысы}} Афина тарихындағы және Периклдің өмірбаянындағы маңызды оқиғалардың бірі [[Самос соғысы]] болды. Б.з.д. 441 жылы Афина теңіз одағына кіретін екі полис – [[Милет]] пен [[Самос]] арасындағы қақтығыс басталды. Милет тұрғындары жеңіліске ұшырап, Афинадан көмек сұрады. Афина бұл жағдайға тез араласты, өйткені олар бай және күшті Самостың кең автономиясын шектеудің мүмкіндігін көрді: Самос үлкен флотқа ие болды, форос төлемейтін және өз алдына тәуелсіз сыртқы саясат жүргізетін.<ref name=":22">''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 160.</ref> Бұдан бөлек, Милет пен Самос арасындағы соғыстың өзі Афина теңіз одағының шарттары мен антын бұзу деп танылуы мүмкін еді.<ref name=":23">Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 191.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Плутархтың айтуынша, бұл соғысты бастауға Периклдің сүйіктісі – Милетте туған [[Аспасия]] кінәлі болды. Ол "бірінші азаматты" өзінің туған қаласына көмек көрсетуге көндірген" деген пікір бар.<ref name=":24">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 25./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 326—327. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Самостікілер Афинаның арағайындығынан бас тартты, бұл соғыстың басталуына ресми себеп болды.<ref name=":22" /><ref name=":23" /><ref>''Бузескул В. П.'' История афинской демократии / Вступ. ст. Э. Д. Фролова; науч. редакция текста Э. Д. Фролова, Μ. М. Холода. — <abbr>СПб.</abbr>: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2003. — с. 230. — ISBN 5-93762-021-6.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 182.</ref> Б.з.д. 441 жылдың жазы – Периклдің басқаруымен 40 афиналық кеме Самосқа барып, ешқандай шайқассыз қаланы басып алды.<ref name=":25">''Fornara C. W., Lewis D. M.'' [https://www.jstor.org/stable/630628 On the Chronology of the Samian War] // The Journal of Hellenic Studies. — The Society for the Promotion of Hellenic Studies, 1979. — Vol. 99. — p. 13.</ref> Афиналықтар олигархтарды биліктен шеттетіп<ref>''Белох К. Ю.'' Греческая история: в 2 т. / пер. с нем. М. О. Гершензона; под ред. и со вступ. ст. Ю. И. Семёнова. — 3-е. — <abbr>М.</abbr>: Государственная публичная историческая библиотека России, 2009. — Т. l: Кончая софистическим движением и Пелопоннесской войной. — с. 357—358. — ISBN 978-5-85209-214-4.</ref><ref>''Диодор Сицилийский.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm Историческая библиотека] XII, 27, 2./ Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref><ref name=":22" /><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 183.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 191—192.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>, демократиялық басқаруды орнатты, Самос тұрғындарынан кепіл ретінде адамдарды алып, оларды [[Лемнос]]қа жіберді, алым-салық салды, содан кейін кері оралды.<ref>''Фукидид.'' История. I, 115, 2. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref> Плутархтың айтуынша, Периклге осы жорық кезінде парсылар (қаланы оларға беру үшін), самиліктер (олардың қаласында демократияны енгізбеу үшін) және кепілге алынғандар (оларды үйлерінде қалдыру үшін) сәтсіз пара беруге тырысты.<ref name=":24" /> Бұл оқиғалар қақтығыстың тек басы ғана болды. Аралдан қуылған ақсүйектер [[Лидия]]ның парсы сатрапы [[Писсуфн]]ның қолдауына ие болып<ref>''Фукидид.'' История. I, 115, 4.— <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref>''Диодор Сицилийский.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm Историческая библиотека] XII, 27, 3./ Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref><ref name=":24" />, Самосқа қайта оралып, жергілікті халықтың көпшілігінің көмегімен демократияны құлатты. Бұдан кейін олар [[Византий]]мен одақ құрып, Спартаға көмек сұрап елшілік жіберді; мүмкін, Самос [[Лесбос]]тағы [[Митилена]] қаласымен де келіссөздер жүргізген шығар. Осылайша, Спарта, Парсы және Эгей теңізіндегі бірнеше көтерілісші полистерден құралған кең ауқымды антиафиналық коалиция пайда болу қаупі туды. Осы себепті Самосқа 440 жылы б.з.д. барлық 10 стратегтың басқаруындағы қуатты афиналық флот жіберілді, олардың басында Перикл тұрды.<ref>''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 161.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 183—184.</ref> Б.з.д. 440 жылдың мамыр айының басында<ref name=":25" /> болған теңіз шайқасында афиналықтар жеңіске жетіп, содан кейін Самосты қоршауға алды. Алайда, көп ұзамай Периклге парсы флотының көмекке келе жатқаны туралы хабар жетті. Осыған байланысты ол 60 триермен қарсы бағытта шығып, оларды Самостан мүмкіндігінше алыста ұстап тұруға тырысты. Осы сәтті пайдаланған Самос қорғаушылары қарсы шабуыл жасап, теңіз қоршауын бұзып өтіп, ұзаққа созылатын қорғаныс үшін қажетті қорларын толықтырды.<ref name=":26">''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 162.</ref><ref name=":27">Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 192.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Плутарх бұл жағдайды Периклдің үлкен қателігі деп санаса<ref name=":24" />, қазіргі заманғы тарихшылар бұған келіспейді. Ахеменидтермен соғысу қаупі жоғары болған, ал олардың Эгей теңізінде пайда болуы Афина одағының бірнеше полисінде көтерілістерді қоздыруы мүмкін еді. Сондықтан Перикл жауды алыс шекарада күтіп алуға мәжбүр болды.<ref>''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 161—162.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008.s. 186.</ref> Тарихшы С. Эдди парсы флоты [[Каллий бейбіт келісімі]] белгілеген шекара сызығы бойынша демонстрациялық жүзу жасады деп болжайды. Сонымен қатар, Писсуфн шынымен соғысқа дайындалып жатты, бірақ оған ұлы патша [[Артаксеркс I|Артаксеркс I-нің]] бұйрығы ғана кедергі келтірді. Периклдің Самостың көтерілісі кезінде Парсы қаупі туралы ақпаратты саналы түрде таратқаны да жоққа шығарылмайды.<ref>''Рунг Э. В.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/rung_greziya_i_akhemenidskaya_derzhava/index.htm Греция и Ахеменидская держава: История дипломатических отношений в VI — IV вв. до н. э..] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20251007111223/http://www.sno.pro1.ru/lib/rung_greziya_i_akhemenidskaya_derzhava/index.htm |date=2025-10-07 }} — <abbr>СПб.</abbr>: Факультет филологии и искусств СПбГУ; Нестор-История, 2008. — с. 176—177. — (Историческая библиотека). — ISBN 978-5-98187-292-1.</ref><ref>''Рунг Э. В.'' [http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2011/05.pdf Писсуфн и Афины: перипетии взаимоотношений // МНЕМОН. Исследования и публикации по истории античного мира] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220301200032/http://centant.spbu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2011/05.pdf |date=2022-03-01 }} / Под редакцией профессора Э.Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>, 2011. — Вып. 10. — с. 60—63.</ref> Перикл парсы қаупінің шын мәнінде жоқтығына көз жеткізіп, Самоста болған оқиғалар туралы хабар алған соң, дереу кері оралды. Ол қайтадан самос флотын талқандап, қаланы қоршауға алды. Қоршау тоғыз айға созылды.<ref name=":26" /><ref name=":56">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 327. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Плутарх пен Диодор Сицилиялық бұл шайқаста қоршау машиналардың қолданылғанын жазады. Олар сол кезде жаңа технология болып саналған, ал кейбір деректерге сүйенсек, Афина лагерінде бұл машиналарды ойлап тапқан [[Артемон Клазомендік|Клазомендік Артемон]] болған.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 27. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref name=":28">''Диодор Сицилийский.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm Историческая библиотека] XII, 28, 3./ Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref> Алайда, заманауи тарихшылар бұл дерекке күмәнмен қарайды.<ref>''Фукидид.'' История. I, 117, прим. 4.— <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref> Б.з.д. 439 жылдың басында<ref>''Fornara C. W., Lewis D. M.'' [https://www.jstor.org/stable/630628 On the Chronology of the Samian War] // The Journal of Hellenic Studies. — The Society for the Promotion of Hellenic Studies, 1979. — Vol. 99. — p. 14.</ref> самостықтар порттан қашып шығуға сәтсіз әрекет жасады, үмітін үзіп, берілуге мәжбүр болды.<ref>''Фукидид.'' История. I, 117. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008.s. 186—187.</ref> Балама нұсқа бойынша, афиналықтар қаланың қабырғаларын қиратып, оны күшпен басып алған.<ref name=":28" /> Сол шамада Византия да Афинаның бақылауына өтті.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 187.</ref><ref name=":31">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 329. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Пелопоннес одағы самостықтарға көмектесуден бас тартты<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 185—186.</ref>, ал басқа Эгей аралдарының полистері көтеріліске шығуға ниет білдірмеді. Осылайша, Самостың құлауы соғыстың аяқталуына әкелді.<ref>''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 161—162; 164.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 193.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Плутарх [[Дурид Самостік|Самостік Дуридке]] сілтеме жасай отырып, Периклдің жеңілгендерге қатыгездік танытқанын баяндайды: тұтқындар таңбаланған, ал самостық қолбасшыларды 10 күн бойы «тақтайларға таңып ұстаған», содан кейін өлтіріп, жерлемей тастап кетті.<ref name=":29">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 28./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Алайда, Дурид кейінгі кезеңде өмір сүрді және көбінесе риторикалық бағыттағы тарихшы болған, сондықтан өзінің туған аралына қатысты бейтарап болмағаны мүмкін. Сол себепті оның мәліметтері сенімсіз деп есептеледі. Дегенмен, Самос полисі қатал жазаға тартылды: ол Афинаға бүкіл флотын тапсырды, жарна төледі, қаланың қорғаныс қабырғалары қиратылды, олигархтардың жер иеліктерінің бір бөлігі тәркіленді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 327—329. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref name=":27" /><ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 332—333. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> Афинада қаза тапқандарға арналған жерлеу сөзінде, Перикл оларды құдайларға теңеді:<blockquote>«Біз құдайларды көзімізбен көрмейміз, ..., бірақ оларға көрсетілетін құрмет пен бізге беретін игіліктеріне қарап, олардың өлмейтінін түсінеміз; бұл қасиеттер отан үшін шайқаста қаза тапқандарға да тән».<ref name=":64">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 8./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref>''Гущин В. Р.'' Афины на пути к демократии: VIII—V века до н. э.. — <abbr>М.</abbr>: Изд. дом Высшей школы экономики, 2021. — с. 412. — (Монографии ВШЭ: Гуманитарные науки). — 500 экз. — ISBN 978-5-7598-2220-2.</ref></blockquote>Плутарх Периклге Кимонның әпкесі [[Эльпиника]] айтқан мысқылды сөздерді келтіреді. Ол:<blockquote>«Периклдің ерліктері шын мәнінде таңғажайып және гүл шоқтарын тағуға лайықты! Өйткені, ол «одақтас әрі туыстық» қаламен соғыста көптеген лайықты азаматтарды қырды» – дейді.</blockquote>Бұл сөзге «бірінші азамат» Перикл [[Архилох]]тың сөзін келтіріп, жауап қатты:<blockquote>«Кәрі әйелдің мирра жағуы жараспайтын нәрсе» (яғни, Эльпиникенің мемлекеттік істерге араласуы орынсыз, өйткені кәрі әйелдің парфюм қолдануы да ерсі болар еді).<ref name=":29" /></blockquote>Периклдің өзі, [[Ион Хиостік|Хиостік Ионның]] айтуынша, Самосқа қарсы жеңісімен ерекше мақтанған. Ол былай деген:<blockquote>«[[Агамемнон]] [[Троя|варварлар қаласын]] 10 жылда бағындырды, ал мен болсам ең мықты [[Иония|иондықтарды]] 9 айда бағындырдым».<ref name=":29" /><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 195.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref></blockquote> ==== Экспансионистік саясат. Понт жорығы ==== {{Main|Периклдің Понт жорығы}} Периклдің басқаруымен Афина әртүрлі бағытта экспансия жүргізді. Батыста [[Сицилия]] мен Оңтүстік Италиядағы ықпалын күшейтуге ұмтылды. Б.з.д. 450-жылдары афиналықтар алдымен [[Сегеста|Эгестамен]] одақ құрды<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 75—76.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>, кейін [[Реджо-ди-Калабрия|Регий]], [[Леонтин]], мүмкін, [[Метапонт]] және [[Кампания (Италия)|Кампаниядағы]] [[Неаполь]]мен одақ жасасты. Бұл саясат іс жүзінде б.з.д. 446 жылғы Отыз жылдық бейбітшілік шарттарын бұзды, өйткені бұл аймақ Спартаның басты одақтасы [[Коринф]]тың ықпал ету аймағына жататын; афиналық бәсекелестік коринфтіктердің мүдделеріне қайшы келді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 324—326. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Фурийдің панэллиндік отар ретінде іргетасының қалануы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Афина аймақтағы экспансиясын уақытша тоқтатты<ref name=":31" />, алайда Периклдің өмір сүрген кезеңінде Фурийде проафиналық «партия» әлі де айтарлықтай күшті болды.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 176—177.</ref> Афинаның басты мүдделерінің бірі Эгей теңізінің солтүстік жағалауы болды – бұл аймақ кемелік құрылысқа қажетті ормандарға және алтын мен күмісті қоса алғанда, бай металдарға бай, сондай-ақ Қара теңізге (Понт) апаратын жолда орналасқан. Бірқатар жергілікті қалалар Афина одағының бөлігі болды.<ref>''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 166.</ref> Бұл өңірдегі Афиналық одақтың мүдделері [[Ежелгі Македония|Македонияның]] мүдделерімен қайшы келді, сондықтан Перикл аймақта еркін отаршыландыру жүргізу үшін Македония патшасы [[Александр I (Македония патшасы)|Александрдың]] ұрпақтары [[Пердикка II|Пердикка]] мен [[Филипп (Александр I-нің ұлы)|Филипп]] арасындағы династиялық тартыстарға араласуға мәжбүр болды.<ref>''Шофман А. С.'' [http://annales.info/greece/makedon/mk_index.htm#1 История античной Македонии.] — Казань: Издательство Казанского университета, 1960. — Т. 1: Доэллинистическая Македония. — с. 131.</ref> Афина 430-жылдары аймақта екі колония – Брея мен [[Амфиполь]]ді құрды, олардың көмегімен [[Халкидики]]ні және стратегиялық маңызы бар [[Струма (өзен)|Стримон]] өзенінің өткелін бақылауда ұстау жоспарланды.<ref>''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 166—168.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 194.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>[[File:Panticapaeum.Prytaneion-1.jpg|right|thumb|[[Боспор патшалығы]]ның астанасы [[Пантикапей]]дің қирандылары]] Афина экспансиясының барысындағы маңызды оқиғаларының бірі Периклдің Понт жорығы болды. Бұл жорық туралы тек Плутарх мәлімет береді<ref name=":32">''Строкин В. Л.'' Перикл и боспорский «Гордиев узел» // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2013. — Вып. 4. — с. 141.</ref>, алайда ғалымдар (сирек ерекшеліктерді қоспағанда) бұл жорықтың тарихи болғанын мойындайды. Болжам бойынша, Плутарх бұл ақпаратты сақталмаған [[Феопомп]] еңбектерінен алған.<ref>''Суриков И. Е.'' [http://vdi.igh.ru/system/articles/pdfs/000/001/841/original/ce4d079de39883c9d98bd978bd7d1900e8cc3845.pdf?1531147872 Историко-географические проблемы Понтийской экспедиции Перикла] // Вестник древней истории. — 1999. — Вып. 229, № 2. — с. 99—102.</ref> Қара теңіз аймағы афиналықтар үшін аса маңызды болды, өйткені ол Афинаға астық жеткізудің үш ықтимал көзі (Мысыр пен Ұлы Грекиядан бөлек) ретінде қарастырылды.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 276. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Афинаның халық саны күрт өскендіктен, сондай-ақ [[Мысырдағы жорық|Мысыр жорығының]] сәтсіздікке ұшырауы мен Периклдің Фурийдегі отаршыл саясатының сәтсіздігінен кейін, Қара теңіздің маңызы одан әрі артты. Сонымен қатар, Афина [[Эгей теңізі]]нен [[Қара теңіз]]ге апаратын сауда жолдарын бақылап тұрды, және бұл аймақта айтарлықтай бәсекелестері болмады. Б.з.д. 447 жылы Перикл [[Галлиполи түбегі|Фракиялық Херсонес]] аймағына 1000 афиналық отаршылдарды жіберіп, бұл жарты аралды [[фракиялықтар]]дың шабуылынан қорғау үшін бекіністер салдырды<ref name=":30" /><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 145—146.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 171.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>. Самос соғысы кезінде Афина Византияны бақылауына алды, ал сонымен бірге [[Босфор бұғазы|Фракиялық Боспорды]] да (Қара теңізге кіреберісті) өз иелігіне қаратты.<ref name=":31" /><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 171. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Понт жорығын ғалымдар көбіне б.з.д. 437 немесе 436 жылдарға жатқызады, бірақ кейбір зерттеушілер б.з.д. 435 жылды да ықтимал нұсқа ретінде қарастырады.<ref name=":33">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 330. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Бұл жорықты Периклдің өзі басқарды.<ref name=":34">''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 165.</ref> Афиналықтар [[Синоп]]қа және (болжам бойынша) [[Самсун|Амиске]] барды,<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 194—195. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> онда сәйкесінше [[клерухия]] мен [[Грек отыршылдығы|апойкия]] отарларын құрды.<ref name=":33" /> Синопта Перикл 13 кемені қалдырып, қуылған тиран [[Тимесилей]]ге қарсы күрес жүргізді.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 20. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Зерттеушілер арасында экспедицияның бағыты туралы бірыңғай пікір жоқ. Көпшілік ғалымдар афиналықтардың басты мақсаты аймақтағы ең ірі астық экспорттаушысы болған [[Боспор патшалығы]] екенін айтады.<ref name=":32" /> И. Суриковтың болжамы бойынша, Перикл Боспорға барар жолда Қара теңіздің батыс жағалауын бойлай жүзіп, Афина одағына [[Ольвия]], [[Созопол|Понттық Аполлония]] және басқа да қалаларды қосты. М. Высокийдің пікірінше, афиналықтар кері қайтар жолында Қара теңіздің шығыс жағалауын түгел жүзіп өтіп, бірнеше (ірі) отарлар құрды деп есептейді<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 332—333. — ISBN 978-5-02-036984-5.</ref>; В. Строкиннің нұсқасы бойынша, Перикл Боспорға ең қысқа жолмен жүзіп барғанымен, экспедиция барысында Кіші Азияның оңтүстік жағалауындағы көптеген полистерді Афина одағына қосты.<ref>''Строкин В. Л.'' Перикл и боспорский «Гордиев узел» // Проблемы истории, филологии, культуры. — Москва—Магнитогорск, 2013. — Вып. 4. — с. 147—149.</ref> Маршрут мәселесі экспедицияның нәтижелері жөніндегі пікірталастармен тығыз байланысты. Бірқатар зерттеушілер Афина флотының жетістіктеріне күмәнмен қараса, басқалары керісінше, оның кең ауқымды жетістіктерін мойындайды, ал кейбіреулері орта жолды ұстанады. Шындығында, Афина өз теңіз империясын (соның ішінде Қара теңіздің солтүстік жағалауындағы тірек бекеттерін) кеңейтіп, астық саудасын өз бақылауына алуы және Боспормен достық қарым-қатынас орнатуы мүмкін еді. Алайда, бұған қол жеткізу үшін бірнеше жорық қажет болған, ал олардың деректері бізге дейін жетпей қалуы ықтимал<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 333—334. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>. Экспедицияның басты нәтижесі – Эгей теңізін Афина одағының «ішкі теңізіне» айналдыруы мүмкін, бұл Афина билігін күшейтіп, оның ықпал ету аймағын кеңейткен қуатты мемлекет ретінде қалыптасуына ықпал етті.<ref name=":34" /><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 195—197.</ref> ==== Периклдің туыстарын қудалау ==== Б.з.д. 430-жылдардың соңында Периклге жақын бірқатар адамдардың үстінен сот ісі қозғалды. Бұл оқиғалар туралы бізге жеткен деректер үзінді және бір-біріне қайшы келеді. Дегенмен, оларды Периклдің қарсыластарының әрекеттерімен байланыстыруға болады. Олигархиялық топтар бұрын қуғынға ұшыраған [[Фукидид (Мелесийдің ұлы)|Фукидид]][[Фукидид (Мелесийдің ұлы)|тің]] (Периклдің саяси қарсыласы) Афинаға оралу мүмкіндігін пайдаланып<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 203.</ref>, Периклге тікелей соққы жасай алмағандықтан, оның жақын адамдарына қысым көрсетуді бастады. Бұл тәсіл Периклдің беделін түсіріп, оны оқшаулау мақсатын көздеген.<ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} / Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 160. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref><ref name=":35" /><ref name=":36">''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 303. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Болжам бойынша<ref name=":35" />, сот процестерінің заңдық негізін [[Диопиф]]тің (олигархиялық топтарға жақын болған көріпкел) жарлығы қалаған. Бұл құжатты олигархиялық топтармен тығыз байланыста болған сәуегей Диопиф қабылдатқан. Жарлықтың мазмұны бойынша, «құдайларға сенбейтін немесе аспан құбылыстары туралы ілім тарататын» адамдар мемлекетке опасыздық жасағандар ретінде сотқа тартылуы тиіс еді.<ref name=":37">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 32./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Периклдің ұстазы, белгілі философ және жаратылыстанушы [[Анаксагор]] да айыпталғандардың бірі болды. Бұл оқиға туралы бірнеше түрлі нұсқа бар.<ref>''Рожанский И. Д.'' Анаксагор: У истоков античной науки. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1972. — с. 227. — 6200 экз.</ref> Плутархтың айтуынша, Диопифтің жарлығы Анаксагорды тікелей нысанаға алған. Перикл ұстазы үшін алаңдап, оны сотқа дейін Афинадан кетуге көндірді.<ref name=":37" /> [[Сатир Перипатетик]]тің нұсқасына сәйкес, Анаксагор сырттай өлім жазасына кесілген. Оған тек діннен безушілік емес, «парсы мемлекетіне опасыздық» жасады деген айып тағылды. Айыптаушы ретінде Периклдің бұрынғы қарсыласы Фукидид аталады.<ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 335—336. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> [[Сотион]]ның нұсқасы бойынша Анаксагор сотқа қатысып, оны Периклдің өзі қорғаған. Айыптаушы ретінде демократиялық қанаттың радикалды өкілі [[Клеон]] аталады. Клеон мен олигархтар арасында уақытша саяси одақ жасалған болуы мүмкін.<ref>''Рожанский И. Д.'' Анаксагор: У истоков античной науки. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1972. — с. 228. — 6200 экз.</ref><ref name=":38">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 339. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Анаксагорға «Күн – құдай емес, жай ғана отты масса» деп сипаттағаны үшін «құдайға тіл тигізді» деген айып тағылды. Сот оны бес талант айыппұл төлеуге және Афинадан қуылуға үкім шығарды.<ref name=":39">''Владимирская О. Ю.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25297793& Демократия Перикла и олигархия Фукидида, сына Мелесия: идеи против политических технологий] // МНЕМОН: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2015. — Т. 15, № 15. — с. 74.</ref> Гермипптің нұсқасына сәйкес, Анаксагор өлім жазасына кесіліп, түрмеге қамалған. Бірақ Перикл халыққа жүгініп: ''«Менің өмірімде кінәрат бар ма?»'' деп сұраған. Халық теріс жауап бергенде, Перикл: ''«Бұл адам – менің ұстазым. Егер менің өмірімде айып жоқ болса, оның да кінәсі жоқ. Сондықтан оған сеніп, босатыңдар»'' – деп, Анаксагорды құтқарып қалды. Нәтижесінде Анаксагор азат етілді. Бұл оқиғалар Периклдің қарсыластарының оны әлсірету мақсатында жүргізген саяси қудалауларының бір бөлігі болды.<ref>''Диоген Лаэртский.'' О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. II, 12—14./ Редактор тома и автор вступительной статьи А. Ф. Лосев. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1986.</ref><ref>''Рожанский И. Д.'' Анаксагор: У истоков античной науки. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1972. — с. 228-230. — 6200 экз.</ref><ref>''Рожанский И. Д.'' Анаксагор. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1983. — с. 14. — (Мыслители прошлого).</ref><ref>''Shachermeyr F.'' Religionspolitik und Religiositat bei Perikles. — Wien, 1968. — S. 55—56.</ref> [[File:Aspasia_e_Pericle_-_Bartolomeo_Pinelli.jpeg|thumb|265px|Перикл мен [[Аспасия]]. [[Бартоломео Пинелли]]дің суреті]] Периклдің дұшпандары да оның сүйіктісі [[Аспасия]]ны да сотқа тартты, оған «дінсіздік» және жезөкшелер үйін басқару айыптары тағылды.<ref name=":39" /> Айыптаушы ретінде комедиограф [[Гермипп]] шықты, ал қорғаушы-простат рөлін Периклдің өзі атқарды (өйткені [[Метек|азаматтық құқықтары жоқ]] әйел Афина сотында өзін қорғай алмайтын еді). Плутархтың [[Сфеттік Эсхин]]ге сілтеме жасай отырып жеткізген мәліметтері бойынша, Перикл сот тыңдаулары кезінде «Аспасияға кешірім сұрап, ол үшін көп көз жасын төккен».<ref name=":37" /> [[Афиней]] Антисфенге сілтеме жасап, Перикл сүйіктісін қорғау кезінде «өз өмірі мен мүлкіне қауіп төнген кездегіден де көп жылаған» деп жазады<ref>''Афиней.'' [http://simposium.ru/ru/node/868 Пир мудрецов] XIII, 589 d—e. / Пер. Н. Т. Голинкевича. Комм. М. Г. Витковской, А. А. Григорьевой, Е. С. Иванюк, О. Л. Левинской, Б. М. Никольского, И. В. Рыбаковой. Отв. ред. М. Л. Гаспаров. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2003. — 656 с. — ISBN 5-02-011816-8.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 340. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Judeich W.'' [https://ru.wikisource.org/wiki/de:RE:Aspasia_1 Aspasia 1] kol. 1720. // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft : [нем.] / Georg Wissowa. — Stuttgart : J. B. Metzler’sche Verlagsbuchhandlung, 1896. — Bd. II, 2. — Kol. 1716—1721.</ref> Алайда тарихшылар бұл оқиғаның кейінгі дәуірде ойдан шығарылған аңыз болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды.<ref>''Henry M. M.'' [https://books.google.com.ua/books?id=S6VS0TwiH74C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition] p. 16. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7.</ref> Тағы бір гипотеза бойынша, бұл іс шын мәнінде болған, бірақ Аспасияға қатысты соттағы айыптаулар Гермипптің комедияларында айтылған айыптармен араласып кеткен болуы мүмкін.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 65. — ISSN 2500-2171.</ref> Соққы Периклдің жақын серігі, атақты мүсінші [[Фидий]]ге де тиді. Оған тағылған айыптар Перикл үшін аса қауіпті болды.<ref name=":39" /> Фидийдің көмекшісі Менон мүсіншіні Парфенондағы Афина Деваның мүсініне арналған алтынның бір бөлігін ұрлады деп айыптады; бұл құрылыстың басты ұйымдастырушысы ретінде Перикл де жауапкершілікке тартылуы мүмкін еді. Алайда бұл айып дәлелденбеді. Бірақ оған тағы бір айып қосылды – Афина мүсінінің қалқанында Фидий өзін және Периклді бейнелеген. Нәтижесінде мүсінші түрмеге қамалды, онда белгісіз жағдайларда – не аурудан, не уланудан қайтыс болды.<ref name=":70">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 31. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref name=":36" /><ref name=":39" /><ref>''Мында Н. Б.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=13520865 Изображение Фидия на щите Афины Парфенос и героизация скульптора] // Преподаватель XXI век / Московский педагогический государственный университет. — 2009. — № 1—2. — С. 346—352. — ISSN 2073-9613.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 200.</ref> Мүмкін, қудалаудың тағы бір құрбаны [[Дамон]] – софист және музыка теоретигі болған шығар. Оны Афинадан остракизм арқылы жер аударылғаны туралы Аристотель<ref>''Аристотель.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1443001000 Афинская полития] 27, 4. / Перевод и примечания С. И. Радцига. — 2-е изд.. — <abbr>М.</abbr>: Государственное социально-экономическое издательство, 1937.</ref> (бұл дереккөзде қуғындалған адам «Дамонид» деп аталады), [[Плутарх]] (бірнеше рет)<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 4; Аристид, 1; Никий, 6./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> және [[Либаний]]<ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} / Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 158—159. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref> жазады. Плутарх Аристида өмірбаянында нақтылай түседі: «Дамон, Периклдің ұстазы, отандастарына тым ақылды көрінгені үшін жер аударылды».<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Аристид, 1./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Ғалымдар осы мәліметтер негізінде Дамонның Периклге жақындығы оның қуғындалуының басты себебі болды деген қорытынды жасайды. Тарихшы [[Антони Эрик Раубичек|А. Раубичек]] бұл оқиғаны б.з.д. 430-жылдармен даталаған, бірақ басқа даталаулар да бар; кейбір антика зерттеушілері Дамонның остракизмі туралы әңгіме тарихи факт емес деп санайды.<ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} / Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 160—161, 340. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref> Барлық осы оқиғалар Периклдің билік жағдайының әлсірей бастағанын көрсетті. Демос бір адамның үздіксіз билігінен шаршай бастады, олигархтардың ықпалы күшейді, радикалды демократтар қатарынан жаңа қарсыластар пайда болды.<ref name=":36" /><ref name=":38" /> Плутархтың айтуынша, тіпті Периклдің өзін сотқа тартуға әрекет жасалды. Драконтидтің арнайы қабылданған [[псефисма]]сы бойынша, «бірінші азамат» билікте болған барлық жылдардағы қаржылық есебін ұсынуға тиіс еді, ал оның ісін соттайтын төрешілер дауыс беру үшін тастарды Құдай Ана алтарынан алатын болды (бұл – Периклдің арғы аталары Алкмеонидтердің кезінде дәл осы құрбандық үстелін арамдағанын еске салу үшін). Гагнон сот алқасының санын үш есе көбейтуді (500-ден 1500 адамға дейін)<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 200—201.</ref> және айыптаулар тізімін алдын ала жариялауды ұсынды: «ұрлық», «парақорлық», «лауазымдық қылмыс».<ref name=":37" /> Бұл соттың нақты өткен-өтпегені белгісіз.<ref>''Владимирская О. Ю.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=25297793& Демократия Перикла и олигархия Фукидида, сына Мелесия: идеи против политических технологий] // МНЕМОН: Исследования и публикации по истории античного мира. — 2015. — Т. 15, № 15. — с. 75—76.</ref> ==== Пелопоннес соғысы қарсаңында ==== Б.з.д. 431 жылы Афина одағы мен Пелопоннес одағы арасындағы соғыс басталды. Бұл қақтығыс бүкіл Элладаны шарпып, 27 жылға созылды. Диодор Сицилиялық пен Плутарх бұл соғыстың басталуында Периклдің басты рөл атқарғанын жазады.<ref name=":40">''Строгецкий В. М.'' Полис и империя в классической Греции: Учебное пособие. — <abbr>Н. Новгород</abbr>: НГПИ им. М. Горького, 1991. — с. 174.</ref> Олар оның «соттан қорқып, баяу лаулап тұрған соғыс отын тұтандырғанын, айыптаулардың сейіліп, қызғаныштың басылатынынан үміттенгенін; халық үлкен оқиғалар мен қауіптер кезінде отанын тек оған – құрметті әрі беделді азаматқа тапсырады деп сенгенін» айтады.<ref name=":37" /> Кейбір зерттеушілер бұл оқиғалардың [[Эфор]] мен бірқатар комедиографтарға негізделген нұсқасы шынайы болуы мүмкін деп есептейді: Перикл соғыстың басталуын саналы түрде жақындатып, өз ықпалын нығайтуға және саяси қарсыластарын бейтараптандыруға тырысқан болуы мүмкін.<ref name=":41">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 341. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 303—304. — ISBN 5-89173-171-1.</ref><ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 334. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> Бірақ бұл пікірмен келіспейтін ғалымдар оны тым жасанды деп есептейді және тарихшы [[Фукидид|Олорұлы Фукидидке]] көбірек сенім артады.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 203—204.</ref> Ол екі жақты қақтығысқа итермелеген тоқтаусыз оқиғалар туралы жазды және соғыстың негізгі себебі ретінде Афинаның қуатының артуына пелопоннессиялықтардың реакциясын атады. Алайда, Периклдің келіссөздердегі өзінің ымырасыздығы мен «соғысқұмар табандылығы» соғыстың басталуын жеделдеткен болуы мүмкін.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 465—466.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Строгецкий В. М.'' Античная традиция о причинах Пелопоннесской войны и отношение к ней в современной западноевропейской историографии // Вестник древней истории. — 1984. — № 4. — с. 117.</ref> Үлкен соғысқа алғышарт болған үш оқиға б.з.д. 430-жылдардың екінші жартысында орын алды: Керкира мәселесі, Потидея қақтығысы және Мегара жарлығы.<ref name=":40" /> [[File:Aspasia_on_the_Pnyx_by_H.Holiday.jpg|thumb|265px|[[Аспасия]]ның [[Пникс]]тегі жайғасуы. [[Генри Холидей]]дің суреті]] Б.з.д. 433 жылы [[Ион теңізі]]ндегі аралдық полис [[Керкира]] өзінің метрополиясы Коринфпен [[Дуррес|Эпидамн]] үшін күресіп, Афинадан көмек сұрады. Коринф бұл одаққа қарсы шыққанымен, афиналықтар керкиряндармен қорғаныс келісімін жасады<ref>''Фукидид.'' История. I, 44, 1. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 335—336. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> және оларға көмекке эскадра жіберді. Сибот аралдары маңында болған [[Сибот аралдарындағы шайқас|шайқаста]] афиналықтар бұйрықты елемей, керкиряндарға көмектесіп, олардың жеңіске жетуіне ықпал етті.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 303—302. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Коринфтіктер мұны Отыз жылдық бейбітшілік келісімінің өрескел бұзылуы деп санады. Алайда олар уақытша шегініп, бұл қақтығыс бірден үлкен соғысқа ұласқан жоқ.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 466—468.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 207—213.</ref> Келесі оқиға Коринфтың тағы бір отары – [[Потидея]]мен байланысты. [[Халкидики]] түбегіндегі бұл стратегиялық маңызды қала Афина теңіз одағының мүшесі болғанымен, метрополиямен тығыз байланысын сақтап қалған. Афиналықтар коринфтік магистраттарды қуып жіберуді және қалалық бекіністердің бір бөлігін бұзуды талап еткенде, потидеяліктер көтеріліске шықты; оларды көршілес полистер мен Македония қолдады, ал Спарта егер Потидеяға шабуыл жасалса, Аттикаға әскер кіргізуге уәде берді. Афиналықтар қаланы [[Потидеянің қоршауға алынуы|қоршауға алды]] (б.з.д. 432 жыл).<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 213—214.</ref> Коринфтіктер Потидеяға еріктілер тобын жіберіп<ref name=":42">''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 302. — ISBN 5-89173-171-1.</ref><ref name=":43">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 336. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>, спарталықтарды араласуға шақырды, ал олар өз кезегінде афиналықтарға наразы барлық полистерге өкілдерін шағымдармен жіберуге ұсыныс жасады.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 468—470.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 334—335. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> Шағымданушылар арасында Пелопоннес одағына кіретін, бірақ көршілес Афинамен экономикалық байланысы бар Мегараның елшілері де болды. Осы оқиғаларға дейін Перикл [[Мегара псефизмі|арнайы псефизм]] арқылы мегарлықтарға қатал санкциялар енгізіп, оларды Аттиканың және Афина одағының барлық қалаларының базарларына мен айлақтарына кіруге тыйым салды, бұл Мегара экономикасына айтарлықтай теріс әсер етті.<ref name=":43" /> Антикалық дереккөздердің көпшілігі бұл саясаткердің жеке себептері болғанын айтады. Ол не афиналықтардың назарын сыртқы саясатқа аударуға тырысқан, өйткені сол кезде оның достарына қарсы сот процестері жүріп жатқан<ref>''Диодор Сицилийский.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/diodoros/index.htm Историческая библиотека] XII, 38—39. / Перевод, статья, комментарии и указатель О. П. Цыбенко. — <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2000.</ref>, не Аспасияға ұнамды болғысы келді, не Плутархтың айтуынша, «мегарлықтарға қарсы әлдебір жасырын, жеке өшпенділік» танытқан.<ref name=":44">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 30./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Бұл мәселе бойынша тарихнамада бірнеше нұсқа бар. Кейбір антикатанушылар мегарлық оқиғаны екі одақ арасындағы сауда бәсекелестігінің көрінісі деп санайды (XX ғасырдың басында ұсынылған бұл гипотеза кейін сынға ұшырады); басқалары Перикл Мегараны Пелопоннес одағынан шығарып, қайтадан Афина одағына қосылуға мәжбүр еткісі келді деп есептейді; үшіншілері – Афинаның мақсаты пелопоннестіктерді теңіз флоты үшін қажетті тауарларсыз қалдыру болды деп пайымдайды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 470—471.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Шағымдар қаралғаннан кейін Спарта халық жиналысында пікірталас болды. Коринф іс жүзінде ультиматум қойды – егер Аттикаға әскер жіберу туралы шешім қабылданбаса, ол Пелопоннес одағынан шығатынын мәлімдеді.<ref>''Лурье С. Я.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf История Греции] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250128160345/http://www.sno.pro1.ru/lib/lurie/lurie.pdf |date=2025-01-28 }} / Составитель, автор вступительной статьи Э. Д. Фролов. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство С.-Петербургского ун-та, 1993. — с. 394—395. — ISBN 5-288-00645-8.</ref> Нәтижесінде көпшілік соғысты бастауды қолдады.<ref>''Фукидид.'' История. I, 118. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref name=":42" /><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 217—218.</ref> Алайда, бұған дейін спартандықтар Афинаға әртүрлі талаптармен бірнеше елшілік жіберді; кейбір деректерге сәйкес, олар соғысты бастауға сенімді себеп іздеді<ref>''Гущин В. Р.'' [https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3641/2/issedon-01-06.pdf Архидам и начало Пелопоннесской войны] // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — с. 55—56. — ISSN 1683-7037.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 219.</ref>, барлығын бейбіт жолмен шешуге тырысты<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 336—337. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> немесе соғыстың басталуын кешіктіруді орынды деп санады<ref>''Cawkwell G.'' [https://books.google.com.ua/books?id=ZgBWlQ61fpEC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Thucydides and the Peloponnesian War] p. 44—45.— London; New York: Routledge, 1997. — ISBN 0-415-16430-3.</ref>. Бірінші елшілік «құдайға тіл тигізді» деп айыпталғандарды қуу талабын қойды, бұл сөзсіз Алкмеонидтер мен олардың ұрпағы Периклді меңзеді.<ref>''Фукидид.'' История. I, 126—127. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref name=":36" /><ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 336. — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> Афиналықтар бұл талапты қабылдамады. Кейінірек Спарта шынайы ұсыныстарға көшті – мегарлық псефизманы жою, Потидея қоршауын тоқтату, Керкирамен одақты үзу және Эгинеге автономия беру.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 472—473.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Бұл тармақтардың ішінде бастысы мегарлық санкцияларға қатысты болды: Фукидидтің айтуынша, спартандықтар «егер афиналықтар мегарлықтарға қатысты жарлықты жойса, соғыс болмайды» деп мәлімдеді. Алайда, Перикл ешқандай ымыраға келуге қарсы болды, өйткені оларды пайдасыз деп санады, соғыс сөзсіз еді, ал Афина бұл қақтығыста географиялық және стратегиялық артықшылықтарына байланысты жеңіске жететінін мәлімдеді.<ref>''Фукидид.'' История. I, 140—144. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref> Халық жиналысы оны толықтай қолдады.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 337—338. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 219—220.</ref> Плутархтың айтуынша, мегарлық мәселе бойынша келіссөздер кезінде «бірінші азамат» заң жазылған тақтайларды жоюға тыйым салынғанын алға тартты. Сонда спартандық елші Полиалк «тақтайды жоймау, тек оны аудару» (яғни санкцияларды ресми түрде жоймай, жай ғана оларды ұмыту) ұсынысын жасады, бірақ бұл тапқыр шешім де қабылданбады.<ref name=":44" /> Кейінірек Спарта жаңа, әдейі орындалмайтын талап қойды – Афина теңіз одағының барлық мүшелеріне автономия беру.<ref name=":36" /> Перикл бұған барынша қатаң жауап қайтарды (Фукидидтің мәтінінде оның жауабы спартандық одақтастардың автономиясы туралы және басқа полистердің азаматтарын Спартаға кіргізу туралы талаптан тұрды), осыдан кейін келіссөздер тоқтатылды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 473.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 221—222.</ref> Арада көп өтпей шақырылған конгресте Пелопоннес одағы Афинаға соғыс жариялады.<ref name=":41" /> Б.з.д. 431 жылдың көктемінде фивалықтар Афинаға одақтас [[Платеи]]ге шабуыл жасады<ref>''Фукидид.'' История. II, 2—5. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref>, бұл ашық қақтығыстың басталуына түрткі болды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 462. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> === Пелопоннес соғысының басталуы === {{Main|Пелопоннес соғысы}} Соғыстың алғашқы кезеңінде афиналықтар қорғаныс стратегиясын ұстанды, оны Фукидидтің деректеріне сәйкес Перикл жасаған. Бұл жоспар спартандықтардың айқын басымдығына ие әскерімен ашық шайқастардан бас тартуды, Аттика тұрғындарының барлығын [[Ұзын қабырғалар]]мен қорғалған қалаға көшіруді және теңіздегі үстемдікті сақтауды көздеді. Осылайша, Афина өз одақтастарын бақылауда ұстап, қажетті барлық жабдықты теңіз арқылы алып, Пелопоннеске ауыр соққылар жасай алады деп есептелді. Периклдің ойынша, осындай тактика арқылы жауды Афина үшін тиімді бейбітшілікке мәжбүрлеуге болатын еді.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 475—476.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 345. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 304—305. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Спартандықтар өздерінің құрлықтағы басымдығын пайдалануға тырысты. Олар Аттиканың толық талқандалу қаупі афиналықтарды не бейбіт келісімге келуге, не шешуші шайқасқа әскерді шығаруға мәжбүрлейді деп сенді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 344—345. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Гущин В. Р.'' [https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3641/2/issedon-01-06.pdf Архидам и начало Пелопоннесской войны] // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — С. 53—62. — ISSN 1683-7037.</ref><ref name=":46">Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 485.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Спарта одақтастары Беотия полистерінің Афинаға қарсы көтерілуіне, Афина теңіз одағына кіретін кейбір қалалардың көтерілісіне, парсылардың, фракиялықтардың және сицилиялықтардың көмегіне үміт артты<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 304. — ISBN 5-89173-171-1.</ref>, бірақ соғыстың алғашқы кезеңінде бұл үміттері негізінен ақталмады<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 486—487. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref>. [[File:Archidamos II 1629 woodprint.jpg|thumb|left|Спарталық патша және қолбасшы [[Архидам II|Архидам II-нің]] әрекеттері Афинада саяси дағдарысты тудырып, Перикл үшін үлкен сынаққа айналды.<br><small>XVII ғасырдағы гравюрада [[Фукидид]]тің [[Тарих (Фукидид)|«Тарих]]» еңбегіне жасалған Архидам бейнесі</small>]] Пелопоннес әскерлерінің Аттикаға алғашқы жорығы б.з.д. 431 жылдың жазында болды. Спарта патшасы [[Архидам II]] үлкен әскер жинап (Плутархтың айтуынша, тек гоплиттердің саны 60 мыңға жеткен<ref name=":47">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 33. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref>), өте баяу жылжыды. Кейбір зерттеушілер оның афиналықтарды тек шапқыншылық қаупінің күшеюі арқылы бейбіт келісімге мәжбүрлеуді көздегенін айтады. Бұл есеп ақталмаған соң, спартандықтар Аттикаға басып кіріп, елді тонауға кірісті.<ref>''Гущин В. Р.'' [https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3641/2/issedon-01-06.pdf Архидам и начало Пелопоннесской войны] // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — с. 56—61. — ISSN 1683-7037.</ref> Оларға тек Перикл Афина маңында қалдырған жеңіл атты әскер ғана қарсы тұрды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 476; 491—492. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Афиналық гоплиттер Ұзын қабырғалардың ішінде қалып, ал спартандықтар бұл бекіністі шабуылдауға тырыспады.<ref name=":46" /><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 227—228.</ref> Осы уақыттан бастап спартандықтар Аттиканы әр жаз сайын тонады, бірақ бұл әскери тұрғыдан айтарлықтай салдарға әкелген жоқ. Әрбір шабуыл 15-тен 40 күнге дейін созылып, жау кеткен соң Аттика тұрғындары қайта оралып, өз жерлерін өңдеуді жалғастырды. Архидам қарсыласын ашық шайқасқа итермелей алмады, ал оның әрбір жорығы Пелопоннес одағына үлкен шығын әкелді.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 485—486.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Афина флоты жоспарға сәйкес Пелопоннес жағалауларын торуылдап, спартандықтар мен олардың одақтастарының теңіз жағасындағы қоныстарына күтпеген соққылар жасады. Б.з.д. 431 жылы ол [[Мессения]] мен [[Элида]] жағалауларына бірнеше рейд жасап, [[Астакос|Астакты]] басып алды және [[Кефалония]]ның Афина теңіз одағына бейбіт жолмен қосылуына қол жеткізді.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 492—493. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Келесі жылы [[Арголида]]да афиналық десант түсіріліп, олар [[Эпидаурос|Эпидаврды]] басып алуға тырысты, [[Трезен]], [[Эрмиони]] және [[Галии|Галий]] маңын тонады, [[периектер]] қаласы [[Прасий]]ді басып алды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 495—496.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Арголидаға жасалған рейдті Перикл басқарды. Ол сондай-ақ б.з.д. 431 жылы жау Аттикадан шегінгеннен кейін бірден [[Мегарида]]ға жасалған құрлықтық жорыққа да жетекшілік етті. Сол жылы соғыста қаза тапқан афиналық жауынгерлердің жерлеу рәсімінде Перикл өзінің әйгілі «[[Периклдің жерлеу сөзі|Жерлеу сөзін]]<nowiki/>» сөйледі, ол Фукидидтің еңбегінде сақталған.<ref>''Фукидид.'' История. II, 35—46. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 493—494. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref name=":48">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 347. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 233—234.</ref> Аттикаға жасалған жау шапқыншылықтары әскери тұрғыдан аса қауіпті болмаса да, олар ауқымды әлеуметтік-саяси дағдарыстың алғышартын жасады. Афинаға жиналған ауыл тұрғындары қаланың қабырғаларынан Пелопоннес әскерлерінің олардың егістіктері мен үйлерін өртеп жатқанын көріп отырды.<ref>''Bloedow E..'' [https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/klio.1983.65.12.27/html Archidamus the “Intelligent” Spartan] // Klio. — 1983. — Vol. 65, no. 1—2. — p. 33—34.</ref> Фукидидтің айтуынша, бұл көрініс «қорқынышты әсер қалдырды»<ref>''Фукидид.'' История. II, 21, 2. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref>, сондықтан көптеген афиналықтар жауға қарсы батыл әрекеттерді талап етті. Перикл халықты ойланбай жасалатын әрекеттерден сақтандыру үшін көп күш жұмсады<ref>''Гущин В. Р.'' [https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3641/2/issedon-01-06.pdf Архидам и начало Пелопоннесской войны] // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — с. 58—59. — ISSN 1683-7037.</ref><ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 306. — ISBN 5-89173-171-1.</ref>: ол Афинаның жойқын шайқасқа түсуіне жол бермеу үшін барлық әдістерді қолданып, Халық жиналысын шақыруды барынша кейінге қалдырды.<ref name=":49">''Bloedow E.'' [https://www.degruyter.com/document/doi/10.1524/klio.1983.65.12.27/html Archidamus the “Intelligent” Spartan] // Klio. — 1983. — Vol. 65, no. 1—2. — p. 35—36.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 346. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 229—230.</ref> Көптеген отандастарының көзінде Перикл соғыс пен Аттиканың қирауына кінәлі болып көрінді. Осыны оның саяси қарсыластары, соның ішінде демагог Клеон пайдаланды.<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 491—492. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> «Бірінші азаматты» қорқақтықпен, қабілетсіз қолбасшылықпен айыптап, оны «отанды жауларға құрбандыққа шалады» деп келемеждеді.<ref name=":47" /> Архидам Периклдің қонақжайлық келісіміне сәйкес проксен болғандықтан<ref name=":45" />, Перикл өзін сатқындықта айыптаудан қорғау үшін шаралар қабылдады: бір дереккөз бойынша, егер спартандықтар оның ауылдық жерлеріне тиіспесе, ол оларды мемлекетке беруге уәде етті<ref name=":47" />; басқа дереккөздерде ол соғыс басталмай тұрып-ақ бұл жерлерден бас тартты, осылайша Архидамуға өзін айыптауға мүмкіндік бермеді.<ref>''Полиэн.'' Стратагемы / под общей редакцией А. К. Нефёдкина. — <abbr>СПб.</abbr>: Евразия, 2002. — 36, 2, с. 81. — ISBN 5-8071-0097-2.</ref> Қазіргі тарихшылардың пікірінше, спартандықтардың әрекеттері афиналықтарды ашық шайқасқа итермелеп, олардың тез талқандалуына әкелуі мүмкін еді. Сонымен қатар, бұл соққы Периклдің өзіне тікелей бағытталған болатын<ref>''Westlake H. D.'' Individuals in Thucydides — Cambridge: Cambridge University Press, 1968. p. 129. — ISBN 978-0-521-14753-8.</ref>, алайда ол жаудың жоспарын түсініп, қаланы сөзсіз жеңілістен сақтап қалды, дегенмен бұл оның беделіне нұқсан келтірді.<ref name=":49" /> Периклдің жоспарларын б.з.д. 430 жылы басталған індет бұзды, ол тарихқа «[[Афина обасы]]<nowiki/>» ретінде енді.<ref name=":48" /><ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 307—308. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Қала қабырғаларының ішінде тығыз орналасқан халықтың жағдайы өлім-жітімнің көп болуына себеп болды (ғалымдардың бағалауынша, аурудан әр төртінші афиналық қайтыс болған<ref name=":50">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 349. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 475—494.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 236-237.</ref>). Халық Периклге ашулы болды. Плутархтың айтуынша, оны «''ауыл тұрғындарын қала қабырғаларына қамап, мұншама халықты ешбір пайдасыз ұстап отыр, адамдар мал сияқты бір-бірінен жұқтырған аурудан қырылып жатыр, ал ол оларға жағдайды өзгертуге және таза ауамен тыныстауға мүмкіндік бермейді''» деп айыптады.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 34. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref>''Гущин В. Р.'' [https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/3641/2/issedon-01-06.pdf Архидам и начало Пелопоннесской войны] // Исседон — ΙΣΣΕΔΩΝ: Альманах по древней истории и культуре. — 2002. — Т. 1. — с. 59—60. — ISSN 1683-7037.</ref> Сонымен қатар, эпидемия Алкмеонидтердің тұқымдық қарғысының тағы бір көрінісі деп есептелді, бұл Периклдің қарсыластарының қолына жақсы себеп берді.<ref name=":50" /> «Бірінші азамат» өз ықпалын тез жоғалтты. Ол мерзімінен бұрын стратег қызметінен босатылып, қаржылық алаяқтық айыбымен сотқа тартылып, үлкен көлемдегі айыппұл төлеуге мәжбүр болды<ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 496. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 239-242.</ref> (15-тен 50 талантқа дейін).<ref name=":51">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 35. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Осылайша, Перикл қарапайым азаматқа айналды, ал оның жасаған басқару жүйесі құлдырай бастады: теңгерімді демократияның орнына, енді халықтың эмоцияға берілген басқаруы орнады, оларды демагогтар бағыттады.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 349—351. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Дегенмен, Афинаның сыртқы саясаты бұрынғыдай өзгеріссіз қалды.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 308. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> === Өмірінің соңғы жылы === Биліктен айырылғаннан кейін Перикл үшін бірқатар жеке қайғылы оқиғалар орын алды. Плутархтың айтуынша, ол «қарындасынан және көп туыстары мен достарынан айырылды».<ref name=":57">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 36. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Эпидемиядан оның үлкен ұлы [[Ксантипп (Периклдің ұлы)|Ксантипп]] қайтыс болды; ол әкесімен ұзақ уақыт тіл табыса алмағанымен, бұл жоғалту Перикл үшін ауыр соққы болды. Сегіз күннен кейін оның екінші ұлы [[Парал (Периклдің ұлы)|Парал]] да қайтыс болды. Оның жерлеу рәсімінде бұрынғы стратег алғаш рет жылаған күйінде көрінді (дегенмен, Псевдо-Плутархтың басқа нұсқасы бойынша, Перикл бұл қайғыны сабырлылықпен қабылдап, осы арқылы барша жұрттың құрметіне ие болды<ref>''Афонасин Е. В.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/protagor-iz-abder-fragmenty-i-svidetelstva-1 Протагор из Абдер. Фрагменты и свидетельства] // Scholae. Философское антиковедение и классическая традиция. — 2020. — Т. 14, вып. 1. — с. 322.</ref>). Периклдің тірі қалған жалғыз ұлы – [[Кіші Перикл|Кіші]] [[Кіші Перикл|Перикл]] еді, бірақ оның анасы шетелдік Аспасия болғандықтан, ол афиналық азаматтыққа құқығы жоқ еді. Афиналық заңға сәйкес, азаматтық тек әкесі де, анасы да афиналық болған жағдайда ғана берілетін. Өзінің заңды мұрагерінсіз қалған Перикл халық жиналысынан ұлы үшін ерекше жағдай жасауды өтінді, және бұл өтініш қанағаттандырылды.<ref name=":58">''Henry M. M.'' [https://books.google.com.ua/books?id=S6VS0TwiH74C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition] p. 52. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 320—321; 351. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Тарихшы Э. Караван Перикл жеке өтінішпен шектелмей, заңды некеде туылмаған балаларға, егер әкесінің заңды мұрагері болмаса, азаматтық құқық беру туралы жалпы заң қабылдаған болуы мүмкін деп болжайды.<ref>''Carawan E.'' [https://www.jstor.org/stable/30038002 Pericles the Younger and the Citizenship Law] // The Classical Journal. — The Classical Association of the Middle West and South, Inc. (CAMWS), 2008. — Vol. 103, no. 4. — p. 383—384.</ref> [[File:Geiger_Richárd_-_görög_népek_032_Periklész_halálos_ágyán.jpg|thumb|265px|Перикл өлім төсегінде. [[Эндрё Залан]]ның суреті]] 429 жылы б.з.д. Периклді қайтадан стратег етіп сайлады. Расында, бұл саясаткер өз айыбын өтеді деп есептеген демолардың мейірімі ғана еді.<ref name=":59">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 351. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Дереккөздер Периклдің осы соңғы стратегиясы кезіндегі қызметі туралы ештеңе хабарламайды. Сол жылы ол ауыр сырқатқа шалдықты<ref name=":52">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 38. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref>. Плутархтың айтуынша, бұл «афина обасы» болуы мүмкін, бірақ ол «басқалардағыдай жедел түрде емес, баяу дамыды, денесін қажытып, жан күшін біртіндеп әлсіретті».<ref name=":52" /> Сондықтан кейбір зерттеушілер мұны жұқпалы ауру емес, өмірінің соңына жақындаған қарт адамның табиғи әлсіреуі деп есептейді.<ref name=":53">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 352—353. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Перикл б.з.д. 429 жылы күзінде қайтыс болды<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 309. — ISBN 5-89173-171-1.</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 497.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> (кейбір нұсқаларға сәйкес, тамыз айының соңында немесе қыркүйек айының басында<ref name=":54">''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 245.</ref>). Плутарх оның соңғы сәттері туралы былай жазады:<blockquote>"Перикл өлім аузында жатқанда, оның айналасында ең көрнекті азаматтар мен тірі қалған достары жиналды. Олар оның жоғары қасиеттері мен саяси күш-қуаты туралы ой қозғап, оның ерліктерін және қол жеткізген жеңістерінің санын еске алды: ол өзінің қолбасшылығы кезінде отанының даңқы үшін тоғыз трофей (ескерткіш) тұрғызды. Олар осылайша әңгімелесіп отырған кезде, Перикл есін жоғалтты деп ойлады және олардың сөздерін түсінбейді деп санады. Бірақ ол бәрін мұқият тыңдап, әңгімені бөліп жіберіп, таңданысын білдірді: 'Сіздер менің жетістіктерімді мадақтап, оларды еске алып жатырсыздар, бірақ бұл жеңістерде сәттіліктің де үлесі бар және олар көптеген қолбасшыларға да бұйырған. Ал менің ең маңызды және ең даңқты еңбегім туралы айтпайсыздар: 'Менің кесірімнен бірде-бір афиналық қара жамылғы кимеді'".<ref name=":52" /></blockquote>Егер Плутархтың баяндауы шындыққа сәйкес келсе, онда Перикл қателескені анық: оның қайтыс болған сәтінде қалада эпидемия өршіп тұрған еді, ал көптеген босқындар оны өздерінің қайғы-қасіретіне себепкер деп кінәлады.<ref name=":53" /> Периклды [[Керамик]]те, Академияға апаратын жолдың бойына жерледі. Бұл жерде барлық соғыстарда қаза тапқан ([[Марафон шайқасы]]нда қаза тапқандардан басқа) афиналықтардың қабір белгілері орналасқан болатын. Кейінірек Периклдің қасына [[Фрасибул]], [[Хармий]] және [[Формион]] да жерленді.<ref name=":54" /><ref>''Павсаний.'' Описание Эллады. s. 245. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2002. — ISBN 5-86218-333-0.</ref> == Жеке қасиеттері == === Мінезі және өмірге деген көзқарасы === [[File:L'Amitié de Périclès pour Anaxagore, Jean Charles Nicaise Perrin.jpg|thumb|right|«Перикл және [[Анаксагор]]». [[Жан-Шарль Перрин]]нің суреті]] Перикл — айқын парасатты ойлау қабілеті ерекше дамыған тұлға болған.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 293. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Оның дүниетанымы философ Анаксагордың ықпалымен қалыптасқан. Антикалық дәстүрге сәйкес, Анаксагор Периклдің досы ғана емес, сонымен қатар оның шешендік өнерін дамытуына көмектескен.<ref>''Бергер А. К.'' Политическая мысль древнегреческой демократии. с. 154. / Ответственные редакторы А. И. Павловская, С. И. Утченко. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1966.</ref> [[Платон]] өзінің ''«[[Алкивиад Бірінші]]<nowiki/>»'' диалогында қоғамда кең таралған пікірді жеткізеді: Перикл көптеген данагөй адамдармен араласуының арқасында ұлы мемлекет қайраткеріне айналды.<ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Алкивиад Первый, 118c, с. 241. / Общая редакция А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса, А. А. Τахо-Годи. Автор вступительной статьи и статей в примечаниях А. Ф. Лосев. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1990. — Т. 1. — ISBN 5-244-00451-4.</ref><ref>''Суриков И. Е.'' [http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf Остракизм в Афинах] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150930173918/http://www.sno.pro1.ru/lib/surikov_ostrakizm_v_afinakh/surikov_ostrakizm_v_afinakh.pdf |date=2015-09-30 }} / Маринович Л. П.. — <abbr>М.</abbr>: Языки славянских культур, 2006. — с. 278. — 800 экз. — ISBN 5-9551-0136-5.</ref> Периклдің пікірлес достары қатарында өз дәуірінің ең көрнекті тұлғалары болды: трагик [[Еврипид]], тарихшы [[Геродот]], мүсінші [[Фидий]], философтар [[Анаксагор]], [[Зенон Элейлік|Зенон]], [[Протагор]], музыкант [[Дамон Афиналық|Дамон]], көріпкел [[Лампон]] және басқа да ежелгі грек зиялы қауымының өкілдері.<ref>''Рожанский И. Д.'' Анаксагор. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1983. — с. 13. — (Мыслители прошлого).</ref><ref name=":55">''Бузескул В. П.'' История афинской демократии / Вступ. ст. Э. Д. Фролова; науч. редакция текста Э. Д. Фролова, Μ. М. Холода. — <abbr>СПб.</abbr>: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2003. — с. 178. — ISBN 5-93762-021-6.</ref><ref>''Сукало А. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/sotsialnye-deviatsii-prostitutsiya-i-geterizm-v-kulturno-dosugovom-rakurse Социальные девиации: проституция и гетеризм в культурно-досуговом ракурсе] // Вестник Санкт-Петербургского государственного института культуры. — 2016. — Вып. 26, № 1. — с. 76. — ISSN 2619-0303.</ref> Периклдің білімі мен жеке қасиеттері б.з.б. 431 жылы орын алған [[Фукидидтің тұтылулары|Күн тұтылуы]] кезінде айқын көрінді. Плутархтың баяндауынша, ''«бірінші азамат»'' осы құбылыс кезінде әскери кемеде болған. Басқалар үрейленгенде, ол өзін сабырлы ұстап, бұл құбылысты логикалық тұрғыдан түсіндіріп берген:<blockquote>''«…Перикл кеменің басқарушысы үрейленіп, сасқалақтап қалғанын байқап, өз шапанын оның көзіне жауып: „Мұнда қандай да бір қауіп бар ма немесе бұл жамандықтың белгісі ме?“ —'' ''деп сұрады; Ол жоқ деп жауап берді. Сонда Перикл: „Ендеше, бұл құбылыс менің шапаныммен жасалған көлеңкеден несімен ерекшеленеді? Айырмашылығы тек көлеңке тудырған дененің үлкенірек болуында ғана“,'' — деп түсіндірді».<ref name=":51" /></blockquote>Ғалымдар Периклдің бұл түсіндірмесінің қазіргі заманғы астрономиялық түсініктерден айтарлықтай айырмашылығы жоқ екенін атап өтеді.<ref>''Рожанский И. Д.'' Анаксагор. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1983. — с. 39—41. — (Мыслители прошлого).</ref><ref>Кембриджская история древнего мира / Под редакцией Д.-М. Льюиса, Дж. Бордмэна, Дж.-К. Дэвиса, М. Оствальда. — с. 493.— <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2014. — Т. V. Пятый век до нашей эры. — ISBN 978-5-86218-519-5.</ref> Периклдің жақын достарының қатарында атақты ғалымдар, философтар және драматургтер болғанымен, олардың ішіндегі ерекше тұлға — [[Абыз (адам)|абыз]], [[Көріпкелдік|көріпкел]] және «құдайлық құқықты тәпсірлеуші» Лампон еді. Оның Периклмен жақындығы «бірінші азаматтың» ырымшылдыққа бейімділігін көрсетеді<ref name=":55" /> немесе Перикл оның беделін халыққа ықпал ету үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>''Зайцев А. И.'' Перикл и его преемники (к вопросу о приёмах политического руководства в древности) // [http://www.sno.pro1.ru/lib/politicheskie_deyateli_antichnosti/polit-deyateli.pdf Политические деятели Античности, Средневековья и Нового времени. Индивидуальные и социально-типические черты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241207052514/http://www.sno.pro1.ru/lib/politicheskie_deyateli_antichnosti/polit-deyateli.pdf |date=2024-12-07 }}. Межвузовский сборник. — <abbr>Л.</abbr>: Издательство Ленинградского университета, 1983. — с. 24—25.</ref> Күнделікті өмірде Перикл сабырлы, суыққанды, өзіне деген сенімділігі зор тұлға ретінде танылды. Ол реніштерге мән бермейтін, үнемі байыпты, аса салмақты күйде жүретін. Көптеген замандастары үшін бұл қасиеттер менмендік пен халықтан оқшаулану ретінде қабылданды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 295. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> === Жеке өмірі === [[File:Aspasie_Pio-Clementino_Inv272.jpg|thumb|left|265px|[[Аспасия]]. Грек [[герма]]сының римдік көшірмесі]] Периклдің бірінші жұбайы [[Алкмеонидтер]] әулетінен шыққан. Бізге жеткен дереккөздер оның есімін хабарламайды (Жаңа және Жаңа заманның көркем әдебиеттерінде ойдан шығарылған [[Телезиппа]] есімі кездеседі), және ол туралы жалпы мәлімет аз. Ол [[Мегакл]] мен [[Кесира]]ның қызы, Периклдің немере қарындасы және [[Клиний]]дің жұбайы, сондай-ақ [[Алкивиад]]тың анасы [[Диномаха]]ның туған әпкесі болған. Плутархтың мәліметінше, бұл әйел алғашында [[Кериктер]] әулетінен шыққан [[Гиппоник (стратег)|Гиппоникке]] тұрмысқа шығып, одан [[Каллий (Гиппониктің ұлы)|Каллий]] есімді ұл тапқан.<ref name=":60">''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 24./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Кейбір зерттеушілер Периклмен некесі Гиппоникке тұрмысқа шығудан бұрын болған деп санайды. Периклден екі ұл туған — [[Ксантипп (Периклдің ұлы)|Ксантипп]] (түрлі деректерге сәйкес, б.з.д. 470 жылға дейін<ref>''Schaefer H.'' Xanthippos 7 : Georg Wissowa // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1967. — Bd. IX, 2. — kol. 1346.</ref> немесе 450-жылдардың ортасынан ерте емес<ref>''Суриков И. Е.'' [http://ancientrome.ru/publik/article.htm?a=1403439442 Перикл и Алкмеониды] // Вестник древней истории. — 1997. — Вып. 223, № 4. — с. 24.</ref>) және [[Парал (Периклдің ұлы)|Парал]] (кейбір нұсқалар бойынша, б.з.д. 450-жылдары<ref>''Miltner F.'' Paralos 5 : // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1949. — Bd. XVIII, 2. — Kol. 1209.</ref>). Бұл неке ажырасумен аяқталды. Плутархтың айтуынша, бұл ерлі-зайыптылардың "бірге өмір сүруі ұнамай қалғандықтан" орын алған; неке екі жақтың келісімімен бұзылып, Перикл тіпті бұрынғы әйеліне жаңа күйеу тауып берген.<ref name=":60" /> [[Понтиялық Гераклид|Понтийлік Гераклидтің]] мәліметінше, саясаткер әйелін үйінен "Мегарадан шыққан [[гетера]] [[Аспасия]]мен емін-еркін өмір сүру үшін" қуып шыққан.<ref>''Афиней.'' [http://simposium.ru/ru/node/868 Пир мудрецов] XII, 533 d./ Пер. Н. Т. Голинкевича. Комм. М. Г. Витковской, А. А. Григорьевой, Е. С. Иванюк, О. Л. Левинской, Б. М. Никольского, И. В. Рыбаковой. Отв. ред. М. Л. Гаспаров. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2003. — 656 с. — ISBN 5-02-011816-8.</ref> Зерттеушілер арасында бұл ажырасу саяси себептерге байланысты болуы мүмкін деген пікір бар: белгілі бір кезеңде Периклге Алкмеонидтерден алшақтау қажет болған.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 303. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Периклдің екінші серігі — [[Милет]]тен шыққан шетелдік гетера Аспасия болды (оның мегаралық тегі туралы нұсқа, шамасы, көне авторлардың бірінің қателігіне негізделген<ref>''Judeich W.'' [https://ru.wikisource.org/wiki/de:RE:Aspasia_1 Aspasia 1] // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft : [нем.] / Georg Wissowa. — Stuttgart : J. B. Metzler’sche Verlagsbuchhandlung, 1896. — Bd. II, 2. — kol. 1716.</ref>). Бұл қарым-қатынастың басталуын тарихшылар шамамен б.з.д. 440-жылдар деп белгілейді.<ref name=":61">''Bicknell P. J.'' [https://www.jstor.org/stable/41652643 Axiochos Alkibiadou, Aspasia and Aspasios] // L'Antiquité Classique. — 1982. — Vol. 51. — p. 243.</ref><ref>''Judeich W.'' [https://ru.wikisource.org/wiki/de:RE:Aspasia_1 Aspasia 1] // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft : [нем.] / Georg Wissowa. — Stuttgart : J. B. Metzler’sche Verlagsbuchhandlung, 1896. — Bd. II, 2. — kol. 1716—1717.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 179.</ref> Перикл мен Аспасия бірге тұрған, бірақ олардың қарым-қатынасы ресми неке сипатына ие болмаған. Көбінесе зерттеушілер [[Ежелгі грек тілі|ежелгі грек]] ''παλλακή'' (қазіргі тілмен айтқанда — [[конкубинат]]) ұғымын қолданады.<ref>''Bicknell P. J.'' [https://www.jstor.org/stable/41652643 Axiochos Alkibiadou, Aspasia and Aspasios] // L'Antiquité Classique. — 1982. — Vol. 51. — p. 243—245.</ref><ref>''Patterson C. B.'' [https://www.jstor.org/stable/25010920 Those Athenian Bastards] // Classical Antiquity. — University of California Press, 1990. — Vol. 9, no. 1. — p. 55, 62.</ref><ref>''Henry M. M.'' [https://books.google.com.ua/books?id=S6VS0TwiH74C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition] p. 11—14.— New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7.</ref> [[File:Doërr_1851_La_Rochelle.jpg|thumb|265px|Перикл өлген ұлының денесінің үстінде. [[Шарль Дёрр]]дің суреті, 1851]] Бұл қарым-қатынастың сипатын антикалық авторлар да, қазіргі зерттеушілер де әртүрлі түсіндіреді. Плутарх, әртүрлі дереккөздерге сүйене отырып, бір-біріне қайшы келетін екі тезисті келтіреді<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 321. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>: "Периклдің Аспасияға деген ықыласы құштар махаббатқа негізделген" және "кейбір деректерге қарағанда, Перикл оны ақылына, мемлекеттік істерді терең түсінуіне қызыққандықтан ұнатыпты".<ref name=":60" /> Тарих ғылымында "романтикалық" түсіндіру кең таралған. Бірақ кейбір зерттеушілер бұл байланыста есепке құрылған мүдде болған деп санайды. Бұл көзқарасты қолдайтындар Перикл Аспасиядан туған жалғыз ұлы үшін азаматтық алуға тырыспағанын атап өтеді — тек үлкен балалары қайтыс болғаннан кейін ғана ол бұл мәселені көтерген. Ал Аспасия Перикл қайтыс болған соң, бірден мал саудагері [[Лисикл (б.з.б. V ғасыр)|Лисиклге]] тұрмысқа шықты.<ref name=":58" /><ref name=":62">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 320—321.— ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Периклдің қарсыластары Аспасияның оған зор ықпал еткенін мәлімдеген. Кейбіреулер оны [[Самос соғысы|Самос]] пен [[Пелопоннес соғысы]]ның басталуына себепші болды деп айыптаған.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл 24./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref><ref name=":56" /><ref name=":58" /> Периклдің үлкен ұлы Ксантипп Пелопоннес соғысы басталғанға дейін Эпиликтің ұлы [[Тисандр]]дың қызына үйленді<ref name=":57" /> (оның қайнағасы [[Леогор Кіші]], ал жиені кейін атақты шешен болған [[Андокид (шешен)|Андокид]] еді). Уақыт өте келе әкесімен қарым-қатынасы нашарлады, себебі Перикл отбасында қатаң тәртіп орнатып, оны [[Евангел]] есімді қызметшісі қолдап отырды.<ref name=":19" /> "Бірінші азамат" ұлына тым аз қаражат бөліп жүрді, ал Ксантипп ысырапшыл болғандықтан, үнемі ақшаға мұқтаж еді. Плутархтың айтуынша, бірде Ксантипп әкесінің достарының бірінен Периклдің атынан қарызға ақша алған. Бірақ Перикл бұны білген соң, өз ұлына қарсы сотқа шағым түсірген.<blockquote>«Жас Ксантипп бұған қатты ренжіп, әкесіне ұрысып, алдымен оның үйдегі философиялық пікірлерін және софистермен әңгімелерін мазақ етті. Кейін ол лас өсек-аяң таратып, ақыры Периклдің бітіспес жауына айналды.»<ref name=":57" /><ref>''Schaefer H.'' Xanthippos 7 : / Georg Wissowa // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1967. — Bd. IX, 2. — kol. 1346—1347.</ref></blockquote>Ксантипп б.з.д. 430 немесе 429 жылдары Афинадағы эпидемия кезінде қайтыс болды. Оның артынан көп ұзамай Парал да көз жұмды.<ref name=":57" /> Антикалық авторлардың пікірінше, Периклдің заңды некеден туған балалары әкесіне сай болмағанымен келіседі: [[Платон]] өзінің бір кейіпкерінің сөзімен олардың екеуін де "ақымақ" деп атаған<ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Алкивиад I, 118 d—e. / Общая редакция А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса, А. А. Τахо-Годи. Автор вступительной статьи и статей в примечаниях А. Ф. Лосев. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1990. — Т. 1. — ISBN 5-244-00451-4.</ref>, [[Аристотель]] Ксантипп пен Паралды "беделді тектің азғындауының мысалы" ретінде сипаттаған.<ref>''Аристотель.'' Риторика, II, 15.— <abbr>М.</abbr>: Лабиринт, 2007. — 256 с. — ISBN 5-87604-040-1.</ref> Осыған қарамастан, Перикл (антика дәстүрінің бір нұсқасы бойынша) бұл қазаларды көпшілік алдында жоқтаған.<ref name=":59" /> Аспасия Периклден [[Кіші Перикл|Кіші]] [[Кіші Перикл|Перикл]] деген атпен белгілі ұл туды. Бұл шамамен б.з.д. 450 мен 440 жылдар аралығында болған деп болжанады<ref name=":61" /> (кейде шамамен 445 жыл деп көрсетіледі<ref name=":63">''Miltner F.'' Perikles 2 : // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1937. — Bd. XIX, 1. — Kol. 790—791.</ref><ref>''Ксенофонт.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1348105300 Сократические сочинения. Киропедия] Воспоминания о Сократе, III, 5, прим. 1./ Переводы и статьи С. И. Соболевского, В. Г. Боруховича, Э. Д. Фролова. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2003. — 5100 экз. — ISBN 5-86218-197-0.</ref>). Жас Перикл Афинада [[метек]], яғни толық құқыққа ие емес тұрғын ретінде өмір сүруге мәжбүр болды, ал әкесі бұны өзгерту үшін ешқандай әрекет жасамады. Тек үлкен ұлдары қайтыс болғаннан кейін, заңды мұрагерсіз қалған Үлкен Перикл Халық жиналысына жүгініп, кіші ұлына азаматтық құқық беруін сұрады.<ref name=":62" /> Кіші Перикл кейін афиналық элитаның көрнекті өкілдерінің бірі болды. Б.з.д. 406 жылы, Пелопоннес соғысының соңғы кезеңінде, ол стратег болып тағайындалды және әріптестерімен бірге [[Аргинус аралдарындағы шайқас|Аргинус аралдары]] түбінде спартандық флотты жеңді. Алайда шайқастан кейін стратегтер қаза тапқандардың денелерін жинап, жерлеу рәсімін өткізе алмады. Осы себепті олар қызметтерінен босатылып, сотқа тартылып, өлім жазасына кесілді.<ref name=":63" /><ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи. Година междоусобиц. — <abbr>М.</abbr>: Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011. — с. 254—258. — ISBN 978-5-91244-030-4.</ref> Б.з.д. 447 жылдан бастап Периклдің үйінде оның жиендері (бірінші әйелінің туыстары) [[Клиний]] мен [[Алкивиад]] тәрбиеленді.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Алкивиад, 1./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Соңғысы кейін атақты саясаткер және қолбасшы ретінде тарихта қалды. Алкивиад жастайынан айрықша қабілеті мен үлкен өршілдігімен ерекшеленді. Оның Периклмен қарым-қатынасы күрделі болды. Мүмкін, Алкивиад Периклдің даңқы мен ықпалына қызғанышпен қараған, оны басып озуды армандаған және басқарудың басқа әдістерін, тиранияға жақын тәсілдерді таңдаған. Бұл тұрғыда Плутарх келтірген мына оқиға ерекше назар аудартады:<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи. Година междоусобиц. — <abbr>М.</abbr>: Русский Фонд Содействия Образованию и Науке, 2011. — с. 180—181. — ISBN 978-5-91244-030-4.</ref><blockquote>Алкивиад өз қамқоршысы Периклдің халық жиналысына қаржылық есеп әзірлеп жатқанын білгенде: «Ол есеп берудің орнына, қалай есеп бермеудің жолын ойласа ғой», – деп мысқылдаған.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Алкивиад, 7./ Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref></blockquote> === Шешендік өнері === [[File:Thucydides,_Pericles’_Funeral_Oration.jpg|thumb|265px|Периклдің «[[Периклдің жерлеу сөзі|Жерлеу сөзі]]». [[Фукидид]]тің «[[Тарих (Фукидид)|Тарих]]» шығармасының мәтіні бар ортағасырлық манускриптке иллюстрация.]] Перикл жас кезінен бастап Халық жиналысында (экклесияда) және соттарда сөз сөйлеп, бірден өзіне шебер шешен ретінде бедел жинады.<ref name=":65">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 290. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Платон оны ''«тамаша шешен»'' деп атап<ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Пир, 215 e. / Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2007. — Т. 2. — 626 с. — ISBN 978-5-288-04160-0.</ref>, ''«барлық шешендерден асып түсті»''<ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Федр, 269 e. / Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2007. — Т. 2. — 626 с. — ISBN 978-5-288-04160-0.</ref><ref>''Nails Debra.'' Pericles I, p. 226.// [https://play.google.com/books/reader?id=y3YRwNsnu54C&pg=GBS.PA227&hl=ru&printsec=frontcover The people of Plato: a prosopography of Plato and other Socratics] — Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, Inc., 2002. — P. 223—227. — ISBN 0-87220-564-9.</ref> деп жазды. Плутарх Периклдің шешендік өнерін сипаттай отырып, оның ''«Олимптік»'' деген лақап ат алғанын айтады. Ол замандастарының пікіріне сүйене отырып, былай дейді:<blockquote>''«...ол барлық шешендерден әлдеқайда асып түсті. Сондықтан да оған бұл әйгілі лақап ат берілген дейді... Ол туралы замандастары жазған комедиялардан байқауға болады: олар оның бұл атауды шешендік қабілеті үшін алғанын айтады. Ол халық алдында сөз сөйлегенде найзағайдай күркіреп, жалын атып сөйлейтін, тіпті оның тілінде қорқынышты жай оғы тұрғандай еді».''<ref name=":64" /></blockquote>Перикл риторика ғылым ретінде қалыптаспаған ''«риторикаға дейінгі»'' кезеңдегі ең ірі грек шешені болды.<ref name=":65" /> Ол заманда шешендік өнер арнайы оқытылмаған, сондықтан Перикл де өз сөздерін алдын ала жазып қоймай, көбінесе импровизацияға сүйенетін. Оның ешқандай жазбаша еңбектері бізге жетпеген.<ref name=":64" /> Фукидид өзінің еңбектерінде Периклдің бірнеше сөзін келтіреді, бірақ бұл тек автордың есінде қалған, өз көзқарасымен толықтырылған нұсқасы болуы мүмкін.<ref name=":66">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 291. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Перикл шешендік өнер мен саясатты үстірт зерттегендіктен, арнайы дайындықтың нәтижесі емес<ref name=":66" />, оның табиғи дарындылығы болды.<ref name=":6" /> Дегенмен, б.з.б. 440-жылдары ол [[софистер]]мен жақын араласып, олардың шешендік әдістерінен біраз нәрсе үйренген болуы мүмкін.<ref name=":66" /> == Мәдениет пен өнердегі Периклдің бейнесі == === Аттика комедиясында === Перикл бейнесі алғаш рет оның замандастары жазған комедияларда көрініс тапты. [[Ежелгі комедия|Ежелгі аттикалық комедияның]] ерекшелігі – замандас саясаткерлер мен басқа да танымал тұлғаларды сынауға және өзекті мәселелерді талқылауға бағытталуы болды.<ref>''Ярхо В. Н.'' [http://www.ae-lib.org.ua/texts-c/_history_of_world_literature_1__ru.htm#2-2-2-6 Древняя аттическая комедия] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908092547/http://ae-lib.org.ua/texts-c/_history_of_world_literature_1__ru.htm#2-2-2-6 |date=2008-09-08 }} // История всемирной литературы: В 9 томах / Ред. коллегия тома: И.С.Брагинский(ответственные ред.), Н.И.Балашов, М.Л.Гаспаров, П.А.Гринцер. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1983. — Т. 1. — С. 370—372.</ref> Сондықтан өз дәуірінің ең көрнекті афиналық қайраткері Перикл драматургтердің басты назарында болды. Комедиялар ол туралы өмірбаяндық мәліметтердің маңызды көзіне айналды. Бұл, атап айтқанда, Плутархтың арқасында жүзеге асты. Ол Перикл туралы әңгімесіне комедиографтардың көптеген дәйексөздерін енгізіп, дәстүрдің негізін қалады және «бірінші азамат» туралы белгілі мәтіндік фрагменттердің сақталуын қамтамасыз етті.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 56—57. — ISSN 2500-2171.</ref> Комедиографтардың әжуаға айналдырған маңызды тақырыптарының бірі Периклдің сыртқы келбеті, әсіресе оның басының ұзынша пішіні болды<ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra (нем.). — München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3. s. 333.</ref> (балама нұсқа бойынша, мәселе таздыққа қатысты болған). Периклді «пияз басты» ([[Ежелгі грек тілі|ежелгі грекше]] σχινοκέφαλος) және «бас тасушы» ([[Ежелгі грек тілі|ежелгі грекше]] κεφαληγερέτης) деп атаған, бұл атаулар [[Зевс]]тің «бұлт тасушы» лақап атымен салыстырылған.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 57. — ISSN 2500-2171.</ref><ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 166.</ref> Неғұрлым маңызды әрі салмақты тақырып – Периклдің шексіз билігі болды. Оны сахнада тиран [[Писистрат]]пен салыстырып, оның жақтастарын «жаңа писистратидтер» деп атаған. Драматург [[Телеклид]] комедияларының бірінде Периклдің айрықша кең өкілеттіктерін тізіп, оны Афина теңіз одағы мүшелеріне қатысты тираниялық саясат жүргізді деп айыптаған.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 198.</ref> [[Аристофан]] «[[Бұлттар (комедия)|Бұлттар]]<nowiki/>» комедиясында Периклдің Халық жиналысы алдында үлкен сомалар шығынын «қажеттілік үшін» деген сөздермен ақтаған тәжірибесін әжуалайды.<ref name=":67">''Nails Debra.'' Pericles I // [https://play.google.com/books/reader?id=y3YRwNsnu54C&pg=GBS.PA227&hl=ru&printsec=frontcover The people of Plato: a prosopography of Plato and other Socratics] — Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, Inc., 2002. — p. 226. — ISBN 0-87220-564-9</ref><ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 58—59. — ISSN 2500-2171.</ref> Комедиограф бұл жағдайды былайша келтіреді:<blockquote> Фидиппид: Ал аяқ киім ше? Байғұс! Оны қайда жібердің? Стрепсиад: Перикл сияқты, «маңызды қажеттіліктерге».<ref>''Аристофан.'' Облака 858—859, с. 199. // Комедии: В 2-х т. Т. 1. Пер. с древнегреч. / Перевод А. И. Пиотровского. Комментарии В. Н. Ярхо. — <abbr>М.</abbr>: Искусство, 1983. — 440 с.</ref></blockquote>Периклдің тұлғасына [[Кратин]] ерекше қызығушылық танытты (тіпті кейбір зерттеушілер бұл комедиографтың «бірінші азаматты» жек көргені туралы гипотеза ұсынған). Саясаткерге бағытталған инвективалар Кратиннің сақталған «Фракия қыз балалары», «[[Немесида]]<nowiki/>», «Хирондар», «Дионисалександр» комедияларынан табылады. Бұл шығармаларда автор Периклдің айналасындағы шетелдіктердің көптігіне назар аударып, оны тиран деп атайды, «Аласапыран мен [[Кронос]]тың ұрпағы» деп сипаттайды және соғыс бастады деп айыптайды.<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 181.</ref> Перикл бастапқыда Зевс бейнесінде суреттелсе, кейін оның орнына Перикл-Дионис – «[[сатирлер]] патшасы» бейнесі келеді. Бұл бейне (болжау бойынша) Кратиннің «Дионисалександр» комедиясында пайда болып, кейінірек [[Гермипп (комедиограф)|Гермипптің]] бір комедиясында (мүмкін, «Мойраларда») жалғасын тапқан.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 59—61. — ISSN 2500-2171.</ref> [[File:Bust of Aristophanes.jpg|thumb|[[Аристофан]] өз комедияларында Периклді қанды [[Пелопоннес соғысы]]н бастады деп айыптаған.<br>I ғасырдағы [[герма]]. [[Уффици галереясы]], [[Флоренция]]]] Перикл б.з.д. 429 жылы қайтыс болғаннан кейін де комедиографтардың қызығушылығын сақтап қалды. Мысалы, Аристофан екі пьесасында «бірінші азаматты» Спартамен қанды соғыс бастады деп айыптайды. «[[Бейбітшілік (комедия)|Бейбітшілік]]<nowiki/>» пьесасында ол қақтығыстың басталуын Периклдің өз жақындарынан халықтың назарын басқа жаққа аударуға деген ұмтылысымен байланыстырады, ал «[[Ахарняндар]]да<nowiki/>»<ref>''Аристофан.'' Облака. Ахарняне 524—532. // Комедии: В 2-х т. Т. 1. Пер. с древнегреч. / Перевод А. И. Пиотровского. Комментарии В. Н. Ярхо. — <abbr>М.</abbr>: Искусство, 1983. — 440 с.</ref> [[Пелопоннес соғысы]]на себеп болған [[Афина]] мен [[Мегара]] арасындағы үзілісті [[Аспасия]]мен байланыстыратын анекдотты келтіреді<ref>''Бузескул В. П.'' История афинской демократии / Вступ. ст. Э. Д. Фролова; науч. редакция текста Э. Д. Фролова, Μ. М. Холода. — <abbr>СПб.</abbr>: ИЦ «Гуманитарная Академия», 2003. — с. 210. — ISBN 5-93762-021-6.</ref><ref>''Nails Debra.'' Pericles I. Aspasia, p. 61. // [https://play.google.com/books/reader?id=y3YRwNsnu54C&pg=GBS.PA227&hl=ru&printsec=frontcover The people of Plato: a prosopography of Plato and other Socratics] — Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, Inc., 2002. — P. 223—227. — ISBN 0-87220-564-9.</ref><ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 62—63. — ISSN 2500-2171.</ref>:<blockquote>Мегарада, ойын-сауық біткен соң, Симефа атты қызды жастар ұрлап кетті. Қайғыға батқан мегаралықтар болса, Аспасияның екі бикешін ұрлап алды. Осылайша бүкіл Элладада соғыс басталып, Үш арамза оған себепкер болды. Сол кезде Перикл, Олимптік (құдай) секілді, Найзағайын ойнатып, күн күркіретіп, Грекияны дүр сілкіндірді.</blockquote>Демосқа Периклдің соғыс қоздырушы бейнесі ұнағаны анық, өйткені бұл азаматтарды қақтығыстың барлық салдары үшін моральдық жауапкершіліктен босататын. Сонымен бірге, Аристофан «бірінші азаматқа» демагог Клеонға қарағанда әлдеқайда үлкен құрметпен қараған.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 63—64. — ISSN 2500-2171.</ref> Б.з.д. 410-жылдары Перикл [[Евполид]]тің «Демдер» комедиясының кейіпкеріне айналды. Бұл пьесада ол өткен заманның ұлы саясаткерлерінің бірі ([[Солон]], [[Кіші Мильтиад|Мильтиад]] және [[Аристид]]пен бірге), Афинаны қиын жағдайдан құтқара алатын тұлға ретінде бейнеленген. Евполид, шамасы, Периклді саясаткер және шешен ретінде жоғары бағалаған, бірақ сонымен қатар оның сыртқы келбеті туралы кең таралған әжуаларды, парақорлыққа бейімділігі мен тиранияға икемділігі туралы айыптауларды қайталаған. Бұған қоса, драматург [[Кіші Перикл]]дің «некесіз туғанын» мазақ етуді де қосқан.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 64—65. — ISSN 2500-2171.</ref> Зерттеушілер аттикалық комедиялар өте өзіндік жанр екенін атап өтеді. Бұл шығармаларда кейіпкерлердің белгілі бір қасиеттері гипербола арқылы әсіреленіп, кейде шектен шыққан дәрежеге жеткізіледі. Дегенмен, комедия мен шынайылықтың байланысы сақталуы керек болды, өйткені керісінше жағдайда күлкілі құрамдас бөлік жоғалар еді. Бұл дегеніміз, комедиялар Перикл және афиналық демостың оған деген көзқарасы туралы маңызды дереккөзі бола алады.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 66. — ISSN 2500-2171.</ref> Сондай-ақ олар келесі дәуірлерде Перикл бейнесінің қалыптасуына үлкен ықпал етті. Атап айтқанда, Аристофанның шығармашылығы арқасында «бірінші азамат» Пелопоннес соғысының басты кінәлісі ретінде идея тамыр алды.<ref>''Рыканцова О. А.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/obraz-perikla-v-drevneatticheskoy-komedii Образ Перикла в древнеаттической комедии] // Учёные записки Казанского университета. Серия Гуманитарные науки. — 2020. — Т. 162, № 3. — с. 63. — ISSN 2500-2171.</ref> === Антика тарихшылары мен философтарының шығармаларында === «Тарих атасы» Геродот, Периклдің досы және пікірлес серіктестерінің бірі бола тұра, оны [[Тарих (Геродот)|өз шығармасында]] тек бір рет қана атап өтеді. Бұл ескерту күтілгендей мадақтау сипатында емес<ref name=":68">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 272. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref>: тарихшының айтуынша, Перикл дүниеге келерден бірнеше күн бұрын [[Агариста (Гиппократтың қызы)|Агариста]] түсінде арыстанның туылғанын көреді.<ref>''Геродот.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/herodot/index.htm История в девяти книгах] VI, 131./ Перевод и примечания Г. А. Стратановского, под общей редакцией С. Л. Утченко. Редактор перевода Н. А. Мещерский. — <abbr>Л.</abbr>: Наука, 1972.</ref> Бұл сюжет антикалық дәуірде кең таралған. Мұндай аяндар баланың болашақ ұлылығын және «арыстандық» табиғатын білдіреді деп саналатын<ref>''Lehmann G. A.'' Perikles. Staatsmann und Stratege im klassischen Athen (нем.). — München: Beck, 2008. s. 34.</ref>, бірақ сонымен бірге оны жасырын және түсініксіз қауіп көзі ретінде қабылдауға негіз болатын.<ref name=":68" /> Б.з.д. V ғасырдың басқа да тарихшыларының шығармаларында Перикл бірқатар теріс қасиеттердің иесі ретінде сипатталады: ол – қатыгез және циник саясаткер, билікке ұмтылған және афиналық одақтастарды езгіге салған тұлға ретінде. Дәл осылай оны [[Ион Хиостік|Хиостік Ион]] мен [[Стесимброт Фасостік|Фасостік]] [[Стесимброт Фасостік|Стесимброт]] сипаттайды, олардың бұл тұрғыдағы көзқарасы комедиографтарға жақын.<ref name=":68" /> [[Сергей Аверинцев]]тің айтуынша, Стесимброт Периклдің құрметті бейнесін «гротеск маскасына» айналдырып, оны «ащы анекдоттардың кейіпкері және жасырын қаскүнем» етіп көрсеткен.<ref>''Аверинцев С. С.'' Плутарх и античная биография. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1973. — с. 169—170.</ref> ==== Фукидид ==== {{Quote box | quote = Перикл мемлекеттік қызметке ең лайықты деп саналды. Бейбіт заманда ол қаланы әрдайым әділ және бейбіт басқарып, оның қауіпсіздігін нығайтып, Афинаны ең жоғары қуаттылыққа жеткізді. Соғыс басталғанда да, оның маңыздылығы мен мәнін дұрыс бағалай білді. Оның қайтыс болғаннан кейін афиналықтар соғыс барысына қатысты оның есептері мен болжамдарының қаншалықты дұрыс болғанына көз жеткізді... Перикл өз азаматтарының арасында өткір ақылдылығы мен адалдығы үшін үлкен құрметке ие болып, азаматтардың бостандығын шектемей басқарды және халықтың көңіл-күйіне ермей, керісінше, өзі халықты бағыттап отырды. Билікке орынсыз әдістермен ұмтылмай, азаматтарға жағымпазданбай, өз беделіне сүйене отырып, оларға қарсы тұра алды. Афиналықтар орынсыз батыл жоспарларды қолға алғанда, ол өз сөздерімен сақтықты сіңіре білді, ал олар ақылсыздықпен түңілгенде, олардың рухын көтерді. Атауы бойынша бұл халық билігі болғанымен, іс жүзінде бірінші азаматтың билігі болды. Периклдің ізбасарларының ешқайсысы басқа мемлекеттік қайраткерлерден ерекшеленбеді, әрқайсысы бірінші болуға ұмтылып, сол себепті халыққа жағымпазданып, мемлекеттік мүдделерді де құрбан етуге дайын болды. | source = [[Фукидид]], «[[Тарих (Фукидид)|Тарих]]». II, 65 | width = 400px | align = right }} Периклдің замандастары арасынан оған оң баға берген жалғыз жазушы – [[Фукидид]]. Ол Пелопоннес соғысына қатысып, Периклді жеке таныған, сондықтан оның «[[Тарих (Фукидид)|Тарихы]]<nowiki/>» куәгердің және оқиғалардың тікелей қатысушысының баяндауы ретінде ерекше құнды.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 269. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> «Бірінші азамат» сегіз кітаптың тек екеуінде ғана әрекет етсе де, ол басты кейіпкерлердің бірі болып қала береді.<ref>''Шевцов С. П.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=34933487& Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида] // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 101. — ISSN 2222-4378.</ref> Фукидид бейнелеуінде ол саяси парасаттылық пен қайсарлықты, жанқиярлықты, Отаны үшін өзін құрбан етуге дайындығын көрсетеді. Оның жерлестері ойсыз, әлсіз, олар соғыстың ауыртпалығына төзе алмайды, бірақ Перикл кемеңгер тәлімгер ретінде оларды жұбатып, жігерлендіріп, өзге баламасы жоқ жолмен жетелейді.<ref>''Шевцов С. П.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=34933487& Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида] // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 104—105. — ISSN 2222-4378.</ref> Фукидид Периклді [[Пелопоннес соғысы]]н бастады деп айыптамайды, керісінше, оның бастапқы стратегиясы абсолютті дұрыс болды деп есептейді. Шындығында, «бірінші азамат» Тарихта идеалды саясаткер және қолбасшы ретінде бейнеленген: оның кемшіліктері жоқ, оның шешімдері әрқашан дұрыс және Периклдің мұрагерлері оған лайық емес болып шыққандықтан Афина (Фукидидтің пікірінше) соғыста жеңілген.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 271—272. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Афина демократиясына тән оқулыққа айналған «Тарихқа» енген сөздердің ішіндегі ең көлемді және ең маңыздысын – «[[Периклдің жерлеу сөзі|Жерлеу сөзін]]<nowiki/>» Фукидидтің «бірінші азаматтың» аузына салғаны кездейсоқ емес.<ref>''Шевцов С. П.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=34933487& Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида] // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 105. — ISSN 2222-4378.</ref> ==== Сократ дәуіріндегі әдебиет. Платон мен Аристотель ==== Б.з.д. IV ғасырдағы жазушылар үшін Перикл ерекше тұлға ретінде қабылданбады. Платон мен Аристотель оны афиналық көптеген демагогтардың бірі ретінде ғана қарастырды және оны демократияның құлдырауына кінәлі тұлғалардың қатарына қосты.<ref name=":69">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 273. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Платон өз диалогтарында Периклдің даналығы мен шешендік қабілеттерін бірнеше рет ерекше атап өтеді, оны «шешендік өнерде бәрінен асып түскен» деп сипаттайды.<ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Менон 94 a—b. / Общая редакция А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса, А. А. Τахо-Годи. Автор вступительной статьи и статей в примечаниях А. Ф. Лосев. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1990. — Т. 1. — ISBN 5-244-00451-4.</ref><ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Пир 215 e. / Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2007. — Т. 2. — 626 с. — ISBN 978-5-288-04160-0.</ref><ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Федр 269 a, 269 e. / Общая редакция А. Ф. Лосева и В. Ф. Асмуса. — <abbr>СПб.</abbr>: Издательство Санкт-Петербургского университета, 2007. — Т. 2. — 626 с. — ISBN 978-5-288-04160-0.</ref> Алайда, соған қарамастан, Платон Периклді шебер мемлекет қайраткері деп санамайды: оның билігі аяқталғаннан кейін афиналықтар «жабайырақ» және «әділетсіз» болды деп жазады.<ref>''Платон.'' Собрание сочинений в четырёх томах. Горгий 516 a—d. / Общая редакция А. Ф. Лосева, В. Ф. Асмуса, А. А. Τахо-Годи. Автор вступительной статьи и статей в примечаниях А. Ф. Лосев. — <abbr>М.</abbr>: Мысль, 1990. — Т. 1. — ISBN 5-244-00451-4.</ref><ref name=":67" /> Аристотель өзінің «[[Афиналық полития (Аристотель)|Афиналық полития]]<nowiki/>» атты еңбегінде Периклге аса көп көңіл бөлмеген.<ref name=":69" /> Дегенмен, Периклдің алғашқы саяси мансабын алғаш сипаттаған осы автор болды.<ref>''Nails Debra.'' Pericles I // [https://play.google.com/books/reader?id=y3YRwNsnu54C&pg=GBS.PA227&hl=ru&printsec=frontcover The people of Plato: a prosopography of Plato and other Socratics] — Indianapolis, IN: Hackett Publishing Company, Inc., 2002. — p. 225. — ISBN 0-87220-564-9.</ref> ==== Плутарх ==== [[Эллинизм|Эллинистік дәуірде]] Периклді өткен заманның ұлы қайраткерлерімен – [[Кіші Мильтиад|Мильтиад]], [[Фемистокл]] немесе [[Кимон]]мен тең дәрежеде қарастыруға лайық емес деп санайтын. Мәселен, римдік тарихшы [[Корнелий Непот]] өз еңбегі «[[Атақты адамдар туралы (Непот)|Атақты адамдар туралы]]<nowiki/>» кітабына Периклдің өмірбаянын қоспаған.<ref name=":69" /> Афиналық «бірінші азаматтың» бейнесі тым қарапайым және схемалық сипатта қалды, ал, мысалы, Алкивиад пен [[Ескендір Зұлқарнайын|Ұлы Александрдың]] бейнелері әлдеқайда жан-жақты зерттелген еді.<ref>''Аверинцев С. С.'' Плутарх и античная биография. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1973. — с. 232.</ref> Барлық өзгерістер б.з. I–II ғасырлардағы грек жазушысы [[Плутарх]]тың арқасында орын алды. Ол Периклдің өмірбаянын «[[Салыстырмалы өмірнамалар (Плутарх)|Салыстырмалы өмірнамалар]]<nowiki/>» жинағына енгізді.<ref name=":69" /> Осы жинақтағы Периклге жұп ретінде [[Екінші Пуни соғысы]] кезіндегі римдік қолбасшы [[Квинт Фабий Максим Кунктатор]]дың өмірбаяны берілген.<ref>''Аверинцев С. С.'' Плутарх и античная биография. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1973. — с. 218.</ref> Плутархтың пікірінше, бұл тарихи тұлғалар «басқа да ізгі қасиеттерімен қатар, ең алдымен, жұмсақтығы мен әділдігі жағынан, сондай-ақ халық пен қызметтестерінің әділетсіз айыптауларына төтеп беру қабілеттерімен ұқсас болған, сол арқылы әрқайсысы өз отаны үшін зор қызмет атқарған».<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 2. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> «Салыстырмалы өмірнамаларда» Перикл бейнесі қайтадан идеалданады, ал С. С. Аверинцевтің сөзімен айтқанда, «қайтадан монументалды сипатқа ие болады». Фукидидтің көзқарасын жоғары бағалай отырып, Плутарх «бірінші азамат» туралы оның пікірін толығымен қолдайды.<ref name=":72">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 274. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Сонымен қатар, Плутарх Периклдің саяси және әскери жетістіктерін ғана емес, сондай-ақ Афинаның мәдени гүлденуін, [[Афиналық Акрополь|Акропольдегі]] құрылыс бағдарламасын және дәуірдің жетекші зиялыларының тобын қалыптастыруын да оның еңбегіне жатқызады. Жалпы алғанда, Периклдің өмірбаяны Плутархтың «[[Салыстырмалы өмірнамалар (Плутарх)|Салыстырмалы өмірнамалар]]<nowiki/>» цикліндегі ең үздік өмірбаяндардың бірі болып саналады.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 273—274. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> === Антика бейнелеу өнерінде === [[File:British_Museum_-_Room_18_(16873166950).jpg|thumb|265px|Перикл бейнеленген [[Фидий]]дің жасаған қалқаны (ортаның оң жағында)]] Афина Акрополінде б.з. II ғасырына дейін Периклдің мүсіні тұрғаны белгілі.<ref>''Павсаний.'' Описание Эллады. I, 25, 1; 28, 2. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2002. — ISBN 5-86218-333-0.</ref> [[Үлкен Плиний]] бұл мүсінді мүсінші Кресилайға (Кресилге)<ref name=":71">''Хафнер Г.'' Выдающиеся портреты античности. — <abbr>М.</abbr>: Прогресс, 1981. — с. 202.</ref> жатқызады, және Афинада осы есім жазылған жазба табылған. Алайда, кейбір зерттеушілер бұл жазбадағы әріптердің тым кішкентай екенін және оның көлемі кішірек басқа мүсінге қатысты болуы мүмкін екенін айтады.<ref>''Павсаний.'' Описание Эллады. I, прим. 144. — <abbr>М.</abbr>: Ладомир, 2002. — ISBN 5-86218-333-0.</ref> Мүсіннің нақты қалай көрінгені туралы деректер сақталмаған; мүмкін, Перикл қару-жарақпен және сауыт-сайманмен бейнеленген болуы ықтимал. Мүсін басының көшірмелері сақталған, олардың бірі [[Ватикан]]да, екіншісі [[Британ мұражайы]]нда орналасқан.<ref name=":71" /> Бұл көшірмелерде дұрыс бет әлпеті, терең орналасқан көздері, жақтары шұңқырлы және үлкен мұрынды, қысқа сақал-мұртты адам бейнеленген.<ref>''Miltner F.'' Perikles 1 // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — Stuttgart : J.B. Metzler, 1937. — Bd. XIX, 1. — kol. 788.</ref> Бас сүйегі ұзын, артқа қарай жылжытылған коринфтік дулығамен тәж кигізілген.<ref name=":71" /> Плутархтың мәліметі бойынша, мүсіншілер Периклді әдетте дулығада бейнелеген, себебі «бірінші азаматтың» басы «ұзын және пропорциясыз үлкен» болғандықтан, оны ұятты түрде көрсеткілері келмеген.<ref>''Плутарх.'' [http://ancientrome.ru/antlitr/plutarch/index-sgo.htm Сравнительные жизнеописания в двух томах] Перикл, 3. / Перевод С. П. Маркиша, обработка перевода для настоящего переиздания — С. С. Аверинцева, переработка комментария — М. Л. Гаспарова.. — второе. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 1994.</ref> Дегенмен, кейбір пікірлер бойынша, афиналық стратегтерді дулығада бейнелеу дәстүрі болған, ал Плутарх бұл туралы білмеген болуы мүмкін. Сондай-ақ, Фидий жасаған, гректер мен амазонкалардың шайқасын бейнелейтін қалқанның көшірмелері сақталған. Бір нұсқа бойынша, Перикл мұнда толық қаруланған гоплит ретінде бейнеленген.<ref name=":71" /> Плутарх бұл бейнені «керемет» деп атаған: «Бетінің алдында көтерілген найза ұстаған Периклдің қолы шебер жасалған, ол ұқсастықты жасыруға тырысқандай, бірақ ол екі жағынан да көрінеді».<ref name=":70" /> === Тарихнамада === Перикл антикалық дәуірдің ең көп зерттелген тұлғаларының бірі болып табылады: XXI ғасырдың басына қарай оған арналған ондаған монографиялар мен көптеген ғылыми мақалалар жарық көрді.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 259. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Мұндай танымалдылық бірнеше факторлармен байланысты. Олардың бірі — Фукидидтің жоғары беделі, ол антикалық дәуірден бастап қазіргі заманға дейінгі көптеген ғалымдар тарапынан мойындалған. Бұл тарихшының Периклді өз дәуірінің басты қайраткері және сөзсіз оң тұлға ретінде көрсетуі антикалық зерттеулерге айтарлықтай әсер етті.<ref name=":73">''Шевцов С. П.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=34933487& Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида] // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 102. — ISSN 2222-4378.</ref> Плутархтың «[[Салыстырмалы өмірнамалар (Плутарх)|Салыстырмалы өмірнамалар]]<nowiki/>» еңбегі де ұқсас маңызға ие болды, ол [[Қайта өрлеу]] дәуірінен бастап үлкен танымалдылыққа ие болды. Білімді қауымның бұл еңбекке деген қызығушылығы антикалық дәуірдің көрнекті тұлғаларына деген құрметімен тығыз байланысты болды<ref>''Lucchesi M.'' The First Editions of Plutarch’s Works, and the Translation // Brill’s Companion to the Reception of Plutarch / ed. by S. Xenophontos, K. Oikonomopoulou.. — Leiden: Koninklijke Brill, 2019. — P. 443—444.</ref>; олардың қатарында Перикл де бар<ref name=":73" />, оның есімімен Плутарх Афинаның мәдени өрлеуін байланыстырады.<ref name=":72" /> Неміс тарихшысы [[Вольфганг Вилль|В. Вилльдің]] пікірінше, Периклге деген ғылыми қызығушылық XVIII ғасырда пайда болды және бұл [[Иоганн Иоахим Винкельман]]ның «[[Ежелгі өнер тарихы]]<nowiki/>» атты классикалық еңбегімен байланысты болды. Дәл осы автор «Перикл дәуірі» немесе «Перикл ғасыры» ұғымын енгізді, ол Ежелгі Грекияның ең жоғары гүлдену кезеңімен, Афинаның қуатының шыңымен және Элладаның тарихындағы «[[Пентеконтаэтия|алтын елу жылдықпен]]<nowiki/>» байланыстырылады.<ref name=":74">''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 261. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> «Грекиядағы, әсіресе Афинадағы өнер үшін ең қолайлы уақыт Перикл республиканы басқарған қырық жыл болды», — деп жазады Винкельман<ref>''Винкельман И.'' История искусства древности. Малые сочинения. — <abbr>СПб.</abbr>: Алетейя, Государственный Эрмитаж, 2000. — с. 233—234. — ISBN 5-89329-260-X.</ref>, әрі қарай қосады: «Бұл өнердің алтын ғасыры болды, онда жалпы келісім жұмысқа көмектесті, ал еңбекті қоғамдық мойындау мен марапаттау қызғаныштың айла-амалдарын жоққа шығарды».<ref>''Винкельман И.'' История искусства древности. Малые сочинения. — <abbr>СПб.</abbr>: Алетейя, Государственный Эрмитаж, 2000. — с. 235. — ISBN 5-89329-260-X.</ref> Перикл осы тамаша дәуірдің<ref name=":74" /> және жалпы классикалық антикалықтың символына айналды.<ref name=":73" /> [[File:Bildnisse-_Themistokles,_Miltiades,_Aspasia,_Perikles_-_Horner_Johann_Jakob_-_1827.jpg|thumb|265px|[[Фемистокл]], [[Кіші Мильтиад|Мильтиад]], [[Аспасия]], Перикл. Хорнер Якобтың суреті, 1827]] Соңында өркендеу дәуірінің ұлы саясаткері Перикл туралы тұрақты мадақтау дәстүрі қалыптасты.<ref name=":73" /> «Бірінші азаматты» барлық негізгі идеологиялық ағымдардың өкілдері жоғары бағалады. Мысалы, [[либерал]]дар оны тарихтағы алғашқы демократиялық режимнің негізін қалаушысы және көшбасшысы, терең ежелгі дәуірде (Фукидидтің «[[Периклдің жерлеу сөзі|Жерлеу сөзі]]<nowiki/>» арқылы) либерал-демократиялық идеологияның негізгі қағидаларын – жеке және қоғамдық өмірдің бостандығы, заң алдында жалпы теңдік, көпшіліктің билігі, ашық саяси пікірталастардың қажеттілігі – айқындаған адам деп санады.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 117—119. — ISSN 2073-6355.</ref> Периклға [[Тоталитаризм|тоталитарлық режимдердің]] жақтастары да оң көзқараспен қарады, атап айтқанда, [[нацистік Германия]] ғалымдары. Олардың пікірінше, көне саясаткер эллиндердің «арийлік» рухын білдіруші, афиналықтардың мінсіз көшбасшысы («фюрер»), оның дәуіріндегі Афина экспансионизмін [[Адольф Гитлер|Гитлер]] саясатынмен салыстырды.<ref name=":74" /> Нацистер Периклде демократ емес, халық билігін айлакерлікпен пайдаланған авторитарлық көшбасшыны көрді («Атауы бойынша бұл халық билігі, ал іс жүзінде бірінші азаматтың билігі еді», – деп жазған Фукидид<ref>''Фукидид.'' История. II, 65, 9. — <abbr>М.</abbr>: АСТ, Ладомир, 1999. — 736 с. — ISBN 5-86218-359-0.</ref>), яғни, ол халық билігін шын мәнінде сырдап пайдаланған деп есептеді.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 119. — ISSN 2073-6355.</ref> Сонымен қатар, Периклдың демократиялық институттарды сақтай отырып, жалғыз билеуді жүзеге асыру қабілеті барлық типтегі, оның ішінде либералдардың да, саясаткерлеріне ұнады және әлі де ұнайды деген пікір бар.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 127. — ISSN 2073-6355.</ref> Кеңестік зерттеушілер «бірінші азамат» туралы, оны «халықтың қалың бұқарасының» мүддесі үшін саясат жүргізген тұлға ретінде жағымды көзқараспен жазған болатын.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 118. — ISSN 2073-6355.</ref> Жалпы алғанда, тарихнамада қалыптасқан Перикл бейнесі идеализацияланған деп есептеледі. Тұрақты түрде қалыптасқан бағалауларды толық немесе ішінара өзгерту талпыныстары жасалып келеді. Балама көзқарастардың жақтастары Периклдың артында қандай да бір ұлы жеке жетістіктердің жоқтығын, себебі панегиристер әдетте дәуірдің өзі туралы айтатынын мәлімдейді. Олар саяси оппоненттердің «бірінші азаматқа» айтылған айыптарын ішінара қайталайды, Периклдың кейбір екіжақты әрекеттеріне назар аударады<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 278—279. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> және оның өзімшілдігін, кекшілдігін, жауын кемсітуге деген ұмтылысын көрсететін деректерді табады.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 133. — ISSN 2073-6355.</ref> Антикалық классиктер жасаған бейнесімен нақты Перикл арасындағы гипотетикалық айырмашылықтар тақырыбын дамыта отырып, кейбір ғалымдар Фукидидтің мәтініне балама түсіндірмелерін ұсынады. Кейбір пікір бойынша, осы автордың «Тарихы» идеялық тұрғыдан бірыңғай нәрсе емес: ол ұзақ уақыт бойы жазылған болуы мүмкін, және Фукидидтің Периклға деген көзқарасы осы уақытта елеулі өзгерістерге ұшыраған болуы ықтимал.<ref>''Шевцов С. П.'' [https://www.elibrary.ru/item.asp?id=34933487& Определение мировоззренческого основания образа Перикла в «Истории» Фукидида] // Научное мнение. — 2018. — № 4. — с. 102; 107. — ISSN 2222-4378.</ref> Жалпы алғанда, «бірінші азаматқа» қатысты сыни көзқарас неміс ғалымдары тарапынан жиі қалыптасады (ағылшын және француз тілінде сөйлейтін антикатанушылар оған деген әдетте оң баға береді).<ref>''Суриков И. Е.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/vinkelman-nitsshe-gitler-nemetskaya-antichnost-i-skladyvanie-natsistskoy-ideologii/viewer Винкельман — Ницше — Гитлер: «Немецкая античность» и складывание нацистской идеологии] // История и современность. — 2012. — № 1. — с. 205.</ref> Периклдің «демифологиясының» шыңы – ч. Шуберттің монографиясы, онда автор «Перикл дәуірі» тұжырымдамасын жоққа шығарады және саясаткердің Афинаға сіңірген еңбегін жоққа шығарады.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 279—280. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref> Зерттеушілер, әдетте, Афина демократиясы өзінің классикалық түрінде Периклдің тұсында және көбінесе оның арқасында қалыптасқанын мойындайды.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 265.. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Антикатанушы [[Эдуард Фролов|Э. Д. Фролов]] Периклдың реформаторлық қызметінің кереғар сипатын атап өтеді: соңғысы – жеке билікке жету құралы ретінде демократиялық институттарды пайдаланған афиналық ақсүйектердің бірі болды, осының салдарынан қауыммен қақтығысқа түсіп, жеңіліске ұшырады; басқа жағынан қарағанда, демократия өз күшеюі үшін аристократиялық көшбасшыларды пайдаланып, олар қажетсіз болғанда жойып отырды. «Бірінші азамат» [[Солон]], [[Клисфен]], [[Ксантипп]] сияқты бұрынғы көшбасшыларға қарағанда билікте ұзақ тұрып қалды.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 263—264. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Кейбір ғалымдар оның сословиелік байланыстарды үзгеніне және үнемі демосқа бағытталғанына қарамастан, аристократиялық идеалдарға адал болғанына сенімді, ал басқалары – мансап үшін ол бұл идеалдардан саналы түрде бас тартып, осылайша жеке полистегі мәдени-саяси парадигманың өзгеруін алдын ала анықтады деп есептейді.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 138—140. — ISSN 2073-6355.</ref> Периклдан кейін Афинаның саяси шыңдарына знатты авантюристер (принциптерден айырылғандар, классикалық мысал – Алкивиад) немесе ұрпақсыз демагогтар көтерілді<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 264. — ISBN 5-89173-171-1.</ref>, сондықтан Туманс Периклды «биліктегі соңғы ұлы ақсүйек» деп атайды.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 121. — ISSN 2073-6355.</ref> Ғалымдар Периклдың мансабын құрудағы табандылығы мен парасаттылығына назар аударады. Бұл қасиеттер, сондай-ақ «бірінші азамат» өзінің имиджіне салған қажырлы еңбегі арқасында, оны кәсіби саясаткер – тарихтағы бірінші тұлға деп санауға негіз береді.<ref name=":75">''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 131; 134. — ISSN 2073-6355.</ref> Сондай-ақ, кейбір пікір бойынша, әскери салада да Перикл жаңашыл болған: аристократиялық батылдық идеалдарына қарамастан, ол тәуекелден сақталып, жеңістің кепілі болмаған жағдайда ашық шайқасқа түспей, қалаларды қоршау арқылы басып алуды (мысалы, [[Самос соғысы|Самос]] жағдайында) немесе [[Пелопоннес соғысы]] кезінде толық қорғанысқа кетуді жөн көрді, әрі заманауи технологияларды (қоршау машиналарын) белсенді қолданды. Оның көзқарасы бойынша, соғыс – бұл адал шайқасқа шығу емес, қойылған міндеттерге ең тиімді шешімді іздеу болып табылады. Перикл тiптi әскери дәстүрмен толықтай үзуге де қорықпады — мысалы, Аттика халқын Ұзын қабырғалардың қорғауына эвакуациялау және Пелопоннес жағалауларына соққы беру жоспарын әзiрлегенде, бұл жоспардың аналогтары болмаған.<ref>''Туманс Х.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/perikl-na-vse-vremena-1/viewer Перикл на все времена] // Вестник РГГУ. Серия: Литературоведение. Языкознание. Культурология. — 2010. — Вып. 53, № 10. — с. 136—138. — ISSN 2073-6355.</ref> Осыған байланысты В. С. Сергеев оны «ерекше стратег» деп атайды.<ref>''Сергеев В. С.'' История Древней Греции / Под общей редакцией Э. Д. Фролова. — <abbr>СПб.</abbr>: Полигон, 2002. — с. 275. — ISBN 5-89173-171-1.</ref> Сонымен қатар, басқа бағалаулар да кездеседі: мысалы, И. Е. Суриков пен неміс антикатанушы М. Клаусс Периклдың қолбасшы ретіндегі елеулі жетістіктерінің жоқтығын жазады.<ref>''Суриков И. Е.'' Античная Греция: политики в контексте эпохи: время расцвета демократии. — <abbr>М.</abbr>: Наука, 2008. — с. 299. — ISBN 978-5-02-036984-9.</ref><ref>Große Gestalten der griechischen Antike. 58 historische Portraits von Homer bis Kleopatra. s. 328.— München: C.H.Beck, 1999. — ISBN 3-406-44893-3.</ref> === Жаңа және қазіргі заман өнерінде === {{Multiple image | direction = vertical | width = 250 | image1 = Illus0362.jpg | caption1 = [[Гектор Леру]] (1829–1900) салған суретте Перикл мен [[Аспасия]] [[Фидий]]дің шеберханасында [[Афина Паллада|Афина]] құдайының алып мүсініне таңданыспен қарап тұр. | image2 = Discurso funebre pericles.PNG | caption2 = [[Филипп фон Фольц]]тың [[Периклдің жерлеу сөзі]] (''Perikles hält die Leichenrede'') атты суреті (1852). | align = right | perrow = 2 | total_width = | caption_align = center }} Бір ғажабы, Периклге деген зор қызығушылыққа қарамастан, оның тұлғасы тарихнамада Жаңа және қазіргі заман суретшілері мен жазушыларының дәл сондай назарын аударған жоқ. Олар көбінесе «бірінші азаматпен» байланысты тұлғаларға – [[Аспасия]], [[Сократ]], [[Геродот]], [[Фидий]] және басқаларға көбірек қызықты. Мысалы, «Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik» монографиясында «Перикл» мақаласы «Аспасия» мақаласына қайта бағыттайды.<ref>[https://books.google.com.ua/books?id=7cAwDQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik. Der Neue Pauly] kol. 750./ herausgegeben von Möllendorff, Annette Simonis und Linda Simonis. — Stuttgart; Weimar: Verlag J. B. Metzler, 2013. — Bd. Supplemente Band 8. — ISBN 978-3-476-00837-4.</ref> Әдебиетте авторлар көбінесе Периклдің ұйымдастырушылық және дипломатиялық қабілеттерінен гөрі, оның Аспасиямен қарым-қатынасының қырларына көбірек қызығады. Мысалы, XVII ғасырдағы ағылшын жазушысы [[Батсуа Мэйкин|Б. Мэйкин]], әйелдердің білім алу құқығы туралы алғашқылардың бірі болып айтқан авторлардың бірі саналады, ол Аспасияны Периклдің [[муза]]сы деп атаған. Оның пікірінше, Периклді ұлы жауынгерден керемет шешенге, мемлекет қайраткеріне және философқа айналдырған дәл Аспасия болды.<ref>''Henry M. M.'' [https://books.google.com.ua/books?id=S6VS0TwiH74C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition] p. 79—81. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7.</ref> 1876 жылы австриялық драматург [[Роберт Гамерлинг|Р. Гамерлинг]] «Аспасия» романын жариялап<ref name=":76">[https://books.google.com.ua/books?id=7cAwDQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik. Der Neue Pauly] kol. 125. / herausgegeben von Möllendorff, Annette Simonis und Linda Simonis. — Stuttgart; Weimar: Verlag J. B. Metzler, 2013. — Bd. Supplemente Band 8. — ISBN 978-3-476-00837-4.</ref>, онда ежелгі грек қоғамының әртүрлі топтарының менталды стереотиптерін қайта жаңғыртуға тырысты.<ref>''Золина Е. Н.'' [https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskiy-roman-i-ego-gumanitarno-obrazovatelnyy-potentsial-na-materiale-nemetskoy-istoricheskoy-belletristiki-vtoroy-poloviny-xix Исторический роман и его гуманитарно-образовательный потенциал (на материале немецкой исторической беллетристики второй половины XIX века)] // Вестник Ивановского государственного энергетического университета. — 2006. — Вып. 1. — с. 3. — ISSN 2072-2672.</ref> Бұл шығармада автор Периклдің бірінші әйеліне [[Телезиппа]] деген есім берді, кейін бұл атауды басқа жазушылар да қолданды. 1912 жылы француз жазушысы Ж.-М. Лентильон [[неоклассицизм]] рухында «Аспасия» трагедиясын жазды.<ref name=":76" /> Перикл сондай-ақ [[Георгий Гулиа|Г. Д. Гулианың]] «Афиналық адам» және [[Анатолий Домбровский|А. И. Домбровскийдің]] «Перикл» атты тарихи романдарының басты кейіпкерлерінің бірі болды.<ref>''Henry M. M.'' [https://books.google.com.ua/books?id=S6VS0TwiH74C&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Prisoner of History: Aspasia of Miletus and Her Biographical Tradition] p. 104—112. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1995. — ISBN 0-19-508712-7.</ref> Суретшілер Периклдің өнер туындыларын тамашалап жатқан кейіпте бейнелеген. Бұл тақырыпты [[Луи Гектор Леру]] («Перикл мен Аспасия Фидийдің шеберханасында», 1811/13), [[Лоуренс Альма-Тадема|Л.Альма-Тадема]] («Фидий Парфенонның фрескаларын достарына көрсетуде», 1868) еңбектерінде қолданды. Перикл өзінің [[Периклдің жерлеу сөзі|Жерлеу сөзін]] айтып тұрған сәт [[Филипп фон Фольц]]тың 1852 жылғы картинасында бейнеленген.<ref>[https://www.rijksmuseum.nl/en/collection/RP-F-2001-7-864-5 Das Zeitalter des Perikles] // Der königliche Maximilianeum in München — München: Franz Hanfstaengl, 1880.</ref><ref>[https://books.google.com.ua/books?id=7cAwDQAAQBAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik. Der Neue Pauly] kol. 123 / herausgegeben von Möllendorff, Annette Simonis und Linda Simonis. — Stuttgart; Weimar: Verlag J. B. Metzler, 2013. — Bd. Supplemente Band 8. — ISBN 978-3-476-00837-4.</ref> Перикл – бірнеше фильмдердің кейіпкері<ref>[https://www.imdb.com/character/ch0053847/ Pericles (Character)] Internet Movie Database.</ref>: «Die Frauen des Herrn S.» ([[ГФР]], 1951, [[Оскар Сима]] Перикл рөлінде)<ref>[[imdbtitle:0043563|Die Frauen des Herrn S]] Internet Movie Database.</ref>, «The War That Never Ends» (1991, [[Бен Кингсли]] Перикл рөлінде)<ref>[[imdbtitle:0103235|The War That Never Ends]] Internet Movie Database.</ref> және «Empires: The Greeks – Crucible of Civilization» (2000, [[Джеффри Денч]] Перикл рөлінде).<ref>[[imdbtitle:0239018|Empires: The Greeks — Crucible of Civilization]] Internet Movie Database.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Б. з. д. 490 жылы туғандар]] [[Санат:Б. з. д. 429 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Ежелгі грек қолбасшылары]] [[Санат:Ежелгі Грекия саясаткерлері]] [[Санат:Ежелгі заман саясаткерлері]] s8wgzqg28naqf3jzq9diwmliwepwlyt 0 515327 3693546 3693140 2026-11-08T17:57:06Z Кабылбек Алихан 188060 сөйлем толық емес 3693546 wikitext text/x-wiki {{АҚШ штаты |атауы = Мичиган |шынайы атауы = Michigan |ту = Flag of Michigan.svg |белгісі = Michigan state seal.png |карта = Map of USA MI.svg |лақапаты = «Ұлы көлдер штаты» |ұраны = |әні = |астанасы = [[Лансинг]] |ірі қаласы = [[Детройт]] |тұрғыны ={{өсім}} 9 895 622 |санақ жылы = 2013 |тығыздығы = 174 |тұрғыныОрны = 8 |ауданы = 250 493 км² |ауданыОрны = 11 |ендік1 = 41°41' |ендік2 = 47°30' |бойлық1 = 82°26' |бойлық2 = 90°31' |штат реті = 26 |штат стасусы = [[1837 жыл]] [[26 қаңтар]] |губернаторы = Рик Снайдер |уақыт белдеуі =UTC -5/жазда -4 |сайты = http://www.michigan.gov/ }} '''Мичиган''' ({{lang-en|Michigan}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың солтүстік-шығыс бөлігіндегі орналасқан штаты. Жер ауданы бойынша елде 11-орында, жер аумағы — 250 493 км². Халық саны бойынша 8-орында - 9 895 622 адам (2013). Әкімшілік орталығы — Лансинг қаласы, ең үлкен қаласы — [[Детройт]]. Басқа ірі қалалары — Грэнд-Рэпидс, Уоррен, Флинт, Стерлинг-Хайтс, Энн Арбор, Уэйн.<ref>[http://tonkosti.ru/%D0%9C%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BD Мичиган — негізгі курорттары, аралдары, қалалары, мұражайлары]</ref> ==Географиясы== Штаттың аумағының 41%-ы су бетіне тиесілі. Штаттың айналасында Ұлы көлдердің 4-і орналасқан — Жоғарғы, Мичиган, Гурон және Эри. Елдің 6 штатымен шектеседі: солтүстігінде — Жоғарғы және Гурон көлдері арқылы канадалық Онтарио провинциясымен, шығысында — Мичиган көлі арқылы Иллинойс және Висконсин, оңтүстігінде — Огайо және Индиана штаттарымен. ==Этностық құрамы== * Ақтар — 78,9 % * Афроамерикандықтар — 14,2 % * Үндістер — 0,6 % * Азиялықтар — 2,4 % * Басқалары — 1,5 % ==Экономикасы== Штатта ішінде орналасқан [[Детройт]] қаласы әлемге АҚШ-тың автомобиль өндіру орталығы ретінде танымал. Пайдалы қазбаларға бай штат. Штатта мұнай, темір, табиғи газ, торф өндіріледі.<ref>[http://prousa.ru/michigan_economics Мичиган штатының экономикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530135452/http://prousa.ru/michigan_economics |date=2014-05-30 }}</ref> 2010 жылы Экономикалық анализ бюросының бағасы бойынша штаттың жиынтық ішкі өнімі $384,1 миллиард болған. == Галерея == <gallery> DowntownDetroit.jpg|Детройт қаласы Detroit Renaissance-Center.jpg|General Motors команиясының штаб-пәтері,Детройт қаласы Holland State Park.jpg|Мичиган көліндегі жағажай Mackinac Bridge Sunset.jpg|Көпір </gallery> ==Бауырлас аймақтары== * {{flagicon|JPN}} [[Сига Префектурасы]], [[Жапония]] * {{flagicon|PRC}} [[Сычуань]], [[Қытай]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} [[Санат:АҚШ штаттары]] 7crvz1r8foayvuve8ygqd1atg4zfmbr 3693550 3693546 2026-11-08T18:00:57Z Кабылбек Алихан 188060 Мичиган көлі штаттың батысында орналасқан 3693550 wikitext text/x-wiki {{АҚШ штаты |атауы = Мичиган |шынайы атауы = Michigan |ту = Flag of Michigan.svg |белгісі = Michigan state seal.png |карта = Map of USA MI.svg |лақапаты = «Ұлы көлдер штаты» |ұраны = |әні = |астанасы = [[Лансинг]] |ірі қаласы = [[Детройт]] |тұрғыны ={{өсім}} 9 895 622 |санақ жылы = 2013 |тығыздығы = 174 |тұрғыныОрны = 8 |ауданы = 250 493 км² |ауданыОрны = 11 |ендік1 = 41°41' |ендік2 = 47°30' |бойлық1 = 82°26' |бойлық2 = 90°31' |штат реті = 26 |штат стасусы = [[1837 жыл]] [[26 қаңтар]] |губернаторы = Рик Снайдер |уақыт белдеуі =UTC -5/жазда -4 |сайты = http://www.michigan.gov/ }} '''Мичиган''' ({{lang-en|Michigan}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың солтүстік-шығыс бөлігіндегі орналасқан штаты. Жер ауданы бойынша елде 11-орында, жер аумағы — 250 493 км². Халық саны бойынша 8-орында - 9 895 622 адам (2013). Әкімшілік орталығы — Лансинг қаласы, ең үлкен қаласы — [[Детройт]]. Басқа ірі қалалары — Грэнд-Рэпидс, Уоррен, Флинт, Стерлинг-Хайтс, Энн Арбор, Уэйн.<ref>[http://tonkosti.ru/%D0%9C%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BD Мичиган — негізгі курорттары, аралдары, қалалары, мұражайлары]</ref> ==Географиясы== Штаттың аумағының 41%-ы су бетіне тиесілі. Штаттың айналасында Ұлы көлдердің 4-і орналасқан — Жоғарғы, Мичиган, Гурон және Эри. Елдің 6 штатымен шектеседі: солтүстігінде — Жоғарғы және Гурон көлдері арқылы канадалық Онтарио провинциясымен, батысында — Мичиган көлі арқылы Иллинойс және Висконсин, оңтүстігінде — Огайо және Индиана штаттарымен. ==Этностық құрамы== * Ақтар — 78,9 % * Афроамерикандықтар — 14,2 % * Үндістер — 0,6 % * Азиялықтар — 2,4 % * Басқалары — 1,5 % ==Экономикасы== Штатта ішінде орналасқан [[Детройт]] қаласы әлемге АҚШ-тың автомобиль өндіру орталығы ретінде танымал. Пайдалы қазбаларға бай штат. Штатта мұнай, темір, табиғи газ, торф өндіріледі.<ref>[http://prousa.ru/michigan_economics Мичиган штатының экономикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530135452/http://prousa.ru/michigan_economics |date=2014-05-30 }}</ref> 2010 жылы Экономикалық анализ бюросының бағасы бойынша штаттың жиынтық ішкі өнімі $384,1 миллиард болған. == Галерея == <gallery> DowntownDetroit.jpg|Детройт қаласы Detroit Renaissance-Center.jpg|General Motors команиясының штаб-пәтері,Детройт қаласы Holland State Park.jpg|Мичиган көліндегі жағажай Mackinac Bridge Sunset.jpg|Көпір </gallery> ==Бауырлас аймақтары== * {{flagicon|JPN}} [[Сига Префектурасы]], [[Жапония]] * {{flagicon|PRC}} [[Сычуань]], [[Қытай]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} [[Санат:АҚШ штаттары]] tr3ocxhebtawur2x93cuhgd5zjbx9tk 3693552 3693550 2026-11-08T18:02:53Z Кабылбек Алихан 188060 Торф сөзінің қазақша баламасы Шымтезек 3693552 wikitext text/x-wiki {{АҚШ штаты |атауы = Мичиган |шынайы атауы = Michigan |ту = Flag of Michigan.svg |белгісі = Michigan state seal.png |карта = Map of USA MI.svg |лақапаты = «Ұлы көлдер штаты» |ұраны = |әні = |астанасы = [[Лансинг]] |ірі қаласы = [[Детройт]] |тұрғыны ={{өсім}} 9 895 622 |санақ жылы = 2013 |тығыздығы = 174 |тұрғыныОрны = 8 |ауданы = 250 493 км² |ауданыОрны = 11 |ендік1 = 41°41' |ендік2 = 47°30' |бойлық1 = 82°26' |бойлық2 = 90°31' |штат реті = 26 |штат стасусы = [[1837 жыл]] [[26 қаңтар]] |губернаторы = Рик Снайдер |уақыт белдеуі =UTC -5/жазда -4 |сайты = http://www.michigan.gov/ }} '''Мичиган''' ({{lang-en|Michigan}}) — [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың солтүстік-шығыс бөлігіндегі орналасқан штаты. Жер ауданы бойынша елде 11-орында, жер аумағы — 250 493 км². Халық саны бойынша 8-орында - 9 895 622 адам (2013). Әкімшілік орталығы — Лансинг қаласы, ең үлкен қаласы — [[Детройт]]. Басқа ірі қалалары — Грэнд-Рэпидс, Уоррен, Флинт, Стерлинг-Хайтс, Энн Арбор, Уэйн.<ref>[http://tonkosti.ru/%D0%9C%D0%B8%D1%87%D0%B8%D0%B3%D0%B0%D0%BD Мичиган — негізгі курорттары, аралдары, қалалары, мұражайлары]</ref> ==Географиясы== Штаттың аумағының 41%-ы су бетіне тиесілі. Штаттың айналасында Ұлы көлдердің 4-і орналасқан — Жоғарғы, Мичиган, Гурон және Эри. Елдің 6 штатымен шектеседі: солтүстігінде — Жоғарғы және Гурон көлдері арқылы канадалық Онтарио провинциясымен, батысында — Мичиган көлі арқылы Иллинойс және Висконсин, оңтүстігінде — Огайо және Индиана штаттарымен. ==Этностық құрамы== * Ақтар — 78,9 % * Афроамерикандықтар — 14,2 % * Үндістер — 0,6 % * Азиялықтар — 2,4 % * Басқалары — 1,5 % ==Экономикасы== Штатта ішінде орналасқан [[Детройт]] қаласы әлемге АҚШ-тың автомобиль өндіру орталығы ретінде танымал. Пайдалы қазбаларға бай штат. Штатта мұнай, темір, табиғи газ, шымтезек өндіріледі.<ref>[http://prousa.ru/michigan_economics Мичиган штатының экономикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140530135452/http://prousa.ru/michigan_economics |date=2014-05-30 }}</ref> 2010 жылы Экономикалық анализ бюросының бағасы бойынша штаттың жиынтық ішкі өнімі $384,1 миллиард болған. == Галерея == <gallery> DowntownDetroit.jpg|Детройт қаласы Detroit Renaissance-Center.jpg|General Motors команиясының штаб-пәтері,Детройт қаласы Holland State Park.jpg|Мичиган көліндегі жағажай Mackinac Bridge Sunset.jpg|Көпір </gallery> ==Бауырлас аймақтары== * {{flagicon|JPN}} [[Сига Префектурасы]], [[Жапония]] * {{flagicon|PRC}} [[Сычуань]], [[Қытай]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} [[Санат:АҚШ штаттары]] cs40cniysidhncjcjyakr02azxf70qn 0 515591 3693559 3528973 2026-11-08T18:08:56Z Кабылбек Алихан 188060 «сатып жіберген» қарапайым және дәл емес 3693559 wikitext text/x-wiki {{АҚШ штаты |атауы = Флорида |шынайы атауы = Florida |ту = Flag of Florida.svg |белгісі = Seal_of_Florida.svg |карта = Map of USA FL.svg |лақапаты = «Күнгей штат» |ұраны = |әні = |астанасы = [[Таллахасси]] |ірі қаласы = [[Джэксонвилл]] |тұрғыны ={{өсім}} 19 317 568 |санақ жылы = 2012 |тығыздығы = 136.4 |тұрғыныОрны = 4 |ауданы = 170 304 |ауданыОрны = 22 |ендік1 = 24°30' |ендік2 = 31° |бойлық1 = 79°48' |бойлық2= 87°38' |штат реті = 27 |штат стасусы = [[1845 жыл]] [[3 наурыз]] |губернаторы = Рик Скотт |уақыт белдеуі =UTC -5/жазда -4 |сайты = www.myflorida.com }} '''Флори́да''' ({{lang-en|Florida}}) — АҚШ-тың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі орналасқан штаты. Жер ауданы бойынша елде 22-ші орында - 170 304 км². Халық саны бойынша 4-орында - 19 317 568 адам (2012).<ref>[http://www.citypopulation.de/USA-Florida.html Florida (USA): State, Major Cities, Towns, Villages &amp; Places - Statistics &amp; Maps on City Population]</ref> Әкімшілік орталығы — [[Таллахасси]] қаласы, ең үлкен қаласы — [[Джэксонвилл]]. Басқа ірі қалалары — [[Тампа]], [[Сент-Питерсберг]], [[Орландо (Флорида)|Орландо]] және [[Хайалиа]].<ref>[http://florida-state.info/cities/ Штат Флорида (Florida), АҚШ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140518001625/http://florida-state.info/cities/ |date=2014-05-18 }}</ref> Әлемге әйгілі [[Майами]] курорттық қаласымен танымал. ==Тарихы== Аймақтың байырғы тұрғындары Тимукуа, Калуса және [[Семинолдар|Семинол]] ([[үндістер]]) халықтары болған. 1513 жылы, испандық конкистадор [[Хуан Понсе де Леон]] бұл аймаққа алғаш келіп, оны Испанияның иелігі ретінде жариялады. 1819 жылы Испания Флориданы Америка Құрама Штаттарына беру туралы келісімге қол қойды. 1845 жылы Флорида АҚШ-ның 27 штаты ретінде жарияланды. ==Этностық құрамы== 2010 жылғы халық санағы бойынша штатта: * 57,9% Ақтар * 22,5% Латын американдықтары * 16,0% Афроамерикандықтар * 2,4% Азиаттар * 0,4% Америкалық Үндістер тұрады. ==Экономика және туризм== [[File:Brickell1.JPG|thumb|left|230px|Брикелл-Америкадағы ең үлкен банктер орталығының бірі]] Штаттың ЖІӨ-і 2011 жыл бойынша $776,3 миллиард, салыстырмалы түрде бұл көрсеткіш Австралия елінің экономикасымен тең.Флорида штатында портты қалалар көп.Штаттың өндіріс саласында негізгі салалары-Цитрус өсіру,темекі және балық аулау. Туризм штаттың экономикасыда үлкен рөл атқарады.Майами,Майами-бич және Орландо қалаларында бүкіл әлемдегі адамдарды қызықтыратын Дисней және Юниверсал Студио парктері орналасқан.Атлант мұхитындағы жағажайлардың да туризмдегі маңызы зор. ==Қалалары== <center> <gallery widths=160px heights=120px> File:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |<center>[[Джэксонвилл]]</center> File:Biscayne Boulevard night 20101202.jpg|<center>[[Майами]]</center> File:Downtowntampa08.jpg|<center>[[Тампа]]</center> File:St Pete Skyline from Pier.jpg|<center>[[Сент-Питерсберг (Флорида)|Сент-Питерсберг]]</center> File:Orlando Skyline.jpg|<center>[[Орландо (Флорида)|Орландо]]</center> File:TallahasseeSkyline2.JPG|<center>[[Таллахасси]]</center> </center> </gallery> </center> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} [[Санат: АҚШ штаттары]] ouegilia086qjajjos3t11gm6q5mupt 3693562 3693559 2026-11-08T18:12:06Z Кабылбек Алихан 188060 Сөйлемді толықтырдым 3693562 wikitext text/x-wiki {{АҚШ штаты |атауы = Флорида |шынайы атауы = Florida |ту = Flag of Florida.svg |белгісі = Seal_of_Florida.svg |карта = Map of USA FL.svg |лақапаты = «Күнгей штат» |ұраны = |әні = |астанасы = [[Таллахасси]] |ірі қаласы = [[Джэксонвилл]] |тұрғыны ={{өсім}} 19 317 568 |санақ жылы = 2012 |тығыздығы = 136.4 |тұрғыныОрны = 4 |ауданы = 170 304 |ауданыОрны = 22 |ендік1 = 24°30' |ендік2 = 31° |бойлық1 = 79°48' |бойлық2= 87°38' |штат реті = 27 |штат стасусы = [[1845 жыл]] [[3 наурыз]] |губернаторы = Рик Скотт |уақыт белдеуі =UTC -5/жазда -4 |сайты = www.myflorida.com }} '''Флори́да''' ({{lang-en|Florida}}) — АҚШ-тың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі орналасқан штаты. Жер ауданы бойынша елде 22-ші орында - 170 304 км². Халық саны бойынша 4-орында - 19 317 568 адам (2012).<ref>[http://www.citypopulation.de/USA-Florida.html Florida (USA): State, Major Cities, Towns, Villages &amp; Places - Statistics &amp; Maps on City Population]</ref> Әкімшілік орталығы — [[Таллахасси]] қаласы, ең үлкен қаласы — [[Джэксонвилл]]. Басқа ірі қалалары — [[Тампа]], [[Сент-Питерсберг]], [[Орландо (Флорида)|Орландо]] және [[Хайалиа]].<ref>[http://florida-state.info/cities/ Штат Флорида (Florida), АҚШ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140518001625/http://florida-state.info/cities/ |date=2014-05-18 }}</ref> Әлемге әйгілі [[Майами]] курорттық қаласымен танымал. ==Тарихы== Аймақтың байырғы тұрғындары Тимукуа, Калуса және [[Семинолдар|Семинол]] ([[үндістер]]) халықтары болған. 1513 жылы, испандық конкистадор [[Хуан Понсе де Леон]] бұл аймаққа алғаш келіп, оны Испанияның иелігі ретінде жариялады. 1819 жылы Испания Флориданы Америка Құрама Штаттарына беру туралы келісімге қол қойды. 1845 жылы Флорида АҚШ-ның 27 штаты ретінде жарияланды. ==Этностық құрамы== 2010 жылғы халық санағы бойынша штатта: * 57,9% Ақтар * 22,5% Латын американдықтары * 16,0% Афроамерикандықтар * 2,4% Азиаттар * 0,4% Америкалық Үндістер тұрады. ==Экономика және туризм== [[File:Brickell1.JPG|thumb|left|230px|Брикелл-Америкадағы ең үлкен банктер орталығының бірі]] Штаттың ЖІӨ-і 2011 жыл бойынша $776,3 миллиард, салыстырмалы түрде бұл көрсеткіш Австралия елінің экономикасымен тең.Флорида штатында портты қалалар көп.Штаттың өндіріс саласында негізгі салалары-Цитрус дақылдарын өсіру,темекі және балық аулау. Туризм штаттың экономикасыда үлкен рөл атқарады.Майами,Майами-бич және Орландо қалаларында бүкіл әлемдегі адамдарды қызықтыратын Дисней және Юниверсал Студио парктері орналасқан.Атлант мұхитындағы жағажайлардың да туризмдегі маңызы зор. ==Қалалары== <center> <gallery widths=160px heights=120px> File:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |<center>[[Джэксонвилл]]</center> File:Biscayne Boulevard night 20101202.jpg|<center>[[Майами]]</center> File:Downtowntampa08.jpg|<center>[[Тампа]]</center> File:St Pete Skyline from Pier.jpg|<center>[[Сент-Питерсберг (Флорида)|Сент-Питерсберг]]</center> File:Orlando Skyline.jpg|<center>[[Орландо (Флорида)|Орландо]]</center> File:TallahasseeSkyline2.JPG|<center>[[Таллахасси]]</center> </center> </gallery> </center> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} [[Санат: АҚШ штаттары]] 7wu0qjjpskvxtflugvo5eu4un4av007 3693565 3693562 2026-11-08T18:14:24Z Кабылбек Алихан 188060 Жағажайлар мұхиттың ішінде емес жағалауында орналасады 3693565 wikitext text/x-wiki {{АҚШ штаты |атауы = Флорида |шынайы атауы = Florida |ту = Flag of Florida.svg |белгісі = Seal_of_Florida.svg |карта = Map of USA FL.svg |лақапаты = «Күнгей штат» |ұраны = |әні = |астанасы = [[Таллахасси]] |ірі қаласы = [[Джэксонвилл]] |тұрғыны ={{өсім}} 19 317 568 |санақ жылы = 2012 |тығыздығы = 136.4 |тұрғыныОрны = 4 |ауданы = 170 304 |ауданыОрны = 22 |ендік1 = 24°30' |ендік2 = 31° |бойлық1 = 79°48' |бойлық2= 87°38' |штат реті = 27 |штат стасусы = [[1845 жыл]] [[3 наурыз]] |губернаторы = Рик Скотт |уақыт белдеуі =UTC -5/жазда -4 |сайты = www.myflorida.com }} '''Флори́да''' ({{lang-en|Florida}}) — АҚШ-тың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі орналасқан штаты. Жер ауданы бойынша елде 22-ші орында - 170 304 км². Халық саны бойынша 4-орында - 19 317 568 адам (2012).<ref>[http://www.citypopulation.de/USA-Florida.html Florida (USA): State, Major Cities, Towns, Villages &amp; Places - Statistics &amp; Maps on City Population]</ref> Әкімшілік орталығы — [[Таллахасси]] қаласы, ең үлкен қаласы — [[Джэксонвилл]]. Басқа ірі қалалары — [[Тампа]], [[Сент-Питерсберг]], [[Орландо (Флорида)|Орландо]] және [[Хайалиа]].<ref>[http://florida-state.info/cities/ Штат Флорида (Florida), АҚШ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140518001625/http://florida-state.info/cities/ |date=2014-05-18 }}</ref> Әлемге әйгілі [[Майами]] курорттық қаласымен танымал. ==Тарихы== Аймақтың байырғы тұрғындары Тимукуа, Калуса және [[Семинолдар|Семинол]] ([[үндістер]]) халықтары болған. 1513 жылы, испандық конкистадор [[Хуан Понсе де Леон]] бұл аймаққа алғаш келіп, оны Испанияның иелігі ретінде жариялады. 1819 жылы Испания Флориданы Америка Құрама Штаттарына беру туралы келісімге қол қойды. 1845 жылы Флорида АҚШ-ның 27 штаты ретінде жарияланды. ==Этностық құрамы== 2010 жылғы халық санағы бойынша штатта: * 57,9% Ақтар * 22,5% Латын американдықтары * 16,0% Афроамерикандықтар * 2,4% Азиаттар * 0,4% Америкалық Үндістер тұрады. ==Экономика және туризм== [[File:Brickell1.JPG|thumb|left|230px|Брикелл-Америкадағы ең үлкен банктер орталығының бірі]] Штаттың ЖІӨ-і 2011 жыл бойынша $776,3 миллиард, салыстырмалы түрде бұл көрсеткіш Австралия елінің экономикасымен тең.Флорида штатында портты қалалар көп.Штаттың өндіріс саласында негізгі салалары-Цитрус дақылдарын өсіру,темекі және балық аулау. Туризм штаттың экономикасыда үлкен рөл атқарады.Майами,Майами-бич және Орландо қалаларында бүкіл әлемдегі адамдарды қызықтыратын Дисней және Юниверсал Студио парктері орналасқан.Атлант мұхиты жағалауындағы жағажайлар да туризмдегі маңызы зор. ==Қалалары== <center> <gallery widths=160px heights=120px> File:Friendship_Fountain_at_Night.JPG |<center>[[Джэксонвилл]]</center> File:Biscayne Boulevard night 20101202.jpg|<center>[[Майами]]</center> File:Downtowntampa08.jpg|<center>[[Тампа]]</center> File:St Pete Skyline from Pier.jpg|<center>[[Сент-Питерсберг (Флорида)|Сент-Питерсберг]]</center> File:Orlando Skyline.jpg|<center>[[Орландо (Флорида)|Орландо]]</center> File:TallahasseeSkyline2.JPG|<center>[[Таллахасси]]</center> </center> </gallery> </center> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} [[Санат: АҚШ штаттары]] 3pozzj97xxvntbsd99kh3fwtguvs363 0 516727 3693448 3641257 2026-11-08T14:51:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693448 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Ньоро |төл атауы = баньоро |сурет = Cultural attire for dancers in banyoro western uganda.JPG |сурет тақырыбы = |саны = 1,5 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Уганда}} |саны1 = 1,2 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Конго Демократиялық Республикасы}} |саны2 = 250000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[руньоро тілі]] |діні = дәстүрлі діни нанымдар, [[христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Ньоро''' (''баньоро'') — [[Уганда]] Республикасындағы [[Альберт]] көлінің бойын мекендейтін банту тобының халқы. Халқы 1,5 миллионнан астам (2022 жылғы бағалау), оның ішінде Конго Демократиялық Республикасында шамамен 250 000 адам.<ref>Ньоро https://bigenc.ru/c/n-oro-ac9246{{Deadlink|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тілі == Тілі - [[руньоро тілі]], [[банту тілдері]]нің тобына жатады. Тілі мен мәдениеті жағынан [[баторо]] және [[баньянколе]] халықтарына жақын.<ref>Ньоро https://megabook.ru/article/%D0%9D%D1%8C%D0%BE%D1%80%D0%BE</ref> Жазуы (XIX ғасырдың аяғынан бастап) [[латын әліпбиі]]не негізделген. == Діні == Ньоро арасында жергілікті дәстүрлі діни нанымдар сақталған, христиан діні де тараған.<ref>Значение слова НЬОРО в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1842992.html</ref> == Тарихы == 15 ғ-да ньоро Буньора мемлекетін құрды, ал 1896 ж. Британияның ықпалдығындағы Уганданың құрамына кірді.<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том</ref>. == Кәсібі == Дәстүрлі кәсібі – мал өсіру (зебу-санга) және қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (құмай, ямс, тәтті картоп, банан, отарлау кезінде – шай, мақта). Ньоролар – шебер ұсталар мен құмырашылар, геометриялық өрнектелген ыдыстар жасайды (көбінесе ер адамдар). Төсек тоқу, үйге арналған әшекей бұйымдар жасау дамыған.<ref>Народы и культуры Ньор https://travel-journal.ru/ethno/41/1108/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021055051/https://travel-journal.ru/ethno/41/1108/ |date=2019-10-21 }}</ref> == Өмір салты == Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін рулық тайпалық топтар құрайды. Олар - краалда тұрады. Тұрғын үйлері дөңгелек пішінді. Дәстүрлі киімдері - бұл белге немесе иыққа айналатын былғары немесе талшық жамылғы.<ref>народы мира / Ньоро http://www.etnolog.ru/people.php?id=NORO</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Уганда халықтары]] gf7mq57vivitsyp045weuyqfaar349m 0 523665 3693590 3436788 2026-11-08T21:11:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693590 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Осетиндер |төл атауы = {{lang-os|ирæттæ, дигорæнттæ}} |сурет = Ossetian mosaic.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 650 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Ресей}} |саны1 = 528 500 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Сирия}} |саны2 = 50 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Түркия}} |саны3 = 20 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Грузия}} |саны4 = 14 385 (2014) |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Өзбекстан}} |саны5 = 8 100 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Украина}} |саны6 = 4 834 (2001) |түсініктемелер6 = |аймақ7 = {{Байрақ|Әзербайжан}} |саны7 = 4 200 |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[осетин тілі]] |діні = [[Православ шіркеуі|православие]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Осетиндер''' ({{lang-os|ирæттæ, дигорæнттæ}}) — [[Солтүстік Осетия|Солтүстік Осетия-Алания]] және [[Оңтүстік Осетия]] халқы. Солтүстік Осетиядағы халық саны 459,7 мың адам. (2010, санақ), Оңтүстік Осетия – 46 мың адам. (2012 жылғы ресми деректер бойынша). Негізгі субэтникалық топтар – ирондар мен дигорлар. Олар сондай-ақ [[Мәскеу]]де (11,3 мың адам), Кабардин-Балқарда (9,1 мың адам), Ставрополь өлкесінде (8 мың адам) және Ресейдің басқа аймақтарында (Ресейдегі жалпы саны 528,5 мың адам), [[Түркия]]да, [[Сирия]]да, [[Франция]]да, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-та, [[Канада]]да және т.б. тұрады. Жалпы саны шамамен. 650 мың адам.<ref>{{cite web|url=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2800171|title=Үлкен Ресей энциклопедиясы 2004–2017|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> == Этнонимі == «Осетиндер» этнонимі «Осетия» атауынан шыққан, ол орыс тілінде Алания мен Осетияның грузин атауынан шыққан - груз. ოსეთი, «осетиндер». Өз кезегінде, «Осети» аландар мен осетиндердің грузин атауынан – «оси», «овси» (груз. ოსები) және грузин топоформант «-ети» деген сөзден жасалған. Орыс тілінен «осетиндер» этнонимі әлемнің басқа тілдеріне енді.<br /> Грузиннің «оси» немесе «овси» атауы аландардың бір бөлігінің - «Асы» атауынан шыққан.<ref>{{cite web|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/%D0%9E%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%8B#mw-header|title=Осетиндер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> == Тілдері == Осетин тілі Үнді-еуропалық тілдер жанұясының иран тобы осетин тілінде сөйлейді. Реформаланған кириллицаға негізделген осетин тілінің жазуы 1923 жылға дейін пайдаланылды, содан кейін латын тіліне аударылып, қайтадан орыс (кириллица) графикасының базасына қайтарылды (1938). 1938 жылы Оңтүстік Осетияда осетин тілі үшін қысқа уақыт ішінде грузин графикасы енгізілді. 1954 жылы орыс (кириллица) графикасына негізделген бірыңғай осетин жазуы қалпына келтірілді. Осетин тілі екі негізгі диалектіге бөлінеді: ирон және дигор. Жазу екі диалектінің негізінде пайда болып дамыды, ол осетин әдеби тіліні екі нұсқасының – ирон және дигор тілінің негізіне айналды.<ref>{{кітап|авторы=Э.Д. Сүлейменова, Д.Х. Ақанова, Н.Ж. Шаймерденова|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=«Қазақстан тілдері: әлеуметтік лингвистика анықтамалығы» |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= |баспасы=«Издательство Золотая Книга» ЖШС |жыл=2020 |томы= |беттері=167-169 |барлық беті=480 |сериясы= |isbn=978–601–7988-21-0|тиражы= }}</ref> == Діні == Солтүстік осетиндердің жартысынан астамы [[Православ шіркеуі|православиеліктер]] болып саналады. Басқа аз бөлігі [[христиандық]]қа дейінгі діннен тамыр алатын дəстүрлі осетиндік наным-сенімдерге берілген. Бір бөлігі сүннит исламды ұстанады.<ref>{{кітап|авторы=ЭТНОСАЯСИ СӨЗДІК | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан этносаясаты мен тәжірибесінің терминдері мен ұғымдары |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Нұр-Сұлтан |баспасы= |жыл=2020|томы= |беттері=157|барлық беті=193|сериясы= |isbn=978-601-287-224-8|тиражы= }}</ref> [[Сурет:Ramonov vano ossetin northern caucasia dress 18 century.jpg|нобай|оңға|200px|18 ғасыр костюміндегі Солтүстік Кавказ осетині]] == Тарихы == Осетиндер Солтүстік Кавказды ежелден мекендеген тайпалармен және осында келген [[скиф]]термен (б.з.б. 8-7 ғасырлар), [[сармат]]тармен (б.з.б. 4-1 ғасырлар), әсіресе [[алан]]дармен (б.з.1 ғасырдан бастап.) тығыз байланысты. Ертедегі грузин деректерінде, орыс жазбаларында ясы (яс) атауымен белгілі алан тайпалық одағы осетиндердің ұлт болып қалыптасуына шешуші рөл атқарды. 13-ғасырда алан мемлекетін түркі-моңғодар талқандады. Кейіннен Орталық Кавказдың солтүстік беткейінде төрт ірі тайпадан тұратын қауымдар құрылды. 1774 ж. Солтүстік Остетия, 1801 ж. Оңтүстік Остеия (Грузия құрамында) Ресейдің қол астына қарады. <br /> Осетияда байырғы халықтың өтініші бойынша осетиндердің атын аландар деп өзгерту мәселесі талай рет көтерілді. 1992 жылы Солтүстік Осетияның ақсақалдар кеңесінде Солтүстік Осетияны Алания, осетиндерді - Аландар деп атау туралы шешім қабылданды. == Кәсібі == Ежелгі заманнан бері осетиндердің негізгі кәсібі [[мал шаруашылығы]] мен [[егіншілік]] болды. Жазықта [[жүгері]], [[тары]], [[бидай]], [[арпа]] өсірілді. Бірте-бірте адамдар [[картоп]] өсірумен және бау-бақшамен айналыса бастады. Жазық жердегі шаруашылықтың дәстүрлі жүйесі үш танапты жүйе. Таудағы негізгі құрал – қос өгіз тартқан темір тісті соқа, жазықта 8-10 өгіз сүйреткен ауыр соқадан тұрды. Тауда мал жайылып, [[ешкі]], [[қой]], ірі қара өсірілді, ал жазық жерлерде ірі қара мен жылқы шаруашылығы басым болды. Мал шаруашылығы ауылдық жерлерде тұратын осетиндерді әлі күнге дейін шикізатпен, азық-түлікпен қамтамасыз етеді. Тұрмыстық өнеркәсіп пен қолөнер дамыды – мата, қой терісін жасау, жиһаз, ыдыс-аяқ жасау, ағаш және тас ою, ұсталық, зергерлік бұйымдар, кесте тігу, т.б. Осетиндер арасында ең танымал және кең таралған қолөнердің бірі - кілем тоқу. Осетин кілемдері керемет сапасымен және талғампаз өрнектерімен танымал. Тоқу және кесте тігу де кең таралған халықтық қолөнер болып табылады. Осетин қауымының әйелдері орамал (русшон), шұлық, қолғап және ұлттық киім сияқты әртүрлі бұйымдарды шебер жасайды. Ұсталық өнер де маңызды орын алады. Ұсталар пышақ, қару-жарақ, зергерлік бұйымдар, тұрмыстық заттар сияқты түрлі металл бұйымдарды шебер жасайды. Ағаш өңдеу де осетин мәдениетіндегі маңызды халықтық қолөнер болып табылады. Шеберлер жиһаз, ыдыс-аяқ, ойыншықтар, сәндік бұйымдар сияқты ағаштан түрлі бұйымдар жасайды.<ref>{{cite web|url=http://www.etnolog.ru/people.php?id=OSET|title=Әлем халықтары/Осетиндер|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> == Тұрмыс салты == Осетин қоғамы бірнеше әлеуметтік топтарға бөлінді. Осетиндердің өмірі көптеген ежелгі қоғам қалдықтарын сақтап қалды. Татуласу кінәлі тараптың көп мөлшерде мал мен құнды заттарды төлеуімен және зардап шеккендерді емдеу үшін «қан дастарханын» құрумен аяқталды. Қонақжайлылық, бауырластық, өзара көмек көрсету т.б.әдет-ғұрыптары Солтүстік Кавказдың басқа халықтарынан ерекшелінбейді. Барлық мәселелер отбасылық кеңесте шешілді. Әдетте жасы үлкені маңызды болды. Міндеттерді әйелдер арасында оның әйелі немесе үлкен әйел бөлді. Онда патриархалдық принциптер: кішінің үлкенге сөзсіз бағынуы, әйелдердің құқықтарының болмауы. Сонымен бірге матриархаттың көптеген элементтері сақталған. Қарт әйел ерекше құрметке ие болды. Үлкен әйел отбасылық және қоғамдық мерекелердің басшысы болды.<ref>{{кітап|авторы=В.А.Тишков |бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Дүние жүзіндегі халықтар мен діндер. Энциклопедия. |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Москва |баспасы=Үлкен Ресей энциклопедиясы |жыл=1999 |томы= |беттері=401-404 |барлық беті=930 |сериясы= |isbn=5-85270-155-6 |тиражы=100 000 }}</ref> === Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары === Осетиндер ауылдарда немесе бөлек үйлерде шашыраңқы өмір сүреді. Ауылды «кау» деп атайды. Бұл ауылдар әдетте шағын және бір-біріне жақын орналасқандықтан, оларды бір елді мекен деп ойлауға болады. Әр ауыл әдетте сол жерде тұратын отбасының атымен аталады. Биік тауда үйлердің бәрі тастан тұрғызылған, тастар жай ғана бірінің үстіне бірі төселген, соған қарамастан бұл қабырғалар өте берік және бірнеше ұрпаққа қызмет етеді. Ауылдағы үйлер шашыраңқы, бірақ көбінесе төрт-бес үй бір ортақ бекініспен, яғни мұнарасы бар қабырғамен қорғалған. Үйлердің биіктігі екі жарым метрге әрең жетеді, олар екі қабатқа бөлінген, төменгі қабаты мал ұстауға арналған, ал жоғарғы қабаты адамдар тұратын жер. Тау етегінде орналасқан ауылдардың үйлері ағаштан салынған. Олар әдетте қызыл ағаштан тұрғызылған, сабанмен қапталған және жөке ағашымен безендірілген. Кейде тауларда ағаш үйлер де бар, олар қарағай бөренелерінен жасалған. Кабарда жазығы мен Владикавказ маңындағы ауылдардағы үйлер сазбен майланған және сабанмен жабылған. Тауларда, әр ауылда биіктікте бір немесе бірнеше мұнаралар бар, олар күтпеген жерден шабуыл жасалған жағдайда пана болады. Әйелдер мен балалар төменгі қабатты паналайды, ал барлық ерлер қару-жарақпен жоғарғы қабаттарға орналасып, сол жерден мылтық атып, баспалдақпен ғана жететін есікті бұзбақ болған жауларға тас лақтырады. Өзендерге жақын орналасқан осетин ауылдары көп емес, олардың барлығы әдетте өзен арналарының үстінде, тау шыңдарынан ағып жатқан шағын бұлақтарға жақын орналасқан. Әрбір ауқатты адамның өзіне арналған бір үйі, келушілерге арналған басқа үйі, ал үшіншісі үй шаруашылығы мен асханасы орналасқан. Бірінші үйде қабырғаға ілінген қару-жарақ бар, ошағы бар бөлмеде ағаш орындықтар бар, оларда көрпелер, жастықтар мен киіз кілемдер орналастырылған. Жастықтар мен матрацтар жүнмен толтырылған, байлардың төсек-орындары парсы мақта матасынан тігілген, сондай-ақ жібек және басқа да маталардан жасалған. Бөлменің ортасында үш аяқты аласа дөңгелек ағаш үстел бар.<ref>{{cite web|url=http://www.etnosy.ru/node/523|title=Бларамберг Иоганн. Осетияның сипаттамасы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі киімдері === Осетин ерлерінің ұлттық киімі «уртыхь» деп аталады. Ол әртүрлі элементтерден тұрады, соның ішінде халат, шалбар, белдік және бас киім. «Уртыхь-джамат» деп аталатын шапанның пішіні мен ұзындығы ерекше, әдетте тізеге дейін жетеді. Ол жүннен немесе табиғи мақтадан жасалуы мүмкін, сонымен қатар кесте және өрнектермен безендірілуі мүмкін. «Куанты» деп аталатын панталондар әдетте төменгі жағында тарылады және олар кестемен безендірілуі мүмкін. Ер адам костюмінің негізгі бөліктерінің бірі - бас киім. Осетиндер қара барқыт матадан тігілген «папаха» деп аталатын кең жұмсақ қалпақ киеді. Папаханың төбесі алтын немесе күміс түймелермен безендірілген. Ұлттық осетин әйелдерінің киімі «згоны» деп аталады. Ол сондай-ақ көйлек, шапан, белдік және бас киім сияқты бірнеше элементтерден тұрады. «Кхуркхун» деп аталатын көйлек әртүрлі стильдер мен ұзындықтарда келеді және түрлі-түсті немесе кестелі болуы мүмкін. «Згоны» деп аталатын шапан жүн немесе жібек матадан сәндік өрнектермен тоқылатын плащ немесе жартылай мантияның бір түрі. «Мальхаф» деп аталатын әйелдер бас киімі осетин әйелдерінің костюмінде маңызды рөл атқарады. Бұл басына тағылатын және кестемен немесе шілтермен безендірілген кең жібек орамал. Мальхаф әртүрлі түстер мен үлгілерде болуы мүмкін, ал оның пішіні Осетияның әртүрлі аймақтарында әртүрлі болуы мүмкін.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/osetini/nacionalnie-kostumi|title=Дәстүрлі киімдері|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> === Дәстүрлі тағамдары === Осетия асханасының ең танымал тағамдарының бірі - «бәліштер» немесе «осетин бәліштері». Олар ұн, май, су және тұздан тұратын арнайы қамырдан жасалады. Бәлішті толтыру әртүрлі болуы мүмкін: тартылған ет, картоп, саңырауқұлақ, ірімшік және шөптер. Олардың пеште пісірілген және өзіне тән хош иісі мен дәмі бар. [[Сурет:Ossetian pirogi are put in the center of festive table.jpg|нобай|оңға|200px|Мерекелік дастарханның ортасында осетин пирогтары]] Осетин асханасының тағы бір дәстүрлі тағамы - «хинкали». Бұл қамырдың жұқа қабатынан дайындалатын тұшпара түрі, оның ішінде фарш (әдетте қой немесе сиыр еті) пияз және дәмдеуіштер қосылған. Хинкали әдетте соустармен немесе қаймақпен бірге беріледі және осетин мерекелік үстелінің негізгі тағамы болуы мүмкін. Осетия асханасында ет маңызды рөл атқарады, ал осетиндер көбінесе ет тағамдарын ашық отта немесе пеште дайындайды. Сондай тағамдардың бірі «циплони харбеку». Ет дәмдеуіштерге, жеміс шырындарына және пияз шырынына маринадталған, содан кейін ашық отта пісірілген. Осетиндер де өз тағамдарында көкөністер мен шөптерді көп пайдаланады. Картоп - осетин тағамдарындағы ең көп таралған көкөністердің бірі. Ол әртүрлі тағамдарды, соның ішінде пісірілген картоп котлеттерін дайындау үшін қолданылады. Тағы бір танымал тағам - «Адыге ірімшігі» - сиыр сүтінен жасалған ірімшік, жұмсақ және нәзік дәмі бар. Осетин асханасы сүт өнімдерінің көптігімен де танымал. Матсони және тархун сияқты ашытылған сүтті сусындар - осетин диетасының ажырамас бөлігі. Әртүрлі соустар мен дәмдеуіштер де осетин тағамдарының маңызды элементі болып табылады. Дәмі мен хош иісін қосу үшін тағамдарға сарымсақ пен кинза және ақжелкен сияқты шөптер жиі қосылады. Сонымен қатар, осетин тағамдарындағы танымал тұздық - қызанақ, пияз, шөптер мен дәмдеуіштерден дайындалған «сатцибели».<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/osetini/tradicionnaya-kuhnya|title=Дәстүрлі тағамдары|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> === Фольклоры === [[Сурет:Caucasian dancer Alexander Dzusov.jpg|нобай|оңға|200px|]] Осетин фольклорының негізгі аспектілерінің бірі - батырлар, шайқастар, адам даналығы және мифологиялық жаратылыстар туралы әңгімелейтін халық ертегілері мен аңыздар. Хэскорлар (осетин рыцарлары), Ямбато және Аламдени сияқты батырлардың ерлігі мен батылдығы туралы осетин аңыздары таңғажайып шытырман оқиғалар мен ерліктерді сипаттайды. Бұл ертегілер көбінесе осетин ұжымдық санасы үшін маңызды болып табылатын батылдық, ар-намыс және әділдік құндылықтарын бейнелейді. Осетин фольклорында музыка мен ән де маңызды орын алады. «Падари» деп аталатын осетин халық әндері көбінесе сопрано немесе баритонмен орындалады. Олар осетин өмірінің әртүрлі көрністерін көрсетеді, соның ішінде махаббат, табиғат, патриотизм және діни тақырыптар. Бұл әндердің әуендері мұңды, жанды немесе жігерлі болуы мүмкін және көбінесе дульцимер немесе чарпа сияқты ұлттық музыкалық аспаптармен сүйемелденеді. Осетин фольклорында би де маңызды орын алады. Ең танымал билердің бірі - жұппен орындалатын және динамикалық бәсекелестік пен шайқас символикасын бейнелейтін «Симанто» биі. Бұл би кезінде ерлер мен әйелдер күрделі қадамдар мен айналдыруларды орындау арқылы өздерінің ептілігі мен сымбаттылығын көрсетеді. Осетин фольклоры қазіргі мәдениетте тірі және өзекті болып қала береді. Көптеген суретшілер, музыканттар мен жазушылар осетин фольклорынан шабыт алып, оны өз шығармаларында бейнелейді. Сонымен қатар, фестивальдер, концерттер және басқа да мәдени іс-шаралар өткізетін осетин фольклорын сақтауға және насихаттауға арналған ұйымдар мен қорлар бар.<ref>{{cite web|url=https://obychai-i-tradicii.ru/narodi-rossii/osetini/folklor|title=Әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер. Фольклор|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-02-24 |lang=}}</ref> == Қазақстандағы осетиндер == Қазақстанның осетин диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: *1970 жылы - 3 491 адам; *1979 жылы - 4 029 адам; *1989 жылы - 4 209 адам; *1999 жылы - 2 039 адам; *2009 жылы - 1 326 адам.<ref>{{кітап|авторы= Бас.ред. Ж.Н.Тойбаева./Құраст.Ғ.Жандыбаев., Г.Егеубаева|бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Қазақстан халқы. Энциклопедия |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=«Қазақ энциклопедиясы» |жыл= 2016|томы= |беттері=354-355 |барлық беті= |сериясы= |isbn=978-601-7472-88-7 |тиражы= }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сыртқы сілтемелер== * http://www.anaga.ru/osetiny.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140816224031/http://www.anaga.ru/osetiny.html |date=2014-08-16 }} * https://web.archive.org/web/20141108195921/http://ossetians.com/rus/news.php?newsid=751 {{Еуропа халықтары}} [[Санат:Ресей халықтары]] [[Санат:Кавказ халықтары]] [[Санат:Осетиндер]] rc9ad2qso5rvaclb6mnspm739200uhf 0 523713 3693598 3364464 2026-11-08T22:54:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693598 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Пабло Сабалета |толық аты =Пабло Хавьер Сабалета |лақап аты = |сурет = Hertha BSC vs. West Ham United 20190731 (127).jpg |туған күні = 16.01.1985 |туылған жері = [[Буэнос-Айрес]], [[Аргентина]] |азаматтығы = {{flagicon|Argentina}} [[Аргентина]], {{flagicon|Spain}} [[Испания]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |бойы = 1.80 см |салмағы = 74 кг |позиция = Оң қапталдағы қорғаушы, жартылай қорғаушы |қазіргі клуб = {{flagicon|England}} [[Манчестер Сити]] |номерi = 5 |клубтары = {{футбол карьерасы |2002—2005|{{flagicon|Argentina}} [[Сан-Лоренсо де Альмагро|Сан-Лоренсо]]|66 (8) |2005—2008|{{flagicon|Spain}} [[Эспаньол]]|80 (3) |2008—2017|{{flagicon|England}} [[Манчестер Сити]]|230 (9) |2017—|{{flagicon|England}} [[Вест Хэм Юнайтед]] |63 (0)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2008|{{flagicon|Argentina}} Аргентина (олимп)|6 (0) |2005—|{{футбол|Аргентина}}|58 (0)}} |сурет ені=250px}} '''Пабло Хавьер Сабалета''' ([[Испан тілі|исп.]] ''Pablo Javier Zabaleta''; [[1985 жыл|1985 жылы]] [[16 қаңтар|16 қаңтарда]] [[Буэнос-Айрес]] қаласында [[Аргентина]]да туылды) — аргентиналық футболшы, «[[Манчестер Сити]]» футбол клубы мен [[Аргентина Ұлттық футбол құрамасы|Аргентина ұлттық құрамасының]] қорғаушысы. [[2008 жыл|2008 жылғы]] [[Олимпиада ойындары|Олимпиаданың]] [[чемпион]]ы. == Мансабы == [[Сурет:Zabaleta Capitan.PNG|нобай|солға|[[Манчестер Сити]]дің капитаны ретінде]] Сабалета жалпы «Сан-Лоренсо де Альмагро» клубының тәрбиеленушісі, [[2002 жыл|2002 жылы]] клубпен алғаш кәсіпқой келісімшартқа қол қойды. Алғашқы маусымында «Сан-Лоренсо де Альмагромен» Оңтүстік Америка кубогін жеңіп алды. 14 жасынан бастап Аргентинаның әр түрлі жастағы құрамаларына қатыса бастады. Сабалета 20 жасқа дейінгі Аргентина құрамасының капитаны атанып, [[2005 жыл|2005 жылы]] Нидердандыдағы жастар әлем чемпионатын ұтып алды. [[2005 жыл|2005 жылы]] әлем чемпионатындағы жеңістен кейін, Сабалета испаниялық «Эспаньол» клубына 3 млн. долларға сатылды. Клубпен 5 жылдық контракқа қол қойып, ресми ойыншысы атанды. Алғашқы маусымнан-ақ Сабалета клубтың негізгі құрамына ілігіп, [[2006 жыл|2006 жылы]] Испания кубогін ұтып алды. Бірақ 2006/07 маусымда УЕФА кубогінің финалындағы «Севилье» клубына қарсы ойында жарақаттанып, маусымның көп бөлігін жіберіп алды. [[2005 жыл|2005 жылы]] [[3 қыркүйек|3 қыркүейкте]] алғаш рет Аргентинаның негізгі құрамасы үшін, [[2006 жыл|2006 жылдың]] әлем чемпионатының іріктеу ойындарында Парагвайға қарсы ойында алаға шықты. Алайда чемпионатын өзіне бас бапкер [[Хосе Пекерман]] алмауды жөн көрді. Пекерманның орнына Альфио Басиле келгенде Сабалета құрамаға жиі шақырылып жүрді. Бірақ [[Диего Марадона]] келгенде тіпті негізгі құрамдағы орнынан айырылып қалды. [[Сурет:Germany and Argentina face off in the final of the World Cup 2014 -2014-07-13 (38).jpg|нобай|оңға|Әлем чемпионатының финалы: Германия мен Аргентина]] [[2008 жыл|2008 жылы]] [[Пекин |Пекиндегі]] [[Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындарында]] Сабалета Аргенитаның басты қорғаушыларының бірі болды. Аргентиналықтар алтын медальдарды ұтып, бірде бір рет жеңілмей, тек қана екі рет қана голды жіберіп алды. [[2008 жыл|2008 жылы]] [[31 тамыз|31 тамызда]] Сабалета «[[Манчестер Сити]]ге» 6,45 млн.фунтқа көшіп, 5 жылдық контракқа қол қойды. Оның айтуы бойынша Англияда ойнағанды бұрыннан армандап жүр екен. 2008/09 маусымда Марка Хьюзаның командасында негізгі қорғаушы болып жүрді, бірақ Сити [[Джолеон Лескот]], [[Коло Туре]] және [[Майки Ричард]]ты сатып алғандықтан, 2009/10 маусымла қосалқы ойыншылардың бірі болып қалды. == Жетістіктері == * Олимпиада чемпионы: 2008 * Премьер-Лиганың чемпионы: 2013/14 * Англия Кубогінің иегері: 2014 == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mcfc.co.uk/Players/Defenders/Pablo-Zabaleta «Манчестер Ситидің» ресми сайтында профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907185944/http://www.mcfc.co.uk/Players/Defenders/Pablo-Zabaleta |date=2015-09-07 }} * [https://web.archive.org/web/20141109110037/http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=41964.html soccerbase сайтында статистикасы] * [http://www.championat.com/football/_england/386/player/5931.html Чемпионат.com сайтында статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515154302/http://www.championat.com/football/_england/386/player/5931.html |date=2015-05-15 }} [[Санат:Аргентина футболшылары]] [[Санат:Манчестер Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Манчестер Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары]] [[Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Аргентина Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] h88l1moiupgvb8watlc25qw2ynn2zqv 0 531450 3693626 3569838 2026-11-09T02:40:41Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693626 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Пи өмірі |Шынайы атауы = Life of Pi |Суреті = |Сурет ені =270px |Жанры = [[драма]], [[шытырман оқиғалы фильм]] |Режиссёрі = [[Энг Ли]] |Продюсері = Энг Ли, Джил Неттер |Сценарист = Дэвид Мэги, Янн Мартел |Актерлер = |Операторы = [[Клаудио Миранда]] |Композиторы = [[Майкл Данна]] |Компания = Fox 2000 Pictures<br>Dune Entertainment<br>Haishang Films<br>Rhythm and Hues |Бюджеті = 120 млн [[$]] |Түсім = 609 016 565 [[$]]<ref name="Boxofficemojo">{{cite web|title=Life of Pi|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=lifeofpi.htm|publisher=[[Box Office Mojo]]|accessdate=2013-02-15|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Ge9S7QHf?url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=lifeofpi.htm|archivedate=2013-05-16}}</ref> |Мемлекет = {{USA}}<br>{{TWN}} |Тілі = |Ұзақтығы = 127 мин |Жыл = 2012 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0454876 |Сурет атауы=}} '''Пи өмірі''' — [[Янн Мартел]]дің осы аттас романы бойынша түсірілген фильм. Басты рөлдерде: Сурадж Шарма , Ирфан Кхан , Табу , Рейф Сполл , Жерар Депардье , Адиль Хуссэйн Әлемдік премьера: 28 қыркүйек 2012 Қазақстандағы премьера: 1 қаңтар 2013 Жас шектеуі:PG - Ата-аналардың қадағалауы ұсынылады == Сюжеті == Писин өзінің өмір жолын таңдау үшін діндерді,өмірге деген көзқарастарын сан мәрте рет өзгертеді.Үндістандағы дағдарыстың кесірінен Писин отбасымен өзге елге қоныс аударуға мәжбүр болады.Мұхиттағы қолайсыз жағдайдың кесірнен ол жақындарынан айырылып,ашық мұхиттың ортасында кішкентай қайық үстінде қаһарлы бенгаль жолбарысымен қалады.Осы уақыт аралығында жануармен адам бірігіп тіршілік ете бастайды.Ойындағы сан түрлі сауалдың жауабын Пи суда ұзақ уақыт жүрп тапқандай болады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20220527121226/https://old.kinostan.kz/film/view?id=108 Рецензиялар] {{бастама}} {{Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Энг Ли фильмдері]] [[Санат:АҚШ шытырман оқиғалы фильмдері]] [[Санат:АҚШ драма-фильмдері]] [[Санат:IMAX фильмдері]] [[Санат:20th Century Fox фильмдері]] [[Санат:Жануарлар жайлы фильмдер]] [[Санат:Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] anc8j1vzjrt9a1h88r1x6wk27v30l2l 0 534724 3693600 2979170 2026-11-08T22:56:59Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693600 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Павел Ведута |Туған күні = 04.07.1906 |Марапаттары = 2 рет Ленин ордені, 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордені және медальдар }} '''Павел Филиппович Ведута''' ''(04.07.1906 ж. дүниеге келген)'' Социал [[Еңбек ері]] атағын 2 рет алған (1949, 1958), [[УССР]] [[Одесса]] обылысы Березов ауданы [[КОКП]] 22 съезі атындағы колохоздың председателі (1954 жылдан). 1952 жылдан [[КОКП]] мүшесі. Павел басқарған колхоз - Одесса обылысындағы ең озық шаруашылықтардың бірі. Бұл колхоз бидайдың әр гектарынан 30 ц, қант қызылшасынан 400 ц-ден өнім жинады. Павел - 6 және 7-сайланған УССР Жоғарғы Советінің депутаты, 2 рет Ленин ордені, 2 рет Қызыл Ту ордені және медальдармен марапатталды.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} * [https://web.archive.org/web/20160304203206/http://www.warheroes.ru:8080/hero/hero.asp?Hero_id=18030]. {{ref-ru}} [[Санат:1906 жылы туғандар]] [[Санат:КСРО тұлғалары]] [[Санат:Екі мәрте Социалистік еңбек ерлері‎]] [[Санат:1987 жылы қайтыс болғандар]] fearfqi25luifsqrw3dso9no3j4lhao 4 537752 3693696 3693173 2026-11-09T05:00:37Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3693696 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|edit count}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>). == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500–999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000–2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500–4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000–9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000–24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000–49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000–99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="97460" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 97 460] | data-sort-value="1125" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1125] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="90605" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 90 605] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86623" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 623] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84063" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55571" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 571] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="49991" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 49 991] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="43898" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 43 898] | data-sort-value="67" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 67] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="26184" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 26 184] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="24149" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 24 149] | data-sort-value="249" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 249] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="21403" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 21 403] | data-sort-value="36" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 36] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17296" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 296] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16090" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 090] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13771" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 771] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11776" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 776] | data-sort-value="63" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 63] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10239" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8399" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8399] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8286" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8286] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="8060" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8060] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7510" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7510] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5226" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5226] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4548" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4548] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4489" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4489] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3914" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3914] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3834" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3834] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3148" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="3058" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 3058] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2685" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2685] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2185" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2185] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1833" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1833] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Wikuiser|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1632" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1632] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="1585" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 1585] | data-sort-value="21" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1583" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1583] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1225" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1225] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1215] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1059" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1059] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="1046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 1046] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="753" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 753] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="731" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 731] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="698" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="637" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 637] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="632" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="625" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 625] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="577" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 577] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Almatrkh}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatrkh}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |234 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] 33pa133cps71uxg4kjsh3qo0f1314hv 0 541441 3693408 3608335 2026-11-08T12:24:38Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693408 wikitext text/x-wiki '''Николай Афанасьевич Крючков''' (24 желтоқсанда 1910 (6 қантарда 1911), Мәскеу — 13 ақпанда 1994, Мәскеу) —кеңес пен ресей театр және киноның актері.КСРОнің халық әртісі (1965). == Өмірбаяны == Н.А. Крючков 24 желтоқсанда 1910 жылы(6 ақпанда 1911 жылы) Мәскеуде туған.14 жасында ФЗУге безеуші маманына(1925-1928) түскен.Сол жерде оның көркем өнерпаздығы басталды. 1928-1930 жылдары Мәскеу театрында актер шеберіне оқыған.Оқуды «Трёхгорная мануфактура» фабрикадағы жұмыспен бірге қиыстырған.Театр дебюты 1927 жылы «1905 жыл» қойылымында болған. 1928 жылдан 1934 жылға дейін — Мәскеу театрының актері, (қазіргі «Ленком» театры), Н.П. Хмелёвте, И.Я. Судаковта және И. А. Савченко оқыған. == Сыртқы сілтемелер == http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=10316 https://web.archive.org/web/20190616055757/http://www.uravo.tv/cinema/by/person/kryutchkov_nikolai [[Санат:Тұлғалар]] b62pvs00bazm5eiav0k353c7i9t9efj 0 545638 3693599 3608914 2026-11-08T22:55:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693599 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Павел Иванович Пестель |шынайы есімі = Пестель Павел Иванович |суреті = Pestel.jpg |сурет тақырыбы = |туған күні = 24.06.1793 |туған жері = [[Москва]] |қайтыс болған күні = 13.07.1826 |қайтыс болған жері = [[Петербург]] |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = Ресей |қызмет еткен жылдары = 1812-1823 (толық емес) |атағы = Полковник |әскер түрі = Гвардия, Полк |басқарды = Гвардия, Полк |әскери бөлімі = Вятский пехотный полк , |шайқасы = Бородин айқасы, Пирне, Дрездене, Кульме, Лейпцигедегі шайқастар |марапаттары = св. Владимира орденімен марапатталған |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Пестель Павел Иванович''' (24.06.[[1793]], [[Москва]], - 13.07.[[1826]], [[Петербург]]) - дворян революционері, декабрист, [[полковник]]. == Өмірбаяны == *([[1805]] - [[1809]]) жылдары [[Дрезден]]де оқыды *([[1810]] - [[1811]]) жылдары - [[Паж корпусы]]нда оқыды *[[1812]] жылы - [[Отан соғысы]]на қатысты *([[1813]] - [[1814]]) жылдары - шетелдік жорықтарға қатысты *[[1816]] жылы - «Құтқару одағына» кірді, оның уставының негізгі авторы *[[1818]] жылы - «Игілік одағын» құрды *[[1821]] жылы - декабристердің Оңтүстік қоғамын ұйымдастырды == Программасы, оның мәні == Россияның әлеуметтік-экономикалық және саяси программасының жобасын әзірлеп, оны «Орыс шындығы» деп атады. ''Павел Иванович Пестель'' программасы әлеуметтік-экономикалық мазмұны жөнінен демократизмнің белгілі элементтері баяндалған буржуазиялық программа болды. Ол помещииктің жер иеленушілік мәселесін шешуде халық қозғалысына емес, әскери революцияға қимылдар жасау жөнінде келіс сөздер жүргізгені үшін сол жылы тұтқынға алынды. Төрт декабристпен бірге Петропавл қамалында дарға асылды. == Әдебиеттер == *Востание декабристов. Материалы и документы, т. 4, 7, 8, М. - Л., 1927-1958; *Никандров П.Ф., Мировозрение Пестель - идеолог и декабристов, М., 1972. == Естелік == *Петербургте ''Пестельдің'' атына берілген көше бар. Сонымен қатар '''Москвада, Владивостокта, Калугеде, Липецкеде, Ставропольде, Новосибирскте'''. == Петербургтегі мекен-жайы == *[[1812]]—[[1813]], [[1816]] жылдары - дом Мижуева, Фонтанки өзенінің жағасы, 26. == Сыртқы сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20210729074745/http://decemb.hobby.ru/index.shtml?dec_doc/ Декабристтер музейі] *[http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/PESTEL_PAVEL_IVANOVICH.html/ Пестель Павел Иванович (krugosvet.ru)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305015628/http://www.krugosvet.ru/enc/istoriya/PESTEL_PAVEL_IVANOVICH.html/ |date=2016-03-05 }} *[http://www.ogoniok.com/archive/2003/4812/33-60-63/ «Русская правда»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140926203342/http://www.ogoniok.com/archive/2003/4812/33-60-63/ |date=2014-09-26 }} <ref>Қазақ совет энциклопедиясы</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{commons|Category:Пестель, Павел Иванович}} oxmnwty8iveeresz81t2umnpicc7g5n 0 548517 3693409 3613981 2026-11-08T12:32:04Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693409 wikitext text/x-wiki {{Әскери қайраткер |толық есімі = Иван Черныш |шынайы есімі = Қазыбай |суреті = |сурет тақырыбы = |туған күні = [[XVIII ғасыр]]дың соңы |туған жері = [[Кіші жүз]] |қайтыс болған күні = [[1814 жыл]] |қайтыс болған жері = [[Париж]] түбі, [[Франция]] |лақап аты = |бүркеніш аты = |мемлекет = {{Flag|Ресей империясы}} |шыққан тегі = Қазақ ([[Әлімұлы]] руы) |діні = Православие |әкесі = |анасы = |жұбайы = |балалары = |туыстары = |қызмет еткен жылдары = 1812 — 1814 |атағы = Казак офицері |білімі = |әскер түрі = Казак әскері |басқарды = Казак полкі (жекелеген отрядтар) |әскери бөлімі = Орынбор казак әскері |шайқасы = 1812 жылғы Отан соғысы<br>[[Тарутино шайқасы]]<br>Орыс армиясының шетелдік жорықтары (1813—1814)<br>Париж үшін шайқас |марапаттары = Қасиетті Анна ордені, 1-ші дәрежелі Әскери орденнің айрым белгісі |байланысы = |отставкада = |қолтаңбасы = |Commons = }} '''Николай Черныш''' (шоқынғанға дейінгі есімі — '''Қазыбай'''; [[XVIII ғасыр]]дың соңы, [[Кіші жүз]], Әлім руы — 1814 жыл, [[Париж]] түбі, [[Франция]]) — 1812 жылғы Отан соғысы мен орыс армиясының шетелдік жорықтарына қатысушы, Орынбор казак әскерінің офицері. Тегі қазақ тарихи тұлғалардың ішінде полк басқарған алғашқы әскери қолбасшылардың бірі<ref name="ehistory">{{мақала |автор=E-history.kz |тақырыбы=Казахи в войне 1812 года |мерзімді басылым=Қазақстан тарихы порталы |жыл=2019 |url=https://e-history.kz}}</ref>. == Өмірбаяны == [[Батыс Қазақстан]] аумағында, [[Кіші жүз]]дің [[Әлімұлы]] тайпалық бірлестігінде дүниеге келген. Жастайынан жетім қалып, орыс шекаралық бекіністерінің ортасына тап болады. Православ дінін қабылдап, шоқынғаннан кейін Иван Черныш есімін алды. Орынбор казак әскерінің қатарына алынып, әскери қызметін қарапайым қатардағы жауынгер (рядовой) ретінде бастаған<ref name="ehistory"/>: === Әскери қызметі және ерлігі === [[1812 жыл]]ы [[Наполеон Бонапарт]] әскері [[Ресей]]ге басып кірген кезде Иван Черныш Орынбор казак полкінің құрамында майданға аттанды. Ол өзінің соғыс өнерін жетік білуімен және ерекше батылдығымен көзге түсіп, қысқа мерзім ішінде офицерлік шенге қол жеткізді. Соғыс барысында казак полктерін басқару деңгейіне дойін көтерілді.<ref>[http://ld.express-k.kz/show_article.php?art_id=73279 Қазақтар Отан соғысында]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://e-history.kz Николай Черныш қазақ баласы]</ref> 1812 жылдың қазан айында болған әйгілі Тарутино шайқасында көрсеткен ерен ерлігі мен тактикалық шеберлігі үшін 1-ші дәрежелі Қасиетті Анна орденімен марапатталып, Георгий кавалері атанды<ref>Казахи в Отечественной войне 1812 г.</ref>. === Қазасы === Иван Черныш (Қазыбай) 1813–1814 жылдардағы орыс армиясының Еуропалық жорықтарына толық қатысып, француз әскерін өз жеріне дейін ығыстырды. Алайда, оған Яков Беляков сияқты жеңіс күнін көру бұйырмады. 1814 жылы Наполеон соғысының ең соңғы кезеңінде, Франция астанасы — Париж қаласының түбінде болған қанды шайқастардың бірінде ерлікпен қаза тапты<ref>[http://tarih-begalinka.kz Қазақтардың 1812 жылғы Отан соғысына қатысуы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260606032759/http://tarih-begalinka.kz/ |date=2026-06-06 }}</ref>. == Тарихи маңызы == Қазақстан тарихнамасында Иван Черныштың (Қазыбайдың) есімі 1812 жылғы соғыста тек қатардағы сарбаз емес, ірі әскери құрамаларға қолбасшылық еткен және жоғары империялық орденмен марапатталған бірегей қазақ офицері ретінде құрметпен аталады. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1812 жылғы Отан соғысына қатысқан қазақтар]] [[Санат:Кіші жүз тұлғалары]] [[Санат:Қазақтар]] oye0mbupkvtrz2schbptuweh4of1m5q 4 554792 3693831 3690794 2026-11-09T10:33:26Z MediaWiki message delivery 28897 /* Tech News: 2026-46 */ жаңа бөлім 3693831 wikitext text/x-wiki {{Мұрағат|2014 жылғы техникалық жаңалықтар|2015 жылғы техникалық жаңалықтар|2016 жылғы техникалық жаңалықтар|2017 жылғы техникалық жаңалықтар|2018 жылғы техникалық жаңалықтар|2019 жылғы техникалық жаңалықтар|2020 жылғы техникалық жаңалықтар|2021 жылғы техникалық жаңалықтар|2022 жылғы техникалық жаңалықтар|2023 жылғы техникалық жаңалықтар|2024 жылғы техникалық жаңалықтар|2025 жылғы техникалық жаңалықтар|2026 жылғы техникалық жаңалықтар}} {{Жинақталған мазмұн|20|400}} == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:32, 2026 ж. қаңтардың 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:29, 2026 ж. қаңтардың 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:16, 2026 ж. қаңтардың 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:43, 2026 ж. ақпанның 2 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 04:29, 2026 ж. ақпанның 10 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:16, 2026 ж. ақпанның 17 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:03, 2026 ж. ақпанның 24 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22:51, 2026 ж. наурыздың 2 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:52, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:35, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:50, 2026 ж. наурыздың 23 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:25, 2026 ж. наурыздың 31 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:18, 2026 ж. сәуірдің 6 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:18, 2026 ж. сәуірдің 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:59, 2026 ж. сәуірдің 20 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:05, 2026 ж. сәуірдің 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:42, 2026 ж. мамырдың 5 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:20, 2026 ж. мамырдың 12 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:21, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:51, 2026 ж. мамырдың 26 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 тізімін пайдаланып User:Quiddity (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:08, 2026 ж. маусымның 2 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:29, 2026 ж. маусымның 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:48, 2026 ж. маусымның 15 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 тізімін пайдаланып User:UOzurumba (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth features]] are [[phab:T418115|now available at Wikidata]]. This update enables access to Mentorship ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|if configured]]), Impact module, the Help Panel, and a simplified Newcomer Homepage (without Suggested Edits). Wikidata administrators are still configuring the features through Community Configuration. '''Updates for editors''' * The special page [[{{#special:RangeCalculator}}]] has been created. It allows users to find an IP range without needing to rely on external tools. Until now, this tool was only available to CheckUsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T268429] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to most small and medium-sized Wikipedia language versions on June 23. The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. Check the [[:phab:T414094|rollout plan]] for the next deployment steps. [https://phabricator.wikimedia.org/T428902] * Starting next week, users will get a notification when they are blocked or unblocked from editing, or if this block changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T100974] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting next week, abuse filters that are set to "require CAPTCHA verification" will begin to also affect users with the <code>skipcaptcha</code> right, which includes most autoconfirmed users. Bots are exempted. This change only affects edits that trigger an abuse filter. The <code>skipcaptcha</code> right will continue to exempt users from having to solve CAPTCHAs in the ordinary course of using the wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T402595] * Reference documentation for the [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing/API|Lift Wing API]] has moved from the API Portal to the interactive [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?api=lift-wing&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. * The API Portal wiki is now closed. For API documentation, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. All API Portal wiki URLs (https://api.wikimedia.org/wiki/) will redirect to the mediawiki.org page starting June 22. [https://phabricator.wikimedia.org/T427537] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.8|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Join an online call on 25 June at 2:30pm UTC to meet the current Wikimedia interns for [[mw:Google_Summer_of_Code/2026|Google Summer of Code]] and [[mw:Outreachy/Round_32|Outreachy]]. Interns will provide an overview of their projects and a brief demo of their work so far. Attendees are encouraged to [[mw:event:Google_Summer_of_Code/Summer_2026_June_Internship_open_session|share ideas and connections in their community]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:04, 2026 ж. маусымның 23 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30722494 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]], the Growth team tested adding a user account icon in the mobile web header for logged-out users, providing direct access to "Create account" and "Log in" actions. The experiment increased account creation by about 20% without negatively affecting edit quality or constructive edit rates. The feature will now be rolled out to all Wikimedia Foundation wikis on mobile web in the first week of July. [https://phabricator.wikimedia.org/T428220] * After a [[phab:T426248|successful experiment]], logged-in users who did not [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation|confirm their email address]] when their account was created see a new banner asking them to complete that process. This helps reduce the risk that users get locked out of their account, and makes account email addresses overall more reliable. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T428292] * An update to [[Special:Search|Search]] is refining how the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> behaves when used to exclude results. Previously, using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> with negation could unintentionally broaden search results by adding the namespaces included in the search scope, leading to confusing behavior for users expecting a straightforward exclusion filter. With the update, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>-prefix:</nowiki></code></bdi> will now strictly exclude matching page titles as intended and may display a warning if the relevant namespace has not been explicitly selected. The behavior of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>prefix:</nowiki></code></bdi> without negation however remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T427443] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where reviewers using the Page Curation toolbar were not automatically subscribed to talk page discussions they started has now been fixed. Reviewers will now receive notifications when someone replies to those discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T329346] '''Updates for technical contributors''' * Starting June 29th, automated downloads from the dumps.wikimedia.org website will be subject to the [[Foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services remains unaffected. This is a follow up to the announcement made in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|2026/25 issue of Tech News]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.9|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:47, 2026 ж. маусымның 29 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30744833 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the search bar results on Wikidata, showed English results instead of using the correct language fallback for users of language variants, has now been fixed. Search suggestions will now follow the expected language fallback chain. [https://phabricator.wikimedia.org/T429769] '''Updates for technical contributors''' * In preparation for [[m:Special:MyLanguage/Event:Celebrate Women|Celebrate Women campaign]] planned for March 2027, the Wikimedia Foundation’s [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Advancement/Community Growth/Content Enablement|Content Enablement team]] has launched a 22-question survey to better understand technical contributions by women+ (anyone who identifies as a woman) across Wikimedia projects. The survey takes approximately 15–20 minutes to complete and will remain open until 20 July 2026. The [[m:Special:MyLanguage/Celebrate Women/Technical contributions survey|questions]] are also available on-wiki for review in advance. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] now supports rendering music scores as SVG images in addition to PNG, addressing a long-standing [[:phab:T49578|feature request]] and resolving historical image quality issues. Both formats are now provided to clients, with PNG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>src</nowiki></code></bdi> attribute and SVG in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>srcset</nowiki></code></bdi> attribute. * The new [[wikitech:Parsoid|Parsoid]] parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], making it easier to introduce new reading and editing features. It was enabled on French Wikipedia, bringing total progress to covering 78.9% of Wikipedia page views. Rollout to English Wikipedia desktop will progress through this week. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Hackathon 2026 [[diffblog:2026/06/29/wikimedia-hackathon-2026-building-collaborating-and-shaping-the-future-together/|recap blog post]] is now live. It highlights the projects, sessions, and social activities from this year’s event, and shares initial plans for the 2027 Wikimedia Hackathon. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:56, 2026 ж. шілденің 6 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30773578 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone|Revise Tone]] helps newcomers identify passages in Wikipedia articles that may contain non-encyclopedic language and encourages them to consider revising the tone. The feature was [[w:en:A/B_testing|A/B tested]] on the Arabic, English, French, and Portuguese Wikipedias, where newcomer task completion rates [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Revise_Tone#Experiment_Results|increased by 38.7%]] compared to the default Copyedit task, with no decrease in edit quality. The test ended on July 9, and the feature is now available for everyone on these wikis, configurable via Community Configuration. [[phab:T426364|The plan]] is to release Revise Tone to more wikis. * The community configuration that allows [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship#Automated mentor list cleanup|automatic removal of inactive mentors]] based on configurable criteria will be enabled on Thursday 16, [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment|on some wikis]] to keep mentor lists up to date. Mentors are experienced contributors who opt in to help new users on-wiki through the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary|Growth Features]]. Administrators can now prepare the settings via [[w:Special:CommunityConfiguration/Mentorship|Special:CommunityConfiguration/Mentorship]]; they will take effect starting Thursday. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:38}} community-submitted {{PLURAL:38|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some users of the Wikipedia Android app were logged out immediately after signing in, preventing them from staying logged in and editing pages, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T316916] '''Updates for technical contributors''' * Editing a page via user scripts or gadgets was causing watchlist labels that the user had assigned to that page to reset. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423778] * To work around a Safari bug (see [[phab:T425211]]), on Parsoid-enabled wikis, wikilink hrefs now use absolute urls instead of protocol-relative urls. REST API output remains unchanged and continue to use protocol-relative urls. Gadgets, user scripts, bots, and CSS might need to be adapted if they relied on the presence of protocol-relative urls in wikilink hrefs. [https://phabricator.wikimedia.org/T431358] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.11|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation’s Experiment Platform Team has published a blog post reflecting on its first year of structured experimentation. It highlights successful experiments such as Paste Check, Reference Check, and Tone Check, which improved editing outcomes and have been rolled out to more users, as well as experiments that did not lead to product changes. [[diffblog:2026/07/07/moving-the-needle-how-we-test-new-ideas-across-wikimedia-projects|Read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21:10, 2026 ж. шілденің 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30804401 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Reader/Reader Experience|Reader Experience team]] has incorporated community feedback around the placement of watchstar and watchlist buttons for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading Lists beta feature]], which would allow for saving articles for later reading – a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W102|wishlist item]] to bring the functionality to web. Editors are invited to enable the beta feature to test it out and [[phab:T426453|share their thoughts]]. * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] offers edit suggestions within the VisualEditor for improving Wikipedia articles. [[Special:EditChecks|All suggestions]] are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators – local customization|community-configurable]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/TextMatch|TextMatch]] feature is a way for volunteers to create custom local suggestions. The feature searches in articles for strings of text, and now includes support for regular expressions. This gives volunteers greater precision and flexibility over the kinds of local suggestions they can create. Note: Suggestions [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#:~:text=maximumEditcount|can be targeted]] based on the edit count of the person editing as well as other aspects of the page. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Create custom local types of Suggestions|find examples from other communities]] for inspiration, including TextMatches that detect: typos, grammar-errors, potential advertisements, clichés, incorrect dash or hyphen usage, non-specific time keywords, outdated names, and more. Any [[mw:Special:MyLanguage/Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|feedback]] is appreciated. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the SVG Translate tool could use an outdated version of a file, causing existing translations to be overwritten when new ones were uploaded, has now [[phab:T430577|been fixed]]. Overall, in the last quarter from April – June 2026 about 337 community tasks were resolved by the Wikimedia Foundation. '''Updates for technical contributors''' * On Parsoid-enabled wikis, Parsoid now renders a maximum of 1,250 images per page. A new tracking category, "media-limit-reached", will be soon made available to identify pages where this limit is reached, making it easier to find content whose media output may have been restricted during rendering. See [[phab:T430854]] for more information and to provide feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.12|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10:45, 2026 ж. шілденің 21 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30836091 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[mw:Special:MyLanguage/ContentTranslation|Content Translation]] now supports dark mode, fulfilling a [[m:Community Wishlist/W544|Community Wishlist request]]. This brings the tool in line with the accessibility features available in the Vector 2022 and Minerva skins, helping reduce visual fatigue for users translating content. [https://phabricator.wikimedia.org/T367077] * DiscussionTools' source mode and the 2017 wikitext editor will now offer autocomplete for links (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>[[</nowiki></code></bdi>), templates (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{</nowiki></code></bdi>), HTML and parser tags (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><</nowiki></code></bdi>), and magic words (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__</nowiki></code></bdi>), making it quicker and easier to insert links, templates, and other wiki markup while editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T432400] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Readers Growth team]] has concluded its experiment with mobile page previews and will not roll out the feature. Page Previews are a pop-up bottom sheet that appears when readers tap a blue link, showing a thumbnail, lead paragraph, and an option to open the article. The experiment showed flat retention and negative indicator metrics, suggesting that mobile web readers preferred navigating directly to linked articles rather than using page previews. * The Reader Experience team has seen encouraging early results from the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]], with 93% of participating users reporting that it was useful. Reading Lists help active readers save articles for future reading and support their learning goals on Wikimedia projects. The team plans further improvements before expanding the feature to more users. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh|Explore Feed Refresh]] initiative was tested with new and casual Wikipedia app readers. The refreshed feed helps readers discover new and relevant content. After a 10.5% increase in engagement with the feed, Wikimedia Apps team has decided to scale the Home Feed redesign to iOS with the learnings from the Android release applied. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where subject names in the Article Guidance feature were displayed with incorrect capitalization on French Wikipedia, has now been fixed. Subject names will now follow the correct capitalization rules for the language. [https://phabricator.wikimedia.org/T427201] '''Updates for technical contributors''' * After running several [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|Account Creation Experiments]] to improve registration completion rates, a new version of the username field on [[Special:CreateAccount|Create Account]] has been rolled out. It includes [[:c:File:Create account - July 2026 updates.png|a popover summarizing the username policy]] to provide clearer guidance during account creation. As part of this change, the messages <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-helpusername</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-help</nowiki></code></bdi> that several communities have configured will no longer be used. If communities want to customize the guidance shown in the new popover, they can instead edit the following messages: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet1</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet2</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>createacct-username-policy-popover-bullet3</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T430604] * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighter]] will offer [[w:en:Theme (computing)|themes]]. The themes can be picked from a dropdown menu in the full [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#CodeMirror preferences|CodeMirror preferences]] dialog. For wikitext, available themes are default, colorblind-friendly (previously the colorblind preference option on [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing]]) and no-highlighting. For code languages (i.e., CSS/JavaScript/JSON/Vue/Lua), there are several themes available. These same themes will eventually be available for wikitext, too. [https://phabricator.wikimedia.org/T163533] * From now on, wikis can restrict editing in the "User" namespace to only the page owner and certain user groups. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgRestrictUserPageEditing|Read the configuration documentation]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:48, 2026 ж. шілденің 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30856308 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] has developed a [https://82db7c8d4b.catalyst.wmcloud.org/w/index.php?title=Regent%27s_Park&uselang=de patch demo] that wraps the page toolbar onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, which can occur on some language Wikipedias at certain screen widths. [https://phabricator.wikimedia.org/T429518] * The Reader Experience team is planning to launch [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]], a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Mobile and apps/Have Apps reading lists available on Destop/Mobile|Community Wishlist item]], which is currently available to try in beta, as a full feature in September. Before then, volunteer translator help is needed for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-readinglists&filter=&action=translate string translations] into a number of languages. The feature supports reading and learning goals on Wikipedia. * Next week, the table of contents on Wikimedia Commons file pages will be improved by consolidating the file page table of contents with the page table of contents. This will make it easier to understand a file page’s structure, navigate to specific sections, and share links to individual sections. [https://phabricator.wikimedia.org/T332644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where some [[w:TIFF|TIFF]] images failed to load after clicking their thumbnail, causing a broken image to be displayed instead of the full-size image, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T429326] '''Updates for technical contributors''' * The variable and function selector in AbuseFilter has been updated to support search and autocomplete. It will allow filter maintainers to find the desired variable or function more quickly. [https://phabricator.wikimedia.org/T323698] * The MJPEG and VP8 formats are removed from the video player. The MP4 format (MPEG-4 Part 2) is added instead, which provides higher quality videos to older iPhone devices. It may take a few weeks to retroactively update all existing videos. The default format for modern devices stays the same (VP9/WebM). [https://phabricator.wikimedia.org/T358266] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 00:45, 2026 ж. тамыздың 4 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30872536 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new ChartWizard is [[c:Special:ChartWizard/Data:Example.Pie.chart|now available on Wikimedia Commons]] for users interested in creating charts from their own data. The wizard makes the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] more beginner-friendly by allowing editors to create charts, such as bar and pie charts, without needing to use JSON. Users can still switch to the JSON editor if they prefer. Feedback on the new tool is welcome on the [[m:Talk:Community Wishlist/W414|wish talk page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Wikipedia iOS app’s Picture of the Day widget displayed the same image every day instead of updating daily, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T430692] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Math|Math formula]] SVG images will soon be generated in the browser instead of on the server. MathML continues to be generated on the server and renders in the browser without JavaScript. Wikibooks will see this change on 12 August, Wikisource on 19 August and Wikipedia from 20-27 August. You can try this by selecting "{{int:Mw-math-mathjax}}" in your preferences. This change is part of [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase/deprecation|deprecating RESTBase]] and [[phab:T431372|deprecating Mathoid]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271001] * Category pages will soon support sorting entries by the time they are added to a category. This will make it easier to find recently or long-standing categorized pages. It will also improve workflows for maintenance categories such as deletion backlogs and other time-based review tasks. You can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>cldsort=timestamp</nowiki></code></bdi> URL argument in category view to sort the entries. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and user scripts on Wikimedia wikis may now use [[phab:T395347|ES2018 features]] and [[phab:T419142|ES2019 features]] in JavaScript code. Previously, the platform only allowed up to ES2017. MediaWiki validates the source code to protect functionality from syntax errors and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browser_support_matrix|supported browsers]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419142] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:44, 2026 ж. тамыздың 11 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30901051 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist|Worklist feature]] for the Event Registration tool is now live on all Wikimedia wikis. With Worklist, event organizers can add the articles their event will focus on directly to the event page. The Worklist also powers [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Worklist#How Event Pathways uses the worklist|Event Pathways]] which notifies other editors of the upcoming or ongoing event when they edit an article featured in the event's Worklist. This is the minimum viable version (MVP), and feedback is welcome. Organizers are encouraged to try the feature. A hands-on [[m:Special:MyLanguage/Event:Worklist Setup Workshop: Get Your Event Ready|Worklist Setup Workshop]] will take place on 18 August at 16:00 UTC and 19 August at 11:00 UTC. '''Updates for editors''' * [[Special:ShortPages]] displays short pages by their size, but in many cases it gets filled with disambiguations and soft redirects, making it harder to find the short articles themselves. Starting this weekend, you will be able to choose not to include an article in the special page by adding the magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__EXPECTSHORTPAGE__</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T433203] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3436680|Bole]] ([[w:bol:|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>w:bol:</nowiki></code></bdi>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T429921] * Starting the week of August 17, the page toolbar will wrap onto two lines when there is not enough horizontal space for all the buttons. This is a [[phab:T429518|fully merged patch from the Reader Experience team]] which aims to reduce crowding in the Vector 2022 toolbar, that may occur on some language Wikipedias at certain screen widths. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, uploading large files to Wikimedia Commons has become more stable and less prone to failure following some fixes related to the “Could not acquire lock” upload error. [https://phabricator.wikimedia.org/T386640] '''Updates for technical contributors''' * Debian Bullseye will reach the end of its Long Term Support on 31 August 2026. [[phab:T434103|Some Cloud VPS projects]] still have instances running Debian Bullseye. Maintainers of those projects are encouraged to migrate to Debian Bookworm or Debian Trixie. A [[wikitech:Help:Cloud VPS instance operating system migration|migration guide]] is available to help with the process, and users may also want to consider whether their workload is better suited to Toolforge. If you need help or cannot complete the migration by 31 August, please contact the Cloud VPS admins as soon as possible. [[listarchive:list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/RVIPQSYLKMSL5M46JP6NEJVGVE6I2RXQ/|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 02:02, 2026 ж. тамыздың 18 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30922806 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[Special:CreateAccount|Special:CreateAccount]] page has been simplified as part of ongoing work to modernize the account creation experience. The panel showing project statistics no longer appears next to the form on desktop and mobile web. Multiple account creation experiments show that a simpler form helps newcomers complete registration. [https://phabricator.wikimedia.org/T433783] * In order to improve page performance, images now load when they are viewed. This means images lower down an article will not load if a reader never scrolls to that part of the page, which may affect some image-related metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T148047] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where image thumbnails in Abstract Wikipedia could fail to display after the corresponding file was moved on Wikimedia Commons, has now been fixed. Thumbnails will now update correctly when files are moved. [https://phabricator.wikimedia.org/T433448] '''Updates for technical contributors''' * User Info card is a feature that helps patrollers see information about user accounts. So far, it has been available only in places such as page history, logs and recent changes. Now, it's possible to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CheckUser#User_Info_card_in_page_content|place it in the page content]] as well, using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{#uic:}}</nowiki></code></bdi> parser function. It can be particularly useful in templates like [[:en:Template:Userlinks|<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{Userlinks}}</nowiki></code></bdi>]] (or their specialized variants), as it will make it easier to see the context about a user on various noticeboard pages. The card will be displayed only to users who have it enabled in their [[Special:Preferences#mw-input-wpcheckuser-userinfocard-enable|preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T424466] * Due to user security and privacy risks, we have disabled access to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs when specifically using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. If you are impacted by this, consider whether you can use an alternative approach. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:MyPage</nowiki></code></bdi> URLs can still be accessed and used without <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. Specified user page URLs (e.g. <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>User:Myusername</nowiki></code></bdi>) can still be used with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=raw</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T120386] * Due to an update, the thumbnailing software has been improved. This includes upgrading <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>librsvg</nowiki></code></bdi> to 2.60 and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ImageMagick</nowiki></code></bdi> to 7, as well as resolving a number of long-standing thumbnailing bugs like rendering errors. [https://phabricator.wikimedia.org/T419815#12222841] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:44, 2026 ж. тамыздың 25 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30961208 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A new format for the Community Wishlist is open for feedback. You can [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027|read the proposed ideas on Meta]]. This new process plans to improve how wishes are triaged, voted on, and prioritized in a way that is transparent and balanced across project families and language editions. This consultation is open for two weeks. '''Updates for editors''' * The latest release of the Wikipedia Android app includes updates to the Saved feature, bringing the app’s saving experience closer to iOS and Web. The update redesigns the Saved tab with an “All articles” view, removes the default “Saved” reading list, renames reading lists to “Collections,” and modernizes the article-saving experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T420788] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] feature was enabled for all logged-in users on Bengali, Chinese, Czech and Vietnamese Wikipedias on August 25, after several months as a beta feature. Reading Lists will be available to all logged-in users on Arabic, French and Indonesian Wikipedias on September 1, followed by English Wikipedia on September 14, and all other Wikipedia wikis on September 28. * At the end of the month, some logged-out readers on Bengali, Czech, Persian, English, and Polish Wikipedias using the Minerva skin on mobile will see an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|updated navigation bar]] in an [[w:A/B test|A/B test]]. The test will compare the current navigation bar with a new version designed to make it easier to find information more quickly. The goal is to determine whether these changes encourage readers to return more often. This experiment will not change the experience for logged-in readers and/or editors. * Editors who maintain redirects, templates, and categories used on redirect pages now have improved ways for finding and curating redirects. Previously, redirects pages could not be searched. Two new search keywords, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>onlyredirects:</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>withredirects:</nowiki></code></bdi>, now allow redirects to be searched directly and can be combined with existing keywords such as <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>incategory:</nowiki></code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>intitle:</nowiki></code></bdi>, and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>insource:</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T204089] * The ISBN lookup tools for generating citations were recently not working because of external service problems. Developers are working on solutions. [https://phabricator.wikimedia.org/T435179] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where searching for pages by category using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>deepcat</nowiki></code></bdi> could return no results or unrelated results has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T414859] '''Updates for technical contributors''' * The domain of URLs for thumbnails is changing from upload.wikimedia.org to thumb.wikimedia.org. The old URLs will continue to work for the foreseeable future but MediaWiki will advertise the new domain instead. URLs to other types of media such as original files, videos and transcodes will still be served from upload.wikimedia.org. [https://phabricator.wikimedia.org/T427465] * The Wikimedia [https://www.mediawiki.org/w/index.php?api=wmf-math%2Fv1&title=Special%3ARestSandbox Math API] is now deprecated. These endpoints will be fully sunset by the end of September 2026. Developers who call these endpoints should transition to alternative math rendering solutions, such as the native [https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/MathML MathML] or [https://www.mathjax.org/ MathJax]. Third-party MediaWiki installations that utilize the Math extension for formula rendering are required to upgrade to v1.43+ to avoid disruption of service. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.18|MediaWiki]] '''In depth''' * Read more about [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/TextMatch|TextMatch]] in a Diff post titled, [[diffblog:2026/08/28/custom-edit-suggestions-for-every-wiki-how-communities-are-shaping-suggestion-mode-with-textmatch/|Custom edit suggestions for every wiki: How communities are shaping Suggestion Mode with TextMatch]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 01:52, 2026 ж. қыркүйектің 1 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30990659 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a Link]] has been upgraded for English Wikipedia users with improved detection of links that have different capitalization. This will help reduce ambiguous suggestions caused by differences in capitalization in article titles, including articles about cultural goods. A second phase of improvements is planned, which will also prepare the feature for release in other languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T435526#12240876] [https://phabricator.wikimedia.org/T434259] * The [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance|Article guidance]] feature will be enabled by default for junior editors on Simple English and Turkish Wikipedia starting 10 September 2026 following [[mw:Special:MyLanguage/Article_guidance/Updates#Summary_of_experiment_result|an experiment]]. Junior editors with 0 to 99 edits will automatically see the feature when they click a red link or use the "[[tr:Vikipedi:Madde_sihirbazı|Madde oluşturto]]" option on Turkish Wikipedia to create a new article. The change is intended to help junior editors create higher-quality articles that meet each Wikipedia’s standards. [[phab:maniphest/query/z3tcTjmLMxk5/#R|Additional improvements]] will continue based on the experiment results and community feedback. * The [https://pageviews.wmcloud.org Pageviews Analysis] tool which allows users to compare pageviews across multiple pages, turns 10 years old this year and several new features have been added. They include [[toolforge:wikinav|WikiNav]] which provides insights into how readers of Wikipedia explore the content, editing stats in [https://pageviews.wmcloud.org/siteviews?range=latest-30&sites=en.wikipedia.org Siteviews], the ability to [https://pageviews.wmcloud.org/massviews?source=wikiproject&project=en.wikipedia.org lookup articles belonging to a WikiProject], and support for dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T378549] * A [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Minimal_Minerva|visually simplified Minerva]] navigation bar is being tested for logged-out readers using mobile web on the Bengali, Czech, English, Farsi, and Polish Wikipedias. The experiment aims to determine whether simplifying the navigation improves reader retention. The test will run from August 31 to September 28, and no action is required from users. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is working on improving [[en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]]. Editors will only notice a slight change starting this week. When adding automatic reference names the numbering will start at <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:1</nowiki></code></bdi> instead of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>:0</nowiki></code></bdi>. Read more on the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|project page]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/VisualEditor/VisualEditor/+/1332704] * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] could mishandle nested nowiki tags, causing content to be lost and displaying unwanted text has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435116] '''Updates for technical contributors''' * Interface administrators can configure gadgets from [[MediaWiki:Gadgets-definition]]. The definition format has been updated and no longer requires the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi> option, as gadgets are always loaded through <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>ResourceLoader</nowiki></code></bdi>. This simplifies gadget configuration by removing an option that is no longer necessary, making gadget definitions easier for administrators. [https://phabricator.wikimedia.org/T298199] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:43, 2026 ж. қыркүйектің 7 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31008437 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Future Audiences team has started a [[en:Special:MyLanguage/Wikipedia:Village pump (proposals)#New proposed experiment to let readers know about “Google preferred sources”|discussion on English Wikipedia]] about a proposed new experiment to show a temporary notice about the new [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/original-high-quality-content-search/ Google Preferred Sources] feature to Wikipedia readers coming from Google. The experiment is to test whether this notice makes visitors come back to Wikipedia more often. Preferred Sources feature lets users choose websites they trust so Google can highlight content from those sources more prominently in Search and AI experiences. We are interested in testing this on other languages that Google supports and would welcome assistance with starting conversations on other wikis. If interested, please reach out to Future Audiences on the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Preferred sources|talk page]]. '''Updates for editors''' * The chat platform Discord is releasing a new self-service framework that websites can use to specify how their links should look when shared on Discord. The Future Audiences team is planning to start using this new framework to improve how Wikipedia links look when shared on Discord, giving better attribution and credit to contributors. The link appearance and behavior won't change in the first phase of this project as we want to first collect some baseline data to assess the impact of future changes. However, if community members who are active on Discord spot any issues, they can reach out on [[phab:tag/future-audiences/|Phabricator]] or [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences|Metawiki]]. * The Reader Growth team will be running an experiment to test whether [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Compact Lead|compacting article lead sections on mobiles]] with the addition of a "read more" button improves reader retention. The test will begin on September 17 on Arabic, Spanish, French, Indonesian, Italian, Japanese, Portuguese, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and will run for four weeks. * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only for a few minutes]] on September 23. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming week. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was returning an HTTP 500 error and could not be reached, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * Developers who maintain a tool that queries the Wikimedia Commons links tables need to update their code to connect to the new x4 database cluster. The links tables have been moved from the s4 cluster to x4, and will no longer receive updates on s4. The page and redirect tables remain available on both clusters. A wiki replica for the x4 cluster will be set up afterwards. The change is being made because the s4 cluster has grown too large to operate efficiently. You can [[wikitech:Special:MyLanguage/News/2026 Commons links tables database split|read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.20|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:30, 2026 ж. қыркүйектің 14 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31039826 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 23 September 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1790172000 14:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Special:MyLanguage/Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T433363] '''Updates for editors''' * The Growth team tested a new post-edit notice designed to [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#4. Encourage Temporary Accounts to Register|encourage Temporary Account holders to register for a permanent account]]. The new notice replaced multiple dialogs and a simultaneous welcome notification with a single message highlighting the benefits of creating an account. The experiment increased permanent account creation from 1.94% to 3.66%, an 87% relative increase. The change will now be released to all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T433551] * For Wikipedia editors using the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|"Suggestion mode" Beta Feature]], there is a [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-editcheck-experimental|new opt-in user preference]] for showing "experimental" edit checks and suggestions. These types are listed at [[Special:EditChecks#experimental-checks|Special:EditChecks]], and are intended for early developer-testing and for gathering feedback from experienced users. Administrators can change the [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|configuration details]] for each suggestion as usual. Administrators can also [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#Experimental Suggestions|use this feature]] to help test their community's ideas for locally created checks and suggestions. Experimental types will have a more distinct visual style later this week. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * The [[m:CEE Technical Village Pump|CEE Technical Village Pump]] has been launched as a space for technical discussions and collaboration among Wikimedia communities in Central and Eastern Europe. * A new tool, [[mw:Special:MyLanguage/Language Onboarding and Development/Starter kit|Starter Kit]], is now available for new and small language Wikipedia communities. It brings together guided tasks, tools, and resources to help communities get started, monitor their progress, and collaborate with the broader Wikimedia community. Starter Kit is hosted on Wikimedia Toolforge and is designed for Wikipedias with fewer than 50,000 articles. Learn more about how Starter Kit works and how communities have been using it in [[diffblog:2026/09/18/introducing-starter-kit-for-new-and-small-language-wikipedias/|this Diff blog post]]. * The Reader Growth team is launching a retest of the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|image carousel experiment]]. The retest will use three new versions of the design, updated based on community feedback. The team will assess results and determine with communities whether or not to proceed with the feature. The experiment will begin the week of September 28 and will run on Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, Farsi, French, German, Indonesian, Japanese, Polish, Portuguese, Spanish, Swedish, and Vietnamese Wikipedias. * After successful rollouts to Arabic, Bengali, Chinese, Czech, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists feature]] from the Reader Experience team will be available to all logged-in users on all Wikipedia wikis starting September 28. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the mentor status script repeatedly updated mentors’ status even when nothing had changed, creating unnecessary Recent Changes entries, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T436659] '''Updates for technical contributors''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, used to retrieve specific details about active or historical abuse filters configured on a wiki, has been updated to support the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>formatversion=2</nowiki></code></bdi> configuration parameter, thereby leading to breaking changes to the API response. All users who maintain user-scripts or other code need to check if they use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>abusefilters</nowiki></code></bdi> list query API, and respond to any breaking changes. [https://phabricator.wikimedia.org/T435828] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16:55, 2026 ж. қыркүйектің 27 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31085309 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of default skins on desktop and mobile web (Vector 2022 and Minerva respectively) will now be informed if the search suggestions displayed as they type into Search come from page redirects. Previously, users could get confused when the top search suggestions did not match exactly what they had typed. The new redirect notice clarifies that these suggestions are not random, but related to the search. The suggested pages may be redirects to the most relevant destination articles being searched for. [https://phabricator.wikimedia.org/T303013] * Logged-out Wikipedia users on mobile web will begin to see a bookmark button for saving articles to their [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] instead of the current Watchstar button. When clicked, the bookmark button prompts users to log in or create an account to save an article for later. An earlier experiment found that the bookmark icon was four times more likely than the Watchstar button to encourage logged-out users to create an account. This change is part of efforts to encourage more readers to become account holders and use features that help them save and return to content. [https://phabricator.wikimedia.org/T438769] * An experiment will begin on September 29 on Spanish, Arabic, English, and French Wikipedias to simplify the experience users encounter immediately after account creation. The test will explore whether removing friction from the current Welcome Survey helps new users understand what to do next more easily. The experiment will run through the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T430058] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has put out a call for the community to suggest topics that it should consider and discuss with the Wikimedia Foundation. Editors and technical contributors are invited to add topics to [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council|the council's talk page]]. * Later this week, it will be possible for communities to configure [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit Checks and Suggestions]] so that they are [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration#extraNamespaces|shown within additional namespaces]], such as a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Draft:</nowiki></code></bdi> namespace. [[mw:Talk:VisualEditor/Suggestion Mode|Feedback is welcome]]. * A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] is causing the page to fail to load for users that have unseen changes on Wikimedia Commons. Developers are working on a fix. Until then, affected users can follow the workarounds described in the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist#GlobalWatchlist temporarily broken for users with Wikimedia Commons|relevant]] help section. * New magic words <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:TIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{CATEGORYSORT:RTIMESTAMP}}</nowiki></code></bdi> are now available for use. They are able to change the default sorting of categories to be based on timestamp of categorization. [https://phabricator.wikimedia.org/T433768] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where [https://wikistats.wmcloud.org/ Wikistats] for Wikipedias was not reachable has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T435959] '''Updates for technical contributors''' * The datacenter switchover, scheduled on September 23, has been postponed. [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|The equinox exercise]] revealed capacity issues, preventing the switch of all services to the other datacenter. The process has been paused, prioritizing investigating that issue, to ensure that we continue to be able to serve our users reliably. A new exercise will be scheduled. Meanwhile, all traffic and edits continue to work as usual. * On September 23, a power loss briefly affected all wikis, creating intermittent issues on both reading and editing modes. This also affected Gerrit. This is unrelated to the datacenter switchover postponement. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/9fm19t8qykk8] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Produnto|Produnto]] has been deployed to mediawiki.org and [[phab:T421436|some Indic language wikis]]. We want to hear your feedback on this experimental product. Produnto allows users to use Lua modules hosted in [[gitlab:repos/lua|Wikimedia's GitLab]]. It simplifies the sharing of Lua code between wikis. Instead of copying each individual Lua module from one wiki to another, users will be able to easily share packages across all wikis. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.22|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A [[m:Event:Cross-wiki Code Collaboration Workshop|Cross-wiki code collaboration workshop]] will be held online on October 2 at 12:30 UTC, bringing together South Asian technical contributors to learn about Produnto and begin piloting it on Hindi, Punjabi, Odia, Telugu, and Malayalam Wikipedias. Produnto is a package manager for deploying Lua modules hosted on GitLab to Wikimedia wikis, and was recently deployed on some pilot wikis. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:48, 2026 ж. қыркүйектің 28 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31092225 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The process for this year’s Community Wishlist [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027#Updated Community Wishlist Process 2027/2028|has been published]], incorporating community feedback. The wish submission process will [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is the deadline for submitting wishes?|end on November 8]]. This year, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Community Wishlist 2027/Working group|a working group (open for volunteering)]] that includes community members familiar with the technical aspect of our wikis alongside Wikimedia Foundation staff, will take care of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/FAQ#What is triage?|triage process]]. The triage is expected to be completed by late November. Votes for wishes will start in January. '''Updates for editors''' * Editors using the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] will now see a warning when they paste text that is likely to have initially been copied from one of five external generative AI chatbots into Wikipedia. This feature is known as [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check|LLM Paste Check]]. It is a type of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] that is community configurable. The check looks for markers in the copied HTML and is not using content watermark detection. Edits will also [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Edit tags|be tagged]] so that patrollers can review them more closely. The feature helps newcomers add content that respects Wikipedia’s policies and makes it easier for experienced editors to identify problematic edits. Communities with local policies about LLM usage can [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/LLM Paste Check#Configuration|adjust the wording and policy that is linked]]. The team [[listarchive:list/translators-l@lists.wikimedia.org/message/EVHKWJ4IERZELMPIWNH3XUVUSQV5KOO4/|apologizes]] that this was rolled out without a delay for translations. * Editors can now easily [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|access the web visual editor directly from the iOS and Android apps]]. When opening the editor, users will be given a choice between visual editing and source editing. If they choose visual editing, they will be sent to a mobile web window in their phone's browser. After completing their edit, a banner will give them the option to return to the app. This enables readers to make quick contributions while casually reading. * Users of the Wikipedia Android and iOS apps will now see a one-time account creation prompt after they have used the app for two consecutive weeks. This prompt explains the benefits of having an account. It is intended to help more casual readers become logged-in users who return to the apps regularly. [https://phabricator.wikimedia.org/T434847] * Editors on [[wmnoc:conf/dblists/group1.dblist|group1 wikis]], including Wikiquote, Wikibooks, Wikiversity, Wikivoyage, and Wikisource, will no longer see notifications on [[mw:Special:MyLanguage/Help:Recent changes|Recent Changes]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help: Watching pages|Watchlist]] when a link to another language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. This change will begin on October 5 at 07:00 UTC as a two-week trial to reduce high-volume, low-value notifications and make important changes easier to identify. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or concerns on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T439415] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where mentors who removed themselves from the mentorship program could still have mentees assigned to them and receive questions, has now been fixed. Mentees will now be reassigned when a mentor leaves the program. [https://phabricator.wikimedia.org/T418194] '''Updates for technical contributors''' * Wikimedia Brasil has published its [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Brasil/Arcabouço de Boas Práticas de Desenvolvimento|Development Best Practices Framework]] (ABPD). It is a guide for staff, contractors and volunteers building technical tools and projects. It covers the project lifecycle, security, accessibility, personal data protection and responsible AI use, and explains how movement-wide guidelines were adapted to a local context. They encourage other affiliates to reuse it and adapt it. Read more in the [[wmfblog:2026/09/26/wikimedia-brasils-development-best-practices-framework-technical-sustainability-as-an-organizational-responsibility|Diff post]]. * A new, canonical base URL for Wikimedia APIs will soon be introduced. The new canonical route follows a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/api/</nowiki></code></bdi> pattern and will act as an alternative path for current REST APIs (for example: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{projectName}/w/rest.php/</nowiki></code></bdi>). Both versions will be callable for all existing APIs, but the new structure will be the preferred path for newly created API modules. This change will be non-breaking for most users. The existing pathways will remain available for all existing endpoint requests. However, some endpoints may return URLs following the new pattern in response bodies. Changes will be available on test wiki first, with the rollout expected to cover all wikis by the end of October. [https://phabricator.wikimedia.org/T433535] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.23|MediaWiki]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W41"/> </div> 23:51, 2026 ж. қазанның 5 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31098825 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Starting October 13, wikis can change the default pattern for [[:en:Wikipedia:VisualEditor/Named references|auto-generated reference names in VisualEditor]] (currently <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name=":1" /></syntaxhighlight>). They will be able to use human-readable, content-based reference names that are more helpful to contributors using the source editor (e.g. <syntaxhighlight lang="wikitext" inline><ref name="Miller2026-1" /></syntaxhighlight>). VisualEditor reference name patterns can be defined using MediaWiki system messages, JSON, templates and modules ([[:mw:Special:MyLanguage/Help:Cite/VisualEditor reference names|more information]]). Admins can enable these changes via [[Special:CommunityConfiguration/Cite-VisualEditor-Autonames|community configuration]]. This is a [[:m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist/W17|community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T436255] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]] is a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details. It will be deployed to English Wikipedia on October 14 and to remaining Wikimedia Foundation wikis by end of October (likely October 21). The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#deployment|FAQ]] lists possible actions to take on your wiki to support the deployment. This is a [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/History|long-standing community wish]] implemented by [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440243][https://phabricator.wikimedia.org/T440304] '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools]] will be removing the list view of the Watchlist and defaulting everyone to the changelog view. Previously, there were two versions of how the Watchlist is shown to mobile web users: the list view, where editors could see watched articles in a list format, and the changelog view, where editors could see changes to watched articles in a log format, controlled by a user's Advanced Mobile Control settings. This has created issues for code-base maintenance: two different displays means two sets of code to manage. By defaulting to the changelog view, we are simplifying the codebase and avoiding the likelihood of missing bugs. * The Wikipedia Android app is testing a way to listen to article introductions in the “For you” feed. A text-to-speech model reads the existing article text aloud without rewriting it or adding any content. The 30-day experiment will begin in the Wikipedia Beta app during the third week of September, then move to the regular Wikipedia Android app in October for a limited group of eligible users. A small portion of app users (those with English feeds and at least one topic interest) will have access to the feature. This experiment is part of broader efforts to give app readers options in how they consume content in order to deepen engagement and user retention. [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Listening to Wikipedia/Phase 1|Learn more]] and [[mw:Talk:Readers/Listening to Wikipedia|share feedback]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror syntax highlighting]] was [[phab:T288161|enabled]] by default for all logged out and newly registered users on the English Wikipedia on September 14. With no signs of adverse effects, the same change is being proposed to be made globally across all wikis in a few weeks. If you have concerns or feedback, or if your wiki would like to opt out, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror#Enabling CodeMirror by default on all WMF wikis for newbies|please see the help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440077] * [[d:Wikidata:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|Wikidata mobile statement editing]] of all datatypes will be officially launched on October 13, when it will be removed from Wikidata [[d:Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] and become available to all editors. Users can [[d:Wikidata_talk:Usability_and_usefulness/Item_editing_experience/Mobile_editing_of_statements|report bugs and share feedback]]. * Last week, language link changes were removed from [[Special:RecentChanges|Recent Changes]] and [[Special:Watchlist|Watchlist]] feeds on Wikivoyage, Wikisource, Wikiversity, Wikiquote and Wiktionary. As no adverse effects have been observed, the [[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] plans to roll out this change globally to all Wikipedias. This is scheduled for October 13 at 07:00 UTC, after which editors will no longer see when a link to ''another'' language version of a page is added, removed, or changed in its Wikidata item. Editors who rely on these notifications can read more on the [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Clearer Wikidata Edit Summaries/Hide Language Link edits|project page]] and share feedback or ask to opt out their wiki on the [[m:Talk:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Clearer_Wikidata_Edit_Summaries/Hide_Language_Link_edits|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T440698] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where accidentally touching the graph while scrolling on the Pageviews tool on mobile could unintentionally zoom in has now been fixed. Click-and-drag zoom is now disabled on touch devices. [https://phabricator.wikimedia.org/T440075] '''Updates for technical contributors''' * There are three major changes coming to dumps: the legacy content dumps [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/thread/E6D5EU4PMSTSOI2J7A46HJ3YW2W554CS/ deprecated in January 2026] will now be sunset, the replacement [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/MediaWiki_Content_File_Exports MediaWiki Content File Exports] will be delayed to implement a “safety buffer”, and they are now also available as 7zip-compressed files. Users will need to switch the URL they download their dump from. For more information, timeline and migration instructions, see [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Legacy_content_dumps_sunset Legacy content dumps sunset]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.24|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation discovered unauthorized activity by OpenAI agents on Wikimedia projects, including edits to wikis, attempts to exploit a public note-taking tool, and heavy automated traffic. [[diffblog:2026/10/05/openai-rogue-agent-activities-found-on-wikimedia-projects/|Read the blog post on Diff]] for more details about the activity and the Foundation’s response. '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon! We’ll be meeting in lovely Tirana, Albania for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] from April 9–11, 2027. Scholarship and staff sponsorship applications are currently being [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ accepted through Pretix] and will close on October 30, 2026. General registration will open in January 2027. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12:38, 2026 ж. қазанның 13 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31142468 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To measure the impact of incorporating some [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#November 2025: Ideas and feedback|community-requested features]] on logged-out reader retention, a test for [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Image_Browsing|Image Carousel]] will be pushed to logged-out readers. With the Image Carousel feature, readers browse community-uploaded images, selected by editors as relevant to specific articles. The test starts on November 20. * An experimental notice will be pushed to 0.5% of logged-out mobile readers who come to English Wikipedia from Google, asking them to add Wikipedia as a [https://blog.google/products-and-platforms/products/search/preferred-sources/ Google Preferred Source]. The test is to see if this notice increases reader retention and encourages people who use Google Search to visit Wikipedia more often. It will run from October 15–29 and will be assessed for its impact on retention and referrals. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where [[quarry:|Quarry]] returned an “Access denied” error when users tried to run SQL queries, preventing queries from running normally, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T440966] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Cog-icon-grey.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Due to a long-standing bug, applications that use the [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For_Developers|OAuth 2]] client credentials flow to act on their owners’ behalf are treated as if they are logged out. This will be fixed for new applications registered on or after Monday, October 19. Some affected applications need to re-register. [https://phabricator.wikimedia.org/T420297] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.1|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A proposal to hold the Wikimedia Hackathon every three years, with regional hackathons in between, [[mw:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|has been shared]]. It explores making the event more accessible to technical communities in different regions. Share your feedback on the proposal’s [[mw:Talk:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|talk page]] before November 6. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:37, 2026 ж. қазанның 19 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31178499 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * An experiment launched on September 29 is testing [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Experience/Reading_recommendations|article recommendations]] for new account holders who also identify as readers. By suggesting articles to read, similar to recommendations in the Wikipedia app for logged-in readers, the experiment aims to encourage new account holders to read and return to the website regularly, with the goal of increasing internal referrals by 1%. See the related [[m:Community Wishlist/W505|Community Wishlist]] proposal. * Several Wikimedia services were taken offline last week because of a [https://www.php.net/archive/2026.php#2026-10-20-1 security vulnerability in PHP]. This is because they need to be updated before they are safe to put back online. This is not a problem just for the Wikimedia movement but affects a lot of websites. You can follow updates on [[wikitech:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community|Wikitech]]. Cloud VPS and Toolforge will take longer to bring back online. This is to make sure that applications which run on Cloud VPS or Toolforge are not affected. Tool developers can see updates and more information on the [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/cloud-announce.lists.wikimedia.org/ Cloud-announce mailing list]. [https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-tools-and-services/][https://diff.wikimedia.org/2026/10/21/impact-of-php-vulnerabilities-on-wikimedia-cloud-services/] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/43|Last week we shared]] that to measure the impact of incorporating some community-requested features on logged-out reader retention, a test for the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Carousel]] feature would be pushed to logged-out readers. Due to an issue, we will be restarting the test, but it will be live on October 26, not November 20 as initially announced. '''Updates for editors''' * A new [[wikitech:KAPOW|bot detection system]] to better identify automated traffic that disguises itself as human visitors, is coming to the Wikimedia wikis. This might cause sudden changes to visitor statistics starting from 26 October, going back to 20 June 2026. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Score|Score extension]] which renders musical notation inside wiki pages, has been temporarily disabled on all wikis due to a security issue. Affected pages will display a notice instead of musical scores, but the underlying code remains intact. No action is needed from editors, and a fix is in progress. A separate announcement will follow when the extension is re-enabled. Read more on [[phab:T441579|Phabricator]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where CodeMirror syntax highlighter appears to have been enabled in error for existing editors has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T441308] '''Updates for technical contributors''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, October 28 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1793199600 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. [https://phabricator.wikimedia.org/T439703] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.2|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Scholarship and sponsorship applications for the [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia%20Hackathon%202027 2027 Wikimedia Hackathon] will close on Friday, October 30th. Submit your application [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2027/ through Pretix] before the deadline! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23:55, 2026 ж. қазанның 26 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31199592 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/45|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Many Wikimedia tools were taken offline last week because of a [[:w:PHP2Shell|security vulnerability in PHP]]. This affected many websites worldwide. [[m:Special:MyLanguage/Toolforge|Toolforge]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Cloud Services|Cloud VPS]] have been back up since October 22. Many important tools have been gradually restored. Some tools need the respective volunteer maintainers to restart them. Others still need to upgrade to a patched PHP version. Some tools were using older versions of PHP which are not supported by the recent security patches. They will require maintainers to upgrade to a more recent version. This might require additional effort. You can follow the work [[:wikitech:Talk:Incidents/2026-10-21 PHP security update/Community#Exceptions|on Wikitech]]. '''Updates for editors''' * A new optional search experiment is running in the Wikipedia Android and iOS apps for Arabic, French, and Japanese Wikipedias. Participating readers can search inside articles and open quoted passages directly in their source articles, no answers or summaries are generated. This is the first of four experiments in [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information%20Retrieval/Phase%202|Phase 2 of Semantic Search]]. It began on October 22 and runs for 20 days. Feedback is welcome on the project’s [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Readers/Information%20Retrieval/Phase%202|discussion page]]. * The [[m:Special:MyLanguage/Future_Audiences|Future Audiences]] team is planning to bring [[m:Special:MyLanguage/Future_Audiences/Share_card|Share Cards]] to Wikipedia on mobile. This feature gives users the option to share a visually appealing card with friends, based on the article they are reading. The card contains the article’s title, image, opening text, and related attribution, and links back to the article for full reading. Editors are invited to try out this feature by adding <code dir="ltr">?useformat=mobile&sharecard=1</code> to any article URL from October 29 to November 8. Share any thoughts on the [[m:Talk:Future_Audiences/Share_card| project talk page]] and report any bugs on [[phab:T439161|Phabricator]]. * The default renderer for math formulas will change on November 2. After the change, the server sends the formula as MathML, and your browser uses MathJax to show it. This is the last step towards the Mathoid/RESTBase deprecation process, for sustainability and security reasons. You can [[w:en:Wikipedia:WikiProject Mathematics/MathFormattingBugs|ask questions or report problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T375238] * Do you have an idea for a new feature, or a bug that needs fixing? [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Submit your suggestion for the community wish list by November 8!]] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.3|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:22, 2026 ж. қарашаның 3 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31236748 тізімін пайдаланып User:Trizek (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/46|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikipedia Apps team is preparing to launch Year in Review in early December. Year in Review gives app users a personalized recap of how they read and engaged with Wikipedia throughout the year. The team is looking for volunteers to help make it available in as many languages as possible. Translators can contribute through [https://translatewiki.net/ translatewiki.net]. For [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&action=translate&group=out-wikimedia-mobile-wikipedia-android-strings&filter=%21translated Android], search for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>yir</nowiki></code></bdi> under the "Untranslated" tab, and for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special:Translate&action=translate&group=out-wikimedia-mobile-wikipedia-ios&filter=%21translated&optional=1 iOS], search for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>year-in-review</nowiki></code></bdi> under the "Untranslated" tab. * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature that helps editors create articles that follow a Wikipedia’s policies, is now available on all Wikipedias. Administrators and interface admins can configure and expose it for editors to use via [[Special:CommunityConfiguration/ArticleGuidance]]. A [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Community Configuration|configuration guide is available]]. Visit [[mw:Talk:Article guidance|the project talk page]] to ask any questions. '''Updates for editors''' * Following the release of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to all Wikipedias in September, logged-in users will soon be able to [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#October/November 2026: Custom collections and call to action|organize articles saved in their lists into customizable categories]]. This will enable readers to create collections and revisit saved articles based on their interests, potentially encouraging frequent visits to Wikipedia. The update will roll out to all Wikipedia users between November 9 and 16. * The Wikipedia Apps team is preparing to launch the first of two notification experiments for English Wikipedia readers on Android who have opted in to notifications. The three-week experiment will send notifications suggesting personalized Discover reading lists which are collections of Wikipedia articles recommended based on articles the reader has previously viewed. The goal is to understand whether these recommendations help readers discover relevant content and encourage them to return to the app. No action is required, and users can manage their notification preferences in the app settings. [[mw:Wikimedia Apps/Team/Notifications|Learn more and share feedback]]. * A bug in the [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] was causing the page to fail to load for users who have unseen changes on Wikimedia Commons. The bug has now been fixed. If you temporarily removed <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>commons.wikimedia.org</nowiki></code></bdi> from your personal [[m:Special:GlobalWatchlistSettings|Global Watchlist settings]] due to the bug, you can restore it there. [https://phabricator.wikimedia.org/T439203] * A new Beta feature called "Home" will be [[mw:Special:MyLanguage/Home/Deployment|deployed to 10 Wikipedias]] for a limited test. This new feature aims to replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>Special:Homepage</nowiki></code></bdi> for newcomers, with additional modules planned for the future to improve upon the current experience. If you want to participate in the test, please [[mw:Talk:Home|sign up]]. "Home" will be released to all users later this month. * On English and Russian Wikipedias, [[m:User:Alaexis/Source Verifier|Source Verification]] is now available as an experimental Suggestion for experienced editors within [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion_Mode|Suggestion Mode]]. It uses an LLM hosted on [[wikitech:Machine_Learning/LiftWing|LiftWing]] to try to check whether a cited source supports the claim it’s attached to. To try it out, please [[phab:T426359|see these testing instructions]]. If you are at another language Wikipedia and your community is interested in trying it out, please [[m:User talk:Alaexis/Source Verifier|express your interest]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where dates passed as blank parameters to functions in wikitext were incorrectly interpreted using the month-day-year format instead of the day-month-year format, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T403884] '''Updates for technical contributors''' * Starting on 1 December 2026, hCaptcha will be required for edits made via the API by non-autoconfirmed users. If your tool, gadget, or user script makes edits on behalf of newcomer users, [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/hCaptcha#November 2026: Completing hCaptcha rollout|see how to update it]]. * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2026 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations close on 22 November 2026. * Toolforge has introduced two new beta features. "Toolforge alerts" send email notifications when a tool becomes unavailable, returns errors, or restarts frequently. "Extended logging" makes it easier to investigate problems by providing logs for events such as job creation, deletion, and deployment failures through the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>toolforge logs</nowiki></code></bdi> command. Both features are opt-in and help tool maintainers become aware of and resolve problems with their tools more quickly. Maintainers can [[wikitech:Help:Toolforge/Alerts|enable alerts]] and learn how to [[wikitech:Help:Toolforge/Running_jobs#Toolforge_logs|access extended logs]]. They are also encouraged to try the features and [[wikitech:Help:Cloud_Services_communication|provide feedback]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.48/wmf.4|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * A proposal to change how we currently organize the Wikimedia Hackathon [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|has been shared]]. It explores making the event more accessible to technical communities in different regions. Share your feedback on the proposal’s [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Wikimedia Hackathon/Community Proposal 2026|talk page]]; the deadline has been extended to November 13th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:33, 2026 ж. қарашаның 9 (+05) <!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=31249348 тізімін пайдаланып User:STei (WMF)@metawiki деген хабарлама жіберген --> qsn1ipdx5qtqjw0oq62jlf904cj4kjz 0 558576 3693637 3573536 2026-11-09T03:55:32Z Ұлпан, Қанат 187701 3693637 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>Замина''' ({{Үлгі:Lang-de|Samina}}) — Лихтенштейн ауылы.Тризенберг қоғамдастығында орналасқан. Сондай-ақ Замина атауы Лихтенштейндегі негізгі өзендердің бірі болып табылады. Замина (Samina немесе Saminabach) – Лихтенштейн аумағындағы маңызды өзендердің бірі. Бұл тау өзені өзінің ағысы қатты, табиғаты көркем аңғарлар арқылы өтетін ерекшелігімен танымал. Өзен елдің оңтүстігінен бастау алып, солтүстігіне қарай бағытталады. Кейін Австрия аумағына өтіп, Илль өзеніне құяды. == Өзеннің географиялық ерекшеліктері == Замина – Альпі тауларынан бастау алатын тау өзені. Ол биік таулардың арасындағы тар әрі көркем аңғармен ағып өтеді. Өзеннің жалпы ұзындығы шамамен 17 шақырымды құрайды. Оның 12 шақырымы Лихтенштейн аумағына тиесілі. Осы көрсеткіш бойынша Замина елдегі ұзындығы жағынан Рейн өзенінен кейінгі екінші өзен болып саналады. == Туристік маңызы == Замина өзенінің аңғары – табиғат аясында демалуды, жаяу серуендеуді және таулы аймақтарды зерттеуді ұнататын саяхатшылар жиі баратын орындардың бірі. Мұндағы табиғи ландшафт, тау бөктерлері мен таза ауа демалыс үшін қолайлы жағдай қалыптастырады. Аңғардың тереңірек бөлігінде, теңіз деңгейінен шамамен 1300 метр биіктікте Штег (Steg) атты таулы елді мекен орналасқан. Бұл жер өзінің табиғи көркімен және жаяу саяхат бағыттарымен ерекшеленеді. Замина атауы өзенмен қатар, Тризенберг коммунасына қарасты биік таулы демалыс аймағы мен шағын елді мекеннің атауы ретінде де белгілі. Бұл өңір Альпі табиғатын тамашалап, тыныштықта демалуға мүмкіндік береді. [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] t1hgyy5cuh2z61garmeqncz7e7nl659 3693638 3693637 2026-11-09T03:56:07Z Ұлпан, Қанат 187701 3693638 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>Замина''' ({{Үлгі:Lang-de|Samina}}) — Лихтенштейн ауылы.Тризенберг қоғамдастығында орналасқан. Замина (Samina немесе Saminabach) – Лихтенштейн аумағындағы маңызды өзендердің бірі. Бұл тау өзені өзінің ағысы қатты, табиғаты көркем аңғарлар арқылы өтетін ерекшелігімен танымал. Өзен елдің оңтүстігінен бастау алып, солтүстігіне қарай бағытталады. Кейін Австрия аумағына өтіп, Илль өзеніне құяды. == Өзеннің географиялық ерекшеліктері == Замина – Альпі тауларынан бастау алатын тау өзені. Ол биік таулардың арасындағы тар әрі көркем аңғармен ағып өтеді. Өзеннің жалпы ұзындығы шамамен 17 шақырымды құрайды. Оның 12 шақырымы Лихтенштейн аумағына тиесілі. Осы көрсеткіш бойынша Замина елдегі ұзындығы жағынан Рейн өзенінен кейінгі екінші өзен болып саналады. == Туристік маңызы == Замина өзенінің аңғары – табиғат аясында демалуды, жаяу серуендеуді және таулы аймақтарды зерттеуді ұнататын саяхатшылар жиі баратын орындардың бірі. Мұндағы табиғи ландшафт, тау бөктерлері мен таза ауа демалыс үшін қолайлы жағдай қалыптастырады. Аңғардың тереңірек бөлігінде, теңіз деңгейінен шамамен 1300 метр биіктікте Штег (Steg) атты таулы елді мекен орналасқан. Бұл жер өзінің табиғи көркімен және жаяу саяхат бағыттарымен ерекшеленеді. Замина атауы өзенмен қатар, Тризенберг коммунасына қарасты биік таулы демалыс аймағы мен шағын елді мекеннің атауы ретінде де белгілі. Бұл өңір Альпі табиғатын тамашалап, тыныштықта демалуға мүмкіндік береді. [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] g706vqa5wherovmo2vlk6eycn4ea0lt 3693683 3693638 2026-11-09T04:57:49Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2410092 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>Замина''' ({{Үлгі:Lang-de|Samina}}) — Лихтенштейн ауылы.Тризенберг қоғамдастығында орналасқан. Сондай-ақ Замина атауы Лихтенштейндегі негізгі өзендердің бірі болып табылады [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] 17hx2sy83b4lnwqs38zlqnvokqt7z8j 0 558601 3693636 3573557 2026-11-09T03:52:04Z Ұлпан, Қанат 187701 3693636 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date= {{subst:#time:F Y}}}}</nowiki> Раппенштайн''' ({{Үлгі:Lang-de|Rappenstein}}) —Оңтүстік Штег ауылында орналасқан, Ретикон жотасының Лихтенштейн тауы. Лихтенштейндегі табиғаты ерекше, туристер арасында танымал тау шыңдарының бірі. Ол биік таулардың әсем көрінісімен, көркем табиғатымен және жаяу саяхаттауға қолайлы бағыттарымен ерекшеленеді. Әсіресе, шыңына көтерілген саяхатшыларды жан-жағынан ашылатын кең панорамалық көрініс тәнті етеді. == Географиялық ерекшеліктері == Раппенштайн теңіз деңгейінен 2221 метр биіктікте орналасқан. Ол Альпі тау жүйесіне жататын Ретикон жотасының құрамына кіреді. Бұл тау жотасы Лихтенштейн, Австрия және Швейцария аумақтарын бөліп жатыр. == Таудың басты ерекшеліктері == Раппенштайнның ең басты ерекшелігі – шыңынан ашылатын 360 градустық көрініс. Осы биіктіктен Рейн өзенінің аңғарын, Швейцария жерін, Австрия Альпісін және Лихтенштейннің айналасындағы тау шыңдарын тамашалауға болады. Табиғаттың осындай кең тынысты көрінісі бұл жерді саяхатшылар үшін ерекше тартымды етеді. Раппенштайн орташа деңгейдегі тау серуендерін ұнататындар үшін қолайлы бағыттардың бірі саналады. Туристер арасында ең танымал жол Штег елді мекенінен басталады. Бұл ауыл теңіз деңгейінен шамамен 1300 метр биіктікте орналасқан. Саяхат бағыты Валюна (Valüna) деп аталатын көркем альпілік шалғындар мен тау жайылымдары арқылы өтеді. Жол бойында табиғаттың әсем көріністерін тамашалап, таулы аймақтың тыныштығын сезінуге болады. Биіктік айырмасы шамамен 900 метрді құрайды. Шыңға көтеріліп, қайта төмен түсуге орта есеппен 4–5 сағат уақыт қажет. Раппенштайнға апаратын соқпақ орташа күрделіліктегі тау бағытына жатады. Альпі тауларында мұндай жолдар қызыл-ақ түсті белгілермен көрсетіледі. Бағытты еңсеру үшін арнайы альпинистік дайындық немесе кәсіби жабдық қажет емес. Дегенмен, ыңғайлы әрі таймайтын аяқ киім киіп, физикалық тұрғыдан дайын болған жөн. Әсіресе, шыңға жақындаған сайын жол тік әрі тастақты болып келеді. == Шыңдағы ерекше белгі == Альпі тауларының көптеген биік нүктелеріндегідей, Раппенштайн шыңында да ағаштан жасалған үлкен крест орнатылған. Ол неміс тілінде Gipfelkreuz деп аталады. Сонымен қатар, мұнда саяхатшыларға арналған арнайы естелік кітап бар. Оған шыңға көтерілген адамдар өз есімдерін жазып, сапарынан естелік қалдыра алады. Тау шыңы Лихтенштейннің Тризенберг коммунасына қарайды. Ол Штег (Steg) атты шағын таулы елді мекеннің оңтүстігінде орналасқан. == Дереккөздер == * Liechtenstein Tourismus. Unfolding Liechtenstein, Panorama Map [map]. (2007) * Kompass. Feldkirch — Vaduz [map], 1:50000, Wander, Bike- und Skitourenkarte. Cartography by Kompass-Karten GmbH. (2007) [[Санат:Алфавит бойынша таулы шыңдар]] 9i966624hvxqhjgud0hoe0x3szoj1ig 3693684 3693636 2026-11-09T04:57:52Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2410315 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date= {{subst:#time:F Y}}}}</nowiki> Раппенштайн''' ({{Үлгі:Lang-de|Rappenstein}}) —Оңтүстік Штег ауылында орналасқан, Ретикон жотасының Лихтенштейн тауы. Биіктігі — 2221 м. == Дереккөздер == * Liechtenstein Tourismus. Unfolding Liechtenstein, Panorama Map [map]. (2007) * Kompass. Feldkirch — Vaduz [map], 1:50000, Wander, Bike- und Skitourenkarte. Cartography by Kompass-Karten GmbH. (2007) [[Санат:Алфавит бойынша таулы шыңдар]] 4v9xbxppvgom56xez0a9pqeltwt6i2z 0 558617 3693652 3614461 2026-11-09T04:25:39Z Ұлпан, Қанат 187701 3693652 wikitext text/x-wiki <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>Ұлықбек медресесі- Бұхарадағы медресе, Абдулазиз медресесімен бірдей комплексте. 1417 жылы іргесі қаланып, 1585 қайта жөндеуден өтіп, сырты майоликпен қапталды. Мелресе 2 айваннан және ішкі жағы мешіт пен дәрісханадан тұрады. Көкілташ медресесі- Ташкенттегі ең ірі медреселердің бірі. <div>Қасбетті медресе екі қабатты балкондар және мұнаралық гүлдестеден тұрады. Ғимараттың кіреберісінің жоғары жағында «білімге ұмтылу. - әрбір мұсылман ер және әйелдің парызы» деген жазу орналастырылған<br> </div><br> Қазіргі таңда  Бұхара медресесінде Бұхара ескерткіштерін қалпына келтіру тарихы мұражайы орналасқан.<div><br> </div><div class="cx-linter-disallow cx-linter-warn cx-linter-tag">'''Көкілдаш медресесі'''- бұрынғы Ташкенттегі 23 медреселерден ең ірісі. 1569 ташкенттік министр Барак хан және Дервиш хан шейбанид сұлтанның «көкілдаш» деген атауымен ашылған. Биіктігі 19,7 метрлік басты портал ішкі ауладағы 2 қабатты худжрге ұқсас жатаханаға ішкі аулаға апарады. Әрбір худжра бөлмелерден және кіреберс айваннан тұрады. 2-3 студентке бір бөлме берілген. Негізгі порталы бқрыштарында муэдзиндер немесе азанчилар мұнаралар аралығында, ғибадатқа ( намаз ) шақырып қонырау ұрады .<br> <div>Портал жел сілкінісі кезінде 1866-1886 жж құлады. 1950-60 жж қалпына келтірілді.<br> </div></div><div><br> </div> [[Санат:Өзбекстандағы әлемдік мұра]] 6s8vpouii7uqrv6uu2ktt69x2ypkyfq 3693653 3693652 2026-11-09T04:26:13Z Ұлпан, Қанат 187701 3693653 wikitext text/x-wiki <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki> Ұлықбек медресесі- Бұхарадағы медресе, Абдулазиз медресесімен бірдей комплексте. 1417 жылы іргесі қаланып, 1585 қайта жөндеуден өтіп, сырты майоликпен қапталды. Медресе 2 айваннан және ішкі жағы мешіт пен дәрісханадан тұрады. Көкілташ медресесі- Ташкенттегі ең ірі медреселердің бірі. <div>Қасбетті медресе екі қабатты балкондар және мұнаралық гүлдестеден тұрады. Ғимараттың кіреберісінің жоғары жағында «білімге ұмтылу. - әрбір мұсылман ер және әйелдің парызы» деген жазу орналастырылған<br><br> Қазіргі таңда  Бұхара медресесінде Бұхара ескерткіштерін қалпына келтіру тарихы мұражайы орналасқан. </div><div class="cx-linter-disallow cx-linter-warn cx-linter-tag">'''Көкілдаш медресесі'''- бұрынғы Ташкенттегі 23 медреселерден ең ірісі. 1569 ташкенттік министр Барак хан және Дервиш хан шейбанид сұлтанның «көкілдаш» деген атауымен ашылған. Биіктігі 19,7 метрлік басты портал ішкі ауладағы 2 қабатты худжрге ұқсас жатаханаға ішкі аулаға апарады. Әрбір худжра бөлмелерден және кіреберс айваннан тұрады. 2-3 студентке бір бөлме берілген. Негізгі порталы бқрыштарында муэдзиндер немесе азанчилар мұнаралар аралығында, ғибадатқа ( намаз ) шақырып қонырау ұрады .<br> <div>Портал жел сілкінісі кезінде 1866-1886 жж құлады. 1950-60 жж қалпына келтірілді.<br> </div></div><div><br> </div> [[Санат:Өзбекстандағы әлемдік мұра]] qw4liys369183ucxj83gj0ailenabus 3693675 3693653 2026-11-09T04:57:25Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3614461 wikitext text/x-wiki <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>Ұлықбек медресесі- Бұхарадағы медресе, Абдулазиз медресесімен бірдей комплексте. 1417 жылы іргесі қаланып, 1585 қайта жөндеуден өтіп, сырты майоликпен қапталды. Мелресе 2 айваннан және ішкі жағы мешіт пен дәрісханадан тұрады. <div>Қасбетті медресе екі қабатты балкондар және мұнаралық гүлдестеден тұрады. Ғимараттың кіреберісінің жоғары жағында «білімге ұмтылу. - әрбір мұсылман ер және әйелдің парызы» деген жазу орналастырылған<br> </div><br> Қазіргі таңда  Бұхара медресесінде Бұхара ескерткіштерін қалпына келтіру тарихы мұражайы орналасқан.<div><br> </div><div class="cx-linter-disallow cx-linter-warn cx-linter-tag">'''Көкілдаш медресесі'''- бұрынғы Ташкенттегі 23 медреселерден ең ірісі. 1569 ташкенттік министр Барак хан және Дервиш хан шейбанид сұлтанның «көкілдаш» деген атауымен ашылған. Биіктігі 19,7 метрлік басты портал ішкі ауладағы 2 қабатты худжрге ұқсас жатаханаға ішкі аулаға апарады. Әрбір худжра бөлмелерден және кіреберс айваннан тұрады. 2-3 студентке бір бөлме берілген. Негізгі порталы бқрыштарында муэдзиндер немесе азанчилар мұнаралар аралығында, ғибадатқа ( намаз ) шақырып қонырау ұрады .<br> <div>Портал жел сілкінісі кезінде 1866-1886 жж құлады. 1950-60 жж қалпына келтірілді.<br> </div></div><div><br> </div> [[Санат:Өзбекстандағы әлемдік мұра]] i1muxfgdmq1o5vtbbkfnrbekhnyo254 0 558929 3693650 3692008 2026-11-09T04:18:09Z Ұлпан, Қанат 187701 3693650 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Шинуа́йр''' ([[Армян тілі|арм.]]<span contenteditable="false"> </span><span lang="hy" contenteditable="false">Շինուհայր</span>) — Сюникск облысындағы ауыл ([[Армения]]). Шинуайр (армянша – Շինուհայր) – Арменияның оңтүстігіндегі Сюник облысында орналасқан елді мекен. Ауыл Горис қаласынан оңтүстікке қарай шамамен 8 шақырым жерде орналасқан. Бұрын Шингер деген атаумен де белгілі болған. Елді мекеннің аумағы – 30,56 шаршы шақырым, теңіз деңгейінен биіктігі шамамен 1400 метр. 2023 жылғы мәлімет бойынша ауылда 2597 адам тұрған. Тұрғындарының басым бөлігі – армяндар. Халқы Армян апостолдық шіркеуін ұстанады. Ауыл әкімі болып саналатын- Смбат Еремян<ref>[http://www.hhk.am/rus/lsg3.php Сюникский марз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501191543/http://www.hhk.am/rus/lsg3.php |date=2008-05-01 }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> == Географиясы == Бұл ауыл Горис қаласына оңтүстіктен 8 км арақашықтықта. Хот ауылына батыстан 1 км арақашықтықта, Селидзор ауылына солтүстік- шығыстан 2 км арақашықтықта және Барцраван ауылына шығыстан 3 км арақашықтықта орналасқан. == Тарихы == Шинуайрдың нақты қашан пайда болғаны белгісіз. Зерттеушілерге белгілі жазба деректерде ауыл атауы X ғасырдан бастап кездеседі. Елді мекен атауы «қоныстардың атасы» деген мағынамен түсіндіріледі. Бұл оның Сюник өңіріндегі ежелгі қоныстардың бірі болғанын аңғартады. Тарихи деректерде XII ғасырда болған күшті жер сілкінісі салдарынан ауылдың орталық шіркеуі қирағаны айтылады. Оның орнында бұған дейін IV–V ғасырларда салынған ғибадат орны болған деген мәлімет бар. Кейін шіркеу қайта қалпына келтіріліп, бүгінгі күнге дейін Ескі Шинуайр аумағында сақталған. Ол Воротан шатқалының маңында орналасқан. Ескі ауыл аумағында көптеген көне құлпытастар мен тарихи ескерткіштер бар. Солардың ішінде 1261 жылы жасалған, биіктігі үш метрге жуық хачкар ерекше назар аудартады. Хачкар – армян мәдениетіне тән, бетіне крест бейнесі мен ою-өрнектер қашалған тас ескерткіш. XVII–XVIII ғасырларда Шинуайрда қолжазба көшіру ісі дамыған. Сол кезеңде жазылған еңбектердің 13-і қазіргі уақытта Еревандағы Матенадаран көне қолжазбалар институтында сақтаулы. Олардың бір бөлігі Берлин қаласына жеткізілген. Ауыл тарихында Шинуайрдың бойжеткендер мекені – қыздар ғибадатханасы да ерекше орын алады. Воротан өзенінің тік жарқабағында орналасқан бұл кешен қорғаныс қабырғасымен қоршалған. Мұнда ауылдан оқшау өмір сүрген әйелдер діни қызметпен қатар қолжазба көшіру ісімен де айналысқан. Тарихта Маргарит, Эгине және Рипсиме есімді әйелдердің аттары сақталған. Шинуайр XVIII ғасырдың басында Сюник пен Арцах өңірлерін қамтыған ұлт-азаттық қозғалыстармен де байланысты. Сол кезеңдегі көтерілістің жетекшілерінің бірі Давид Бек осы ауылдан шыққан деген тарихи деректер бар. Ол танутер Әлиханның ұлы болған. Кейін Грузия патшасының қызметіне барып, туған өлкесіне оралған соң азаттық қозғалысына басшылық еткен. XIX–XX ғасырларда да Шинуайр мен оның тұрғындары Зангезур өңіріндегі маңызды тарихи оқиғаларға қатысқан. === Советке дейінгі заман === Ауылдың нақты жасы белгісіз, Осы күнге дейін қарастырылған жазбаларға сүйенсек, Х ғасырдан бері келе жатқан. Бірақта ауылдың негізгі аты- Шинуайр ("Тұрғындардың әкесі")- оның Сюниктегі ежелгілерінің бірі болғандығын кәлайды. === Совет кезіндегі заман === Совет кезіндегі заман бұл ауыл үшін берекелі болды. Себебі, жаңа өмірмен болашаққа деген алғашқы қадамдар жасалынды. 300 баспана, мектеп, аурухана, бала- бақша, кітапхана, музыка мектебі т.б жерлер ашылды, сонымен қатар, 1000 басқа жуық ірі қара болды. ауыл тұрғындарының арасында 100 отбасы көлікті болды. === Постсоветтік период === Әрине, Шинуайраның өмірі бұрынғы өмірімен салыстыруға келмейде және мұны барлық демократиялық тұрғыдан қарау керек. Резиналы аяқ киім зауыдының кесірінен 2700 адам жұмысынан айырылды. Осының әсерінен бала-бақша жабылып қалды. аурухананың жұмысы тоқтатылды. ауылдың өмір сүру жағдайы төмендеп кетті десекте болады. == Экономикасы == Караундж- Шинуайр станциясының басқаруымен өздігінен жер суару жұмысы жоспарланған. Ауылда полимерлы аяқ киім зауыды жұмыс істейді. == Ауылдың назар аударарлық жерлері == Ауылда сурб Степанос шіркеуі орналасқан. Ортағасырлық үңгірлі қоныс және хачкар. Ауылдың орталығында Азаматтық және Ұлы Отан соғысында қазақ болғандарға арнап ескерткіш тұрғызылған. Оның алдында Арцахск соғысында қаза болған шинуайрлықтарға арналған ескерткіш орнатылған.<span class="cx-segment" data-segmentid="251"></span> == Жалға берілетін егістіктер == * Товмасян, Сурен Акопович * Еремян, Смбат<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Иванян, Гурген Абелович<ref>[http://www.nv.am/2008/15nov/lica.htm Гурген Иванян, который мог стать первым армянином-космонавтом]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref><ref>[http://www.rtc.ru/encyk/biogr-book/09I/1104.shtml Биография на сайте ЦНИИ РТК Энциклопедия космонавтики]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> * Мануцян, Жора<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Хачатрян, Сос<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Барсегян, Хикар Акопович * Овсепян Мушег Генрикович<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] fsv65an5n2owja0lupftp34ua7zvh4f 3693677 3693650 2026-11-09T04:57:31Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3035895 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Шинуа́йр''' ([[Армян тілі|арм.]]<span contenteditable="false"> </span><span lang="hy" contenteditable="false">Շինուհայր</span>) — Сюникск облысындағы ауыл ([[Армения]]). Ауыл әкімі болып саналатын- Смбат Еремян<ref>[http://www.hhk.am/rus/lsg3.php Сюникский марз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080501191543/http://www.hhk.am/rus/lsg3.php |date=2008-05-01 }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> == Географиясы == Бұл ауыл Горис қаласына оңтүстіктен 8 км арақашықтықта. Хот ауылына батыстан 1 км арақашықтықта, Селидзор ауылына солтүстік- шығыстан 2 км арақашықтықта және Барцраван ауылына шығыстан 3 км арақашықтықта орналасқан. == Тарихы == === Советке дейінгі заман === Ауылдың нақты жасы белгісіз, Осы күнге дейін қарастырылған жазбаларға сүйенсек, Х ғасырдан бері келе жатқан. Бірақта ауылдың негізгі аты- Шинуайр ("Тұрғындардың әкесі")- оның Сюниктегі ежелгілерінің бірі болғандығын кәлайды. === Совет кезіндегі заман === Совет кезіндегі заман бұл ауыл үшін берекелі болды. Себебі, жаңа өмірмен болашаққа деген алғашқы қадамдар жасалынды. 300 баспана, мектеп, аурухана, бала- бақша, кітапхана, музыка мектебі т.б жерлер ашылды, сонымен қатар, 1000 басқа жуық ірі қара болды. ауыл тұрғындарының арасында 100 отбасы көлікті болды. === Постсоветтік период === Әрине, Шинуайраның өмірі бұрынғы өмірімен салыстыруға келмейде және мұны барлық демократиялық тұрғыдан қарау керек. Резиналы аяқ киім зауыдының кесірінен 2700 адам жұмысынан айырылды. Осының әсерінен бала-бақша жабылып қалды. аурухананың жұмысы тоқтатылды. ауылдың өмір сүру жағдайы төмендеп кетті десекте болады. == Экономикасы == Караундж- Шинуайр станциясының басқаруымен өздігінен жер суару жұмысы жоспарланған. Ауылда полимерлы аяқ киім зауыды жұмыс істейді. == Ауылдың назар аударарлық жерлері == Ауылда сурб Степанос шіркеуі орналасқан. Ортағасырлық үңгірлі қоныс және хачкар. Ауылдың орталығында Азаматтық және Ұлы Отан соғысында қазақ болғандарға арнап ескерткіш тұрғызылған. Оның алдында Арцахск соғысында қаза болған шинуайрлықтарға арналған ескерткіш орнатылған.<span class="cx-segment" data-segmentid="251"></span> == Жалға берілетін егістіктер == * Товмасян, Сурен Акопович * Еремян, Смбат<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Иванян, Гурген Абелович<ref>[http://www.nv.am/2008/15nov/lica.htm Гурген Иванян, который мог стать первым армянином-космонавтом]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref><ref>[http://www.rtc.ru/encyk/biogr-book/09I/1104.shtml Биография на сайте ЦНИИ РТК Энциклопедия космонавтики]{{Deadlink|date=February 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> * Мануцян, Жора<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Хачатрян, Сос<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> * Барсегян, Хикар Акопович * Овсепян Мушег Генрикович<span class="noprint">^{[''источник&nbsp;не&nbsp;указан&nbsp;152&nbsp;дня'']}</span><span class="noprint"></span> == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] sj4c5v36boebk95buwo5wd2s5zypds5 0 559028 3693642 3692003 2026-11-09T04:08:21Z Ұлпан, Қанат 187701 3693642 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div><div>'''Хндзоре́ск''' ({{Үлгі:Lang-hy|Խնձորեսկ}}) — Арменияның Сюник облысында орналасқан, өзіндік тарихы мен ерекше сәулеттік келбетімен танылған көне елді мекен. Ол Горис қаласынан шамамен 13 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл мекенді өзгелерден ерекшелендіретін басты белгісі – тау шатқалының тік жартастарына ойылып салынған көп қабатты үңгір үйлері. Ғасырлар бойы адамдар осы табиғи үңгірлерді баспанаға айналдырып, тұтас бір елді мекен қалыптастырған.<br> </div> == Этимологиясы == «Хндзореск» деген аутау армян тілінен сөзбе-сөз аударғанда "алмалы" деген мағынаны білдіреді. Нұсқаулардың көрсетуі бойынша, ауыллдың бұлай аталу себебі ауылда алма мөлшері көп болған. басқа нұсқаудың көрсетуі бойынша сол елде Хор Дзор деп атаған, себебі бұл елді мекен терең аңғарда тұрған. Уақыт өте келе ауыл есімі Хндзорескке айналған.  == Географиясы == [[Сурет:457_Le_site_troglodytique_de_Khendzoresk_vue_d'ensemble_(près_du_Nagorny-Karabakh).JPG|left|thumb|245x245px|Хндзореск]] Ауыл Горис қаласына шығыстан 8 км жерде орналасқан. Ең басты көзге көрінерлігі "үңгірлі қала",  ескі Хндзореск 3 км тереңдіктегі бөктерлі  аңғарда орналасқан- ауыл. Сюниктағы тұрғыны ең көп ауылдарыдың бірі болып есептелінеді. Ауылдың климаты өлі,  жерлері құнарлы, кең, бірақ, суарлымайды. == Назар аударарлық жерлері == [[Сурет:459_Khendzoresk_Village_troglodytique_vue_d'ensemble.JPG|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|Хндзоресктің жарлы үңгірлері]] [[Сурет:2014_Prowincja_Sjunik,_Chyndzoresk_(010).jpg|thumb|Жарлы құрылу және үңгірлер]] Белгілі тарихи ескерткіш ретінде Хндзореск қамалы жатады. Рипсиме, Тадевоса шіркеулері, "Анапат" мектеп- шіркеуі. ([[17 ғасыр|XVII век]]).<ref>[http://www.masstours.com/ru/regions/siunik/siunik-l.html Список памятников] {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> == Тұрғындары == Тұрғындар көрсеткіші кестеде берілген {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !жылы | 1831 | 1897 | 1926 | 1939 | 1959 | 1979 | 2001 | 2007 |- !Тұрғындар саны | 1342 | 4200 | 8300 | 2980 | 1992 | 1820 | 1954 | 1920 |} == Атақты жергілікті адамдар == * КСРОның халық әртісі (1956) Татевик Сазандарян ([[1916 жыл|1916]] - [[1999 жыл|1999]]). * Прозаик Гарегин Севунц ([[1911 жыл|1911]]—[[1969 жыл|1969]]). * Прозаик Сурен Айвазян ([[1915 жыл|1915]]—[[1981 жыл|1981]]). * Композитор Арам Сатунц. * Гвардия лейтенанты, эскадрон командирі, Совет Союзінің батыры Арзуманов Гурген Музаевич  * <br> == Примечания == <div class="references-small" style="min-height: 147px;"> </div> [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] 9nsf3pvpjwvngo1d7d303p3vccuz0r8 3693643 3693642 2026-11-09T04:08:40Z Ұлпан, Қанат 187701 3693643 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div><div>Хндзоре́ск''' ({{Үлгі:Lang-hy|Խնձորեսկ}}) —''' Арменияның Сюник облысында орналасқан, өзіндік тарихы мен ерекше сәулеттік келбетімен танылған көне елді мекен. Ол Горис қаласынан шамамен 13 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл мекенді өзгелерден ерекшелендіретін басты белгісі – тау шатқалының тік жартастарына ойылып салынған көп қабатты үңгір үйлері. Ғасырлар бойы адамдар осы табиғи үңгірлерді баспанаға айналдырып, тұтас бір елді мекен қалыптастырған.'''<br>''' </div> == Этимологиясы == «Хндзореск» деген аутау армян тілінен сөзбе-сөз аударғанда "алмалы" деген мағынаны білдіреді. Нұсқаулардың көрсетуі бойынша, ауыллдың бұлай аталу себебі ауылда алма мөлшері көп болған. басқа нұсқаудың көрсетуі бойынша сол елде Хор Дзор деп атаған, себебі бұл елді мекен терең аңғарда тұрған. Уақыт өте келе ауыл есімі Хндзорескке айналған.  == Географиясы == [[Сурет:457_Le_site_troglodytique_de_Khendzoresk_vue_d'ensemble_(près_du_Nagorny-Karabakh).JPG|left|thumb|245x245px|Хндзореск]] Ауыл Горис қаласына шығыстан 8 км жерде орналасқан. Ең басты көзге көрінерлігі "үңгірлі қала",  ескі Хндзореск 3 км тереңдіктегі бөктерлі  аңғарда орналасқан- ауыл. Сюниктағы тұрғыны ең көп ауылдарыдың бірі болып есептелінеді. Ауылдың климаты өлі,  жерлері құнарлы, кең, бірақ, суарлымайды. == Назар аударарлық жерлері == [[Сурет:459_Khendzoresk_Village_troglodytique_vue_d'ensemble.JPG|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|Хндзоресктің жарлы үңгірлері]] [[Сурет:2014_Prowincja_Sjunik,_Chyndzoresk_(010).jpg|thumb|Жарлы құрылу және үңгірлер]] Белгілі тарихи ескерткіш ретінде Хндзореск қамалы жатады. Рипсиме, Тадевоса шіркеулері, "Анапат" мектеп- шіркеуі. ([[17 ғасыр|XVII век]]).<ref>[http://www.masstours.com/ru/regions/siunik/siunik-l.html Список памятников] {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> == Тұрғындары == Тұрғындар көрсеткіші кестеде берілген {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !жылы | 1831 | 1897 | 1926 | 1939 | 1959 | 1979 | 2001 | 2007 |- !Тұрғындар саны | 1342 | 4200 | 8300 | 2980 | 1992 | 1820 | 1954 | 1920 |} == Атақты жергілікті адамдар == * КСРОның халық әртісі (1956) Татевик Сазандарян ([[1916 жыл|1916]] - [[1999 жыл|1999]]). * Прозаик Гарегин Севунц ([[1911 жыл|1911]]—[[1969 жыл|1969]]). * Прозаик Сурен Айвазян ([[1915 жыл|1915]]—[[1981 жыл|1981]]). * Композитор Арам Сатунц. * Гвардия лейтенанты, эскадрон командирі, Совет Союзінің батыры Арзуманов Гурген Музаевич  * <br> == Примечания == <div class="references-small" style="min-height: 147px;"> </div> [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] 0ylo37fgw6i8ugmw3v6qvnkxh3qvbbw 3693644 3693643 2026-11-09T04:09:02Z Ұлпан, Қанат 187701 3693644 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div><div>Хндзоре́ск''' ({{Үлгі:Lang-hy|Խնձորեսկ}}) — Арменияның Сюник облысында орналасқан, өзіндік тарихы мен ерекше сәулеттік келбетімен танылған көне елді мекен. Ол Горис қаласынан шамамен 13 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл мекенді өзгелерден ерекшелендіретін басты белгісі – тау шатқалының тік жартастарына ойылып салынған көп қабатты үңгір үйлері. Ғасырлар бойы адамдар осы табиғи үңгірлерді баспанаға айналдырып, тұтас бір елді мекен қалыптастырған.<br>''' </div> == Этимологиясы == «Хндзореск» деген аутау армян тілінен сөзбе-сөз аударғанда "алмалы" деген мағынаны білдіреді. Нұсқаулардың көрсетуі бойынша, ауыллдың бұлай аталу себебі ауылда алма мөлшері көп болған. басқа нұсқаудың көрсетуі бойынша сол елде Хор Дзор деп атаған, себебі бұл елді мекен терең аңғарда тұрған. Уақыт өте келе ауыл есімі Хндзорескке айналған.  == Географиясы == [[Сурет:457_Le_site_troglodytique_de_Khendzoresk_vue_d'ensemble_(près_du_Nagorny-Karabakh).JPG|left|thumb|245x245px|Хндзореск]] Ауыл Горис қаласына шығыстан 8 км жерде орналасқан. Ең басты көзге көрінерлігі "үңгірлі қала",  ескі Хндзореск 3 км тереңдіктегі бөктерлі  аңғарда орналасқан- ауыл. Сюниктағы тұрғыны ең көп ауылдарыдың бірі болып есептелінеді. Ауылдың климаты өлі,  жерлері құнарлы, кең, бірақ, суарлымайды. == Назар аударарлық жерлері == [[Сурет:459_Khendzoresk_Village_troglodytique_vue_d'ensemble.JPG|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|Хндзоресктің жарлы үңгірлері]] [[Сурет:2014_Prowincja_Sjunik,_Chyndzoresk_(010).jpg|thumb|Жарлы құрылу және үңгірлер]] Белгілі тарихи ескерткіш ретінде Хндзореск қамалы жатады. Рипсиме, Тадевоса шіркеулері, "Анапат" мектеп- шіркеуі. ([[17 ғасыр|XVII век]]).<ref>[http://www.masstours.com/ru/regions/siunik/siunik-l.html Список памятников] {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> == Тұрғындары == Тұрғындар көрсеткіші кестеде берілген {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !жылы | 1831 | 1897 | 1926 | 1939 | 1959 | 1979 | 2001 | 2007 |- !Тұрғындар саны | 1342 | 4200 | 8300 | 2980 | 1992 | 1820 | 1954 | 1920 |} == Атақты жергілікті адамдар == * КСРОның халық әртісі (1956) Татевик Сазандарян ([[1916 жыл|1916]] - [[1999 жыл|1999]]). * Прозаик Гарегин Севунц ([[1911 жыл|1911]]—[[1969 жыл|1969]]). * Прозаик Сурен Айвазян ([[1915 жыл|1915]]—[[1981 жыл|1981]]). * Композитор Арам Сатунц. * Гвардия лейтенанты, эскадрон командирі, Совет Союзінің батыры Арзуманов Гурген Музаевич  * <br> == Примечания == <div class="references-small" style="min-height: 147px;"> </div> [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] 36gr7x1i41sgr3gnv6mozjgm73fepd5 3693680 3693644 2026-11-09T04:57:40Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2411384 wikitext text/x-wiki <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div><div>'''Хндзоре́ск''' ({{Үлгі:Lang-hy|Խնձորեսկ}}) — Армениядағы Сюникск обылсының шығысында орналасқан ауыл.<br> </div> == Этимологиясы == «Хндзореск» деген аутау армян тілінен сөзбе-сөз аударғанда "алмалы" деген мағынаны білдіреді. Нұсқаулардың көрсетуі бойынша, ауыллдың бұлай аталу себебі ауылда алма мөлшері көп болған. басқа нұсқаудың көрсетуі бойынша сол елде Хор Дзор деп атаған, себебі бұл елді мекен терең аңғарда тұрған. Уақыт өте келе ауыл есімі Хндзорескке айналған.  == Географиясы == [[Сурет:457_Le_site_troglodytique_de_Khendzoresk_vue_d'ensemble_(près_du_Nagorny-Karabakh).JPG|left|thumb|245x245px|Хндзореск]] Ауыл Горис қаласына шығыстан 8 км жерде орналасқан. Ең басты көзге көрінерлігі "үңгірлі қала",  ескі Хндзореск 3 км тереңдіктегі бөктерлі  аңғарда орналасқан- ауыл. Сюниктағы тұрғыны ең көп ауылдарыдың бірі болып есептелінеді. Ауылдың климаты өлі,  жерлері құнарлы, кең, бірақ, суарлымайды. == Назар аударарлық жерлері == [[Сурет:459_Khendzoresk_Village_troglodytique_vue_d'ensemble.JPG|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|Хндзоресктің жарлы үңгірлері]] [[Сурет:2014_Prowincja_Sjunik,_Chyndzoresk_(010).jpg|thumb|Жарлы құрылу және үңгірлер]] Белгілі тарихи ескерткіш ретінде Хндзореск қамалы жатады. Рипсиме, Тадевоса шіркеулері, "Анапат" мектеп- шіркеуі. ([[17 ғасыр|XVII век]]).<ref>[http://www.masstours.com/ru/regions/siunik/siunik-l.html Список памятников] {{Үлгі:Ref-ru}}(рус.</ref> == Тұрғындары == Тұрғындар көрсеткіші кестеде берілген {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !жылы | 1831 | 1897 | 1926 | 1939 | 1959 | 1979 | 2001 | 2007 |- !Тұрғындар саны | 1342 | 4200 | 8300 | 2980 | 1992 | 1820 | 1954 | 1920 |} == Атақты жергілікті адамдар == * КСРОның халық әртісі (1956) Татевик Сазандарян ([[1916 жыл|1916]] - [[1999 жыл|1999]]). * Прозаик Гарегин Севунц ([[1911 жыл|1911]]—[[1969 жыл|1969]]). * Прозаик Сурен Айвазян ([[1915 жыл|1915]]—[[1981 жыл|1981]]). * Композитор Арам Сатунц. * Гвардия лейтенанты, эскадрон командирі, Совет Союзінің батыры Арзуманов Гурген Музаевич  * <br> == Примечания == <div class="references-small" style="min-height: 147px;"> </div> [[Санат:Алфавит бойынша елді мекендер]] iu2hckzf0cfq2e117mzvog2n4htpc2d 0 559030 3693654 3608655 2026-11-09T04:29:02Z Ұлпан, Қанат 187701 3693654 wikitext text/x-wiki <div><div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Аксел (Аксель) Бакунц''' (арм.Ակսել Բակունց; Александр Степанович Тевосян, 13 маусым 1899, Горис, Ресей империясы — 8 шілде 1937, Кеңеңс Үкіметік Армения) — армяндық жазушы-прозашы, кино-сценарист, аудармашы және белсенді адам.<br> </div>Шын есімі — Тевосян Александр Стефанович. == Өмірбаяны == Аксел Бакунц 1899 жылғы 25 маусымда Ресей империясының құрамындағы Елизаветполь губерниясы, Зангезур уезінің Горис қаласында шаруа отбасында дүниеге келген. Қазіргі таңда бұл аумақ Арменияның Сюник облысына қарайды. Болашақ жазушының балалық шағы ауылдық ортада өтті. Оның дүниетанымының қалыптасуына туған өлкесінің табиғаты, халықтың тұрмыс-салты мен әлеуметтік жағдайы әсер етті. 1917 жылы Геворгян рухани семинариясын тәмамдады. Кейін білімін жалғастырып, 1923 жылы Харьков қаласындағы ауыл шаруашылығы жоғары оқу орнын бітірді. Оқуын аяқтаған соң Зангезур өңірінде бас агроном қызметін атқарды. Бұл кезеңде ол ауыл халқының тыныс-тіршілігімен жақын танысып, кейінгі әдеби шығармаларына арқау болған көптеген өмірлік тәжірибе жинақтады. 1924 жылғы 29 қазанда партия ұйымының шешімімен Армения коммунистік партиясының мүшелігіне кандидат ретінде қабылданды. 1934 жылы КСРО Жазушыларының бірінші съезіне Армян КСР-інің өкілі ретінде қатысты. Бұл оның әдеби ортадағы беделінің артқанын көрсететін маңызды оқиғалардың бірі еді. Алайда 1937 жылы сталиндік саяси қуғын-сүргінге ұшырады. Ол антикеңестік әрекет жасады деген айыппен тұтқындалып, сол жылдың 8 шілдесінде атылды. Жазушының қудалануына оның кейбір шығармаларында Армениядағы жер тапшылығы мен халықтың әлеуметтік жағдайына қатысты мәселелерді көтеруі себеп болған деген пікірлер бар. 1955 жылы қылмыстық іс құрамының болмауына байланысты қайтыс болғаннан кейін ақталды. 1957 жылы жазушының балалық шағы өткен үйде мұражай ашылды. Бұл орын бүгінде оның өмірі мен шығармашылық мұрасын танытатын мәдени нысандардың бірі саналады. == Шығармалары == Ең танымал шығармалары — «Альпийская фиалка» ( Арпеник Чаренцке арнап жазылған, Егеш Чаренцтің бірінші әйеліне), «Лар-Маркар», «Письмо русскому царю», «Киорес» (1935)жіне т.б. Сонымен қатар Бакунц  кино-сценарист («Зангезур» және т.б.). 1927 жылы «Мтнадзор» қысқа уақыт аралығындағы тарихтар ағылшын тілінде 2009 «The Dark Valley» болып аударылды. === Әңгімелері === * «Альпийская фиалка» * «Фазан» * «Лар-Маркар» * «Письмо к русскому царю» * «Беседа Муро» * «Белый конь» * «Орешники братства» * «Сын гончара» * «Закат провинции» == Примечания == <div class="references-small" style="min-height: 125px;"> </div> [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар]] [[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]] [[Санат:КСРО-да ақталғандар]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:25 маусымда туғандар]] [[Санат:1899 жылы туғандар]] [[Санат:КСРО сценарийшілері]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] d9vp6wp8d8u7msbpfzec7jer48hvlb0 3693674 3693654 2026-11-09T04:57:22Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3608655 wikitext text/x-wiki <div><div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Аксел (Аксель) Бакунц''' (арм.Ակսել Բակունց; Александр Степанович Тевосян, 13 маусым 1899, Горис, Ресей империясы — 8 шілде 1937, Кеңеңс Үкіметік Армения) — армяндық жазушы-прозашы, кино-сценарист, аудармашы және белсенді адам.<br> </div>Шын есімі — Тевосян Александр Стефанович. == Өмірбаяны == Кедей отбасында дүниеге келген. 1923  жылы  Харькова ауыл-шаруашылық университетін бітіріп, Зангезур ауданының басты агрономы болды. == Шығармалары == Ең танымал шығармалары — «Альпийская фиалка» ( Арпеник Чаренцке арнап жазылған, Егеш Чаренцтің бірінші әйеліне), «Лар-Маркар», «Письмо русскому царю», «Киорес» (1935)жіне т.б. Сонымен қатар Бакунц  кино-сценарист («Зангезур» және т.б.). 1927 жылы «Мтнадзор» қысқа уақыт аралығындағы тарихтар ағылшын тілінде 2009 «The Dark Valley» болып аударылды. === Әңгімелері === * «Альпийская фиалка» * «Фазан» * «Лар-Маркар» * «Письмо к русскому царю» * «Беседа Муро» * «Белый конь» * «Орешники братства» * «Сын гончара» * «Закат провинции» == Примечания == <div class="references-small" style="min-height: 125px;"> </div> [[Санат:КСРО драматургтері]] [[Санат:КСРО жазушылары]] [[Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар]] [[Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар]] [[Санат:КСРО-да ақталғандар]] [[Санат:КСРО-да репрессияланғандар]] [[Санат:25 маусымда туғандар]] [[Санат:1899 жылы туғандар]] [[Санат:КСРО сценарийшілері]] [[Санат:1937 жылы қайтыс болғандар]] c4g92q093j68o8rexd3u5357j5ojjas 0 559116 3693660 3152093 2026-11-09T04:35:47Z Ұлпан, Қанат 187701 3693660 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard cx-linter-disallow cx-linter-warn" style="margin-bottom: 10px;" | class="fn" colspan="2" id="9" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;" |Шант Левон |- id="11" | class="" colspan="2" id="12" style="text-align:center; " | [[Файл:Shant.jpg|232x232px]] |- id="15" ! id="16" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қызмет түрі: | class="note" id="18" style="" | <span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$246ECA93-E146-48E3-982B-0237CB4A708F" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak">ақын, драматург және жазушы</span></span><span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$A0864D02-06D6-453A-B29D-F883C9FD6E21" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"></span></span> |- id="24" ! id="25" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған күні: | class="" id="27" style="" | [[16 сәуір|1]]869 жылы 16 сәуір(<span class="bday">1869-04-16</span>) |- id="33" ! id="34" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған жері: | class="" id="36" style="" | [[Ыстамбұл|Стамбул]] қаласы, [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>сы |- id="42" ! id="43" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Азаматтылығы: | class="adr" id="45" style="" | <span class="country-name">Российская империя<span class="flagicon">[[Файл:Flag of Russia.svg|link=Российская_империя|border|22x22px]]</span>&nbsp;Ресей империясы</span> |- id="50" ! id="51" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған күні: | class="" id="53" style="" | 1951 жылы 18 қараша |- id="58" ! id="59" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған жері: | class="" id="61" style="" |  [[Бейрут]] қаласы, [[Ливан]] |- id="67" | class="" colspan="2" id="68" style="text-align:center; border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;" |<span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$457910B4-39F6-4B34-9177-C1821A55DC27" data-wikidata-property-id="P373"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"><br> </span></span> |} <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Левон Шант''' ({{Lang-hy|Լևոն Շանթ}};1869 жылы 16 сәуір, Константинополь [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>с — 19 қараша 1951 жыл, Бейрут, [[Ливан]]) — армяндық жазушы, новеллист және саясаткер. == Өмірбаяны == Левон Шант 1869 жылғы 16 сәуірде Осман империясының Константинополь қаласында дүниеге келген. Бала кезінде Ускюдардағы армян діни мектебінде білім алды. Кейін Эчмиадзиндегі Геворгян рухани семинариясында және «Гетронаган» армян орта мектебінде оқуын жалғастырды. 1892–1899 жылдары Германиядағы Лейпциг, Йена және Мюнхен университеттерінде білім алып, жаратылыстану ғылымдарын, психологияны, педагогиканы, әдебиет пен тарихты зерттеді. Оқуын аяқтағаннан кейін ұстаздық қызметке араласты. Алдымен Еревандағы епархиялық мектепте, кейін Тифлис қаласындағы оқу орындарында сабақ берді. Левон Шант армян тілін оқытуға арналған оқу құралдарын әзірлеуге де қатысты. Ол Ованес Туманян және Степан Лисицианмен бірлесіп, «Лусабер» («Шырақ») атты армян тілі оқулығын құрастырды. 1915 жылы Константинопольде болған кезінде Осман билігінің армян зиялыларына қарсы жүргізген қуғын-сүргін науқанына ілігіп, тұтқындалды. Кейін босатылып, Еуропада өмір сүрді. 1919 жылы Арменияға оралды. [[Сурет:Stamp_of_Armenia_m44.jpg|left|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|260x260px|1994 жылғы Арменияның пошталық маркасы]] 1891 жылдан бастап баспаланды. Бұрынғы шығармалардың басты кейіпкері - «Девушка с гор» поэмалары(1893), «Чужие» повестері(1896), «Эгоист» драмалары (1901), «На дороге» (1904) —әлем иллюзиясында бостандықты табуға ұмтылып жүрген жекеменшілік. Көптеген соңғы жылдарында тарихи жадыларды іздеуге арналды. Төңкеріліс орнағаннан кейін 1905-1907 жылдары "Старые боги" драмасын жазуды бастайды. 1-ші дүниежүзілік соғыс кезінде 1914-1918 жылдары "Император" драмасын жазды.  Соның нәтижесінде Шант Дашнакцутюн партиясымен жақындаса түседі. 1921 жыл шетелге қоныс аударып, Еуропада, Азияда, Солтүстік Америкада  өмір сүрді. 1949 жылдан бастап Ливандағы Бейрут қаласында тұрды. Армяндардың өте ертедегі тарихы жайлы жазды: «Ошинпайл» трагедиясы (1932), «Жаждущие души» романы(1941). Шант және оның басты кейіпкері қоғам өміріндегі қызықтардан оңашаланып, символистік шындықтарды қабылдайды. == Жадыда қалу == * 1994 жылы Арменияда шантқа арналып пошталық марка шығарылды. == Әдебиет == * [http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko «Старые боги», драма (1909)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150330112340/http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko |date=2015-03-30 }} {{Ref-hy}}(арм.) <references /> [[Санат:16 сәуірде туғандар]] [[Санат:1869 жылы туғандар]] [[Санат:Стамбулда туғандар]] [[Санат:1951 жылы қайтыс болғандар]] he5y6dw7ubavj98pv0uyt4l8s0z559a 3693661 3693660 2026-11-09T04:36:01Z Ұлпан, Қанат 187701 3693661 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard cx-linter-disallow cx-linter-warn" style="margin-bottom: 10px;" | class="fn" colspan="2" id="9" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;" |Шант Левон |- id="11" | class="" colspan="2" id="12" style="text-align:center; " | [[Файл:Shant.jpg|232x232px]] |- id="15" ! id="16" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қызмет түрі: | class="note" id="18" style="" | <span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$246ECA93-E146-48E3-982B-0237CB4A708F" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak">ақын, драматург және жазушы</span></span><span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$A0864D02-06D6-453A-B29D-F883C9FD6E21" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"></span></span> |- id="24" ! id="25" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған күні: | class="" id="27" style="" | [[16 сәуір|1]]869 жылы 16 сәуір(<span class="bday">1869-04-16</span>) |- id="33" ! id="34" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған жері: | class="" id="36" style="" | [[Ыстамбұл|Стамбул]] қаласы, [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>сы |- id="42" ! id="43" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Азаматтылығы: | class="adr" id="45" style="" | <span class="country-name">Российская империя<span class="flagicon">[[Файл:Flag of Russia.svg|link=Российская_империя|border|22x22px]]</span>&nbsp;Ресей империясы</span> |- id="50" ! id="51" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған күні: | class="" id="53" style="" | 1951 жылы 18 қараша |- id="58" ! id="59" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған жері: | class="" id="61" style="" |  [[Бейрут]] қаласы, [[Ливан]] |- id="67" | class="" colspan="2" id="68" style="text-align:center; border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;" |<span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$457910B4-39F6-4B34-9177-C1821A55DC27" data-wikidata-property-id="P373"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"><br> </span></span> |} <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>Левон Шант ({{Lang-hy|Լևոն Շանթ}};1869 жылы 16 сәуір, Константинополь [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>с — 19 қараша 1951 жыл, Бейрут, [[Ливан]]) — армяндық жазушы, новеллист және саясаткер. == Өмірбаяны == Левон Шант 1869 жылғы 16 сәуірде Осман империясының Константинополь қаласында дүниеге келген. Бала кезінде Ускюдардағы армян діни мектебінде білім алды. Кейін Эчмиадзиндегі Геворгян рухани семинариясында және «Гетронаган» армян орта мектебінде оқуын жалғастырды. 1892–1899 жылдары Германиядағы Лейпциг, Йена және Мюнхен университеттерінде білім алып, жаратылыстану ғылымдарын, психологияны, педагогиканы, әдебиет пен тарихты зерттеді. Оқуын аяқтағаннан кейін ұстаздық қызметке араласты. Алдымен Еревандағы епархиялық мектепте, кейін Тифлис қаласындағы оқу орындарында сабақ берді. Левон Шант армян тілін оқытуға арналған оқу құралдарын әзірлеуге де қатысты. Ол Ованес Туманян және Степан Лисицианмен бірлесіп, «Лусабер» («Шырақ») атты армян тілі оқулығын құрастырды. 1915 жылы Константинопольде болған кезінде Осман билігінің армян зиялыларына қарсы жүргізген қуғын-сүргін науқанына ілігіп, тұтқындалды. Кейін босатылып, Еуропада өмір сүрді. 1919 жылы Арменияға оралды. [[Сурет:Stamp_of_Armenia_m44.jpg|left|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|260x260px|1994 жылғы Арменияның пошталық маркасы]] 1891 жылдан бастап баспаланды. Бұрынғы шығармалардың басты кейіпкері - «Девушка с гор» поэмалары(1893), «Чужие» повестері(1896), «Эгоист» драмалары (1901), «На дороге» (1904) —әлем иллюзиясында бостандықты табуға ұмтылып жүрген жекеменшілік. Көптеген соңғы жылдарында тарихи жадыларды іздеуге арналды. Төңкеріліс орнағаннан кейін 1905-1907 жылдары "Старые боги" драмасын жазуды бастайды. 1-ші дүниежүзілік соғыс кезінде 1914-1918 жылдары "Император" драмасын жазды.  Соның нәтижесінде Шант Дашнакцутюн партиясымен жақындаса түседі. 1921 жыл шетелге қоныс аударып, Еуропада, Азияда, Солтүстік Америкада  өмір сүрді. 1949 жылдан бастап Ливандағы Бейрут қаласында тұрды. Армяндардың өте ертедегі тарихы жайлы жазды: «Ошинпайл» трагедиясы (1932), «Жаждущие души» романы(1941). Шант және оның басты кейіпкері қоғам өміріндегі қызықтардан оңашаланып, символистік шындықтарды қабылдайды. == Жадыда қалу == * 1994 жылы Арменияда шантқа арналып пошталық марка шығарылды. == Әдебиет == * [http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko «Старые боги», драма (1909)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150330112340/http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko |date=2015-03-30 }} {{Ref-hy}}(арм.) <references /> [[Санат:16 сәуірде туғандар]] [[Санат:1869 жылы туғандар]] [[Санат:Стамбулда туғандар]] [[Санат:1951 жылы қайтыс болғандар]] 9nw7yl2bbv94dhoipxdiqwx3tvbgihq 3693662 3693661 2026-11-09T04:36:11Z Ұлпан, Қанат 187701 3693662 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard cx-linter-disallow cx-linter-warn" style="margin-bottom: 10px;" | class="fn" colspan="2" id="9" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;" |Шант Левон |- id="11" | class="" colspan="2" id="12" style="text-align:center; " | [[Файл:Shant.jpg|232x232px]] |- id="15" ! id="16" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қызмет түрі: | class="note" id="18" style="" | <span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$246ECA93-E146-48E3-982B-0237CB4A708F" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak">ақын, драматург және жазушы</span></span><span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$A0864D02-06D6-453A-B29D-F883C9FD6E21" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"></span></span> |- id="24" ! id="25" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған күні: | class="" id="27" style="" | [[16 сәуір|1]]869 жылы 16 сәуір(<span class="bday">1869-04-16</span>) |- id="33" ! id="34" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған жері: | class="" id="36" style="" | [[Ыстамбұл|Стамбул]] қаласы, [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>сы |- id="42" ! id="43" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Азаматтылығы: | class="adr" id="45" style="" | <span class="country-name">Российская империя<span class="flagicon">[[Файл:Flag of Russia.svg|link=Российская_империя|border|22x22px]]</span>&nbsp;Ресей империясы</span> |- id="50" ! id="51" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған күні: | class="" id="53" style="" | 1951 жылы 18 қараша |- id="58" ! id="59" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған жері: | class="" id="61" style="" |  [[Бейрут]] қаласы, [[Ливан]] |- id="67" | class="" colspan="2" id="68" style="text-align:center; border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;" |<span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$457910B4-39F6-4B34-9177-C1821A55DC27" data-wikidata-property-id="P373"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"><br> </span></span> |} <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Левон Шант''' ({{Lang-hy|Լևոն Շանթ}};1869 жылы 16 сәуір, Константинополь [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>с — 19 қараша 1951 жыл, Бейрут, [[Ливан]]) — армяндық жазушы, новеллист және саясаткер. == Өмірбаяны == Левон Шант 1869 жылғы 16 сәуірде Осман империясының Константинополь қаласында дүниеге келген. Бала кезінде Ускюдардағы армян діни мектебінде білім алды. Кейін Эчмиадзиндегі Геворгян рухани семинариясында және «Гетронаган» армян орта мектебінде оқуын жалғастырды. 1892–1899 жылдары Германиядағы Лейпциг, Йена және Мюнхен университеттерінде білім алып, жаратылыстану ғылымдарын, психологияны, педагогиканы, әдебиет пен тарихты зерттеді. Оқуын аяқтағаннан кейін ұстаздық қызметке араласты. Алдымен Еревандағы епархиялық мектепте, кейін Тифлис қаласындағы оқу орындарында сабақ берді. Левон Шант армян тілін оқытуға арналған оқу құралдарын әзірлеуге де қатысты. Ол Ованес Туманян және Степан Лисицианмен бірлесіп, «Лусабер» («Шырақ») атты армян тілі оқулығын құрастырды. 1915 жылы Константинопольде болған кезінде Осман билігінің армян зиялыларына қарсы жүргізген қуғын-сүргін науқанына ілігіп, тұтқындалды. Кейін босатылып, Еуропада өмір сүрді. 1919 жылы Арменияға оралды. [[Сурет:Stamp_of_Armenia_m44.jpg|left|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|260x260px|1994 жылғы Арменияның пошталық маркасы]] 1891 жылдан бастап баспаланды. Бұрынғы шығармалардың басты кейіпкері - «Девушка с гор» поэмалары(1893), «Чужие» повестері(1896), «Эгоист» драмалары (1901), «На дороге» (1904) —әлем иллюзиясында бостандықты табуға ұмтылып жүрген жекеменшілік. Көптеген соңғы жылдарында тарихи жадыларды іздеуге арналды. Төңкеріліс орнағаннан кейін 1905-1907 жылдары "Старые боги" драмасын жазуды бастайды. 1-ші дүниежүзілік соғыс кезінде 1914-1918 жылдары "Император" драмасын жазды.  Соның нәтижесінде Шант Дашнакцутюн партиясымен жақындаса түседі. 1921 жыл шетелге қоныс аударып, Еуропада, Азияда, Солтүстік Америкада  өмір сүрді. 1949 жылдан бастап Ливандағы Бейрут қаласында тұрды. Армяндардың өте ертедегі тарихы жайлы жазды: «Ошинпайл» трагедиясы (1932), «Жаждущие души» романы(1941). Шант және оның басты кейіпкері қоғам өміріндегі қызықтардан оңашаланып, символистік шындықтарды қабылдайды. == Жадыда қалу == * 1994 жылы Арменияда шантқа арналып пошталық марка шығарылды. == Әдебиет == * [http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko «Старые боги», драма (1909)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150330112340/http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko |date=2015-03-30 }} {{Ref-hy}}(арм.) <references /> [[Санат:16 сәуірде туғандар]] [[Санат:1869 жылы туғандар]] [[Санат:Стамбулда туғандар]] [[Санат:1951 жылы қайтыс болғандар]] he5y6dw7ubavj98pv0uyt4l8s0z559a 3693663 3693662 2026-11-09T04:36:23Z Ұлпан, Қанат 187701 3693663 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard cx-linter-disallow cx-linter-warn" style="margin-bottom: 10px;" | class="fn" colspan="2" id="9" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;" |Шант Левон |- id="11" | class="" colspan="2" id="12" style="text-align:center; " | [[Файл:Shant.jpg|232x232px]] |- id="15" ! id="16" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қызмет түрі: | class="note" id="18" style="" | <span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$246ECA93-E146-48E3-982B-0237CB4A708F" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak">ақын, драматург және жазушы</span></span><span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$A0864D02-06D6-453A-B29D-F883C9FD6E21" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"></span></span> |- id="24" ! id="25" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған күні: | class="" id="27" style="" | [[16 сәуір|1]]869 жылы 16 сәуір(<span class="bday">1869-04-16</span>) |- id="33" ! id="34" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған жері: | class="" id="36" style="" | [[Ыстамбұл|Стамбул]] қаласы, [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>сы |- id="42" ! id="43" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Азаматтылығы: | class="adr" id="45" style="" | <span class="country-name">Российская империя<span class="flagicon">[[Файл:Flag of Russia.svg|link=Российская_империя|border|22x22px]]</span>&nbsp;Ресей империясы</span> |- id="50" ! id="51" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған күні: | class="" id="53" style="" | 1951 жылы 18 қараша |- id="58" ! id="59" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған жері: | class="" id="61" style="" |  [[Бейрут]] қаласы, [[Ливан]] |- id="67" | class="" colspan="2" id="68" style="text-align:center; border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;" |<span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$457910B4-39F6-4B34-9177-C1821A55DC27" data-wikidata-property-id="P373"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"><br> </span></span> |} <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>Левон Шант ({{Lang-hy|Լևոն Շանթ}};1869 жылы 16 сәуір, Константинополь [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>с — 19 қараша 1951 жыл, Бейрут, [[Ливан]]) — армяндық жазушы, новеллист және саясаткер. == Өмірбаяны == Левон Шант 1869 жылғы 16 сәуірде Осман империясының Константинополь қаласында дүниеге келген. Бала кезінде Ускюдардағы армян діни мектебінде білім алды. Кейін Эчмиадзиндегі Геворгян рухани семинариясында және «Гетронаган» армян орта мектебінде оқуын жалғастырды. 1892–1899 жылдары Германиядағы Лейпциг, Йена және Мюнхен университеттерінде білім алып, жаратылыстану ғылымдарын, психологияны, педагогиканы, әдебиет пен тарихты зерттеді. Оқуын аяқтағаннан кейін ұстаздық қызметке араласты. Алдымен Еревандағы епархиялық мектепте, кейін Тифлис қаласындағы оқу орындарында сабақ берді. Левон Шант армян тілін оқытуға арналған оқу құралдарын әзірлеуге де қатысты. Ол Ованес Туманян және Степан Лисицианмен бірлесіп, «Лусабер» («Шырақ») атты армян тілі оқулығын құрастырды. 1915 жылы Константинопольде болған кезінде Осман билігінің армян зиялыларына қарсы жүргізген қуғын-сүргін науқанына ілігіп, тұтқындалды. Кейін босатылып, Еуропада өмір сүрді. 1919 жылы Арменияға оралды. [[Сурет:Stamp_of_Armenia_m44.jpg|left|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|260x260px|1994 жылғы Арменияның пошталық маркасы]] 1891 жылдан бастап баспаланды. Бұрынғы шығармалардың басты кейіпкері - «Девушка с гор» поэмалары(1893), «Чужие» повестері(1896), «Эгоист» драмалары (1901), «На дороге» (1904) —әлем иллюзиясында бостандықты табуға ұмтылып жүрген жекеменшілік. Көптеген соңғы жылдарында тарихи жадыларды іздеуге арналды. Төңкеріліс орнағаннан кейін 1905-1907 жылдары "Старые боги" драмасын жазуды бастайды. 1-ші дүниежүзілік соғыс кезінде 1914-1918 жылдары "Император" драмасын жазды.  Соның нәтижесінде Шант Дашнакцутюн партиясымен жақындаса түседі. 1921 жыл шетелге қоныс аударып, Еуропада, Азияда, Солтүстік Америкада  өмір сүрді. 1949 жылдан бастап Ливандағы Бейрут қаласында тұрды. Армяндардың өте ертедегі тарихы жайлы жазды: «Ошинпайл» трагедиясы (1932), «Жаждущие души» романы(1941). Шант және оның басты кейіпкері қоғам өміріндегі қызықтардан оңашаланып, символистік шындықтарды қабылдайды. == Жадыда қалу == * 1994 жылы Арменияда шантқа арналып пошталық марка шығарылды. == Әдебиет == * [http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko «Старые боги», драма (1909)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150330112340/http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko |date=2015-03-30 }} {{Ref-hy}}(арм.) <references /> [[Санат:16 сәуірде туғандар]] [[Санат:1869 жылы туғандар]] [[Санат:Стамбулда туғандар]] [[Санат:1951 жылы қайтыс болғандар]] 9nw7yl2bbv94dhoipxdiqwx3tvbgihq 3693664 3693663 2026-11-09T04:36:36Z Ұлпан, Қанат 187701 3693664 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard cx-linter-disallow cx-linter-warn" style="margin-bottom: 10px;" | class="fn" colspan="2" id="9" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;" |Шант Левон |- id="11" | class="" colspan="2" id="12" style="text-align:center; " | [[Файл:Shant.jpg|232x232px]] |- id="15" ! id="16" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қызмет түрі: | class="note" id="18" style="" | <span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$246ECA93-E146-48E3-982B-0237CB4A708F" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak">ақын, драматург және жазушы</span></span><span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$A0864D02-06D6-453A-B29D-F883C9FD6E21" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"></span></span> |- id="24" ! id="25" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған күні: | class="" id="27" style="" | [[16 сәуір|1]]869 жылы 16 сәуір(<span class="bday">1869-04-16</span>) |- id="33" ! id="34" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған жері: | class="" id="36" style="" | [[Ыстамбұл|Стамбул]] қаласы, [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>сы |- id="42" ! id="43" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Азаматтылығы: | class="adr" id="45" style="" | <span class="country-name">Российская империя<span class="flagicon">[[Файл:Flag of Russia.svg|link=Российская_империя|border|22x22px]]</span>&nbsp;Ресей империясы</span> |- id="50" ! id="51" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған күні: | class="" id="53" style="" | 1951 жылы 18 қараша |- id="58" ! id="59" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған жері: | class="" id="61" style="" |  [[Бейрут]] қаласы, [[Ливан]] |- id="67" | class="" colspan="2" id="68" style="text-align:center; border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;" |<span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$457910B4-39F6-4B34-9177-C1821A55DC27" data-wikidata-property-id="P373"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"><br> </span></span> |} <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Левон Шант''' ({{Lang-hy|Լևոն Շանթ}};1869 жылы 16 сәуір, Константинополь [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>с — 19 қараша 1951 жыл, Бейрут, [[Ливан]]) — армяндық жазушы, новеллист және саясаткер. == Өмірбаяны == Левон Шант 1869 жылғы 16 сәуірде Осман империясының Константинополь қаласында дүниеге келген. Бала кезінде Ускюдардағы армян діни мектебінде білім алды. Кейін Эчмиадзиндегі Геворгян рухани семинариясында және «Гетронаган» армян орта мектебінде оқуын жалғастырды. 1892–1899 жылдары Германиядағы Лейпциг, Йена және Мюнхен университеттерінде білім алып, жаратылыстану ғылымдарын, психологияны, педагогиканы, әдебиет пен тарихты зерттеді. Оқуын аяқтағаннан кейін ұстаздық қызметке араласты. Алдымен Еревандағы епархиялық мектепте, кейін Тифлис қаласындағы оқу орындарында сабақ берді. Левон Шант армян тілін оқытуға арналған оқу құралдарын әзірлеуге де қатысты. Ол Ованес Туманян және Степан Лисицианмен бірлесіп, «Лусабер» («Шырақ») атты армян тілі оқулығын құрастырды. 1915 жылы Константинопольде болған кезінде Осман билігінің армян зиялыларына қарсы жүргізген қуғын-сүргін науқанына ілігіп, тұтқындалды. Кейін босатылып, Еуропада өмір сүрді. 1919 жылы Арменияға оралды. [[Сурет:Stamp_of_Armenia_m44.jpg|left|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|260x260px|1994 жылғы Арменияның пошталық маркасы]] 1891 жылдан бастап баспаланды. Бұрынғы шығармалардың басты кейіпкері - «Девушка с гор» поэмалары(1893), «Чужие» повестері(1896), «Эгоист» драмалары (1901), «На дороге» (1904) —әлем иллюзиясында бостандықты табуға ұмтылып жүрген жекеменшілік. Көптеген соңғы жылдарында тарихи жадыларды іздеуге арналды. Төңкеріліс орнағаннан кейін 1905-1907 жылдары "Старые боги" драмасын жазуды бастайды. 1-ші дүниежүзілік соғыс кезінде 1914-1918 жылдары "Император" драмасын жазды.  Соның нәтижесінде Шант Дашнакцутюн партиясымен жақындаса түседі. 1921 жыл шетелге қоныс аударып, Еуропада, Азияда, Солтүстік Америкада  өмір сүрді. 1949 жылдан бастап Ливандағы Бейрут қаласында тұрды. Армяндардың өте ертедегі тарихы жайлы жазды: «Ошинпайл» трагедиясы (1932), «Жаждущие души» романы(1941). Шант және оның басты кейіпкері қоғам өміріндегі қызықтардан оңашаланып, символистік шындықтарды қабылдайды. == Жадыда қалу == * 1994 жылы Арменияда шантқа арналып пошталық марка шығарылды. == Әдебиет == * [http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko «Старые боги», драма (1909)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150330112340/http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko |date=2015-03-30 }} {{Ref-hy}}(арм.) <references /> [[Санат:16 сәуірде туғандар]] [[Санат:1869 жылы туғандар]] [[Санат:Стамбулда туғандар]] [[Санат:1951 жылы қайтыс болғандар]] he5y6dw7ubavj98pv0uyt4l8s0z559a 3693672 3693664 2026-11-09T04:57:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3152093 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard cx-linter-disallow cx-linter-warn" style="margin-bottom: 10px;" | class="fn" colspan="2" id="9" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;" |Шант Левон |- id="11" | class="" colspan="2" id="12" style="text-align:center; " | [[Файл:Shant.jpg|232x232px]] |- id="15" ! id="16" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қызмет түрі: | class="note" id="18" style="" | <span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$246ECA93-E146-48E3-982B-0237CB4A708F" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak">ақын, драматург және жазушы</span></span><span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$A0864D02-06D6-453A-B29D-F883C9FD6E21" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"></span></span> |- id="24" ! id="25" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған күні: | class="" id="27" style="" | [[16 сәуір|1]]869 жылы 16 сәуір(<span class="bday">1869-04-16</span>) |- id="33" ! id="34" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған жері: | class="" id="36" style="" | [[Ыстамбұл|Стамбул]] қаласы, [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>сы |- id="42" ! id="43" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Азаматтылығы: | class="adr" id="45" style="" | <span class="country-name">Российская империя<span class="flagicon">[[Файл:Flag of Russia.svg|link=Российская_империя|border|22x22px]]</span>&nbsp;Ресей империясы</span> |- id="50" ! id="51" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған күні: | class="" id="53" style="" | 1951 жылы 18 қараша |- id="58" ! id="59" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған жері: | class="" id="61" style="" |  [[Бейрут]] қаласы, [[Ливан]] |- id="67" | class="" colspan="2" id="68" style="text-align:center; border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;" |<span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$457910B4-39F6-4B34-9177-C1821A55DC27" data-wikidata-property-id="P373"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"><br> </span></span> |} <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Левон Шант''' ({{Lang-hy|Լևոն Շանթ}};1869 жылы 16 сәуір, Константинополь [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>с — 19 қараша 1951 жыл, Бейрут, [[Ливан]]) — армяндық жазушы, новеллист және саясаткер. == Өмірбаяны == Ускюдардағы рухани училищені бітірген, Эчмиадзин рухани академиясында білім алған. 1892-1899 жылдары Лейпциг, Йен, Мюнхен университеттерінде оқып бітргеннен соң Арменияға бірақ қайтып оралды. [[Сурет:Stamp_of_Armenia_m44.jpg|left|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|260x260px|1994 жылғы Арменияның пошталық маркасы]] 1891 жылдан бастап баспаланды. Бұрынғы шығармалардың басты кейіпкері - «Девушка с гор» поэмалары(1893), «Чужие» повестері(1896), «Эгоист» драмалары (1901), «На дороге» (1904) —әлем иллюзиясында бостандықты табуға ұмтылып жүрген жекеменшілік. Көптеген соңғы жылдарында тарихи жадыларды іздеуге арналды. Төңкеріліс орнағаннан кейін 1905-1907 жылдары "Старые боги" драмасын жазуды бастайды. 1-ші дүниежүзілік соғыс кезінде 1914-1918 жылдары "Император" драмасын жазды.  Соның нәтижесінде Шант Дашнакцутюн партиясымен жақындаса түседі. 1921 жыл шетелге қоныс аударып, Еуропада, Азияда, Солтүстік Америкада  өмір сүрді. 1949 жылдан бастап Ливандағы Бейрут қаласында тұрды. Армяндардың өте ертедегі тарихы жайлы жазды: «Ошинпайл» трагедиясы (1932), «Жаждущие души» романы(1941). Шант және оның басты кейіпкері қоғам өміріндегі қызықтардан оңашаланып, символистік шындықтарды қабылдайды. == Жадыда қалу == * 1994 жылы Арменияда шантқа арналып пошталық марка шығарылды. == Әдебиет == * [http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko «Старые боги», драма (1909)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150330112340/http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko |date=2015-03-30 }} {{Ref-hy}}(арм.) <references /> [[Санат:16 сәуірде туғандар]] [[Санат:1869 жылы туғандар]] [[Санат:Стамбулда туғандар]] [[Санат:1951 жылы қайтыс болғандар]] tdk9dcnb4z5vwzt5ben0xb76td9co9c 3693695 3693672 2026-11-09T04:59:29Z 1nter pares 146705 3693695 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard cx-linter-disallow cx-linter-warn" style="margin-bottom: 10px;" | class="fn" colspan="2" id="9" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background:#eee;" |Шант Левон |- id="11" | class="" colspan="2" id="12" style="text-align:center; " | [[Файл:Shant.jpg|232x232px]] |- id="15" ! id="16" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қызмет түрі: | class="note" id="18" style="" | <span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$246ECA93-E146-48E3-982B-0237CB4A708F" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak">ақын, драматург және жазушы</span></span><span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$A0864D02-06D6-453A-B29D-F883C9FD6E21" data-wikidata-property-id="P106"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"></span></span> |- id="24" ! id="25" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған күні: | class="" id="27" style="" | [[16 сәуір|1]]869 жылы 16 сәуір(<span class="bday">1869-04-16</span>) |- id="33" ! id="34" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |туған жері: | class="" id="36" style="" | [[Ыстамбұл|Стамбул]] қаласы, [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>сы |- id="42" ! id="43" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Азаматтылығы: | class="adr" id="45" style="" | <span class="country-name">Российская империя<span class="flagicon">[[Файл:Flag of Russia.svg|link=Российская_империя|border|22x22px]]</span>&nbsp;Ресей империясы</span> |- id="50" ! id="51" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған күні: | class="" id="53" style="" | 1951 жылы 18 қараша |- id="58" ! id="59" style="text-align:right; background:#eee; vertical-align:top;" |Қайтыс болған жері: | class="" id="61" style="" |  [[Бейрут]] қаласы, [[Ливан]] |- id="67" | class="" colspan="2" id="68" style="text-align:center; border-top:1px solid #DDD; background:#eaeaea;" |<span class="wikidata-claim" data-wikidata-claim-id="Q721709$457910B4-39F6-4B34-9177-C1821A55DC27" data-wikidata-property-id="P373"><span class="wikidata-snak wikidata-main-snak"><br> </span></span> |} <div> <nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Левон Шант''' ({{Lang-hy|Լևոն Շանթ}};1869 жылы 16 сәуір, Константинополь [[Османлы империясы|Осман империя]]<nowiki/>с — 19 қараша 1951 жыл, Бейрут, [[Ливан]]) — армяндық жазушы, новеллист және саясаткер. == Өмірбаяны == Ускюдардағы рухани училищені бітірген, Эчмиадзин рухани академиясында білім алған. 1892-1899 жылдары Лейпциг, Йен, Мюнхен университеттерінде оқып бітргеннен соң Арменияға бірақ қайтып оралды. [[Сурет:Stamp_of_Armenia_m44.jpg|left|class=cx-linter-disallow cx-linter-warn|thumb|260x260px|1994 жылғы Арменияның пошталық маркасы]] 1891 жылдан бастап баспаланды. Бұрынғы шығармалардың басты кейіпкері - «Девушка с гор» поэмалары(1893), «Чужие» повестері(1896), «Эгоист» драмалары (1901), «На дороге» (1904) —әлем иллюзиясында бостандықты табуға ұмтылып жүрген жекеменшілік. Көптеген соңғы жылдарында тарихи жадыларды іздеуге арналды. Төңкеріліс орнағаннан кейін 1905-1907 жылдары "Старые боги" драмасын жазуды бастайды. 1-ші дүниежүзілік соғыс кезінде 1914-1918 жылдары "Император" драмасын жазды.  Соның нәтижесінде Шант Дашнакцутюн партиясымен жақындаса түседі. 1921 жыл шетелге қоныс аударып, Еуропада, Азияда, Солтүстік Америкада  өмір сүрді. 1949 жылдан бастап Ливандағы Бейрут қаласында тұрды. Армяндардың өте ертедегі тарихы жайлы жазды: «Ошинпайл» трагедиясы (1932), «Жаждущие души» романы(1941). Шант және оның басты кейіпкері қоғам өміріндегі қызықтардан оңашаланып, символистік шындықтарды қабылдайды. == Естелік == * 1994 жылы Арменияда шантқа арналып пошталық марка шығарылды. == Әдебиет == * [http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko «Старые боги», драма (1909)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150330112340/http://www.abcd.am/abcd/bookview_v2_4.php?p_id_text=6900#.VYtnMc_tmko |date=2015-03-30 }} {{Ref-hy}}(арм.) <references /> [[Санат:16 сәуірде туғандар]] [[Санат:1869 жылы туғандар]] [[Санат:Стамбулда туғандар]] [[Санат:1951 жылы қайтыс болғандар]] gqe13rsh33udzobumn8kxlnm6324zuw 0 559150 3693655 3692007 2026-11-09T04:31:35Z Ұлпан, Қанат 187701 3693655 wikitext text/x-wiki <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Григо́р Магистро́с''' сонымен қатар Григор Магистрос Пахлавуни, (арм. Գրիգոր Մագիստրոս; шамамен 990-1059) — армян мемлекеттік қайраткері, ақын, философ, аудармашы және көне әдебиет насихатшысы. == Өмірі және шығармашылығы == Григор Магистрос шамамен 990 жылы Арменияның Бжни елді мекенінде дүниеге келген. Ол атақты Пахлавуни әулетінен шыққан. Әкесі Васак Пахлавуни армян әскерінің қолбасшысы болған. Алғашқы білімін әскери қолбасшы әрі туысы Ваграм Пахлавуниден алған. Кейін Ани қаласында білімін жетілдіріп, сол кезеңдегі ғылым мен мәдениетті терең меңгерген. Григордың дүниетанымының қалыптасуына армян және грек мәдениетімен қатар христиандық философия да ықпал етті. Ол бірнеше тілді меңгеріп, антикалық ойшылдардың еңбектерін зерттеген. Ғылыми ізденістермен қатар мемлекеттік қызмет атқарып, Византия империясының оңтүстік армян аймақтарын басқаруға қатысқан. XI ғасырда Армения жерінің бір бөлігі Византия билігіне өткен кезде Григор Магистрос империя қызметіне қабылданды. Ол Месопотамия, Тарон және Васпуракан аймақтарында билік жүргізіп, әкімшілік жұмыстарды ұйымдастырды. Сонымен бірге сол кезеңдегі діни қозғалыстардың бірі – тондракийлер қозғалысын басуға жетекшілік етті. Григор Магистрос армян әдебиетінде хат жанрын жаңа деңгейге көтерген тұлғалардың бірі саналады. Оның жазба мұрасында ерекше орын алатын еңбек – «Хаттар» жинағы. Бұл туындылар әртүрлі әлеуметтік ортадағы қырыққа жуық адамға жолданған. Хаттарында автор философиялық ойларын ғана емес, сол дәуірдегі Арменияның саяси, мәдени және қоғамдық өміріне қатысты маңызды мәселелерді де қозғаған. Магистростың хаттары көркем әрі публицистикалық сипатымен ерекшеленеді. Ол ойларын жеткізу барысында көне мифтерді, аңыздар мен мысалдарды ұтымды пайдаланған. Сондықтан бұл еңбектер әдеби мұра ретінде ғана емес, XI ғасырдағы Армения тарихын зерттеуге мүмкіндік беретін құнды жазба дерек ретінде де бағаланады. «Тысяча строк к Мануче» атты киелі шығармасы танымал болып келеді. Бірінші болып жазған армян литературасы хат түрінде болып келеді. Оның хаттары әдеби-публицистикалық стилде, аңыздар мен мысалдар қолдана отырып жазылған. Григор Магистрос Санаинада математика, философия, грамматика мен риторика секілді ғылым салаларының жетекшісі болды. Аудармашының да қызметін атқарды. Әсіресе оның ежелгі грек философы Платонның шығармаларына аударма және комментарийлері атақта болды. Латын аудармасы шықпай тұрып бірнеше жыл бұрын, ол грек тілінен армян тіліне «Начал» Евклида түпнұсқасын аударған. == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:1059 жылы қайтыс болғандар]] ojaumukpng5ra8rnzuv86c3g7s0suwf 3693656 3693655 2026-11-09T04:31:59Z Ұлпан, Қанат 187701 3693656 wikitext text/x-wiki <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>Григо́р Магистро́с''' '''сонымен қатар Григор Магистрос Пахлавуни, (арм. Գրիգոր Մագիստրոս; шамамен 990-1059) — армян мемлекеттік қайраткері, ақын, философ, аудармашы және көне әдебиет насихатшысы. == Өмірі және шығармашылығы == Григор Магистрос шамамен 990 жылы Арменияның Бжни елді мекенінде дүниеге келген. Ол атақты Пахлавуни әулетінен шыққан. Әкесі Васак Пахлавуни армян әскерінің қолбасшысы болған. Алғашқы білімін әскери қолбасшы әрі туысы Ваграм Пахлавуниден алған. Кейін Ани қаласында білімін жетілдіріп, сол кезеңдегі ғылым мен мәдениетті терең меңгерген. Григордың дүниетанымының қалыптасуына армян және грек мәдениетімен қатар христиандық философия да ықпал етті. Ол бірнеше тілді меңгеріп, антикалық ойшылдардың еңбектерін зерттеген. Ғылыми ізденістермен қатар мемлекеттік қызмет атқарып, Византия империясының оңтүстік армян аймақтарын басқаруға қатысқан. XI ғасырда Армения жерінің бір бөлігі Византия билігіне өткен кезде Григор Магистрос империя қызметіне қабылданды. Ол Месопотамия, Тарон және Васпуракан аймақтарында билік жүргізіп, әкімшілік жұмыстарды ұйымдастырды. Сонымен бірге сол кезеңдегі діни қозғалыстардың бірі – тондракийлер қозғалысын басуға жетекшілік етті. Григор Магистрос армян әдебиетінде хат жанрын жаңа деңгейге көтерген тұлғалардың бірі саналады. Оның жазба мұрасында ерекше орын алатын еңбек – «Хаттар» жинағы. Бұл туындылар әртүрлі әлеуметтік ортадағы қырыққа жуық адамға жолданған. Хаттарында автор философиялық ойларын ғана емес, сол дәуірдегі Арменияның саяси, мәдени және қоғамдық өміріне қатысты маңызды мәселелерді де қозғаған. Магистростың хаттары көркем әрі публицистикалық сипатымен ерекшеленеді. Ол ойларын жеткізу барысында көне мифтерді, аңыздар мен мысалдарды ұтымды пайдаланған. Сондықтан бұл еңбектер әдеби мұра ретінде ғана емес, XI ғасырдағы Армения тарихын зерттеуге мүмкіндік беретін құнды жазба дерек ретінде де бағаланады. «Тысяча строк к Мануче» атты киелі шығармасы танымал болып келеді. Бірінші болып жазған армян литературасы хат түрінде болып келеді. Оның хаттары әдеби-публицистикалық стилде, аңыздар мен мысалдар қолдана отырып жазылған. Григор Магистрос Санаинада математика, философия, грамматика мен риторика секілді ғылым салаларының жетекшісі болды. Аудармашының да қызметін атқарды. Әсіресе оның ежелгі грек философы Платонның шығармаларына аударма және комментарийлері атақта болды. Латын аудармасы шықпай тұрып бірнеше жыл бұрын, ол грек тілінен армян тіліне «Начал» Евклида түпнұсқасын аударған. == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:1059 жылы қайтыс болғандар]] lg410kxt739i6i34uhjfheto8mn4bhy 3693657 3693656 2026-11-09T04:32:11Z Ұлпан, Қанат 187701 3693657 wikitext text/x-wiki <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>Григо́р Магистро́с''' сонымен қатар Григор Магистрос Пахлавуни, (арм. Գրիգոր Մագիստրոս; шамамен 990-1059) — армян мемлекеттік қайраткері, ақын, философ, аудармашы және көне әдебиет насихатшысы. == Өмірі және шығармашылығы == Григор Магистрос шамамен 990 жылы Арменияның Бжни елді мекенінде дүниеге келген. Ол атақты Пахлавуни әулетінен шыққан. Әкесі Васак Пахлавуни армян әскерінің қолбасшысы болған. Алғашқы білімін әскери қолбасшы әрі туысы Ваграм Пахлавуниден алған. Кейін Ани қаласында білімін жетілдіріп, сол кезеңдегі ғылым мен мәдениетті терең меңгерген. Григордың дүниетанымының қалыптасуына армян және грек мәдениетімен қатар христиандық философия да ықпал етті. Ол бірнеше тілді меңгеріп, антикалық ойшылдардың еңбектерін зерттеген. Ғылыми ізденістермен қатар мемлекеттік қызмет атқарып, Византия империясының оңтүстік армян аймақтарын басқаруға қатысқан. XI ғасырда Армения жерінің бір бөлігі Византия билігіне өткен кезде Григор Магистрос империя қызметіне қабылданды. Ол Месопотамия, Тарон және Васпуракан аймақтарында билік жүргізіп, әкімшілік жұмыстарды ұйымдастырды. Сонымен бірге сол кезеңдегі діни қозғалыстардың бірі – тондракийлер қозғалысын басуға жетекшілік етті. Григор Магистрос армян әдебиетінде хат жанрын жаңа деңгейге көтерген тұлғалардың бірі саналады. Оның жазба мұрасында ерекше орын алатын еңбек – «Хаттар» жинағы. Бұл туындылар әртүрлі әлеуметтік ортадағы қырыққа жуық адамға жолданған. Хаттарында автор философиялық ойларын ғана емес, сол дәуірдегі Арменияның саяси, мәдени және қоғамдық өміріне қатысты маңызды мәселелерді де қозғаған. Магистростың хаттары көркем әрі публицистикалық сипатымен ерекшеленеді. Ол ойларын жеткізу барысында көне мифтерді, аңыздар мен мысалдарды ұтымды пайдаланған. Сондықтан бұл еңбектер әдеби мұра ретінде ғана емес, XI ғасырдағы Армения тарихын зерттеуге мүмкіндік беретін құнды жазба дерек ретінде де бағаланады. «Тысяча строк к Мануче» атты киелі шығармасы танымал болып келеді. Бірінші болып жазған армян литературасы хат түрінде болып келеді. Оның хаттары әдеби-публицистикалық стилде, аңыздар мен мысалдар қолдана отырып жазылған. Григор Магистрос Санаинада математика, философия, грамматика мен риторика секілді ғылым салаларының жетекшісі болды. Аудармашының да қызметін атқарды. Әсіресе оның ежелгі грек философы Платонның шығармаларына аударма және комментарийлері атақта болды. Латын аудармасы шықпай тұрып бірнеше жыл бұрын, ол грек тілінен армян тіліне «Начал» Евклида түпнұсқасын аударған. == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:1059 жылы қайтыс болғандар]] j5pq2l8h0fruwvjfa4nl0nj7je5zg5z 3693658 3693657 2026-11-09T04:32:23Z Ұлпан, Қанат 187701 3693658 wikitext text/x-wiki <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Григо́р Магистро́с,'''  сонымен қатар Григор Магистрос Пахлавуни, (арм. Գրիգոր Մագիստրոս; шамамен 990-1059) — армян мемлекеттік қайраткері, ақын, философ, аудармашы және көне әдебиет насихатшысы. == Өмірі және шығармашылығы == Григор Магистрос шамамен 990 жылы Арменияның Бжни елді мекенінде дүниеге келген. Ол атақты Пахлавуни әулетінен шыққан. Әкесі Васак Пахлавуни армян әскерінің қолбасшысы болған. Алғашқы білімін әскери қолбасшы әрі туысы Ваграм Пахлавуниден алған. Кейін Ани қаласында білімін жетілдіріп, сол кезеңдегі ғылым мен мәдениетті терең меңгерген. Григордың дүниетанымының қалыптасуына армян және грек мәдениетімен қатар христиандық философия да ықпал етті. Ол бірнеше тілді меңгеріп, антикалық ойшылдардың еңбектерін зерттеген. Ғылыми ізденістермен қатар мемлекеттік қызмет атқарып, Византия империясының оңтүстік армян аймақтарын басқаруға қатысқан. XI ғасырда Армения жерінің бір бөлігі Византия билігіне өткен кезде Григор Магистрос империя қызметіне қабылданды. Ол Месопотамия, Тарон және Васпуракан аймақтарында билік жүргізіп, әкімшілік жұмыстарды ұйымдастырды. Сонымен бірге сол кезеңдегі діни қозғалыстардың бірі – тондракийлер қозғалысын басуға жетекшілік етті. Григор Магистрос армян әдебиетінде хат жанрын жаңа деңгейге көтерген тұлғалардың бірі саналады. Оның жазба мұрасында ерекше орын алатын еңбек – «Хаттар» жинағы. Бұл туындылар әртүрлі әлеуметтік ортадағы қырыққа жуық адамға жолданған. Хаттарында автор философиялық ойларын ғана емес, сол дәуірдегі Арменияның саяси, мәдени және қоғамдық өміріне қатысты маңызды мәселелерді де қозғаған. Магистростың хаттары көркем әрі публицистикалық сипатымен ерекшеленеді. Ол ойларын жеткізу барысында көне мифтерді, аңыздар мен мысалдарды ұтымды пайдаланған. Сондықтан бұл еңбектер әдеби мұра ретінде ғана емес, XI ғасырдағы Армения тарихын зерттеуге мүмкіндік беретін құнды жазба дерек ретінде де бағаланады. «Тысяча строк к Мануче» атты киелі шығармасы танымал болып келеді. Бірінші болып жазған армян литературасы хат түрінде болып келеді. Оның хаттары әдеби-публицистикалық стилде, аңыздар мен мысалдар қолдана отырып жазылған. Григор Магистрос Санаинада математика, философия, грамматика мен риторика секілді ғылым салаларының жетекшісі болды. Аудармашының да қызметін атқарды. Әсіресе оның ежелгі грек философы Платонның шығармаларына аударма және комментарийлері атақта болды. Латын аудармасы шықпай тұрып бірнеше жыл бұрын, ол грек тілінен армян тіліне «Начал» Евклида түпнұсқасын аударған. == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:1059 жылы қайтыс болғандар]] rr6p2m8l6w58vclvdkhlz12tqnmwl6j 3693673 3693658 2026-11-09T04:57:18Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2530911 wikitext text/x-wiki <div><nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki>'''<br> '''</div>'''Григо́р Магистро́с''' сонымен қатар Григор Магистрос Пахлавуни, (арм. Գրիգոր Մագիստրոս; шамамен 990-1059) — армян мемлекеттік қайраткері, ақын, философ, аудармашы және көне әдебиет насихатшысы. == Өмірі және шығармашылығы == «Тысяча строк к Мануче» атты киелі шығармасы танымал болып келеді. Бірінші болып жазған армян литературасы хат түрінде болып келеді. Оның хаттары әдеби-публицистикалық стилде, аңыздар мен мысалдар қолдана отырып жазылған. Григор Магистрос Санаинада математика, философия, грамматика мен риторика секілді ғылым салаларының жетекшісі болды. Аудармашының да қызметін атқарды. Әсіресе оның ежелгі грек философы Платонның шығармаларына аударма және комментарийлері атақта болды. Латын аудармасы шықпай тұрып бірнеше жыл бұрын, ол грек тілінен армян тіліне «Начал» Евклида түпнұсқасын аударған. == Примечания == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:1059 жылы қайтыс болғандар]] 273t8251czqm0304e6zdu1uc0mk67bw 0 559767 3693639 3692004 2026-11-09T04:01:21Z Ұлпан, Қанат 187701 3693639 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}}</nowiki> <br> Сфенел''' ({{Үлгі:Lang-grc|Σθένελος}}) — ежелгі грек мифологиясының кейіпкері, Микен патшасы. «[[Илиада|Илиад]]<nowiki/>ада» (XIX 116) аты аталған. [[Персей|Перс]]<nowiki/>ей мен Антромеданың ұлы. Оның әйелі Никиппа, балалары Алкина, Медуса и [[Еврисфей]] болған. Басқа нұсқалар бойынша, әйелі Амфибия (Пелоп қызы) не Антибия (Амфидамант қызы) болған. Ежелгі грек мифологиясында Сфенел есімді тағы бір маңызды тұлға бар. Капанейдің ұлы Сфенел – Троя соғысының батыры. == Әскери жорықтары == Сфенелдің өмірі бірнеше маңызды әскери оқиғамен байланысты. - Эпигона жорығы. Әкелерінің кегін қайтаруды көздеген батырлардың ұрпақтарымен бірге Фивы қаласына қарсы жасалған екінші жорыққа қатысады. Қаланы шабуылдау кезінде биіктіктен құлап, аяғын ауыр жарақаттап алады. Бұл жарақат кейінгі өміріне де әсер етеді. - Троя соғысы. Сфенел Еленаға үйленуге үміткер болған батырлардың бірі еді. Сондықтан Еленаның күйеуін қорғауға қатысты берілген антқа байланысты Троя жорығына аттанады. Әртүрлі деректерде оның Трояға 25 кемемен барғаны көрсетіледі. Аяғындағы бұрынғы жарақатына байланысты Сфенел жаяу соғысқа толық қатыса алмаған. Сол себепті ол Диомедтің арбасын айдап, оның шайқастағы ең жақын көмекшісі әрі сенімді серігіне айналады. Гомердің «Илиада» шығармасында бұл екі батырдың бір-бірінен ажырамайтын достығы суреттеледі. Сонымен қатар Сфенел Троя қаласын алу кезінде ағаш аттың ішіне жасырынған таңдаулы жауынгерлердің қатарында болған. Электрион өлімінен кейін, Амфитрионды қуып, Микеналар мен Тиринфтарды билеген. Гилл өлтірген.  == Дереккөздер == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:Ежелгі грек мифтерінің кейіпкерлері]] 87eb7k9nb4nwfrqtf1otzwlzt9xq10q 3693682 3693639 2026-11-09T04:57:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3648285 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}}</nowiki> <br> Сфенел''' ({{Үлгі:Lang-grc|Σθένελος}}) — ежелгі грек мифологиясының кейіпкері, Микен патшасы. «[[Илиада|Илиад]]<nowiki/>ада» (XIX 116) аты аталған. [[Персей|Перс]]<nowiki/>ей мен Антромеданың ұлы. Оның әйелі Никиппа, балалары Алкина, Медуса и [[Еврисфей]] болған. Басқа нұсқалар бойынша, әйелі Амфибия (Пелоп қызы) не Антибия (Амфидамант қызы) болған. Электрион өлімінен кейін, Амфитрионды қуып, Микеналар мен Тиринфтарды билеген. Гилл өлтірген.  == Дереккөздер == <div class="references-small" style=""> </div> [[Санат:Ежелгі грек мифтерінің кейіпкерлері]] dyrkij4swkhncl268t34iofeea6t8s6 0 560393 3693651 2426768 2026-11-09T04:22:07Z Ұлпан, Қанат 187701 3693651 wikitext text/x-wiki {Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> <big> <Шотбаева Рысты (1928–1994) Сәкен Сейфуллиннің шәкірті 10 маусымда Ақмола облысы Көркейту ауылында туған. Жетіжылдық мектепті бітіргеннен кейін Ақмола қаласында бастауыш сынып мұғалімдерін даярлайтын курста мұғалім болады. Осымен бір мезетте Ақмола педучилищесінде оқып, оны соғыстан кейін бітіреді. Ақмола облысы, Ерейментау ауданында мұғалім болады, кейіннен Қарағандыда екі жылдық мұғалімдер институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін сырттай оқып бітіреді. 1958 жылдан облыстық және республикалық газеттер мен журналдардың беттерінде поэмалары, әңгімелері, пьесалары, сондай-ақ балаларға арналған өлеңдері мен әңгімелері жарық көре бастайды. Пьесалары Жамбыл, Солтүстік Қазақстан, Шымкент, Павлодар облыстық театрларының репертуарларынан орын алған. == Шығармалары == "Ереймен етегінде" (1973), Поэмалар. «Жазушы», (1973) Нұра – бақыт өзені. «Жазушы» (1977), «Толқынды Нұра» (1983), «Достық жолында» (1987), «Арайлы таң» (1989), балаларға арналған әңгімелер мен ертегілер «Жалқаудың жазасы» (1981), «Көк қарандаш» (1981), «Алып» (1984). pbmwk007p78aqmiab7pe61u951hvvcf 3693676 3693651 2026-11-09T04:57:28Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:Ақбота Тұрсынхан|Ақбота Тұрсынхан]] соңғы нұсқасына қайтарды 2426768 wikitext text/x-wiki {Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> <big> <Шотбаева Рысты (1928–1994) Сәкен Сейфуллиннің шәкірті 10 маусымда Ақмола облысы Көркейту ауылында туған. Жетіжылдық мектепті бітіргеннен кейін Ақмола қаласында бастауыш сынып мұғалімдерін даярлайтын курста мұғалім болады. Осымен бір мезетте Ақмола педучилищесінде оқып, оны соғыстан кейін бітіреді. Ақмола облысы, Ерейментау ауданында мұғалім болады, кейіннен Қарағандыда екі жылдық мұғалімдер институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін сырттай оқып бітіреді. 1958 жылдан облыстық және республикалық газеттер мен журналдардың беттерінде поэмалары, әңгімелері, пьесалары, сондай-ақ балаларға арналған өлеңдері мен әңгімелері жарық көре бастайды. Пьесалары Жамбыл, Солтүстік Қазақстан, Шымкент, Павлодар облыстық театрларының репертуарларынан орын алған. Шығармалары: Ереймен етегінде 1973; Поэмалар. «Жазушы», 1973; Нұра – бақыт өзені. «Жазушы» 1977; «Толқынды Нұра»1983; «Достық жолында»1987; «Арайлы таң» 1989; балаларға арналған әңгімелер мен ертегілер «Жалқаудың жазасы» 1981;«Көк қарандаш» 1981; «Алып» 1984; 35xlfidcyp9zogma5zs65wawyx4p9ha 0 560688 3693648 3672032 2026-11-09T04:14:45Z Ұлпан, Қанат 187701 3693648 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki> <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --><br> <br> Паханг – Малайзияның Малакка түбегінің шығыс бөлігінде орналасқан штат. Жергілікті малай тіліндегі толық атауы – Pahang Darul Makmur. Бұл атау қазақша «Өркендеу мекені – Паханг» деген мағынаны білдіреді. Паханг – аумағы жағынан Малайзиядағы үшінші ірі штат әрі Малакка түбегіндегі ең үлкен әкімшілік аймақ. Оның әкімшілік орталығы – Куантан қаласы. Штаттың тарихи қалыптасуы осы өңірде орта ғасырларда өмір сүрген Паханг мемлекетінің тарихымен тығыз байланысты. Бүгінде Паханг Малайзияның табиғи байлығымен, орман-тоғайларымен, таулы аймақтарымен және теңіз жағалауындағы демалыс орындарымен танымал. == Географиялық орналасуы == Паханг Малакка түбегінің шығыс бөлігін алып жатыр. Штаттың жалпы аумағы – 35 965 шаршы шақырым. Оның жер бедері әркелкі: солтүстік бөлігінде таулар мен қыраттар басым болса, оңтүстік өңірінде жазық жерлер кездеседі. Батыс шекарасы Кербау тау жотасымен шектеседі. Шығыс жағалауы Оңтүстік Қытай теңізіне ұласып, шамамен 208 шақырымға созылады. Штаттың ең биік нүктесі – биіктігі 2187 метр болатын Тахан тауы. Аумақтың едәуір бөлігін қалың тропикалық ормандар алып жатыр. Халық негізінен жағалауға жақын елді мекендерде шоғырланған. {{Өзен |атауы = Паханг |шынайы атауы = Sungai Pahang |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |ұзындығы = 459 |су алабының ауданы = |су алабы = Оңтүстік-Қытай теңіз |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = Титивангс жотасы |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |Координаттары = 4/04/15/N/102/19/03/E |сағасы = Оңтүстік-Қытай теңіз |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |сағасының координаттар = 3/31/44/N/103/28/08/E |еңістігі = |ел = Малайзия |аймақ = Паханг }} '''Паханг''' ([[Малай тілі|малай тілінде]] ''Sungai Pahang'') — ең ұзақ өзен Малайзияның түбек бөлігінде. Паханг штатта орналасқан. Джелай мен Тембелинг өзеннің қосылыс кезінде Титивангс тауда құрылады. Басында оңтүстік-шығыс бағытында, кейін шығыс бағытында ағады. Оңтүстік-Қытай теңізге ағып құйылады. Ұзындығы - 459 км. Джелай мен Тембелинг өзеннің қосылатын жерден он бес шақырым жерде Джерантут қаласы және Пахангтың саға жағында Пекан қаласы орналасқан. [[Санат:Алфавит бойынша өзендер]] 17or9b5lae9w3h7sj5mcqljqzscxbvj 3693649 3693648 2026-11-09T04:15:26Z Ұлпан, Қанат 187701 3693649 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki> <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --><br> <br>'''Паханг''' ([[Малай тілі|малай тілінде]] ''Sungai Pahang'') — ең ұзақ өзен Малайзияның түбек бөлігінде. Паханг штатта орналасқан. Джелай мен Тембелинг өзеннің қосылыс кезінде Титивангс тауда құрылады. Басында оңтүстік-шығыс бағытында, кейін шығыс бағытында ағады. Оңтүстік-Қытай теңізге ағып құйылады. Ұзындығы - 459 км. Джелай мен Тембелинг өзеннің қосылатын жерден он бес шақырым жерде Джерантут қаласы және Пахангтың саға жағында Пекан қаласы орналасқан. Бұл атау қазақша «Өркендеу мекені – Паханг» деген мағынаны білдіреді. Паханг – аумағы жағынан Малайзиядағы үшінші ірі штат әрі Малакка түбегіндегі ең үлкен әкімшілік аймақ. Оның әкімшілік орталығы – Куантан қаласы. Штаттың тарихи қалыптасуы осы өңірде орта ғасырларда өмір сүрген Паханг мемлекетінің тарихымен тығыз байланысты. Бүгінде Паханг Малайзияның табиғи байлығымен, орман-тоғайларымен, таулы аймақтарымен және теңіз жағалауындағы демалыс орындарымен танымал. == Географиялық орналасуы == Паханг Малакка түбегінің шығыс бөлігін алып жатыр. Штаттың жалпы аумағы – 35 965 шаршы шақырым. Оның жер бедері әркелкі: солтүстік бөлігінде таулар мен қыраттар басым болса, оңтүстік өңірінде жазық жерлер кездеседі. Батыс шекарасы Кербау тау жотасымен шектеседі. Шығыс жағалауы Оңтүстік Қытай теңізіне ұласып, шамамен 208 шақырымға созылады. Штаттың ең биік нүктесі – биіктігі 2187 метр болатын Тахан тауы. Аумақтың едәуір бөлігін қалың тропикалық ормандар алып жатыр. Халық негізінен жағалауға жақын елді мекендерде шоғырланған. {{Өзен |атауы = Паханг |шынайы атауы = Sungai Pahang |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |ұзындығы = 459 |су алабының ауданы = |су алабы = Оңтүстік-Қытай теңіз |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = Титивангс жотасы |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |Координаттары = 4/04/15/N/102/19/03/E |сағасы = Оңтүстік-Қытай теңіз |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |сағасының координаттар = 3/31/44/N/103/28/08/E |еңістігі = |ел = Малайзия |аймақ = Паханг }} [[Санат:Алфавит бойынша өзендер]] dq2ic8abgsbt18x3iqkouh87qim08z4 3693678 3693649 2026-11-09T04:57:34Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 2429845 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki> <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --><br> <br> {{Өзен |атауы = Паханг |шынайы атауы = Sungai Pahang |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |ұзындығы = 459 |су алабының ауданы = |су алабы = Оңтүстік-Қытай теңіз |өзендердің су алабы = |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = Титивангс жотасы |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |Координаттары = 4/04/15/N/102/19/03/E |сағасы = Оңтүстік-Қытай теңіз |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |сағасының координаттар = 3/31/44/N/103/28/08/E |еңістігі = |ел = Малайзия |аймақ = Паханг }} '''Паханг''' ([[Малай тілі|малай тілінде]] ''Sungai Pahang'') — ең ұзақ өзен Малайзияның түбек бөлігінде. Паханг штатта орналасқан. Джелай мен Тембелинг өзеннің қосылыс кезінде Титивангс тауда құрылады. Басында оңтүстік-шығыс бағытында, кейін шығыс бағытында ағады. Оңтүстік-Қытай теңізге ағып құйылады. Ұзындығы - 459 км. Джелай мен Тембелинг өзеннің қосылатын жерден он бес шақырым жерде Джерантут қаласы және Пахангтың саға жағында Пекан қаласы орналасқан. [[Санат:Алфавит бойынша өзендер]] h8ds8pcj93p6xnlrzq3kg07mcb1r10u 0 561258 3693645 3238756 2026-11-09T04:11:50Z Ұлпан, Қанат 187701 3693645 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki> <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --><br> <br> '''Николас Джон Робинсон''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''Nicholas John Robinson'', [[1995 жыл|1995 жылы]][[22 наурыз| 22 наурызда]] [[Сиэтл]] қаласында, [[Вашингтон]] штатында, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]] туған) — америка актері, ''Райдер Скэнлон'' атты рөлімен комедиялық сериалда ABC Family «Мелисса мен Джоуи» және фильмдарда «Жаздың корольдер», «Юрский дәуірінің әлемі» и «5-ші толқын» өте танымал болған. америкалық кино және теледидар актері. Ол «Мелисса мен Джоуи» телехикаясындағы Райдер Скэнлон бейнесі арқылы көрерменге танылды. Кейін «Жаз патшалары», «Юра дәуірінің әлемі», «Бесінші толқын», «Саймонға деген сүйіспеншілік» және «Бұл әлемнің бәрі» фильмдеріндегі рөлдерімен кеңінен таныла түсті. == Өмірбаяны == Ник Робинсон 1995 жылғы 22 наурызда АҚШ-тың Вашингтон штатындағы Сиэтл қаласында дүниеге келген. Ол отбасындағы бес баланың үлкені. Сонымен қатар әкесінің бұрынғы некесінен туған екі бауыры бар. Анасының есімі – Дениз Пондер. Болашақ актер 2013 жылы Campbell Hall мектебін тәмамдаған. == Шығармашылық жолы == Никтің актерлік өнердегі алғашқы қадамы он бір жасында Чарльз Диккенстің «Рождестволық ән» шығармасы негізінде қойылған спектакльге қатысудан басталды. Жас актердің теледидардағы танымалдылығы 2009 жылы арта түсті. Сол жылы ол ABC Family арнасындағы «Мелисса мен Джоуи» комедиялық телехикаясында Райдер Скэнлонның рөлін сомдауға шақырылды. Актер бұл жобада сериал аяқталған 2015 жылға дейін өнер көрсетті. 2011 жылы телехикая түсірілімінен уақытша үзіліс алған кезде Ник Disney арнасының «Араздасқан достар» («Frenemies») атты көркем фильміне түсті. Картинада ол Белла Торн және Зендеямен бірге жұмыс істеді. Фильмнің тұсаукесері 2012 жылғы 13 қаңтарда өтті. 2012 жылы актер «Жаз патшалары» («The Kings of Summer») фильміндегі Джо Тойдың басты рөліне бекітілді. Фильмнің түсірілімі сол жылдың шілде айында АҚШ-тың Огайо штатындағы Кливленд қаласында басталып, тамызда аяқталды. Бұған қоса, ол «Жерасты империясы» телехикаясының бір бөлімінде жас ұры Роуланд Смиттің бейнесін сомдады. 2013 жылы Ник Робинсон «Юра дәуірінің әлемі» фильміндегі Зак Митчелл рөліне таңдалды. Кинотуынды 2015 жылы көрерменге жол тартты. Сол жылы актер «Чарли болу» («Being Charlie») драмасында басты кейіпкерді ойнады. Фильмнің алғашқы көрсетілімі Торонто халықаралық кинофестивалінде өтті. 2016 жылы Рик Янсидің романы желісімен түсірілген «Бесінші толқын» фильмінде Бен Пэриш, яғни Зомби лақап атымен танылған кейіпкерді сомдады. Осы кезеңде Уильям Мэйсидің «Кристал» комедиялық драмасына және «Бұл әлемнің бәрі» («Everything, Everything») романтикалық фильміндегі Олли Брайт рөліне қатысты жобаларға тартылды. Кейінгі жылдары актердің фильмографиясы жаңа туындылармен толықты. Ол «Конг: Бас сүйек аралы», «Саймонға деген сүйіспеншілік», «Американың ұлы», «Жібек жолы», «Аспандағы шайқас», «Қызметші әйелдің хикаясы» секілді фильмдер мен тележобаларға қатысты. 2024 жылы «Қыз бен айдаһар» фильмінде ханзада Генридің бейнесін сомдады. 2025 жылы «Чарли Харпер» фильмінде басты рөлдердің бірін орындап, «Тастап кеткендер» телехикаясына да түсті. == Фильмография == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Жыл ! Аты ! Рөл ! Аңғартпалар |- | 2009 | ''CC 2010'' | |қысқа метражды фильм |- | 2010 | ''Displaced'' | |қысқа метражды фильм |- | 2010 — 2015 | ''Мелисса мен Джоуи'' | Райдер Скэнлон | Басты құрам |- | 2012 |''Қас дос'' | Джейк Логан | Телефильм |- | 2012 |''Астыртын империя'' | Роулэнд Смит | 1 серия (3.04) |- |2013 | ''Жаздың корольдер'' | Джо Той | Басты рөл |- |2015 | ''Юрский дәуірінің әлемі'' | Зак Митчелл |Басты рөл |- |2015 | ''Чарли болу'' | Чарли | Басты рөл |- |2016 |''5-ші толқын'' | Бен «Зомби» Пэриш |Басты рөл<br> |} == Сілтеме == * [[imdbname:3538718|Ник Робинсон Internet Movie Database]]-да * [http://www.afisha.ru/people/387771/ Ник Робинсон «Афиша»] сайтта * [http://abcfamily.go.com/shows/melissa-joey/cast-details/nick-robinson/513640 Ник Робинсон «Мелисса и Джоуи»] сериалының сайтта  [[Санат:АҚШ актерлері]] [[Санат:22 наурызда туғандар]] [[Санат:1995 жылы туғандар]] mgnk3a71dks9252i2bpmlxedwmzrffr 3693646 3693645 2026-11-09T04:12:27Z Ұлпан, Қанат 187701 3693646 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki> <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --><br> <br> '''Николас Джон Робинсон''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''Nicholas John Robinson'', [[1995 жыл|1995 жылы]][[22 наурыз| 22 наурызда]] [[Сиэтл]] қаласында, [[Вашингтон]] штатында, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]] туған) — америка актері, ''Райдер Скэнлон'' атты рөлімен комедиялық сериалда ABC Family «Мелисса мен Джоуи» және фильмдарда «Жаздың корольдер», «Юрский дәуірінің әлемі» и «5-ші толқын» өте танымал болған. америкалық кино және теледидар актері. Ол «Мелисса мен Джоуи» телехикаясындағы Райдер Скэнлон бейнесі арқылы көрерменге танылды. Кейін «Жаз патшалары», «Юра дәуірінің әлемі», «Бесінші толқын», «Саймонға деген сүйіспеншілік» және «Бұл әлемнің бәрі» фильмдеріндегі рөлдерімен кеңінен таныла түсті. == Өмірбаяны == Ник Робинсон 1995 жылғы 22 наурызда АҚШ-тың Вашингтон штатындағы Сиэтл қаласында дүниеге келген. Ол отбасындағы бес баланың үлкені. Сонымен қатар әкесінің бұрынғы некесінен туған екі бауыры бар. Анасының есімі – Дениз Пондер. Болашақ актер 2013 жылы Campbell Hall мектебін тәмамдаған. == Шығармашылық жолы == Никтің актерлік өнердегі алғашқы қадамы он бір жасында Чарльз Диккенстің «Рождестволық ән» шығармасы негізінде қойылған спектакльге қатысудан басталды. Жас актердің теледидардағы танымалдылығы 2009 жылы арта түсті. Сол жылы ол ABC Family арнасындағы «Мелисса мен Джоуи» комедиялық телехикаясында Райдер Скэнлонның рөлін сомдауға шақырылды. Актер бұл жобада сериал аяқталған 2015 жылға дейін өнер көрсетті. 2011 жылы телехикая түсірілімінен уақытша үзіліс алған кезде Ник Disney арнасының «Араздасқан достар» («Frenemies») атты көркем фильміне түсті. Картинада ол Белла Торн және Зендеямен бірге жұмыс істеді. Фильмнің тұсаукесері 2012 жылғы 13 қаңтарда өтті. 2012 жылы актер «Жаз патшалары» («The Kings of Summer») фильміндегі Джо Тойдың басты рөліне бекітілді. Фильмнің түсірілімі сол жылдың шілде айында АҚШ-тың Огайо штатындағы Кливленд қаласында басталып, тамызда аяқталды. Бұған қоса, ол «Жерасты империясы» телехикаясының бір бөлімінде жас ұры Роуланд Смиттің бейнесін сомдады. 2013 жылы Ник Робинсон «Юра дәуірінің әлемі» фильміндегі Зак Митчелл рөліне таңдалды. Кинотуынды 2015 жылы көрерменге жол тартты. Сол жылы актер «Чарли болу» («Being Charlie») драмасында басты кейіпкерді ойнады. Фильмнің алғашқы көрсетілімі Торонто халықаралық кинофестивалінде өтті. 2016 жылы Рик Янсидің романы желісімен түсірілген «Бесінші толқын» фильмінде Бен Пэриш, яғни Зомби лақап атымен танылған кейіпкерді сомдады. Осы кезеңде Уильям Мэйсидің «Кристал» комедиялық драмасына және «Бұл әлемнің бәрі» («Everything, Everything») романтикалық фильміндегі Олли Брайт рөліне қатысты жобаларға тартылды. Кейінгі жылдары актердің фильмографиясы жаңа туындылармен толықты. Ол «Конг: Бас сүйек аралы», «Саймонға деген сүйіспеншілік», «Американың ұлы», «Жібек жолы», «Аспандағы шайқас», «Қызметші әйелдің хикаясы» секілді фильмдер мен тележобаларға қатысты. 2024 жылы «Қыз бен айдаһар» фильмінде ханзада Генридің бейнесін сомдады. 2025 жылы «Чарли Харпер» фильмінде басты рөлдердің бірін орындап, «Тастап кеткендер» телехикаясына да түсті. == Фильмография == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Жыл ! Аты ! Рөл ! Аңғартпалар |- | 2009 | ''CC 2010'' | |қысқа метражды фильм |- | 2010 | ''Displaced'' | |қысқа метражды фильм |- | 2010 — 2015 | ''Мелисса мен Джоуи'' | Райдер Скэнлон | Басты құрам |- | 2012 |''Қас дос'' | Джейк Логан | Телефильм |- | 2012 |''Астыртын империя'' | Роулэнд Смит | 1 серия (3.04) |- |2013 | ''Жаздың корольдер'' | Джо Той | Басты рөл |- |2015 | ''Юрский дәуірінің әлемі'' | Зак Митчелл |Басты рөл |- |2015 | ''Чарли болу'' | Чарли | Басты рөл |- |2016 |''5-ші толқын'' | Бен «Зомби» Пэриш |Басты рөл<br> |} == Сілтеме == * [[imdbname:3538718|Ник Робинсон Internet Movie Database]]-да * [http://www.afisha.ru/people/387771/ Ник Робинсон «Афиша»] сайтта * [http://abcfamily.go.com/shows/melissa-joey/cast-details/nick-robinson/513640 Ник Робинсон «Мелисса и Джоуи»] сериалының сайтта  [[Санат:АҚШ актерлері]] [[Санат:22 наурызда туғандар]] [[Санат:1995 жылы туғандар]] l6ikf2lc55w3szfbggw8c66880goe9a 3693679 3693646 2026-11-09T04:57:37Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:TalgatSnow|TalgatSnow]] соңғы нұсқасына қайтарды 2530465 wikitext text/x-wiki '''<nowiki>{{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}}</nowiki> <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --><br> <br> '''Николас Джон Робинсон''' ([[Ағылшын тілі|ағыл]]. ''Nicholas John Robinson'', [[1995 жыл|1995 жылы]][[22 наурыз| 22 наурызда]] [[Сиэтл]] қаласында, [[Вашингтон]] штатында, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ-та]] туған) — америка актері, ''Райдер Скэнлон'' атты рөлімен комедиялық сериалда ABC Family «Мелисса мен Джоуи» және фильмдарда «Жаздың корольдер», «Юрский дәуірінің әлемі» и «5-ші толқын» өте танымал болған. == Фильмография == {| class="wikitable" style="margin-bottom: 10px;" !Жыл ! Аты ! Рөл ! Аңғартпалар |- | 2009 | ''CC 2010'' | |қысқа метражды фильм |- | 2010 | ''Displaced'' | |қысқа метражды фильм |- | 2010 — 2015 | ''Мелисса мен Джоуи'' | Райдер Скэнлон | Басты құрам |- | 2012 |''Қас дос'' | Джейк Логан | Телефильм |- | 2012 |''Астыртын империя'' | Роулэнд Смит | 1 серия (3.04) |- |2013 | ''Жаздың корольдер'' | Джо Той | Басты рөл |- |2015 | ''Юрский дәуірінің әлемі'' | Зак Митчелл |Басты рөл |- |2015 | ''Чарли болу'' | Чарли | Басты рөл |- |2016 |''5-ші толқын'' | Бен «Зомби» Пэриш |Басты рөл<br> |} == Сілтеме == * [[imdbname:3538718|Ник Робинсон Internet Movie Database]]-да * [http://www.afisha.ru/people/387771/ Ник Робинсон «Афиша»] сайтта * [http://abcfamily.go.com/shows/melissa-joey/cast-details/nick-robinson/513640 Ник Робинсон «Мелисса и Джоуи»] сериалының сайтта  [[Санат:АҚШ актерлері]] [[Санат:22 наурызда туғандар]] [[Санат:1995 жылы туғандар]] 2mhuhnt00obbaht1em64xbweea6wwxo 0 564715 3693601 3579019 2026-11-08T22:58:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693601 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Margulan University |Бұрынғы атауы = Павлодар педагогикалық институты (ППИ) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[1 желтоқсан]] [[1962 жыл]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = Мемлекеттік университет |Президенті = |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = Әмірбекұлы Ержан |Студенттер = 5 175 (2008) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым доктары = |Профессоры = |Оқытушылар = 296 (2008) |Орналасқан жері = {{Байрақ|Қазақстан}} |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = [[Павлодар]] қаласы, Мир көшесі, 60 |Сайты = https://ppu.edu.kz/kz/ |Марапаттары = }} '''Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университеті (ППУ)''' — [[Павлодар]] қаласындағы [[мұғалім]]дерді дайындайтын [[Жоғары оқу орындары|жоғары оқу орны]]. ==Тарихы== Павлодар педагогикалық институты (ППИ) [[1962 жыл]]дың [[1 желтоқсан]]ында ашылды. Қарамағында төрт [[аудитория]]сы болды, бір жылдай №3 [[мектеп]]тің төртінші қабатында сабақ жүргізді. [[Тарих]]-[[филология]] және [[физика]]-[[математика]] [[факультет]]терінде 150 адам оқыды. Сабақты 14 оқытушы жүргізді. Қабылданған [[студент]]тердің 50 пайызында екі жылдан астам еңбек өтілі болды. Басқа жерлерден келген студенттер жеке пәтерлерде, №3 мектептің ескі ғимаратында тұрды. 1964 жылдың жазында алғашқы [[жатақхана]] салынды. [[1964 жыл|1964]]-[[1965 жыл|1965]] оқу жылында «[[Орыс тілі]] мен [[Орыс әдебиеті|әдебиеті]]», «[[Математика]]» және «[[Жаратылыстану]]» [[мамандық]]тары бойынша студенттер қабылданды. Сол жылы студенттердің саны 284 адамға дейін өсті, 23 оқытушы оқытты. Бос лауазымдарға өткізілген бірінші конкурстан 6 [[ғылым кандидаты]] өтті, оның бесеуі [[доцент]] еді. Атап айтсақ, олар: ф.ғ.к., доцент И.П. Белоусов, вет. ғ.к., доцент А.Т. Шиянов, фил. ғ.к., доцент А. Г. Митрошкина, т.ғ.к., доцент М.И. Блох. [[1963 жыл]]ы физика-математика факультетінің [[биология]] және [[химия]] бөлімінің базасында (студенттер контингентінің көбеюіне байланысты) [[дене тәрбиесі]] бөлімі бар химия-биология факультеті ашылды. Даярланған жастарды тарту мақсатында ППИ жанында дайындық курстары ашылып, оған 137 тыңдаушы жиналды. Олардың көбі машина жасау зауытының, ҚБ-2, ҚБ-2 жұмысшы жастары, [[балабақша]]лардың, [[мәдениет]] [[мекеме]]лерінің [[қызметкер]]лері мен [[бастауыш білім|бастауыш сынып]] мұғалімдері болатын. Оқу үдерісінің маңызды бөлігі студенттердің [[педагогика]]лық және далалық тәжірибе жұмыстары болды. Педагогикалық тәжірибе қаланың № 3, 7, 11, 18, 23 мектептерінде өткізілді. Әр оқытушыға кеңес беру, бақылау және басшылық жасау үшін бірнеше академиялық топ бекітілді. Сондай-ақ студенттер мектептерде пионер вожатыйлары, [[Сынып тәрбиешісі|сынып жетекшілерінің]] көмекшілері, әртүрлі үйірмелердің жетекшілері болып практикадан өтті. Сонымен қатар, студенттер практикадан [[Павлодар облысы]]ның пионер [[лагерь|лагерлерінде]] де өтті. Химия-биология факультеті студенттерінің оқу-далалық практикадан облыс кеңшарларындағы [[егіншілік]] жұмыстарымен және еңбек сауықтыру лагеріндегі жұмыстар ұйымдастырылды. Дала практикасы [[Алтай таулары|Алтай]], [[Баянауыл]] секілді әртүрлі [[климаттық аймақ|климатты зоналарда]] 42 күнге дейін жалғасты. ППИ қызметінің басты басымдылығы студенттер мен оқытушылардың [[ғылыми-зерттеу жұмыстары]] болды. Мәселен, ҒЗЖ және СҒЗЖ жаңа нысандары белсенді түрде енгізілді, бірқатар кешендік және шартты-шарушылық жұмыстары жүргізілді, [[институт]]тың [[профессор]]-оқытушылар құрамы ғылым докторы және ғылым кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін [[Докторлық диссертация|диссертациялық жұмыстарын]] жоспарға сай қорғады. (О.З.Зикрин, З.П. Щербинко, А.М. Даткаев және т.б.). ППИ ғылыми-зерттеу жұмысының жандануы [[Ертіс]] өңірінің өзекті проблемаларымен айналысқан химия-биология факультетінде ғалымдардың паразитология мектебінің қалыптасуымен байланысты болды. Олар: «Гельминты домашних животных Павлодарской области», «Циркуляция возбудителей описторхоза, трихинеллеза и многокамерного эхинококкоза в Среднем Прииртышье» (И.И. Гуславский, З. И. Обухова, С.П. Хавкин, А.И. Батькаев және т.б.) мектептері болатын. Сондай-ақ мектеп мұғалімдері, [[эпидемиология|эпидемиологтар]], [[паразитология|медик-паразитологтар]] үшін [[гельминтоздар]]ды [[сақтандыру]] бойынша [[практика]]лық ұсынымдар жасалды. Математика кафедрасындағы ғылыми жұмыс «Единство обучения и воспитания в процессе преподавания математики» тақырыбы бойынша жұмыс жасаған Г. М. Мұқанов, Т.Қ. Шаяхметов, Л.И. Турчинский, М.И. Шаталина сияқты аға оқытушылардың қызметтерімен тығыз байланысты болды. Элементарлық математика кафедрасының аға оқытушысы М.И. Шаталина «О математическом активе класса» мәселесін зерттеумен айналысты. Осы мақсатпен №3 орта мектептің 9 сыныбында математикалық топ құрылды. Жұмыс математика пәні бойынша сабақта және сабақтан тыс дайындықтың байланысын айқындады. Сонымен, 1968 жылы М.И. Шаталинаның «Развитие интереса, самостоятельного творческого мышления и инициативы при обучении математике в средней школе» атты [[Оқу әдістемелік құрал|оқу-әдістемелік құралы]] жарық көрді. Орыс және шетел әдебиеті кафедрасы оқытушыларының ғылыми-зерттеу жұмыстары салыстырмалы талдаудың, көркем шеберліктің, [[әдеби шығарма]]лардың тарихи маңыздылығының, оларды зерттеу әдістемесінің проблемаларын зерттеумен тікелей байланыста өріс алды. Павлодар облысы мен Павлодар қаласының мектептерінде бағдарламалық оқытуды енгізу ППИ кафедралары мен аймақ мұғалімдерінің кәсіби ынтымақтастығын нығайтты. Ғылыми қалыптасу өз жалғасын тапты. Зерттеу ғылыми-педагогикалық, ғылыми-қолданбалы және әдістемелік сипаттағы тақырыптарда дайындалды. Оның 40-қа жуық пайызын оқытушылар құрамы еңбек еткен топ 41 ғылыми тақырыпты зерттеді. Кафедралар жанында ғылыми зерттеу үйірмелері ұйымдастырылды, отырыстарда баяндамалар, таңдаулы тақырыптар бойынша рефераттар тыңдалды, проблемалық мәселелер бойынша әдебиеттер жаңалықтары зерттелді. Ғылыми-зерттеу жұмысының 42% дейін студент жастар қамтылды. Жоғары оқу орнында ішкі ғылыми конференциялар өткізілді. Ең алғашқы ғылыми конференция «Социализмнен коммунизмге өту жағдайындағы ұлттық қарым-қатынастың дамуына» арналды. Конференцияда т.ғ.к. Г.И. Боранқұлов, аға оқытушы А.Н. Грицков, оқытушы В.И. Лобанов және Р.М. Гейгер баяндамалар жасап, сөз сөйледі. Сонымен қатар, кадр мәселелері де уақытында шешімін тауып отырды. Ғылыми жұмыстың нәтижесінде ППИ-де алғашқы даярлықтан өткен жас мамандармен оқытушылар қатары толықтырыла бастады. Осы үдеріске республикалық және одақтық министрліктермен біріге отырып өткізілген жоғары оқу орнының оқытушыларын арнаулы аспирантураға оқытуға басым бағыт беру саясаты көмектесті. «Мектеп пен өмірдің байланысын нығайту және КСРО-да халыққа білім беру жүйесінің бұдан әрі қарай дамуы» Заңының жүзеге асуы ППИ ұжымын «Педагогикалық білім университетін» ұйымдастыруға көмектесті, бұл арқылы педагогиалық білім таратылды, оқу пәндерін оқыту әдістемесі бойынша өзара тәжірибемен алмасу қамтамасыз етілді. Жоғары оқу орнының қалыптасуы кезінде студенттерді тәрбиелеу жұмысының әдістері мен тиімді нысандарын белсенді іздестіру жүргізілді, тәрбие үдерісін басқарудың негізі қаланды. Ректораттың, деканаттардың, кафедралардың, сонымен қатар [[партия]], [[кәсіподақ]], [[комсомол]] [[ұйым]]дарының жұмыстары негізінен ұйымдастыру мәселелерін шешуге және оқу мен тәрбие үдерістерін жүзеге асыруға бағытталды. [[Тәрбиежұмысы|Тәрбие жұмысы]] институттың партия бюросымен бекітілген жоспар негізінде жүргізілді. Әсіресе тәрбиенің негізгі бағыттары [[Марксизм-ленинизм|маркстік-лениндік]] теорияны зерттеу, саяси-тәрбие мен мәдени-көпшілік жұмысы, әскери-патриоттық тәрбие беру, студенттерге арнап өткізілген [[спорт]]тық-[[бұқаралық]] ғылыми жұмыстар жатақханалардағы ұйымдастырылған әртүрлі жұмыстар институттың облыспен және қала ұйымдарымен байланысын қалыптастыруға әсерін тигізді. Жалпы институттық жоспардың негізінде факультеттердегі, кафедралардағы, академиялық топтардағы тәрбие жұмысы жүргізілді. Оған оқытушылар мен институт қызметкерлерінің саяси оқулары енгізілді. [[Дәріс]]тік-[[насихат]] жұмысы, мәдени-бұқаралық шаралар, [[баспасөз|баспа]] және [[радио]] жұмысы, бұқаралық-саяси және спорттық-бұқаралық жұмыстар, қала тұрғындары мен оқушыларының арасындағы үгіт-бұқаралық іс-шаралар қолға алынды. Оқытушыларды, қызметкерлер мен студенттерді тәрбиелеудің маңызды бөлігі саяси ағарту жұмысы болып есептелді. Студенттік топтардың саяси хабарламашылары үшін марксизм-ленинизм кафедрасының оқытушылары (Г.И.Боранқұлов, Е.П.Дерягин, К.Р.Рахымбердинов, М.В.Вальянов) жүргізген консультациялар өз нәтижесін берді. Оған [[Еуропа]], [[Латын Америкасы]], [[Қытай Халық Республикасы]]ның саяси жағдайының проблемалары жөніндегі тақырыптар енгізілді. Оқытушылардың саяси білімін жетілдіру үшін теориялық семинарлар өткізілді. Марксизм-ленинизмді зерттеу бойынша семинарды марксизм-ленинизм кафедрасының оқытушысы В.И. Грошев, [[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы]]ның (КОКП) тарихын зерттеу жұмысын А.А. Рояк басқарды. Сондай-ақ ППИ-дің комсомол комитетімен Бүкілодақтық Лениндік Коммунистік Жастар Одағының (БЛКЖО) тарихын зерттеу ұйымдастырылды. Құрамы 17 оқытушы мен 21 студенттен тұратын лекторлық топ қала кәсіпорындары мен облыс аудандарында жұмыс істеді. Халықаралық жағдай, КСРО және коммунистік партияның тарихы, сөйлеу мәдениеті туралы, жас кеңес адамының бейнесі, Олимпиадалық ойындардың тарихы жөнінде дәрістер оқылды. Сондай-ақ «Мәдениет университеті» жұмыс істеді. (жетекшісі Ю. А. Адаменко), оның негізгі мақсаты студентердің тереңдету, болашақ мұғалімдердің ой-өрісін кеңейту, эстетикалық дағдыларын қалыптастыру болды. Бүкілодақтық радионың радиокоментаторы М. Горбулинмен, Павлодар ақындары О. Афанасьевпен, В. Семерьяновпен, С. Музалевскиймен, М. Динерштейнмен, композитор В. Ширинкинмен кездесулер ұйымдастырылды. Университеттің тұрақты тыңдаушыларының саны жыл сайын 300-ден астам адамды құрады. Өз күштерімен ұйымдастырылған [[көркемөнерпаздық|көркемөнерпаздар]] үйірмесі таныла бастады. Студенттердің көпшілігінің қатысуымен [[хор]], [[драма]], [[вокализм|вокал]] үйірмелері жұмыс істеді. Үйірменің дамуына көркемдік жетекшісі ретінде педагогика және психология кафедрасының аға оқытушысы Р.Н. Сафонов сүбелі үлес қосты. Институттың өз күшімен ұйымдастырылған көркемөнерінің қалыптасып дамуына оқытушылар Ю. А. Адаменко, О.Қ. Жармакин, Г. И. Кирш, Э. Н. Неверова, Е.Е. Солтан, С.М. Хавкин, студенттер Н. Маркин, М. Барац және т.б. көмек қолын созды. Көркемөнерпаздар үйірмесінің мүшелері факультеттерде конкурстарды, кештерді өткізді, үгіт-мәдени бригадаларын жинақтады, үйірмелердің жұмысын бақылады. Олар облыстық және қалалық кәсіпорындарға, кеңшарлар мен ұжымшарларға барып, [[концерт]] ұйымдастырды. Институттың [[эстрада]]лық [[квартет]]і Павлодар телестудиясының жастар бағдарламасында ән шырқады, филология факультетінің деканы Г.И. Кирштің жетекшілігімен қойылған «Юность отцов» пьесасы С.М.Киров атындағы ұжымшарда өзеншілер клубында қойылды. Үгіт-мәдени бригадасы «Педагог бол!» ұраны аясында [[Павлодар]]-[[Тереңкөл ауданы|Қашыр]] аралығында үш күндік веломарафонын өткізді. Ол егін егі науқаны кезінде «Для тех, кто в поле» атты концерттік бағдарламамен [[Краснокутск ауданы]] тұрғындарының алдында концерт қойды. ППИ-дің көркемөнерпаздар үйірмесінің шеберлігі күн санап арта түсті. Ұжымдардың қалалық байқауында институт 1- орынға және «Нам 48, будет 50, затем исполнится нам 200 лет и 300, но, как маяк, останется в веках великая Держава коммунистов!» ([[1966 жыл|1966]]) монтажы үшін ауыспалы кубокқа ие болды. Келесі жылында да «Широка страна моя родная» монтажы үшін кубок институтта қалды, би және эстрада ұжымдары конкурс лауреаттары атанды, басқа жанрларда орындалған 10 нөмір жеке орындарға ие болды. Қалаған мамандығына деген сүйіспеншілігін арттыру, оған деген оң көзқарасын қалыптастыру және озат педагогикалық тәжірибені тарату мақсатында студенттер мен елімізге еңбегі сіңген ұстаздар Е.М. Кассацкая, А.А. Овсянникова, О.Ф. Семенова, Т.И. Васильева және тағы басқалармен кездесулер өткізілді. Студенттер үлгерімі нашар балалармен, пионер вожатыйларымен, сынып жетекшілерімен, көмекшілерімен, сондай-ақ милицияның балалар бөлмелерінде, мектептердегі пионер және комсомол ұйымының жұмысын ұйымдастыру жөніндегі қалалық комсомол комитетінің штаттан тыс нұсқаушыларымен, аула клубтарындағы, спорт нұсқаушыларымен жұмыс жасады. Қоғамдық жұмысты атқару дағдысы мен тиімділігіне ие болуға қоғамдық мамандықтар факультеті көмектесті (ҚМФ), әр жылдарда ҚМФ декандары болып С.Я. Улицкий, А.Г. Гайнанов, Ю.А. Адаменко қызмет етті. ҚМФ-да қоғамдық мамандықты 1226 студент ([[1970 жыл|1970]]) алды. Сонымен қатар «Педагогикалық білім университеті» жұмыс істеді (жетекшісі педагогика кафедрасының меңгерушісі В. П. Харитонов), ал тыңдаушылары — қала мектептерінің ата-аналары. Дәстүрлі шараларды өткізу бір арнаға түсе бастады. Мысалы, «Бірінші курс студенттеріне» арналған факультет кештері, мерейтойларға және еске алу күндеріне орай тақырыптық кештер өткізілді. Жазушылар мен композиторлардың (В.Шекспир, Т. Шевченко, М. Лермонтов, П. Васильев, Вс.Иванов, С. Есенин, композитор Л. Ван Бетховен) өмірі мен шығармашылықтарына, Павлодар қаласы ақындарына арналған кештер де жиі ұйымдастырылды. Топтарда мұғалімдердің кәсіби шеберлігінің проблемалары және жеке тұлғаның адамгершілік қасиеттері бойынша пікірталастар, әңгімелер жүргізілді. Институт өмірі қабырға газеттерінің беттерінде көрсетілді. «Педагог» атты жалпы институттық, факультеттік – «Филолог», «РИЛЛОТ», «Крылатая юность» атты қабырға газеттері шықты. Факультеттерде, жатақханада «найзағайлар», «әскери парақтар» шығарылды. Жоғары оқу орны туралы хабарлар радиогазетте тұрақты шықты, радиоклуб жұмыс істеді (жетекшілері оқытушы — А. В. Михеев, студент Ю. Куготенко). Сол кездегі факультеттердің өмірін баяндайтын фотовитриналар, фотомонтаждар, «бір сағаттық фоторепортаждар» танымал хабарларға айналды. Жатақхана төрағалары А. Прокопенко, Д. Альтергот студенттердің өзін-өзі басқару органы - студенттер кеңесін құрды. Студенттер кеңесі үздік жатақхананы анықтау мақсатында байқау жариялады, жатақханада тұру ережелерін дайындады. Апта сайын сұрақ-жауап ретіндегі тақырыптық кештер, пікірталастар, дәрістер, атақты адамдармен кездесулер, «кафедралар апталары», әңгімелер, адамгершілік-этикалық тақырыптарға арналған баяндамалар мен музыкалық, поэзиялық және КТК кештері өткізілді. Павлодар облысы студенттер жатақханаларының байқауы қорытындысы бойынша №2 жатақхана жеңімпаз атанып, Қазақстан ЛКЖО облыстық комитетінің «Құрмет» грамотасымен марапатталды. Студенттердің дене шынықтыруын жетілдіру үшін спорт секциялары құрылды, спорт клубтары ұйымдастырылды, олимпиадалар, спартакиадалар өткізілді. Бір жылда 45 спортшы-разрядшы даярланды. Институт командалары «Молодой целинник» газетінің жүлдесіне арналған қалалық эстафетада, қалалық шаңғы жарысынжа жүлделі орындарға ие болды. Студенттердің 25 пайызы спорт секцияларында шұғылданды. Агробиологиялық станса жанында (Черноярка аулы) еңбек спорт-сауықтыру лагері құрылды. Мұнда дене тәрбиесі факультетінің студенттері оқу-жаттықтыру жиындарына тартылды, дала практикасына химия-биология және басқа факультеттердің студенттері қатысты. Негізгі жұмысты дене тәрбиесі кафедрасының оқытушылары А.С. Куц, В.А. Бородихин, В.А. Лыткин, И.З. Калугин жүргізді. Олар спорт секцияларының жұмысын ұйымдастырды, жүзуге үйрету бойынша сабақтарын өткізді, спартакиадаларды басқарды, бір күндік және көп күндік туристік саяхаттарға қатысты. Қамқорлық көмек көрсету шегінде студенттер мен оқытушылар «Чернояр» совхоздағы мектеп үшін [[футбол]] алаңы, [[Жеңіл атлетика|жеңілатлетикалық секторлары]], [[баскетбол]] және [[волейбол]] алаңдары бар спорт кешенін салды. Спорттық-бұқаралық жұмыстың спорттық, [[Туризм|туристік]] секцияларына [[балық аулау]] және [[аңшылық]], денсаулық топтарына институт оқытушылары да қатысты. Институт біріншілігіне тұрақты қатысу мақсатында волейбол, баскетбол, [[шахмат]], [[бадминтон]] бойынша оқытушылар командалары құрылды. Қысқы спорт ойындары түрлері бойынша қалалық, облыстық және республикалық жарыстарда көрсеткен жоғары нәтижелері үшін ППИ спортклубы Павлодар аткомының және қала дене тәрбиесі және спорт комитетінің ауыспалы Қызыл туымен марапатталды. ППИ-дің шаңғышылар командасы жоғары оқу орындарының арасында Қазақстанның 3 жүлдегері атанды. «Буревестник» республикалық жарыстарында ППИ спортұжымы волейболдан 1-ші орынды, шаңғыдан 3-ші орынды, жеңіл атлетикадан 5-ші орынды, қол добы бойынша 6-ші орынды иеленді. Студенттік жастар арасындағы республикалық ойындарда Чекмарева (шаңғы), А.Ни (гимнастика), Барабаш, В. Барганников (коньки), В. Пономарев В., В. Попов В (жеңіл атлетика), Ю. Яковлев, К. Түйлықбеков (классикалық күрес) жүлделі орындардан көрінді. Студент В. Барганников юниорлар арасындағы КСРО біріншілігінде жүлдегер атанды және халықаралық жарыстарға Қазақстан атынан қатысты. Еңбек тәрбиесі студенттік құрылыс отрядтары (СҚО), пионер вожатыйы жұмыстары арқылы, пионер лагерлеріндегі спорт нұсқаушыларымен, оқу-жаттықтыру жиындарында жүзеге асырылды. ППИ студенттері Павлодар облысының совхоздарында мал қораларын, тұрғын үйлерді, жатақханаларды, [[жылыжай]]ларды, кірпіш зауыттарын, [[механика]]лық токтарды, [[монша]]ларды, балабақшаларын салуда жұмыс жасады. Жұмыстағы жақсы көрсеткіштері үшін көптеген студенттер [[сыйлықақы]]лар, мақтау қағаздарын, аудандық комсомол комитеттерінің алғысхаттарын алды. «Қоскөл» совхозында орналасқан ППИ отряды әртүрлі оқу орындарының 14 отряды арасындағы жарысда 1-ші орынға ие болып, ауданның ауыспалы туын жеңіп алды. Ауыл мектебіне көмек көрсету айлықтарында барлық совхоздарда мектеп шеберханалары салынды, мектептерді жөндеу жұмыстары жүргізілді, [[спорт алаңы|спорт алаңдары]] жаңадан жабдықталды. СҚО-ның жұмыс істеген кезеңінде барлық совхоздарда демалыс кештері, футбол, волейбол бойынша жолдастық кездесулер өткізілді, жергілікті жерлерде тұрғындарға дәрістер оқылды. СҚО отрядтарына «тәрбиеленуі қиын» оқушылар мен жасөспірімдер қатысты<ref>[http://www.ppi.kz/index.php?option=com_k2&view=item&id=142:istoriya-vuza&Itemid=667&lang=kz ПМПИ тарихы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250401020300/https://ppi.kz/index.php?option=com_k2&view=item&id=142:istoriya-vuza&Itemid=667&lang=kz |date=2025-04-01 }}</ref>. ==Әнұраны== Сөзін жазған: Мұхит Жақсылықұлы<br />Әнін жазған: Қайырбек Сәтиев {{Дәйексөз|Сарқылмайтын білімнің бастауысың,<br />Самғап ұшар қыранның аспанысың.<br />Арман қуған елімнің ұл-қыздарын<br />Биіктерге бастайтын асқарысың.<br /><br />Қайырмасы:<br />Ұстаздардың ұстасы, панасы Сен!<br />Жалындаған жастарға санасың Сен!<br />Мектептердің мектебі — Алтын ұям!<br />Институтым, бәрінен дарасың Сен.<br /><br />Ұлағатты ұстаздар жолбасысың,<br />Өнер-ғылым, тәрбие ордасысың!<br />Ұрпақтарға өнеге, жол көрсетіп,<br />Болашаққа жетелер жолдасысың.<br /><br />Қайырмасы:<br />Ұстаздардың ұстасы, панасы Сен!<br />Жалындаған жастарға санасың Сен!<br />Мектептердің мектебі — Алтын ұям!<br />Институтым, бәрінен дарасың Сен<ref>[http://www.ppi.kz/index.php?option=com_k2&view=item&id=139:gimn-instituta&Itemid=678&lang=kz Институт әнұраны]</ref>.}} ==Факультеттері== * Филология факультеті ** Қазақстан және шетелдер тарихы кафедрасы ** Экономика, құқық және философия кафедрасы ** Орыс тілі және әдебиеті кафедрасы ** Қазақ тілі және әдебиеті кафедрасы ** Шет тілдері кафедрасы * Жаратылыстану және математика факультеті ** Жалпы биология кафедрасы ** Анатомия, физиология және дефектология кафедрасы ** География және химия кафедрасы ** Информатика кафедрасы ** Математика және физика кафедрасы ** Кәсіптік оқытудың теориясы мен әдістемесі кафедрасы ** Дене тәрбиесі кафедрасы * Педагогика және спорт факультеті ** Мектепке дейінгі және бастауыш білім беру кафедрасы ** Педагогика кафедрасы ** Психология кафедрасы ** Музыкалық білім берудің теориясы мен әдістемесі кафедрасы ** Алғашқы әскери дайындық және дене тәрбиесінің теориясы мен әдістемесі кафедрасы == Тағы қараңыз == * [[Павлодар]] * [[Педагогика]] * [[Институт]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан университеттері]] q93gpelszh0lmr8fqvit468wxr89bz7 0 566010 3693588 3277294 2026-11-08T20:50:13Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693588 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | Қазақша атауы = Орташа | Шынайы атауы = The Middle | суреті = The-middle.jpg | тақырыбы = Басты кейіпкерлер: 2 маусым постері | сурет ені = | жанры = [[Ситуациялық комедия|Ситком]] | формат = [[Нарратив]] | авторы = Эйлин Хейслер<br />Диэнн Хелайн | желісі = | өндіріс = | рөлдерде = [[Патриция Хитон]]<br />[[Нил Флинн]]<br />[[Чарли Макдермотт]]<br />[[Иден Шер]] <br />[[Аттикус Шаффер]]<br />[[Крис Каттан]] | баяндаушы = Патриция Хитон | бет басы = | композиторы = Джоуи Ньюман | мемлекет = {{Ту|АҚШ}} | тілі = [[ағылшын тілі|ағылшынша]] | маусымдар = 9 | сериялар саны = 215 | сериялардың тізімі = «Орташа» телесериалының эпизодтар тізімі | атқарушы продюсері = Диэнн Хелайн<br />Эйлин Хейслер | продюсері = Вернер Волайн<br />Виджал Пател<br />Рой Браун<br />Робин Шорр | режиссёрі = | операторы = | сценарист = | түсірілім орны = | ұзақтығы = 22 минут | студия = [[Blackie and Blondie Productions]]<br />[[Warner Bros. Television]] | статусы = Түсірілуде | телеарна = [[American Broadcasting Company|ABC]] | бейне форматы = [[720p]] [[16:9]] ([[HDTV]]) | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 30 қыркүйек 2009 | соңғы рет көрсетілді = | алдыңғы = | келесі = | байланысы бар шоу = | imdb_id = 1442464 | сайт =http://abc.go.com/shows/the-middle }} '''«Орташа»''' ({{lang-en|The Middle}}) — американдық комедиялық телесериал, премьерасы 30 қыркүйек 2009 жылы<ref>[https://web.archive.org/web/20091004131835/http://www.imdb.com/title/tt1444191/ WebCite query result<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> [[American Broadcasting Company|ABC]] телеарнасында болып өтті. Сюжет Фрэнки Хэк ([[Патриция Хитон]]) (жар және үш ерекше балалардың анасы) айналысында өтеді. Олар орташа таптағы отбасы, Индиана штаты ойдан құрастылған Орсон қалашығында тұрады. Шоу критиктердің оң бағасын алып, рейтингтерде сәттілікке қол жеткізді. 7 мамыр 2015 жылы сериал жетінші маусымға дейін создырылды<ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2015/05/american-crime-castle-agents-of-shield-agent-carter-galavant-secrets-lies-fresh-off-the-boat-renewed-abc-1201422717/|title=‘American Crime’, ‘Castle’ ‘S.H.I.E.L.D.’, ‘Agent Carter’, ‘Galavant’, ‘Secrets & Lies’, ‘Nashville’ Among ABC Renewals|author=Nellie Andreeva|date=7 мая 2015|work=[[Deadline.com]]|accessdate=2015-05-08}}</ref>, ол 23 қыркүйекте 2015 жылы басталды<ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2015/06/abc-fall-premiere-dates-wicked-city-october-launch-1201440727/|title=ABC Sets Fall Premiere Dates: ‘Wicked City’ Gets October Launch On Tuesday|author=Nellie Andreeva|date=10 июня 2015|work=[[Deadline.com]]|accessdate=2015-06-11}}</ref>. 3 наурыз 2016 жылы сериал сегізінші маусымға дейін создырылды<ref>{{cite web|author=Nellie Andreeva|title=ABC Gives Early Renewals To 15 Series, Leaves ‘Castle’ & ‘Nashville’ On the Bubble|url=http://deadline.com/2016/03/quantico-once-upon-a-time-goldbergs-renewed-castle-nashville-abc-1201713926/|date=3 марта 2016|publisher=[[Deadline.com]]|accessdate=2016-03-04}}</ref>. == Концепциясы == Сериал басты кейіпкер, үш баланың анасы, Френсис Хэк атынан баяндалады. Басты кейіпкерлер Фрэнки мен Майк, бүкіл өмірін Индианадағы Орсон қалашығында өткізген. Фрэнки жергілікті автосалонда азтабысты сатушы, ал Майк менеджер. Олардың үш балалары бір-біріне мүлдем ұқсамайтын әртүрлі, ерекше балалар. Үлкені, Аксель - жатып-ішер ловелас. Қызы, Сью - ренжу деген не екенін білмейтін оптимист, кенжесі, Брик - оқымысты, өте ақылды біртүрлі қылықтары бар бала. Сериал атауы оригиналында бірнеше сюжеттік мағынасы бар. Оны "Орта таптағы отбасы", "Орта жастағы ата-аналар" және "Орташа Америкалық өмір" деп аударуға болады. Осы барлық нұсқа сериал мағынасын ашып береді, яғни материалдық жағдайы, білімі, консерванттық көз қарасатары орта таптағы адамдар өмірі жайлы. == Шығуы == == Рөлдерде == {| class="wikitable plainrowheaders" width=74%; ! scope="col" rowspan="2" | Актер ! scope="col" rowspan="2" | Кейіпкер ! scope="col" colspan="6" | Маусым |- ! scope="col" style="width:10%;" | [[«Орташа» телесериалының эпизодтар тізімі#Сезон 1 (2009–10)|1]] ! scope="col" style="width:10%;" | [[«Орташа» телесериалының эпизодтар тізімі#Сезон 2 (2010-11)|2]] ! scope="col" style="width:10%;" | [[«Орташа» телесериалының эпизодтар тізімі#Сезон 3 (2011-12)|3]] ! scope="col" style="width:10%;" | [[«Орташа» телесериалының эпизодтар тізімі#Сезон 4 (2012-13)|4]] ! scope="col" style="width:10%;" | [[«Орташа» телесериалының эпизодтар тізімі#Сезон 5 (2013-14)|5]] ! scope="col" style="width:10%;" | [[«Орташа» телесериалының эпизодтар тізімі#Сезон 6 (2014-15)|6]] |- | scope="row" | [[Патриция Хитон]] | Фрэнсис «Фрэнки» Хэк | style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Басты рөлде''' |- | scope="row" | [[Нил Флинн]] | Майкл «Майк» Хэк мл. | style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Басты рөлде''' |- | scope="row" | [[Чарли Макдермотт]] | Аксель Редфорд Хэк | style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Басты рөлде''' |- | scope="row" | [[Иден Шер]] | Сью Сью Хэк | style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Басты рөлде''' |- | scope="row" | [[Аттикус Шаффер]] | Брик (Блок) Хэк | style="background: #ddffdd" colspan="6" align="center"| '''Басты рөлде''' |- | scope="row" | [[Крис Каттан]] | Боб | style="background: #ddffdd" colspan="2" align="center"| '''Басты рөлде''' | style="background: lightblue" colspan="3" align="center"| '''Қонақ рөлде''' | colspan="1" style="background: #ececec; color: grey; vertical-align: middle; text-align: center; " class="table-na"| |- |} == Эпизодтар == The Middle logo.png {{main|«Орташа» телесериалының эпизодтар тізімі}} {{:«Орташа» телесериалының эпизодтар тізімі»}} == Реакция == === Критиктер көзқарасы === === Мараппаттары === {| class="wikitable" style="font-size: width:100%;" |- style="text-align:center;" ! Жыл ! Марапат ! Санат ! Номинант ! Нәтиже |- |rowspan="2"|2010 |rowspan="2"|[[Жас актер (марапат)|Жас актер]] |Қосымша рөлдегі актер |Брок Сиарелли |{{Nom}} |- |Үздік қосымша рөлдегі актриса |Иден Шер |{{Nom}} |- |rowspan="10"|2011 |[[Грейси (марапат)|Грейси]] |Үздік комедиялық сериал | |{{Won}} |- |rowspan="3"|[[Телевизиондық критиктер таңдауы]] |Үздік комедиялық сериал | |{{Nom}} |- |Комедиялық сериалдағы үздік актриса |Патриция Хитон |{{Nom}} |- |Комедиялық сериалдағы үздік қосымша рөлдегі актриса |Иден Шер |{{Nom}} |- |rowspan="6"|[[Жас актер (марапат)|Молодой актёр]] |rowspan="2"|Қонақ рөлдегі актер |Паркер Контрерас |{{Won}} |- |Мейсон Кук |{{Nom}} |- |Қосымша рөлдегі актер |Брок Чьярлелли |{{Won}} |- |Қонақ рөлдегі актриса |Келли Хайер |{{Nom}} |- |Қосымша рөлдегі 17-21 жастағы актриса |Блейн Саундерс |{{Nom}} |- |Комедиялық сериалдығы үздік актерлік ансамбль | |{{Nom}} |- |rowspan="9"|2012 |[[Телевизиондық критиктер таңдауы]] |[[Телевизиондық критиктер таңдауы (марапат, 2012)|Комедиялық сериалдағы үздік қосымша рөлдегі актриса]] |Иден Шер |{{Nom}} |- |rowspan="4"|PAAFTJ Television Awards |Үздік комедиялық сериал | |{{Nom}} |- |Комедиялық сериалдағы үздік актриса |Патриция Хитон |{{won}} |- |Комедиялық сериалдағы үздік қосымша рөлдегі актриса |Иден Шер |{{Nom}} |- |Комедиялық сериалдағы үздік дизайн |Randy Ser for «The Map» |{{Nom}} |- |rowspan="3"|[[Жас актер (марапат)|Жас актер]] |Қосымша рөлдегі 17-21 жастағы актер |Брок Сиарелли |{{won}} |- |Комедиялық сериалдағы үздік қонақ рөлде 17-21 жастағы актриса |Кэтлин Мастандреа |{{Nom}} |- |Комедиялық сериалдағы үздік қонақ рөлдегі актриса |Марло Пейтон |{{Nom}} |- |[[Эмми]] |Біркамералық сериалдағы үздік макияж | |{{Nom}} |} === Телевизиондық рейтингтер === {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%;" |- ! style="width:8%;" rowspan="2"| Маусым ! style="width:20%;" rowspan="2"| Таймслот ! style="width:8%;" rowspan="2"| Эпизодтар ! colspan=2| [[Маусым премьера]] ! colspan=2| [[Маусым финалы]] ! style="width:8%;" rowspan="2"| ТВ маусым ! style="width:8%; background:#ffdead;" rowspan="2"| Ранк ! style="width:10%; background:#ffdead;" rowspan="2"|Көрермендер<br />(миллион) |- ! style="width:8%;"| Датасы ! span style="width:10%; font-size: smaller; line-height:100%;"|Көрермендер<br />(миллион) ! style="width:8%;"| Датасы ! span style="width:10%; font-size: smaller; line-height:100%;"| Көрермендер<br />(миллион) |- ! 1 | <small><center>Сәрсенбі 20:30</center></small> | <center>24</center> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>30 қыркүйек 2009</center> ! 8,71<ref>{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2009/10/01/glee-rises-to-a-3-3-criminal-minds-to-a-3-8-eastwick-drops-to-a-2-3-in-finals/29229/|title=''Glee'' rises to a 3.3, ''Criminal Minds'' to a 3.8; ''Eastwick'' drops to a 2.3 in finals|work=TV by the Numbers|last=Seidman|first=Robert|date=October 1, 2009|accessdate=June 23, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AMqxaxbV|archivedate=2012-09-02}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>19 мамыр 2010</center> ! 7,55<ref>{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.com/2010/05/20/tv-ratings-good-guys-off-to-bad-start-idol-down/51917|title=TV Ratings Wednesday: ''Good Guys'' Off To Bad Start; ''Idol Down''|work=TV by the Numbers|last=Seidman|first=Robert|date=May 20, 2010|accessdate=June 23, 2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AMrEJgd6|archivedate=2012-09-02}}</ref> ! style="font-size:smaller"| 2009-10 ! style="background:#fc9;"| #65<ref name="S7Average">Gorman, Bill (June 16, 2010). [http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/ «Final 2009-10 Broadcast Primetime Show Average Viewership»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019103551/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/ |date=2012-10-19 }}. ''[[TV by the Numbers]]''. Retrieved July 29, 2010.</ref> ! style="background:#fc9;"| 6,90<ref>[http://tvbythenumbers.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336 Final 2009-10 Broadcast Primetime Show Average Viewership] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100624063442/http://tvbythenumbers.com/2010/06/16/final-2009-10-broadcast-primetime-show-average-viewership/54336 |date=2010-06-24 }}</ref> |- ! 2 | rowspan="5"| <small><center>Сәрсенбі 20:00</center></small> | <center>24</center> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>22 қыркүйек 2010</center> ! 8,81<ref>{{cite web|first=Robert|last=Seidman|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2010/09/23/wednesday-finals-the-middle-modern-family-cougar-town-undercovers-all-see-small-gains/64917|title=Wednesday Finals: ‘The Middle,’ ‘Modern Family,’ ‘Cougar Town,’ ‘Undercovers’ All See Small Gains|work=TV by the Numbers|date=September 23, 2010|accessdate=September 23, 2010|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AMrF64d7|archivedate=2012-09-02}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>25 мамыр 2011</center> ! 7,33<ref>{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/05/26/wednesday-final-ratings-american-idol-modern-family-adjusted-up-law-order-la-criminal-minds-suspect-behavior-adjusted-down/93970/|title=Wednesday Final Ratings: 'American Idol,' 'Modern Family' Adjusted Up; 'Law & Order: LA,' 'Criminal Minds: Suspect Behavior' Adjusted Down|last=Gorman|first=Bill|work=TV by the Numbers|date=May 26, 2011|accessdate=May 26, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AKvcQZRN|archivedate=2012-09-01}}</ref> ! style="font-size:smaller"|2010-11 ! style="background:#fc9;"| #56<ref name="tvbythenumbers.zap2it.com">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/06/01/2010-11-season-broadcast-primetime-show-viewership-averages/94407/|title=2010–11 Season Broadcast Primetime Show Viewership Averages – Ratings &#124; TVbytheNumbers|publisher=Tvbythenumbers.zap2it.com|date=2011-06-01|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BiLn9Ji7|archivedate=2012-10-27}}</ref> ! style="background:#fc9;"| 8,11<ref>{{cite web|last=Andreeva|first=Nellie|url=http://www.deadline.com/2011/05/full-2010-11-season-series-rankers/|title=Full 2010–2011 TV Season Series Rankings|publisher=Deadline.com|date=|accessdate=2012-02-08|archiveurl=http://www.webcitation.org/6BiLnzhjv|archivedate=2012-10-27}}</ref> |- ! 3 | <center>24</center> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>21 қыркүйек 2011</center> ! 9,74<ref>{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2011/09/22/wednesday-final-ratings-the-x-factor-modern-family-the-middle-revenge-and-others-adjusted-up/104596/|title=Wednesday Final Ratings: 'The X Factor,' 'Modern Family,' 'The Middle,' And Others Adjusted Up; 'Revenge' Adjusted Down|work=TV by the Numbers|last=Seidman|first=Robert|date=September 22, 2011|accessdate=September 23, 2011|archiveurl=http://www.webcitation.org/6AMrU21Zx|archivedate=2012-09-02}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>23 мамыр 2012</center> ! 6,52<ref>[http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/wednesday-final-ratings-idol-modern-family-svu-adjusted-up-apt-23-adjusted-down/135606/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Tvbythenumbers+%28TVbytheNumbers%29 Wednesday Final Ratings: ‘Idol’, ‘Modern Family’, & ‘SVU’ Adjusted Up, ‘Apt 23′ Adjusted Down — Ratings | TVbytheNumbers<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241203213248/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/wednesday-final-ratings-idol-modern-family-svu-adjusted-up-apt-23-adjusted-down/135606/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+Tvbythenumbers+(TVbytheNumbers) |date=2024-12-03 }}</ref> ! style="font-size:smaller"| 2011-12 ! style="background:#fc9;"| #60<ref>[http://www.deadline.com/2012/05/full-2011-2012-tv-season-series-rankings/#more-277941 Full 2011—2012 TV Season Series Rankings — Deadline.com<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> ! style="background:#fc9;"| 8,08<ref>[http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/ Complete List Of 2011-12 Season TV Show Viewership: ‘Sunday Night Football’ Tops, Followed By ‘American Idol,’ ‘NCIS’ & ‘Dancing …<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120528055552/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/05/24/complete-list-of-2011-12-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-american-idol-ncis-dancing-with-the-stars/135785/ |date=2012-05-28 }}</ref> |- ! 4 | <center>24</center> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>26 қыркүйек 2012</center> ! 9,16<ref name="p4">[http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/27/wednesday-final-ratings-x-factor-survivor-the-middle-adjusted-up-the-neighbors-adjusted-down/150388/ Wednesday Final Ratings: ‘X Factor’, ‘Survivor’, ‘The Middle’ Adjusted Up, ‘The Neighbors’ Adjusted Down — Ratings | TVbytheNumbers<!-- Bot generated title -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120930010708/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2012/09/27/wednesday-final-ratings-x-factor-survivor-the-middle-adjusted-up-the-neighbors-adjusted-down/150388/ |date=2012-09-30 }}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>22 мамыр 2013</center> ! 7,70<ref name="f4">{{cite news|title=Wednesday Final Ratings: 'MasterChef', 'Modern Family', 'Criminal Minds' & 'Law & Order: SVU' Adjusted Up; 'How To Live With Your Parents' Adjusted Down|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/23/wednesday-final-ratings-masterchef-modern-family-criminal-minds-how-to-live-with-your-parents-adjusted-down/183884/|accessdate=May 23, 2013|newspaper=TVbytheNumbers|date=May 23, 2013}}</ref> ! style="font-size:smaller"|2012-13 !style="background:#fc9;"| #48<ref name="2012-2013">{{cite web |last=Bibel |first=Sara |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/05/29/complete-list-of-2012-13-season-tv-show-viewership-sunday-night-football-tops-followed-by-ncis-the-big-bang-theory-ncis-los-angeles/184781// |title=Complete List Of 2012–13 Season TV Show Viewership: 'Sunday Night Football' Tops, Followed By 'NCIS,' 'The Big Bang Theory' & 'NCIS: Los Angeles' |date=May 29, 2013 |deadurl=no |accessdate=May 30, 2013}}</ref> !style="background:#fc9;"| 8,40<ref name="2012-2013"/> |- ! 5 | <center>24</center> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>25 қыркүйек 2013</center> ! 8,94<ref name="p5">{{Cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2013/09/26/wednesday-final-ratings-the-middle-modern-family-and-survivor-adjusted-up-nashville-csi-adjusted-down/205000/|title=Wednesday Final Ratings: 'The Middle', 'Modern Family' and 'Survivor' Adjusted Up; 'Nashville' & 'CSI' Adjusted Down|work=TV by the Numbers|date=September 26, 2013|accessdate=September 26, 2013}}</ref> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>21 мамыр 2014</center> ! 7,85<ref name=autogenerated1>{{cite news|title=Wednesday Final Ratings: 'Survivor', 'The Middle' & 'Modern Family' Adjusted Up; 'Survivor' Reunion Adjusted Down|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/05/22/wednesday-final-ratings-survivor-the-middle-survivor-reunion-adjusted-down/266571/|accessdate=May 22, 2014|newspaper=TVbytheNumbers|date=May 22, 2014}}</ref> ! style="font-size:smaller"|2013-14 ! style="background:#fc9;"| #44<ref name="deadline">{{cite web|url=http://www.deadline.com/2014/05/tv-season-series-rankings-2013-full-list-2|title=Full 2013-2014 TV Season Series Rankings|date=May 22, 2014|publisher=Deadline}}</ref> ! style="background:#fc9;"|8,24<ref name="deadline" /> |- ! 6 | <center>24</center> | style="font-size:11px;line-height:110%"|<center>24 қыркүйек 2014</center> ! 7,59<ref name="p6">{{cite web|url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2014/09/25/wednesday-final-ratings-the-middle-the-goldbergs-modern-family-law-and-order-svu-red-band-society-adjusted-up/306937/|title=Wednesday Final Ratings: 'The Middle', 'The Goldbergs', 'Modern Family', 'Law and Order: SVU', & 'Red Band Society' Adjusted Up|publisher=[[TV by the Numbers]]|date=September 25, 2014|first=Amanda|last=Kondolojy|accessdate=September 25, 2014}}</ref> | ! ! style="font-size:smaller"|2014-15 ! ! |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2009 жылы шыққан АҚШ телесериалдары]] [[Санат:American Broadcasting Company телебағдарламалары]] 5j6iy7g9pp81jeaov6aasm5m8bbvvmo 0 569328 3693728 3646028 2026-11-09T05:46:20Z Мақала 187899 3693728 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бұрынғы ерлер гимназиясы''' — 1894 жылы 282 адамға арналған ерлер гимназиясы ашылды. Азамат соғысы жылдарында бұл ғимаратта ақ гвардияшылар атаманы Б.В. Анненковтың 2-ші сібірлік корпусы орналасты. Көтеріліс нәтижесінде 30 қарашадан 1 желтоқсанға қараған түні ол көтерілісшілермен алынып, мұнда Әскери-революциялық комитет орналасты. 1934 жылы бұл ғимаратта мұғалімдер институты, ал 1937 жылдан бастап педагогикалық институт болды. Қазіргі уақытта ҚазМЗА оқу ғимараты орналасқан. Ол екі қабатты жақтауларында тереңдетілер ризалиттер орнатылған ғимарат. Ғимараттың орталығында карнизі бар шығыңқы бөлік бар. Оталық ризалиттің терезесі және төменгі қабаттың басты фасады арка тәріздес ретінде жасалған, ал жоғары қабатты бұрышты, жоғары жағында бұратылған сызықтар бар. Қабаттар шығыңқы жолақпен бөлінген. Орталық қасбет дөңес қаламалы. Төле және бүйір қас беттері тегістеліп сыланған. Ғимарат жоспар бойынша дұрыс емес "П" әріпі тәріздес. Бөлменің орташа биіктігі - 6,05 м. Іргетасы - кесектасты, таспалы. Қабырғалар кірпіштен, үш кірпіштен соң, ағаш бөлгіштер салынған. Шатыры темірден, терезелері екі қабатты. Орналасуы:Семей қ., Абай көшесі, 94.<ref>http://conf.rating.kz/kk/page/10159 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112184823/http://conf.rating.kz/kk/page/10159 |date=2016-11-12 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} 6t2fu8b39i1hvnftp2vsf3665q5z42e 3693730 3693728 2026-11-09T05:47:22Z Мақала 187899 3693730 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Бұрынғы ерлер гимназиясы''' — 1894 жылы 282 адамға арналған ерлер гимназиясы ашылды. Азамат соғысы жылдарында бұл ғимаратта ақ гвардияшылар атаманы Б.В. Анненковтың 2-ші Сібірлік корпусы орналасты. Көтеріліс нәтижесінде 30 қарашадан 1 желтоқсанға қараған түні ол көтерілісшілермен алынып, мұнда Әскери-революциялық комитет орналасты. 1934 жылы бұл ғимаратта мұғалімдер институты, ал 1937 жылдан бастап педагогикалық институт болды. Қазіргі уақытта ҚазМЗА оқу ғимараты орналасқан. Ол екі қабатты жақтауларында тереңдетілер ризалиттер орнатылған ғимарат. Ғимараттың орталығында карнизі бар шығыңқы бөлік бар. Оталық ризалиттің терезесі және төменгі қабаттың басты фасады арка тәріздес ретінде жасалған, ал жоғары қабатты бұрышты, жоғары жағында бұратылған сызықтар бар. Қабаттар шығыңқы жолақпен бөлінген. Орталық қасбет дөңес қаламалы. Төле және бүйір қас беттері тегістеліп сыланған. Ғимарат жоспар бойынша дұрыс емес "П" әріпі тәріздес. Бөлменің орташа биіктігі - 6,05 м. Іргетасы - кесектасты, таспалы. Қабырғалар кірпіштен, үш кірпіштен соң, ағаш бөлгіштер салынған. Шатыры темірден, терезелері екі қабатты. Орналасуы:Семей қ., Абай көшесі, 94.<ref>http://conf.rating.kz/kk/page/10159 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112184823/http://conf.rating.kz/kk/page/10159 |date=2016-11-12 }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} iokuu0n408nfduwnk6k08vqyfvgc3h1 0 570973 3693732 3581751 2026-11-09T05:52:53Z Мақала 187899 3693732 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ұлы Теодорих''' — 476 жылы Рим империясы құлағаннан кейін Италияны билеген екінші варвар. 470-526 жылдары билік құрды. Ол 489 жылы Италияның шекарасына басып кірді. Ал 493 жылы бүкіл Апеннин түбегі мен Сицилияны остготтар мемлекетіне біріктірді. Бүгінде сол жерде Теодорихтың кесенесіне сақталған. 474 жылы әкесі Теодемир қайтыс болған соң, остготтардың патшасы болды. Теодорих күш-қуаты мол билеуші болатын. Ол Риммен біріксе де, оған римдік шенеуніктер ұнамады. 488 жылы әскерімен Италияға жорық жасап, 489 жылы Изонца мен Веронада, 490 жылы Адд жерінде орын алған шайқастарда жеңіске жетті. Теодорих Константинополь императорының наменгері болған. Теодорихтың жеткен жетістіктері көп. Оның атағы қайтыс болғаннан кейін де шарықтап тұрды. Ол Рим мәдениетін аса бағалап, құрмет көрсетті. 526 жылы Равеннада көз жұмып, сол маңға жерленді. Оның орнына тақ мұрагері болып немересі Аталарих тағайындалды. Теодорих ариандық сенімді ұстанған. Ұлы Теодорихтың кесенесі Равеннадағы ең әсем ескерткіштердің бірі. == Әдебиеттер == * Ұлы Императорлар. – Алматы: «Аруна» баспасы. 164-165 беттер. «11000 қызықты деректер». 8lyqbkyj3ct30fuk8tkjs9pe8aawkrd 0 571374 3693724 3115142 2026-11-09T05:40:44Z Мақала 187899 3693724 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ''' Нұрпейіс Байғанин ескерткіші''' – 1999 жылы Ақтөбе қаласындағы Әбілқайыр даңғылына орнатылған. Оған арнайы тұғыр қондырылды. Өлшемі шаршы үлгіде /2,5 м x 2,5 м/, қара-көк мәрмәр таспен қапталған. Төменгі тұғырының ұзындығы - 12,2 метр, ені - 6 метр, биіктігі – 1 метр, тұғырды есептегенде 1 м 36 см. Тұғыр үстіндегі мүсін биіктігі 2,3 метр, асбест цемент араласқан материалдардан әзірленген, мыс темірмен қапталған. Жалпы биіктігі 3,66 м. Ескерткішті орнату жобасын обл. бас сәулетшісі, Қазақстан Сәулетшілер одағының мүшесі Б.С. Егінбаевтің басшылығымен «Ақтөбеазаматтықжобалау» институты жасады. Ескерткіштің авторы Грузияның белгілі суретші-монументалисті Гамлет Элиабарашвили. <ref>Ақтөбе: энциклопедия. - Ақтөбе, 2001. - 748 бет</ref> 09yzmjig8muggeuomszn6iu7jxg1uzm 3693726 3693724 2026-11-09T05:43:36Z Мақала 187899 3693726 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> ''' Нұрпейіс Байғанин ескерткіші''' – 1999 жылы Ақтөбе қаласындағы Әбілқайыр даңғылына орнатылған. Оған арнайы тұғыр қондырылды. Өлшемі шаршы үлгіде /2,5 м x 2,5 м/, қара-көк мәрмәр таспен қапталған. Төменгі тұғырының ұзындығы - 12,2 метр, ені - 6 метр, биіктігі – 1 метр, тұғырды есептегенде 1 м 36 см. Тұғыр үстіндегі мүсін биіктігі 2,3 метр, асбест цемент араласқан материалдардан әзірленген, мыс темірмен қапталған. Жалпы биіктігі 3,66 м. Ескерткішті орнату жобасын облыстың бас сәулетшісі, Қазақстан Сәулетшілер одағының мүшесі Б.С. Егінбаевтің басшылығымен «Ақтөбеазаматтықжобалау» институты әзірледі. Ескерткіштің авторы Грузияның белгілі суретші-монументалисті Гамлет Элиабарашвили. <ref>Ақтөбе: энциклопедия. - Ақтөбе, 2001. - 748 бет</ref> hogyq6gq36d2wi718na2xp8csjn6o25 0 571467 3693691 3691155 2026-11-09T04:58:25Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:Гульмира Жумабаевна|Гульмира Жумабаевна]] соңғы нұсқасына қайтарды 3688400 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Үмбетов Байжиен''' (1859 ж. Ырғыз уезі. № 23 а. – 1932ж.) – 1916 жылғы Ырғыздағы көтеріліс басшыларының бірі. Ауыл молдасынан сауат ашып, Троицк, Қостанайда қазақ балаларына арнап ашылған мектепте оқыған. 1890 жылдардан бастап ұзақ жылдар бойы Ырғыз, Қармақшы уездерінің биі болып қызмет етті. 1916 жылғы Ырғыз көтерілісінің басшысы А.Қанаевпен бірге көтеріліс ұйымдастырып, ел арасында қырғын салып, халықты аяусыз жазалап жүрген қандықол ақтардың бір топ офицерінің көзін жойды. 1930 жылы орта шаруаның малын тәркілеп, діни адамдарды қуғындағаны үшін Кеңес үкіметіне қарсы Ырғыз көтерілісіне, кейін Қарақұм көтерілісіне қатысқан. Қарақұм көтерілісшілерімен Кеңес үкіметі жағынан Әліби Жанкелдин бастаған бір топ зиялылар келіп, бітім жасасты. Алайда, елге оралғаннан кейін Байжиен Үмбетовты де түрмеге алып,тұтқындады. 1932 жылы түрмеде қайтыс болды. Кезінде Б.Үмбетов жайлы республикалық, облыстық газеттерде А.Досшанова, М.Мырзалы, О.Жолдыбаев, М.Қабақбаев бірнеше мақалалар жариялады. 1991 жылы шыққан Г. Сәтпаевтың «Торғай түлектері» атты кітабында Байжиен еңбектері туралы айтылған. КСРО Жоғары Кеңесі Президиумының 16.01.1989 жылғы қаулысы және Қазақ КСР Прокуратурасының 28.12.1990 жылғы қорытындысымен ақталды. <ref>"Ырғыз" энциклопедиясы. Алматы, 2010. - 440 бет</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} cmrub95kgcamz83z461gz857ujapx2c 0 578132 3693592 3658717 2026-11-08T21:13:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693592 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Оскар (Оскар-Иоганн-Виктор) Николаевич Андерсон (1887—1960)''' — Ресей-неміс математигі және экономисті. Эконометрикалық қоғамының негізін қалаушылардың бірі және оның мүшесі (1933), американдық Статистикалық қауымдастығының мүшесі (1952), Ұлыбритания Корольдік Статистикалық қоғамының құрметті мүшесі (1956), Вена және Мангейм университетінің құрметті докторы. == Өмірбаяны == [[File:Oskar Anderson.jpg|right|thumb|Оскар Николаевич Андерсон]] 2 тамызда 1887 жылы Минскіде неміс отбасында дүниеге келген. Оның әкесі — Николай Андерсон Қазан университетінде угор тілі профессоры болған. Үлкен ағалары: Вильгельм (1880-1940) - астрофизиг, ал Вальтер (1885-1962) — этнолог және фольклоршы.<br /> 1906 жылы Қазан қаласындағы орта мектепті бітіріп, Қазан университетінде оқуын жалғастырған. Содан кейін Санкт-Петербург политехникалық институтына ауысып, 1912 жылы бітірді (басқа дерекөздерге қарағанда 1910 жылы). А. А. Чупровтың оқушысы.<br /> 1915-1917 жылы мемлекеттік қызмет атқарды және Түркістан қаласында іссапарда болды. 1917 жылдан бастап Украина ғылым академиясының Киев Коммерциялық институты және демографиялық институтында жұмыс істеді. 1920 жылы Совет Ресейден кетіп қалды.<br /> 1924 жылдан бастап шет елде жұмыс атқарды: кезектен тыс профессор жұмысын істеп, 1929-1933 жылы — Варна Коммерциялық институтының (Болгария) профессоры болды. 1935 жылдан бастап — София университетінде Экономикалық зерттеулер Статистикалық институтының директоры болды. 1942 жылдан бастап Германияда жұмыс істеді – Киль университетінің профессоры, 947 жылдан бастап, 1956 жылға дейін Мюнхен университетінің статистика департаментінің бастығы болды. 1960 жылы, 12 ақпанда Мюнхенде көз жұмды. == Дереккөздер == *https://web.archive.org/web/20170327170415/http://www.philosophy.by/belarus-eu/a_291_r.html<br /> *http://www.gks.ru/free_doc/new_site/rosstat/stbook11/tom8.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180827033215/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/rosstat/stbook11/tom8.pdf |date=2018-08-27 }} 394ssgiv9nubmw1wfwm4p7akhuj8jtm 0 580972 3693747 3692533 2026-11-09T06:11:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] ([[User talk:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3600745 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Katyusha 1914 film1.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Катюша''' – танымал [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] ән. [[2015 жыл|2015]] жылғы «Русский репортер» журналының әлеуметтік зерттеулерінің нәтижесінде «Катюша» әнінің сөзі [[Ресей|Ресейдегі]] ең атақты хит-парадында 13-ші орынға тоқталды. Ән авторы – Матвей Блантер, сөзінің авторы – Михаил Исаковский. Алғаш рет әнді 28-қарашада [[1938 жыл|1938]] жылы Кнушевицкийдің оркестрінің басқаруымен Вера Красовицкая, Георгий Виноградов және Всеволод Тютюнник орындады. Кейін әнді Лидия Русланова, Георгий Виноградов, Эдуард Хиль, Анна Герман, Дмитрий Хворостовский сияқты әншілер де орындады. == Әннің сюжеті мен сөзі == Ән шекарада әскери міндетін өтеп жүрген сүйіктісінен айырылған жас қыздың ішкі тебіренсінен туған. «Катюша» әнінің бірінші шумағы. Расцветали яблони и груши, Поплыли туманы над рекой. Выходила на берег Катюша, На высокий берег, на крутой. [[Санат:КСРО]] psgfun95d9343xphal220m3b90e8ewk 0 605410 3693866 3611337 2026-11-09T11:34:20Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693866 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы |атауы = {{flagicon|Армения}} Пюник |логотипі = |толық атауы = Пюник ФК |лақап аты = |құрылған = [[1992 жыл]] |стадионы = [[Республикалық стадион (Ереван)|Республикалық стадион]] |сыйымдылығы = 14 960 |иесі = |президенті = |жаттықтырушы = {{flagicon|Ресей}} Андрей Талалаев |капитаны = {{flagicon|Армения}} Давид Маноян |рейтингі = |жарыс = [[Футболдан Армения чемпионаты|Армян премьер-лигасы]] |маусым = 2025/26 |орын = 3. |pattern_la1 = _blackborder |pattern_b1 = _blackcollar |pattern_ra1 = _blackborder |patterm_sh1 = |pattern_so1 = |leftarm1 = 002FA7 |body1 = 002FA7 |rightarm1 = 002FA7 |shorts1 = 002FA7 |socks1 = 002FA7 |pattern_la2 = _blackborder |pattern_b2 = _blackcollar |pattern_ra2 = _blackborder |pattern_sh2 = _drancy(blanc) |pattern_so2 = |leftarm2 = FFFFFF |body2 = FFFFFF |rightarm2 = FFFFFF |shorts2 = FFFFFF |socks2 = FFFFFF }} '''«Пюник»''' ({{lang-hy|Ֆուտբոլային Ակումբ „Փյունիկ“ Երևան}}) — 1992 жылы құрылған Пюник қаласындағы [[Армения]] футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын [[Ереван|Еревандағы]] Республикалық стадионда өткізеді. Арменияның 11 дүркін чемпионы, жеті дүркін кубок иегері. 1992 жылы құрылды. 1995 жылға дейін "Оменетмен" деген атаумен ойнады. == Жетістіктері == === Ұлттық чемпионатта === ; Армения чемпионы (13) : 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2015, 2022, 2024 ; Күміс жүлдегер (1) : 2011 ; Қола жүлдегер (1) 2015/16 ; Армения кубогы (7) : 2002, 2004, 2009, 2010, 2013, 2014, 2015 ; Армения кубогының финалисі (1) : 2006 ; Армения суперкубогы (8) : 2002, 2004, 2005, 2007, 2008, 2010, 2011, 2015 === Командалық === * «Fair Play» иегері: 2009, 2010 === Ойыншылардың жетістігі === * ''Үздік мергендер:'' ** 2001 — [[Арман Карамян]] (21) ** 2002 — [[Арман Карамян]] (36) ** 2004 — [[Эдгар Вагрикович Манучарян|Эдгар Манучарян]], [[Галуст Петросян]] (21) ** 2010 — [[Маркос Пиззелли|Маркос Пиццелли]], [[Геворг Гарникович Казарян|Геворг Казарян]] (16) * ''Үздік футболшылар:'' ** 2001 — Вардан Минасян ** 2002 — [[Арман Карамян]] ** 2004 — [[Эдгар Вагрикович Манучарян|Эдгар Манучарян]] ** 2007 — Левон Пачаджян ** 2008 — [[Саркис Овсепян]] ** 2009 — [[Генрих Мхитарян]] ** 2010 — Карлен Мкртчян * ''Үздік қақпашылар:'' ** 2003 — Апула Эдель ** 2004 — Апула Эдель ** 2005 — Геворг Каспаров * ''Үздік қорғаушылар:'' ** 2003 — Хосе Андре Билибио ** 2004 — Александр Тадевосян ** 2005 — Александр Тадевосян * ''Үздік шабуылдаушы қорғаушылар:'' ** 2004 — Карл Ломбе * ''Үздік жартылай қорғаушылар:'' ** 2003 — Левон Пачаджян * ''Үздік жас футболшылар:'' ** 2007 — Геворг Казарян ** 2009 — Давид Маноян * ''Үздік жас қорғаушылар:'' ** 2007 — [[Роберт Арзуманян]] * ''Маусымдағы жаңа есімдер:'' ** 2005 — [[Роберт Арзуманян]] ** 2009 — Давид Маноян * ''Үздік легионер:'' ** 2004 — Карл Ломбе * ''Болашағы бар футболшы:'' ** 2009 — Давид Маноян * ''Үздік бапкер:'' ** 2009 — Вардан Минасян ** 2010 — Вардан Минасян == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.fcpyunik.am/ Ресми сайт] {{ref-hy}} * [https://web.archive.org/web/20120117012437/http://pyunikfan.do.am/ Фанклубтар сайты] {{ref-hy}} * [http://www.ffa.am/ru/teams/fcpyunik/ Профиль] {{ref-ru}} * [http://www.footballdatabase.eu/football.club.pyunik-erevan..436..en.html Профиль (footballdatabase.eu)] {{ref-en}} * [http://www.weltfussballarchiv.com/Vereinsprofilnew.php?ID=7958 Профиль (www.weltfussballarchiv.com)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110919115608/http://www.weltfussballarchiv.com/Vereinsprofilnew.php?ID=7958 |date=2011-09-19 }} {{ref-en}} * [http://www.eufo.de/football/arm/pyunevan.htm Профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090719233338/http://www.eufo.de/football/arm/pyunevan.htm |date=2009-07-19 }} {{ref-de}} * [http://www.transfermarkt.de/de/pyunik-erewan/startseite/verein_10301.html Профиль] {{ref-de}} * [http://www.football-lineups.com/team/Pyunik/All/Players/ Профиль] {{ref-en}} [[Санат:Армения футбол клубтары]] [[Санат:1992 жылы құрылған футбол клубтары]] 1hkcbiu0uuqxv5xsu6yzu2f3godsoho 0 607116 3693407 3269794 2026-11-08T12:18:25Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693407 wikitext text/x-wiki {{Футболшы | есімі = Никола Калинич | сурет = Nikola Kalinic - Croatia vs. Portugal, 10th June 2013 (crop).jpg | сурет ені = 250px | туған күні = 5.01.1988|азаматтығы={{байрақ|Хорватия}} | туған жері = [[Солин]], Югославия | бойы = 187<ref name="vt">[http://it.violachannel.tv/player_80414 ViolaChannel - Nikola Kalinic]</ref> | салмағы = 78<ref name="vt" /> | позиция = шауылшы | қазіргі клуб = {{Flagicon|Италия|20px}} [[Рома (футбол клубы)|Рома]] | номері = 19 | жастар клубы = {{футбол карьерасы |1998—2005|{{Flagicon|Хорватия|20px}} [[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук (Сплит)]]|}} | клубтары = {{футбол карьерасы |2005—2009|{{Flagicon|Хорватия|20px}} [[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук (Сплит)]]|59 (32) |2006—2007|{{Аренда}}{{Flagicon|Хорватия|20px}} [[Истра 1961|Пула]]|12 (3) |2006—2007|{{Аренда}}{{Flagicon|Хорватия|20px}} [[Шибеник (футбол клубы)|Шибеник]]|8 (3) |2009—2011|{{Flagicon|Англия|20px}} [[Блэкберн Роверс]]|44 (7) |2011—2015|{{Flagicon|Украина|20px}} [[Днипро (футбол клубы)|Днепр (Днепропетровск)]]|86 (37) |2015—2018|{{Flagicon|Италия|20px}} [[Фиорентина]]|68 (27) |2017—2018|{{аренда}}{{Flagicon|Италия|20px}} [[Милан (футбол клубы)|Милан]]<ref>http://it.violachannel.tv/vc13-dettaglio-breaking/items/id-22-08-2017_12-01-57_kalinic-ceduto-al-milan.html</ref>|31 (6) |2018—2020|{{Flagicon|Испания|20px}} [[Атлетико Мадрид]]|17 (2) |2019—2020|{{аренда}}{{Flagicon|Италия|20px}} [[Рома (футбол клубы)|Рома]]|15 (5) |2020—2022|{{ту|Италия}} [[Эллас Верона|Верона]]|32 (6) |2022—2023|{{ту|Хорватия}} [[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук (Сплит)]]|29 (8) |2024—|{{ту|Хорватия}} [[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук (Сплит)]]|0 (0)}} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2008—2018|{{футбол|Хорватия}}|42 (15)}} }} '''Никола Калинич''' ({{lang-hr|Nikola Kalinić}}; 5 қаңтар 1988<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/36371</ref>, [[Солин]], [[Югославия халқының социалистік одағы|Югославия]]) — хорватиялық футболшы, "[[Хайдук (футбол клубы, Сплит)|Хайдук (Сплит)]]" клубының шабуылшысы<ref>http://en.atleticodemadrid.com/noticias/welcome-kalinic</ref>. == Жетістіктері == * Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 2018 * УЕФА Суперкубогы: 2018 * Хорватия Кубогы: 2022/23 == Қатысқан турнирлері == * Еуропа чемпионаттары: 2008,2012, 2016 * Әлем чемпионаты: 2018 == Статистикасы == === Клубтық статистикасы === {| class="wikitable" ! colspan="3" | ! colspan="2" |Чемпионат ! colspan="2" |Кубок ! colspan="2" |Еурокубок ! colspan="2" |Басқа да ! colspan="2" |Бары |- !Клуб !Лига !Маусым !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол |- | rowspan="3" | '''Блэкберн Роверс''' | rowspan="2" |Премьер-лига |2009/10 |26 |2 |7 |5 |0 |0 |0 |0 !33 !7 |- |2010/11 |18 |5 |2 |1 |0 |0 |0 |0 !20 !6 |- | colspan="2" |'''Бары''' !44 !7 !9 !6 !0 !0 !0 !0 !53 !13 |- | rowspan="6" | '''Днепр (Днепропетровск)''' | rowspan="5" |Премьер-лига |2011/12 |19 |10 |0 |0 |2 |0 |0 |0 !21 !10 |- |2012/13 |21 |6 |2 |1 |6 |3 |0 |0 !29 !10 |- |2013/14 |19 |6 |0 |0 |4 |1 |0 |0 !23 !7 |- |2014/15 |23 |12 |6 |2 |18 |5 |0 |0 !47 !19 |- |2015/16 |4 |3 |0 |0 |0 |0 |0 |0 !4 !3 |- | colspan="2" |'''Бары''' !86 !37 !8 !3 !30 !9 !0 !0 !124 !49 |- | rowspan="3" | '''Фиорентина''' | rowspan="2" |А сериясы |2015/16 |36 |12 |1 |0 |5 |1 |0 |0 !42 !13 |- |2016/17 |32 |15 |2 |0 |7 |5 |0 |0 !41 !20 |- | colspan="2" |'''Бары''' !68 !27 !3 !0 !12 !6 !0 !0 !83 !33 |- | rowspan="2" | '''Милан''' | rowspan="1" |А сериясы |2017/18 |9 |3 |0 |0 |3 |0 |0 |0 !12 !3 |- | colspan="2" |'''Бары''' !9 !3 !0 !0 !3 !0 !0 !0 !12 !3 |- ! colspan="3" |Бүкіл карьерасында !207 !74 !20 !9 !45 !15 !0 !0 !272 !98 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ==Сілтемелер== *[http://www.national-football-teams.com/player/23776.html Профилі] *[https://web.archive.org/web/20190722143145/https://footpass.ffu.ua/players/22021603 Профилі] *[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/36371 Профилі] *[http://int.soccerway.com/players/-/33232/ Профилі] [[Санат:Хорватия футболшылары]] [[Санат:Хайдук Сплит ФК ойыншылары]] [[Санат:Блэкберн Роверс ФК ойыншылары]] [[Санат:Днипро ФК ойыншылары]] [[Санат:Фиорентина ФК ойыншылары]] [[Санат:Милан ФК ойыншылары]] [[Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары]] [[Санат:Рома ФК ойыншылары]] [[Санат:Хорватия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Верона ФК ойыншылары]] dits9ut8u6ht6zcbftv93xk3owm0fl0 0 612564 3693597 3474380 2026-11-08T22:46:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693597 wikitext text/x-wiki {{Футбол турнирінің карточкасы |атауы = Оңтүстік Америка кубогы |түпнұсқасы = ''CONMEBOL Sudamericana'' |логотип = [[Сурет:Copa Sudamericana active teams 1.PNG||200px|]] |мемлекет = [[КОНМЕБОЛ|Оңтүстік Америка]] |командалар саны = 39 |қаланған = 2002 |қайта ұйымдастырылған = |таратылған = |жеңімпаз атағы = |әрекеттегі чемпион = {{ту|Аргентина}} [[Расинг (футбол клубы, Авельянеда)|Расинг]] (1) |соңғы жеңімпаздың атағы = |соңғы чемпион = |атағы ең көп = {{flagicon|Аргентина}} [[Бока Хуниорс]] 2<br />{{flagicon|Аргентина}} [[Индепендьенте]] 2 |телекомпаниялар = |сайт = conmebol.com |ағымдағы маусым = [[Оңтүстік Америка кубогы 2024]] }} '''Оңтүстік Америка кубогы''' ([[Испан тілі|исп]]. ''Copa Sudamericana'', [[Португал тілі|порт]]. ''Copa Sul-Americana'')— жыл сайын өткізілетін клубтар арасындағы құрлықтық турнир. Маңыздылығы жөнінен Оңтүстік Америкада [[Либертадорес кубогы|Либертадорес кубогынен]] соң екінші орын алады. 2002 жылдан бері өткізіліп келеді. [[Мерконорте кубогы|Мерконорте]] және [[Меркосур кубогы|Меркосур]] кубоктері біріктірілді де, бүкіл құрлық клубтарының басын біріктіретін турнир ретінде құрылды. Турнир жеңімпазы [[Оңтүстік Америка Суперкубогы|Оңтүстік Америка Рекопаға]] жолдама алады. == Финалдар == {|class="wikitable" style="text-align: center;" width="75%" |- !Маусым !Жеңімпаз !Есеп !Финалист |- |2002 |{{flagicon|Аргентина}} «'''[[Сан-Лоренсо де Альмагро|Сан-Лоренсо]]»''' |valign="top"|'''4:0''', '''0:0''' |{{flagicon|Колумбия}} «[[Атлетико Насьональ]]» |- |2003 |{{flagicon|Перу}} «'''[[Сьенсиано]]»''' |valign="top"|'''3:3''', '''1:0''' |{{flagicon|Аргентина}} «[[Ривер Плейт]]» |- |2004 |{{flagicon|Аргентина}} «'''[[Бока Хуниорс]]»''' |valign="top"|'''0:1''', '''2:0''' |{{flagicon|Боливия}} «[[Боливар (футбол клубы)|Боливар]]» |- |2005 |{{flagicon|Аргентина}} «'''[[Бока Хуниорс]]<nowiki/>»''' |'''1:1''', '''1:1''' <small>(пен 4:3)</small> |{{flagicon|Мексика}} «[[УНАМ Пумас]]» |- |2006 |{{flagicon|Мексика}} «'''[[Пачука (футбол клубы)|Пачука]]»''' |valign="top"|'''1:1''', '''2:1''' |{{flagicon|Чили}} «[[Коло-Коло]]» |- |2007 |{{flagicon|Аргентина}} «'''[[Арсенал (футбол клубы, Саранди)|Арсенал]]»''' |valign="top"|'''3:2''', '''1:2''' |{{flagicon|Мексика}} «[[Америка (футбол клубы, Мехико)|Америка]]» |- |2008 |{{flagicon|Бразилия}} «'''[[Интернасьонал]]»''' |valign="top"|'''1:0''', '''1:1''' |{{flagicon|Аргентина}} «[[Эстудиантес]]» |- |2009 |{{flagicon|Эквадор}} '''[[ЛДУ Кито]]''' |valign="top"|'''5:1''', '''0:3''' |{{flagicon|Бразилия}} «[[Флуминенсе]]» |- |2010 |{{flagicon|Аргентина}} «'''[[Индепендьенте]]»''' |valign=top|'''0:2''', '''3:1''' <small>(пен] 5:3)</small> |{{flagicon|Бразилия}} «[[Гояс (футбол клубы)|Гояс]]» |- |2011 |{{flagicon|Чили}} «'''[[Универсидад де Чили]]»''' |valign=top|'''1:0''', '''3:0''' |{{flagicon|Эквадор}} [[ЛДУ Кито]] |- |2012 |{{flagicon|Бразилия}} «'''[[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу»]]''' |valign=top|'''0:0''', '''2:0''' |{{flagicon|Аргентина}} «[[Тигре (футбол клубы)|Тигре]]» |- |2013 |{{flagicon|Аргентина}} «'''[[Ланус (футбол клубы)|Ланус]]»''' |valign=top|'''1:1''', '''2:0''' |{{flagicon|Бразилия}} «[[Понте-Прета]]» |- |2014 |{{flagicon|Аргентина}} «'''[[Ривер Плейт]]»''' |valign=top|'''1:1''', '''2:0''' |{{flagicon|Колумбия}} «[[Атлетико Насьональ]]<nowiki/>» |- |2015 |{{flagicon|Колумбия}} «'''[[Индепендьенте Санта-Фе|Санта-Фе»]]''' |valign=top|'''0:0''', '''0:0''' <small>(пен)</small> |{{flagicon|Аргентина}} «[[Уракан]]» |- |2016 |{{flagicon|Бразилия}} «'''[[Шапекоэнсе]]»''' | valign="top" |'''Ойналған жоқ'''<ref>"Шапокоэнсе" клубының футболшылары 28 қараша күні түгелдей әуе апатына ұшырады да, финал ойналған жоқ. Сол себепті жеңімпаз атағы осы клубқа берілді.</ref> |{{flagicon|Колумбия}} «[[Атлетико Насьональ]]<nowiki/>» |- |2017 |{{flagicon|Аргентина}} «'''[[Индепендьенте]]»''' |valign=top|'''2:1''', '''1:1''' |{{flagicon|Бразилия}} «[[Фламенго]]» |- |2018 |{{flagicon|Бразилия}} «'''[[Атлетико Паранаэнсе]]»''' |valign=top|'''1:1''', '''1:1''' <small>(пен 4:3)</small> |{{flagicon|Колумбия}} «[[Атлетико Хуниор|Хуниор]]» |- |2019 |{{ту|Эквадор}} «'''[[Индепендьенте дель Валье]]»''' |valign=top|'''3:1''' |{{ту|Аргентина}} «[[Колон (футбол клубы)|Колон]]» |- |2020 |{{ту|Аргентина}} «'''[[Дефенса және Хустисия]]»''' |valign=top|'''3:0''' |{{ту|Аргентина}} «[[Ланус (футбол клубы)|Ланус]]» |- |2021 |{{ту|Бразилия}} «'''[[Атлетико Паранаэнсе]]»''' |valign=top|'''1:0''' |{{ту|Бразилия}} «[[Ред Булл Брагантино]]» |- |2022 |{{ту|Эквадор}} «'''[[Индепендьенте дель Валье]]» |valign=top|'''2:0''' |{{ту|Бразилия}} «[[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]]» |- |2023 |{{ту|Эквадор}} '''[[ЛДУ Кито]]''' |valign=top|'''1:1'''<small>(п 4:3)</small> |{{ту|Бразилия}} «[[Форталеза (футбол клубы)|Форталеза]]» |- |2024 |{{ту|Аргентина}} [[Расинг (футбол клубы, Авельянеда)|'''Расинг''']] |'''3:1''' |{{ту|Бразилия}} [[Крузейро (футбол клубы)|Крузейро]] |} == Жеңімпаздар мен финалистер == === Клубтар бойынша === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- !Клуб !width="40"|Жеңіс !width="40"|Финал !Жылдар |- |style="text-align: left;"|{{ту|Эквадор}} [[ЛДУ Кито]] ([[Кито]]) |'''2''' |1 |style="text-align: left;"|'''2009''', '''2023''', 2011 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Аргентина}} «[[Бока Хуниорс]]» ([[Буэнос-Айрес]]) |'''2''' |0 |style="text-align: left;"|'''2004''', '''2005''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Аргентина}} «[[Индепендьенте]]» ([[Авельянеда (Буэнос-Айрес)|Авельянеда]]) |'''2''' |0 |style="text-align: left;"|'''2010''', '''2017''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Бразилия}} «[[Атлетико Паранаэнсе]]» ([[Куритиба]]) |'''2''' |0 |style="text-align: left;"|'''2018''', '''2021''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Эквадор}} «[[Индепендьенте дель Валье]]» ([[Сангольки]]) |'''2''' |0 |style="text-align: left;"|'''2019''', '''2022''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Аргентина}} «[[Ривер Плейт]]» ([[Буэнос-Айрес]]) |'''1''' |1 |style="text-align: left;"|2003, '''2014''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Аргентина}} «[[Ланус (футбол клубы)|Ланус]]» ([[Ланус]]) |'''1''' |1 |style="text-align: left;"|'''2013''', 2020 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Бразилия}} «[[Сан-Паулу (футбол клубы)|Сан-Паулу]]» ([[Сан-Паулу]]) |'''1''' |1 |style="text-align: left;"|'''2012''', 2022 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Аргентина}} «[[Сан-Лоренсо де Альмагро|Сан-Лоренсо]]» ([[Буэнос-Айрес]]) |'''1''' |0 |style="text-align: left;"|'''2002''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Перу}} «[[Сьенсиано]]» ([[Куско]]) |'''1''' |0 |style="text-align: left;"|'''2003''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Мексика}} «[[Пачука (футбол клубы)|Пачука]]» ([[Пачука-де-Сото|Пачука]]) |'''1''' |0 |style="text-align: left;"|'''2006''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Аргентина}} «[[Арсенал (футбол клубы, Саранди)|Арсенал]]» ([[Саранди (Аргентина)|Саранди]]) |'''1''' |0 |style="text-align: left;"|'''2007''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Бразилия}} «[[Интернасьонал]]» ([[Порту-Алегри]]) |'''1''' |0 |style="text-align: left;"|'''2008''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Чили}} «[[Универсидад де Чили]]» ([[Сантьяго]]) |'''1''' |0 |style="text-align: left;"|'''2011''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Колумбия}} «[[Индепендьенте Санта-Фе|Санта-Фе»]] ([[Богота]]) |'''1''' |0 |style="text-align: left;"|'''2015''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Бразилия}} «[[Шапекоэнсе]]» ([[Шапеко]]) |'''1''' |0 |style="text-align: left;"|'''2016''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Аргентина}} «[[Дефенса және Хустисия]]» ([[Флоренсио-Варела (Буэнос-Айрес)|Флоренсио-Варела]]) |'''1''' |0 |style="text-align: left;"|'''2020''' |- |style="text-align: left;"|{{ту|Колумбия}} «[[Атлетико Насьональ]]» ([[Медельин]]) | |3 |style="text-align: left;"|2002, 2014, 2016 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Боливия}} «[[Боливар (футбол клубы)|Боливар]]» ([[Ла-Пас]]) | |1 |style="text-align: left;"|2004 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Мексика}} «[[УНАМ Пумас]]» ([[Мехико]]) | |1 |style="text-align: left;"|2005 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Чили}} «[[Коло-Коло]]» ([[Сантьяго]]) | |1 |style="text-align: left;"|2006 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Мексика}} «[[Америка (футбол клубы, Мехико)|Америка]]» ([[Мехико]]) | |1 |style="text-align: left;"|2007 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Аргентина}} «[[Эстудиантес]]» ([[Ла-Плата (город)|Ла-Плата]]) | |1 |style="text-align: left;"|2008 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Бразилия}} «[[Флуминенсе]]» ([[Рио-де-Жанейро]]) | |1 |style="text-align: left;"|2009 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Бразилия}} «[[Гояс (футбол клубы)|Гояс]]» ([[Гояния]]) | |1 |style="text-align: left;"|2010 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Аргентина}} «[[Тигре (футбол клубы)|Тигре]]» ([[Виктория (Аргентина)|Виктория]]) | |1 |style="text-align: left;"|2012 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Бразилия}} «[[Понте-Прета]]» ([[Кампинас]]) | |1 |style="text-align: left;"|2013 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Аргентина}} «[[Уракан]]» ([[Буэнос-Айрес]]) | |1 |style="text-align: left;"|2015 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Бразилия}} «[[Фламенго]]» ([[Рио-де-Жанейро]]) | |1 |style="text-align: left;"|2017 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Колумбия}} «[[Атлетико Хуниор|Хуниор]]» ([[Барранкилья]]) | |1 |style="text-align: left;"|2018 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Аргентина}} «[[Колон (футбол клубы)|Колон]]» ([[Санта-Фе (Аргентина)|Санта-Фе]]) | |1 |style="text-align: left;"|2019 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Бразилия}} «[[Ред Булл Брагантино]]» ([[Браганса-Паулиста]]) | |1 |style="text-align: left;"|2021 |- |style="text-align: left;"|{{ту|Бразилия}} «[[Форталеза (футбол клубы)|Форталеза]]» ([[Форталеза]]) | |1 |style="text-align: left;"|2023 |} === Елдер бойынша === {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- !Ел !width="40"|Жеңіс !width="40"|Финал |- |style="text-align: left;"|{{ARG}}||'''10'''||6 |- |style="text-align: left;"|{{BRA}}||'''5'''||8 |- |style="text-align: left;"|{{ECU}}||'''4'''||1 |- |style="text-align: left;"|{{COL}}||'''1'''||4 |- |style="text-align: left;"|{{MEX}}||'''1'''||2 |- |style="text-align: left;"|{{CHI}}||'''1'''||1 |- |style="text-align: left;"|{{PER}}||'''1'''||0 |- |style="text-align: left;"|{{BOL}}|| ||1 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{official website}} * [https://www.rsssf.org/sacups/sudamcup.html Copa Sudamericana results] * [https://web.archive.org/web/20250226051356/https://usa.worldfootball.net/competition/copa-sudamericana/ Copa Sudamericana] {{Оңтүстік Америка кубогы}} [[Санат:Оңтүстік Америка кубогы]] [[Санат:КОНМЕБОЛ турнирлері]] [[Санат:Футболдан халықаралық клубтық жарыстар]] t7wio2xqhxawqj17mwf242yjzh6e16y 0 618480 3693874 3513805 2026-11-09T11:50:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693874 wikitext text/x-wiki '''Радий Фәритұлы Хәбиров''' ({{Lang-ba|Радий Фəрит улы Хəбиров}},{{lang-ru|Ра́дий Фари́тович Хаби́ров}}, [[20 наурыз]] [[1964 жыл|1964]] д.к., [[Сайран (Сайран ауылдық кеңесі, Ишимбай ауданы)|Сайран]], [[Ишимбай ауданы]], [[Башқұрт Автономиялы Советтік Социалистік Республикасы|Башқұрт АССР]], [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — [[Ресей|ресейлік]] саясаткер. 2018 жылдың 11 қазанынан бастап [[Башқұртстан]] Республикасының Басшысы міндетін уақытша атқарушы. == Өмірбаяны == Педагогтар отбасында дүниеге келген. Үш ұлдың кішісі<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.journal-ufa.ru/index.php?id=407&num=28|title="УФА" :: Ежемесячный столичный журнал|publisher=www.journal-ufa.ru|accessdate=2019-01-14}}</ref>. === Білімі === [[1984 жыл|1984]]—[[1989 жыл|1989]] — Башқұрт мемлекеттік университеті заң факультетінің студенті. [[1992 жыл|1992]]—[[1994 жыл|1994]] — [http://www.bilkent.edu.tr Білкент Университетінің] магистранты, [[Анкара]], [[Түркия|Түркия республикасы]]. === Қарулы Күштердегі қызметі === [[1982 жыл|1982]]—[[1984 жыл|1984]] — КСРО Қарулы күштерінің мерзімді қызмет әскери қызметшісі. === Еңбек қызметі === [[1981 жыл|1981]]—[[1982 жыл|1982]] — Ишимбай көліктік машина жасау зауытындағы фрезерлеуші маманының оқушысы. [[1989 жыл|1989]]—[[1992 жыл|1992]] — БашМУ-дің заң факультетінің мемлекеттік құқық және кеңес құрылысы факультетінде кафедра ассистенті, БашМУ студенттерінің кәсіподақ комитетінің төрағасы. [[1994 жыл|1994]]—[[1998 жыл|1998]] — БМУ-да заң факультетінің аға оқытушысы. [[1998 жыл|1998]]—[[2002 жыл|2002]] заң факультеті деканының орынбасары, доцент. [[2002 жыл|2002]]—[[2003 жыл|2003]] — Башқұрт мемлекеттік университеті Құқық институты директорының міндетін атқарушы, кейін директоры. ==== Саяси мансабы ==== [[Қыркүйек]] [[2003 жыл|2003]] — [[шілде]] [[2008 жыл|2008]] Башқұртстан Республикасы Президенті Әкімшілігінің басшысы. [[27 тамыз]] [[2008 жыл|2008]] — [[желтоқсан]] [[2008 жыл|2008]] — Ресей Федерациясының Федералды Жиналысымен және Ресей Федерациясы Президенті әкімшілігінің ішкі саясат басқармасының саяси партияларымен өзара іс-әрекет жөніндегі департаменттің директоры. [[2009 жыл|2009]] жылдан бері — РФ Президентінің ішкі саясат басқарма бастығының орынбасары. [[19 қыркүйек]] [[2016 жыл|2016]] — РФ Президентінің ішкі саясат басқарма бастығының орынбасары қызметінен босату туралы өтініш берді<ref>[https://meduza.io/news/2016/09/14/radiy-habirov-pokinet-post-kuratora-gosdumy-posle-vyborov Радий Хабиров покинет пост куратордың мемлекеттік дума сайлауынан кейін]</ref>. [[25 қаңтар]] [[2017 жыл|2017]] — [[Мәскеу облысы]] [[Красногорск]] қалалық округі басшысының өкілеттігін уақытша атқарушы. [[28 наурыз]] [[2017 жыл|2017]] - [[11 қазан|11 қыркүйек]] [[2018 жыл|2018]] — Мәскеу облысы Красногорск қалалық округінің басшысы. ==== Башқұртстан Республикасы Басшысының МУА ==== [[2018 жыл]]дың [[11 қазан]]ынан бастап Башқұртстан Республикасы Басшысының міндетін уақытша атқарушы<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/11/10/2018/5bbf8d469a794714f299b0ef?utm_source=vk_rbc|title=Путин назначил новых глав Курской области и Башкирии|publisher=РБК|accessdate=2018-10-11}}</ref>. Башқұртстан Республикасы Басшысының сайлауы 2019 жылы 8 қыркүйекте болады<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20181011/1530481487.html|title=В ЦИК рассказали, когда пройдут выборы главы Башкирии|publisher=РИА Новости|accessdate=2019-01-14}}</ref>. == Қызығушылығы == Классикалық және грек-рим күресінен (№ 2 Ишимбай БЖСМ тәрбиеленушісі<ref>[http://www.dussh2-ishimbay.ru/index.php/o-shkole/dostizhenija Қол жеткізу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250120111132/https://www.dussh2-ishimbay.ru/index.php/o-shkole/dostizhenija |date=2025-01-20 }}</ref>) спорт шебері,<ref>{{Cite web|url=https://udivim.pro/radiy-habirov/|title=Радий Хабиров (врио главы Башкирии) – биография, фото, национальность, личная жизнь, жена и дети 2018 {{!}} Удивляндия|author=content|date=2018-12-27|publisher=С нами не скучно!|lang=ru-RU|accessdate=2019-02-22}}</ref>. Классикалық әдебиетті оқығанды жақсы көреді, ағылшын тілінде еркін сөйлейді<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.journal-ufa.ru/index.php?id=407&num=28|title="УФА" :: Ежемесячный столичный журнал|publisher=www.journal-ufa.ru|accessdate=2019-01-14}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:20 наурызда туғандар]] [[Санат:1964 жылы туғандар]] [[Санат:Сайрановода туғандар]] [[Санат:Башқұрт мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Билькент университеті түлектері]] [[Санат:Заң ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:КСРО заңгерлері]] [[Санат:Ресей заңгерлері]] [[Санат:ХХ ғасыр заңгерлері]] [[Санат:ХХІ ғасыр заңгерлері]] [[Санат:Александр Невский орденінің (Ресей Федерациясы) иегерлері]] [[Санат:Құрмет ордені (Ресей) иегерлері]] [[Санат:Борышқа адалдығы үшін орденінің (Қырым) иегерлері]] [[Санат:Біртұтас Ресей мүшелері]] [[Санат:Ресей президенті әкімшілігінің қызметкерлері]] [[Санат:Ресей аймақтарының қазіргі басшылары]] [[Санат:Башқұртстан басшылары]] [[Санат:Ресей-Украина соғысына байланысты санкцияларға ұшыраған адамдар]] [[Санат:Беларусь Республикасы Министрлер Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған]] rd5f4bf1905oht2pqqq8goh4hl1ievb 0 635926 3693689 3691157 2026-11-09T04:58:13Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3586406 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жорж-Луи Леклерк де Бюффон''' (7 қыркүйек [[1707 жыл|1707]], Монтбар, Бургундия - [[1788 жыл|1788]], 16 сәуір, [[Париж]]) — француз [[натуралист]]і, [[Биология|биолог]], [[Математика|математик]], XVIII ғасырдың жазушысы. [[Флора]] мен [[фауна]]ның бірлігі идеясын айтты. [[Сурет:Georges-Louis Leclerc de Buffon.jpg|нобай|Жорж-Луи Леклерк де Бюффон портреті]] == Өмірбаяны == Ол әкесінен жақсы білім алды, Дижондағы парламенттің кеңесшісі Бенджамин Леклерц жас герцог Кингстонмен бірге Франция мен [[Италия]]ға сапар шегіп, [[Англия|Англияғ]]а барып, Ньютонның Флюзиация әдісін және латын өсімдіктер статистикасын аударды. Бұл аудармалар мен математикалық мазмұндағы бірнеше тәуелсіз мақалалар 1733 жылы оның [[Ғылым академиясы|Ғылым академияс]]ының мүшесі болып тағайындалуына себеп болды. [[1733 жыл]]ы теңіз министрі Кунт Морепа Академияға кеме жасауда әртүрлі ағаш түрлерінің жарамдылығы туралы зерттеу жүргізуді тапсырды. Қаржыландырудың жеткіліксіздігіне байланысты комиссияның бастапқыда тағайындалған мүшелері ынтымақтастықтан бас тартты, Алайда оның Монтбарына кірген Буффон келісті. Ол көптеген тәжірибелер жүргізіп, нақты, әрі толық есеп берді. Осыдан кейін министр Морепа Буффонға оның барлық орман алқаптарының бас басқарушысы қызметін ұсынды, бірақ ол бас тартты. 1739 жылы ол Париждегі корольдік ботаникалық бақтардың бас бағбаны болып тағайындалды, содан бері оның қызметі негізінен жаратылыстану ғылымдарына арналған. Людовик XV оны санақ дәрежесіне көтергеннен кейін, 1788 жылы 16 сәуірде Парижде қайтыс болды. [[Людовик XVI]] тірі кезінде, ол жаратылыстану ғылымдары ғимаратыныӊ кіреберісіне «Majestati naturae par ingenium» деген жазуы бар бюстті сыйлады. [[Сурет:Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon signature.svg|нобай|Жорж-Луи Бюффонның қолтаңбасы]] 1970 жылы айдағы кратерге Буффон есімі берілді.<ref>http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-49767.ln-ru </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} klzoykhimo6cw8ujywd4xk76f6yeron 0 651341 3693869 3508504 2026-11-09T11:39:01Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693869 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Ресей |статусы = Қала |қазақша атауы = Пятигорск |шынайы атауы = |сурет = Pyatigorsk, View of Pyatigorsk, Russia.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Ресей |елтаңба = Герб Пятигорска.svg |ту = Flag_of_Pyatigorsk.svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =44 |lat_min = 03|lat_sec = |lon_dir = E|lon_deg =43 |lon_min = 03|lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1780 |алғашқы дерек = XIV ғасыр |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = Орыс тілі |тұрғыны = 147861 |санақ жылы = 2020 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = орыстар, армяндар, әзірбайжандар, украиндар |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = UTC+3:00 |DST = |телефон коды = +7 8793 |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Пятигорск''' — [[Ресей|Ресей Федерациясының]] [[Ставрополь]] өлкесіндегі курорттық қала. Халық саны жағынан Кавказ минералды суларының қаласы бойынша бірінші және Ставропольдегі екінші аймақ.<ref>https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200822004543/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/CcG8qBhP/mun_obr2020.rar |date=2020-08-22 }}</ref> [[2010 жыл|2010]] жылдың 19 қаңтарынан бастап - [[Солтүстік Кавказ]] федералдық округінің орталығы (Федерация субъектісінің әкімшілік орталығы болып табылмайтын федералды округтардың жалғыз орталығы). Федералды (2006 жылдың 17 қаңтарынан бастап) (бұрын бүкілодақтық) маңызы бар ең көне бальнеологиялық және балшық курорты, сондай-ақ экологиялық-курорттық аймақ Кавказ минералды суларының өндірістік, сауда, ғылыми, мәдени және туристік орталығы. [[2020 жыл|2020]] жылы 29 қазанда қалаға «Әскери тарихи мұра қаласы» құрметті атағы берілді.<ref>http://pravo.gov.ru/proxy/ips/?manyfragments.html&oid=201033099&version_num=0&digest=1</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Пятигорск]] kl5um555q2vck2mk6d2co5jz1pcbv9o 0 653832 3693613 3521268 2026-11-09T00:40:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693613 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |сурет = Pedro Emanuel.jpg |туған күні = 11.02.1975 |туған жері = {{туғанжері|Луанда|Луандада}}, [[Ангола]] |азаматтығы = {{ту|Португалия}} [[Португалия]]<br>{{ту|Ангола}} [[Ангола]] |бойы = 180 |салмағы = |позиция = қорғаушы |қазіргі клуб = {{ту|БАӘ}} [[Әл-Айн (футбол клубы)|Әл-Айн]] |қызметі = бас бапкер |клубтары = {{футбол карьерасы |1993—1994|{{ту|Португалия}} [[Марку (футбол клубы)|Марку]]|28 (2) |1994—1995|{{ту|Португалия}} [[Оваренше (футбол клубы)|Оваренше]]|31 (2) |1995—1996|{{ту|Португалия}} [[Пенафиел (футбол клубы)|Пенафиел]]|28 (2) |1996—2002|{{ту|Португалия}} [[Боавишта]]|154 (2) |2002—2009|{{ту|Португалия}} [[Порту (футбол клубы)|Порту]]|120 (1) }} | ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1995—1996|{{ту|Португалия}} Португалия-21|4 (0)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы |2010—2011|{{ту|Португалия}} [[Порту (футбол клубы)|Порту]]|<small>ассистент</small> |2011—2013|{{ту|Португалия}} [[Академика (футбол клубы, Коимбра)|Академика]]| |2013—2015|{{ту|Португалия}} [[Арока (футбол клубы)|Арока]]| |2015—2016|{{ту|Кипр}} [[Аполлон (футбол клубы, Лимасол)|Аполлон (Лимасол)]]| |2017|{{ту|Португалия}} [[Эшторил (футбол клубы)|Эшторил]]| |2018—2019|{{ту|Сауд Арабиясы}} [[Әл-Тааун (футбол клубы, Бурайда)|Әл-Тааун]]| |2019|{{ту|Испания}} [[Альмерия (футбол клубы)|Альмерия]]| |2020—|{{ту|БАӘ}} [[Әл-Айн (футбол клубы)|Әл-Айн]]|}} }} '''Педру Эмануэл душ Сантуш Мартинш Силва''' ({{lang-pt|Pedro Emanuel dos Santos Martins Silva}}; [[11 ақпан]] [[1975 жыл|1975]]<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/9812 Тransfermarkt.com]—2000</ref>, [[Луанда]], [[Ангола]]) — португалиялық және анголалық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы. == Жетістіктері == === Командалық === «Боавишта» * Поортугалия чемпионы — 2000/01 * Португалия кубогы — 1996/97 «Порту» * Португалия чемпионы — 2002/03, 2004/05. 2005/06. 2007/08, 2008/09 * Португалия кубогы — 2002/03, 2005/06, 2008/09 * Португалия суперкубогы — 2004 * УЕФА кубогы — 2002/03 * Чемпиондар лигасы — 2004 * Құрлықаралық кубок — 2004 === Бапкерлік === «Академика» * Португалия кубогы — 2011/12 * Португалия суперкубоыгның финалисі — 2012 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20210128025331/https://www.playmakerstats.com/player.php?id=412 Рlaymakerstats.com сайтындағы профилі] [[Санат:Ангола футболшылары]] [[Санат:Португалия футболшылары]] [[Санат:Боавишта ФК ойыншылары]] [[Санат:Порту ФК ойыншылары]] [[Санат:Португалия футбол жаттықтырушылары]] [[Санат:Эшторил ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Аполлон Лимасол ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Әл-Тааун Бурайда ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Альмерия ФК жаттықтырушылары]] [[Санат:Әл-Айн ФК жаттықтырушылары]] e5c51nxeicysjpmiudufry15jmo83lb 0 659490 3693693 3690052 2026-11-09T04:58:38Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:Coffee86|Coffee86]] соңғы нұсқасына қайтарды 3678734 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Маметовтар.jpg|right|thumb|240px|Әмина және Ахмет Мәметовтар]] '''Әмина Сүлейменқызы Мәметова''' — 07 желтоқсан 1901 жылы [[Батыс Қазақстан облысы]]ның Тайпақ ауданында дүниеге келген. Әмина Мәметова – қазақтың қаһарман қызы, Шығыстан шыққан тұңғыш Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған қыз – [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова|Мәншүк Мәметова]]ның анасы, қазақ қыздарының арасынан шыққан әдебиеттану мен әдеби сын саласындағы тұңғыш ұстаз-ғалымдардың бірі. Әкесі – Сүлеймен [[Нұралы хан]]ға төрт атадан, (Нұралы – Орман – Күсіпғали – Жүсіп – Сүлеймен) [[Әбілқайыр хан]]ға жеті атадан қосылады<ref>Мәметова, А. Мәншүктің анасы Әмина Сүлейменқызы қандай жан? «Орда жұлдызы» газеті. 16 Қараша 2012 ж. http://old.baq.kz/kk/news/aimaktik_bak_muragat/regmedia-26154{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Өмірбаяны == Жары [[Ахмет Мәметов]] алғашқы дәрігерлердің бірі, танымал қоғам қайраткері болған. Өзінде бала болмағандықтан, ағасы Жеңіскәлінің қызы Мәншүкті өз тәрбиесіне алған. Әмина Сүлейменқызы алғашқы білімді [[Хұсни-Жамал Нұралыханова]]дан алған. * 1917 жылы Орал қаласындағы қыздар училищесін бітірген. * 1928 жылы Саратов университетінің лингвистика бөлімін бітіреді. * 1928-1930 жылдары Семей Кеңес партия мектебінде оқытушы болды. * 1930-1931 жылдары Алматыда мектеп әдіскері болып қызмет атқарды. * 1932 жылы Батыс Қазақстан облысының құрылуына байланысты Ахмет пен Әминаны Орал қаласына жұмыс бабымен шақырады. Олар жоғары білімді мамандар есебінде жаңадан ашылып жатқан білім беру және денсаулық сақтау саласында басқарушы қызметіне тағайындалады. *1934 жылы Ахмет, Әмина Мәметовтар Алматы қаласына жұмысқа шақырылады. * 1945 жылы кандидаттық диссертациясын қорғаған. * 1947-1948 жылдары, 1952 жылы. [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]нда әдебиет кафедрасына жетекшілік еткен. == Әдеби қызметі == Баспасөз бетінде 20-жылдардан көріне бастаған Әмина Сүлейменова әдеби айтыстардың ортасында ойлы да өткір сын мақалаларын жиі жариялайды. Әйелдер тақырыбына аса көңіл аударған. «Екпінді жас» журналында редакторлық жұмыс атқарған. Мәншүк Мәметоваға арнаған мақалалары, естеліктері оның шығармашылығында ерекше орын алады. Әмина Мәметова — қазақтың би-шешендері туралы зерттеу жұмысын жасаған тұңғыш ғалым. Қазақ әдебиетінің тарихы бойынша жүзден астам ғылыми мақала, оқулықтар, бағдарламаларды жарыққа шығарды. ==Марапаттары== «Республиканың еңбек сіңірген мұғалімі» атағына ие болды. «Октябрь революциясы» орденімен, ондаған медальмен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5c83vp95n8yey54a84e9o1ji1dgxtba 0 668079 3693579 3622974 2026-11-08T19:12:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693579 wikitext text/x-wiki {{жедел жойылсын|Жарнама спам}} {{Сайт |атауы = Онлайн Мектеп |логотипі = Онлайн Мектеп.png |ені = 200px |URL = [https://onlinemektep.org/login onlinemektep.org] |скриншоты = |скриншот ені = |тақырыбы = |коммерциялық = Иә |түрі = білім беру платформасы |ұраны = |тіркелу = Міндетті |тілдері = қазақ, орыс, ағылшын |кірішулер саны = 3 млн. |орналасқан жері = |иесі = [[Bilim Media Group]] |авторы = |ашылды = 2020 |жабылды = |қазіргі статусы = жұмыс істейді және даму үстінде |айналымы = |таза табысы = |телефоны = +7 (707) 944 95 95 }} '''Онлайн Мектеп''' — Қазақстандағы мектеп оқушыларына (1–11 сынып) арналған цифрлық білім беру платформасы. Ол Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпы білім беретін мектептерінің үлгілік оқу бағдарламасына (МЖМБС/ГОСО) сәйкес әзірленген интерактивті видеоуроктар, тапсырмалар және тесттерді қамтиды. Платформа қашықтықтан оқытуды ұйымдастыруға, дәстүрлі сабақты толықтыруға және оқушылардың өз бетінше білім алуына арналған.<ref>https://onlinemektep.info/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210910040920/https://onlinemektep.info/ |date=2021-09-10 }}</ref> «Онлайн Мектеп» (OnlineMektep) — '''BilimLand''' (Bilim Group) компаниясының негізгі өнімдерінің бірі. Платформада: * 40 000-нан астам интерактивті сабақ және 140 000-нан астам интерактивті тапсырма; * 42 пән бойынша материалдар (1–11 сынып); * Қазақ және орыс тілдерінде қолжетімді; * Видеоуроктар, виртуалды лабораториялар, геймификация элементтері бар тапсырмалар, онлайн-тесттер; * Мұғалімдер үшін: үй тапсырмасын беру, оқушылардың үлгерімін мониторингілеу, кері байланыс; * Оқушылар үшін: өз бетінше оқу немесе мұғаліммен бірге жұмыс істеу мүмкіндігі; * Интернетсіз режимде жұмыс істеу мүмкіндігі (кейбір функциялар). Платформа мектеп бағдарламасының толық көлемін (жылдық жүктеме) қамтиды және Назарбаев Зияткерлік мектептерінің (НИШ) білім беру бағдарламаларымен бірлесіп әзірленген. == Тарихы == 2011 жыл — Bilim Media Group (қазір Bilim Group) BilimLand платформасын іске қосты. Алғашқы жобалардың бірі — қазақ тілді бастауыш сыныптарға арналған iMektep.kz. 2020 жыл — COVID-19 пандемиясы кезінде OnlineMektep толыққанды платформасы іске қосылды. Ол қашықтықтан оқытуды ұйымдастырудың негізгі құралдарының біріне айналды. Орта және жоғары сыныптарға арналған видеоуроктар телеарналарда («Балапан», «Ел арна») көрсетілді. Қазіргі уақытта платформа Қазақстанның 7000-нан астам мектебінде қолданылады. BilimLand компаниясы бірнеше байланысты өнімдерді (iTest, Twig Bilim, BilimClass т.б.) біріктіреді. Онлайн платформа еліміздің жалпы білім беретін мектептерінің оқушылары үшін 2020 жылдың 1 қыркүйегінен бастап іске қосылды. Қазіргі уақытта Online Mektep-ке қосылған мектептер саны – 3 910, белсенді оқушылар саны – 238 754, күн сайын 2 875 697 белсенді пайдаланушы, 1 қыркүйектен бастап сайт барлығы 51 779 298 рет қаралды.<ref>https://cep.nis.edu.kz/online-mektep/?lang=kaz{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Платформа Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігінің үлгілік оқу бағдарламаларына сәйкес жұмыс істейді. Мемлекеттік мектептер үшін арнайы шарттар бойынша қолжетімді (логиндер мен парольдер мектеп әкімшілігіне жіберіледі). Жеке тұлғалар мен мектептер платформаны сатып алу немесе жазылу арқылы пайдалана алады. Мобильді қосымшалар Google Play және App Store-да қолжетімді.<ref>{{мақала | авторы = Зекенова Ажар Жарылқасыновна| тақырыбы = Онлайн оқытуды оңтайландыру ойлары. | шынайы атауы = | сілтеме = | тілі = | жауапты = | баспа авторы = | басылым =Торайғыров университетінің 60 жылдығына арналған «ХII Торайғыров оқулары» халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдары| түрі = ғылыми мақала | орны = | баспасы = Торайғыров университеті| жыл = 2020| томы = | нөмірі = | беттері = 216-222| isbn = 978-604-345-104-6| issn = }}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * https://www.gov.kz/uploads/2020/8/27/7ad4c898c2a613915032556bf1f150e3_original.11539510.pdf [[Санат:Қазақстандағы білім беру сайттары]] [[Санат:Қазақ тілді сайттар]] [[Санат:Орыс тілді сайттар]] [[Санат:Ағылшын тілді сайттар]] c4kgpdxn522x0vy0ruz2c067bscg3mh 0 673079 3693554 3406653 2026-11-08T18:04:09Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693554 wikitext text/x-wiki {{Футбол клубы (формасыз) |атауы = {{Flagicon|Өзбекстан}} Олимпик |ағымдағы маусым = |логотипі = |толық атауы = |лақап аты = |құрылған = 2021 |таратылды = |стадионы = ЖАР, [[Ташкент]] |сыйымдылығы = |иесі = |президенті = |директоры = |бас директоры = |жаттықтырушы = {{Ту|Өзбекстан}} [[Тимур Тахирович Кападзе|Тимур Кападзе]] |капитаны = |рейтингі = |бюджеті = |жарыс = Өзбекстан бірінші лигасы |маусым = 2024 |орын = 12 |сайты = | <!-- Форма --> }} '''Олимпик футбол клубы''' — [[Өзбекстан|Өзбекстанның]] [[Ташкент]] қаласындағы футбол клубы. 2021 жылы құрылды<ref>[https://soccer365.ru/clubs/20637/ Олимпик Ташкент ФК]</ref>. == Тарихы == Клубтың мақсаты — Өзбекстан Олимпиадалық құрамасына кадрлар дайындау және құрамаға [[2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына]] жолдама әперу<ref>[https://sports.uz/news/view/olimpik-gotov-k-novomu-sezonu-17-03-2021 «Олимпик» готов к новому сезону] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230312162323/https://sports.uz/news/view/olimpik-gotov-k-novomu-sezonu-17-03-2021 |date=2023-03-12 }}</ref>. 2021 жылы Өзбекстан бірінші лигасында ойнап, 4-орынға табан тіреді. Бұл көрсеткіш плей-оффқа шығуға мүмкіндік берді де, "[[Машал]]" клубын 3:1 есебімен ұтып<ref>[https://sports.uz/news/view/olimpik-sovershil-kambek-i-vyshel-v-superligu-02-12-2021 Өзбекстан чемпионаты-2021. Плей-офф] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230312162320/https://sports.uz/news/view/olimpik-sovershil-kambek-i-vyshel-v-superligu-02-12-2021 |date=2023-03-12 }}</ref>, 2022 жылғы маусымда Өзбекстан жоғары лигасында ойнайтын болды. 2021 жылғы [[Футболдан Өзбекстан кубогы|Өзбекстан кубогының]] топтық кезеңінде Пахтакордан кейін екінші орын алды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Өзбекстан футбол клубтары]] 9koqn1v7ow1psxumz72yu76859o4cob 4 675070 3693768 3693207 2026-11-09T07:01:11Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3693768 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87990||2859||390||23664||189||54||4349||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||97460||77672||11104||229||3391||234||110||5830||743 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||90612||85304||1000||665||37||388||0||2891||50 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86623||81020||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55571||30507||3588||368||5769||944||2238||4786||5206 |- |7||6||{{u|Casserium}}||49991||41163||1782||109||639||17||11||4542||40 |- |8||7||{{u|1nter pares}}||43933||40114||226||9||1951||76||0||1793||160 |- |9||8||{{u|Sibom}}||41112||38479||884||90||357||62||0||786||381 |- |10||11||{{u|Ulan}}||30436||23957||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||10||{{u|Орел Карл}}||26184||24227||905||39||134||4||3||665||11 |- |12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844 |- |13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18587||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||24149||22703||445||45||296||11||0||339||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||21409||11365||1506||44||7476||115||8||442||59 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17296||12312||224||7||135||162||8||2491||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16090||14061||419||16||1018||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13771||12995||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9852||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11776||7244||518||0||125||519||0||617||55 |- |23||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||188||1681||0||344||14 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36 |- |25||33||{{u|AlibekKS}}||8399||5820||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6487||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||31||{{u|TheNomadEditor}}||8286||5854||28||5||1869||204||0||172||52 |- |28||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||8060||5476||983||137||666||59||24||533||200 |- |30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7510||6005||190||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6246||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||47||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||48||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||825||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||32||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5032||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5226||4202||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4507||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||57||{{u|Madi Dos}}||4548||3105||215||63||55||50||0||641||122 |- |49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4489||3943||4||0||11||7||0||421||5 |- |51||46||{{u|Makenzis}}||3914||3857||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||62||{{u|ShadZ01}}||3834||2983||514||126||106||0||2||12||1 |- |53||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3388||51||0||0||27||0||223||21 |- |54||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |55||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |56||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |57||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |58||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8 |- |60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3112||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||116||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||3058||1972||336||2||91||55||0||471||4 |- |67||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2828||0||0||0||0||0||0||0 |- |68||65||{{u|Meruyert}}||2952||2787||0||0||0||0||0||0||1 |- |69||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||112||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||68||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||67||{{u|Unknown Alash}}||2685||2628||1||0||0||0||0||1||0 |- |75||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |76||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |77||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |78||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |79||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |80||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48 |- |81||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |82||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |83||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2447||0||1||0||0||0||2||2 |- |84||110||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1323||0||78||0||0||0||13||2 |- |85||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |86||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |87||137||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |88||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |89||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |90||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |91||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |93||85||{{u|RaiymbekZh}}||2185||1866||8||3||20||0||0||82||86 |- |94||120||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |95||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1616||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||100||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||104||{{u|Wikuiser}}||1833||1365||224||0||119||0||51||25||12 |- |100||135||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |101||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |102||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |103||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |104||96||{{u|Nelli}}||1666||1503||0||0||0||0||0||0||0 |- |105||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1632||1349||1||0||117||1||0||5||0 |- |106||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |107||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||101||{{u|Marksscheider}}||1585||1407||54||0||119||0||0||9||0 |- |109||94||{{u|Gliwi}}||1583||1577||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||103||{{u|2rk}}||1552||1366||0||98||0||1||0||8||0 |- |111||107||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |112||109||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |113||121||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |114||138||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |115||105||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |116||118||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |117||108||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |118||113||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |119||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |120||111||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |121||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |122||141||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |123||148||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |124||115||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |125||128||{{u|IL68}}||1225||957||62||0||31||0||0||134||1 |- |126||119||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |127||117||{{u|Ziv}}||1215||1140||62||0||0||2||0||9||2 |- |128||125||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |129||228||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |130||127||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |131||124||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |132||208||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |133||122||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |134||131||{{u|KoishymanovaG}}||1102||920||2||0||0||80||0||35||3 |- |135||126||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |136||129||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |137||198||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |138||133||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1059||912||16||0||0||0||0||5||0 |- |139||164||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |140||140||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |141||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |142||130||{{u|Aldogarov}}||1046||922||0||0||2||0||0||95||0 |- |143||132||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||136||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |145||147||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |146||134||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||224||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |148||169||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |149||143||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |150||146||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |151||150||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |152||163||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |153||139||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |154||142||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |155||145||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||192||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |157||217||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |158||153||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |159||233||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |160||180||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |161||155||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |162||154||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||149||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |164||235||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |165||157||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |166||173||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |167||162||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |168||144||{{u|Mheidegger}}||753||779||7||2||0||0||0||6||3 |- |169||152||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |170||168||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1 |- |171||156||{{u|Mariko}}||734||684||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||151||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||731||722||0||1||0||0||0||6||1 |- |173||159||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |174||165||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |175||177||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |176||226||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |177||160||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |178||158||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |179||166||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||213||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |181||200||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |182||171||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |183||232||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |184||161||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |185||206||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |186||170||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |187||223||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |188||196||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |189||193||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||176||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |191||178||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |192||172||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||179||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |194||220||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |195||167||{{u|Tuttiorchestra687}}||637||637||0||0||0||0||0||5||2 |- |196||182||{{u|Bauyr03}}||632||559||0||1||0||0||0||37||0 |- |197||194||{{u|Aseke16}}||625||533||25||0||7||1||0||17||12 |- |198||219||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |199||230||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |200||189||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |201||175||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |202||183||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |203||185||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||174||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |205||184||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |206||234||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |207||187||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |208||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||577||565||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||231||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |210||191||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |211||202||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||197||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||210||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||466||0||0||1||0||0||24||0 |- |214||207||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |215||209||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |216||201||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||190||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |218||195||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||204||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |220||225||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |221||212||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |222||199||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |223||186||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||221||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |225||222||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |226||188||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |227||211||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||216||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |229||229||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||227||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |231||205||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||218||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |233||203||{{u|Almatrkh}}||514||514||0||0||0||0||0||0||0 |- |234||215||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |235||214||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |236||236||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] b4so6o0yhpkitqsmugomzmggaf98253 4 675089 3693851 3693384 2026-11-09T11:00:52Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3693851 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515603||380080||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145906||131268||957||0||13592||6||0||61||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133456||127374||963||15||62||17||10||2859||2131 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119561||112795||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||114791||1||0||0||0||0||0||114790||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105846||88191||6297||0||10799||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||99595||99595||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79278||79263||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50431||50138||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43051||41961||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26636||22849||42||0||3648||2||0||73||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14857||13828||473||1||0||85||0||390||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9112||9112||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||8078||5476||983||137||666||40||24||533||200 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4250||3315||0||0||934||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3243||3240||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||86||{{u|KiranBOT}}||188||186||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] jxloumvmpmdaaevor00v6sg4oo8omjo 4 675116 3693425 3692960 2026-11-08T13:07:18Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3693425 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107912||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7805||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7396||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3122||115||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2796||42||0||61||33||623||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2669||106||14||206||108||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2180||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1939||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Орел Карл}}||1429||330||1||338||90||24||0||2||0 |- |11||{{u|Yerzhankyzy}}||1390||34||2||0||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Hardworking}}||1358||63||0||42||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1191||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1161||52||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||626||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0 |- |24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25 |- |26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||97||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |31||{{u|82.200.154.115}}||876||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||870||307||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||475||173||223||346||0||3 |- |37||{{u|1nter pares}}||773||393||1||11||1631||3||0||0||4 |- |38||{{u|Ordabekov Azamat}}||765||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |39||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |40||{{u|Merey}}||735||52||0||0||0||237||0||0||0 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nurken}}||599||574||3||682||5169||35||15||3||4 |- |44||{{u|Nelli}}||579||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |45||{{u|Sagzhan}}||564||92||2||23||225||30||0||0||0 |- |46||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||549||188||72||76||337||50||0||7||0 |- |48||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1628||168||18||7583||188||0||1||11 |- |49||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||507||11||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||428||38||0||0||1601||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||390||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||306||207||23||500||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|ShadZ01}}||280||31||0||73||82||72||0||2||0 |- |86||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Нақып Нұрғали}}||271||12||1||0||0||0||0||0||0 |- |90||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |91||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |93||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |96||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |97||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Coffee86}}||206||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Adiladil}}||195||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |118||{{u|Marksscheider}}||195||255||1||5||96||0||0||0||0 |- |119||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |121||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |122||{{u|GaiJin}}||190||101||10||95||153||15||3||1||49 |- |123||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||182||159||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |129||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |130||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |131||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |132||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |133||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |142||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |143||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||151||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |144||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||{{u|Almat IS106R}}||147||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |147||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |150||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |152||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |154||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|EraAhmer}}||133||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |167||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |168||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |169||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |173||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |174||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||193||59||1||5||2 |- |179||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |180||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |182||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |183||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |184||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||{{u|Абылай}}||106||44||3||103||98||26||17||0||8 |- |201||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||103||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |207||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |208||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|MuratbekErkebulan}}||98||21||0||70||83||1||11||0||0 |- |216||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |218||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |227||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |240||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |243||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |248||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |251||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |252||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |253||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Madi Dos}}||84||23||0||55||30||40||6||0||3 |- |255||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |258||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |259||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |262||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |263||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||82||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |269||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |271||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |272||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |273||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||2||0||0||1 |- |280||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |281||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |284||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Kasymov}}||74||669||7||2981||520||93||0||38||4 |- |288||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |292||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |301||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |302||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |303||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |304||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |311||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |313||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |317||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |318||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Жани}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Yessentaikyzy}}||50||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||393||0||9||1||72 |- |355||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |359||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |361||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |363||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |366||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |373||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Dostoevskykz}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Mheidegger}}||43||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |383||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |386||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||38||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |410||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |414||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |415||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |416||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|PushkinVko}}||36||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|Егор Шевченко}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |425||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Unknown Alash}}||33||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |437||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |440||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |442||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |445||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |446||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |454||{{u|Вилюс М}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|95.58.148.237}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |466||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |468||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |471||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |480||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |484||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |488||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |491||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |494||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |497||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |498||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |505||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |510||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |512||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |513||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |522||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Амина Жанаковна}}||20||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |534||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |535||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Muzeologist}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |548||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |549||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |551||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |552||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |553||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |554||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |558||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |559||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |565||{{u|Akmaral090}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |566||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |569||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |572||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |580||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |582||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |586||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |587||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |594||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |596||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Aldogarov}}||14||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |603||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |605||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |611||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |614||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Зилола Садирханова}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |619||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Ayazhan10}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |640||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |645||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |652||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |653||{{u|Daur s}}||11||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |654||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |655||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |656||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Рысбаева Гульнара}}||11||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |661||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |665||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Kazprose}}||10||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |674||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |677||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |678||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Aigerim Tlepova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |691||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |697||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |698||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |700||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Жанар Чушекова}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Талшын Ауел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|19642206g}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |722||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |728||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |731||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |736||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |756||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |757||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |759||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |761||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |764||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |769||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |781||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||54||31||0||0||24||0 |- |790||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |794||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |796||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |803||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |806||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |812||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |825||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |838||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |842||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |845||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |846||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |847||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |848||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |856||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |860||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |865||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |868||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |869||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Аида Куралбай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |874||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |875||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|Рақымжан Курманали}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |889||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |890||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |893||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |894||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |898||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |899||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |902||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |903||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |908||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |909||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |916||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |917||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |923||{{u|Balhanum}}||5||2||0||0||0||8||0||0||0 |- |924||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |925||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |926||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |927||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |928||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Gaukhar1980}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Lucky2704}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |942||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |943||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |946||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |947||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |953||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |954||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |956||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |957||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |958||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|Василь Дулатов}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|Гулжайна Усен}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |970||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |979||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |980||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1002||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |1008||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1019||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1021||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1033||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1041||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1049||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1062||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1069||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1077||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1081||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|Тохтарқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1105||{{u|Құралай Мұратқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1107||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1109||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1110||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1113||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1119||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1120||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1123||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1146||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1147||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1148||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1152||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1158||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1190||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1193||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1198||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1200||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Jako2588}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|L.sarkytbekova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1215||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1219||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1226||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Qareken Balasi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Tilaqtobe}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Uzsport}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1281||{{u|Бекбулатова Гульсара}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1310||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|Шынар Бахытбекқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1321||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1331||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1335||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1381||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1407||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1451||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1453||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1454||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1465||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1466||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1482||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1485||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1511||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1542||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1559||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1577||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1578||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1585||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Садыкова Улболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Сейлова Гүлжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1710||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1722||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1723||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1724||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1729||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1730||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1734||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1735||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1736||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1737||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1738||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1739||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1740||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1741||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1742||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1743||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1744||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1745||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1746||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||392||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 94486n3zt50sc9mo80qztzn5t71pczo 0 679015 3693468 3685964 2026-11-08T15:13:40Z TheNomadEditor 120280 3693468 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Wildberries |логотипі = Wildberries 2023 Pink.svg |түрі = [[жеке компания]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = 2004 |құрушы = [[Татьяна Владимировна Бакальчук|Татьяна Бакальчук]] <br> [[Владислав Сергеевич Бакальчук| Владислав Бакальчук]] |орналасуы = {{байрақ|Ресей}}, [[Мәскеу]] |басты адамдары = [[Татьяна Владимировна Бакальчук|Татьяна Бакальчук]] <small>(бас директор)</small><br>[[Владислав Сергеевич Бакальчук| Владислав Бакальчук]]<small>(маркетинг және сатып алу)</small> |саласы = [[бөлшек сауда]] |өнімі = |меншікті капиталы = 1,7 млрд ₽ (2017)<ref name="kartoteka">https://www.kartoteka.ru/card/613659d7ca69160470cbbcfc9b1e4eaa/</ref> |айналым = {{өсім}} 1,67 трлн ₽ (2022)<ref name="komm2018">{{Cite web |url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2021/01/14/854108-oborot-wildberries-v-2020-godu-viros-pochti-vdvoe |title=«Оборот Wildberries в 2020 году вырос почти вдвое» |author=|date=15 қаңтар 2021 |publisher=Ведомости |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/business/886224 |title=Ритейлер Wildberries в 2022 году увеличил оборот на 98%, до 1,67 трлн рублей |publisher=interfax.ru |lang=ru}}</ref> |операциялық кіріс = 1,56 млрд ₽ (2017)<ref name="kartoteka"/> |таза табысы = {{құлдырау}} 2,114 млрд ₽ (2020)<ref name="interfax2002">{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/russia/760225 |title=«Вайлдберриз вдвое сократил годовую чистую прибыль» |author= |date=8 сәуір 2021 |publisher=Интерфакс |lang=ru}}</ref> |активтер = 19,6 млрд ₽ (2017)<ref name="kartoteka"/> |капитализация = $9,8 млрд (2023)<ref>[https://www.forbes.ru/tekhnologii/485168-lidery-rejtinga-samyh-dorogih-kompanij-runeta-2023 Лидеры рейтинга самых дорогих компаний Рунета — 2023]{{ref-ru}} | Forbes.ru</ref> |қызметкерлер саны = 20 000 адам |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = {{URL|wildberries.ru}} }} '''Wildberries''' (''Уайлдберрис, Вайлдберрис''; тура мағынасы «Жабайы жидектер») — киімдер, электроникалар, балалар тауарлары, үйге арналған және басқа тауарлар сататын халықаралық интернет-дүкен. Ресейде, АҚШ-та, Францияда, Италияда, Испанияда, Белоруссияда, Қазақстанда, Қырғызстанда, Арменияда, Польшада, Словакияда, Германияда, Израильде, Молдавия және Түркияда жұмыс жасайды. 2024 жылғы маусымда компания Ресейдегі ең ірі жарнама операторы Russ-пен бірігетінін хабарлады. Біріккен заңды тұлғадағы Wildberries пен Russ-тың үлестері 65%-ға 35%-ды құрады. == Тарихы == === Компания құру === [[Сурет:Oficejo de Wildberries (Tjumeno).jpg|нобай|[[Түмен (қала)|Түмендегі]] тапсырысты алып кету пункті]] Интернет-дүкенді 2004 жылы ерлі-зайыпты Татьяна мен Владислав Бакальчуктар негізін қалаған. 2000-шы жылдардың ортасында жобаға Сергей Ануфриев қосылып, Бакальчуктарға бұған дейін бірнеше көтерме сатып алушылар бас тартқан Adidas киімдерінің ірі партиясын сатып алуды ұсынды. Бір жылға жуық уақыт бойы [[Adidas]] өнімдері ассортименттің негізін құрады. Кейін компания өз ассортиментін ұлғайта отырып, әртүрлі заттарды жеткізе бастады. === 2010 жылдары === 2012 жылы БАҚ Ануфриевті Wildberries-тің тең иесі ретінде таныстырды. Ануфриев Wildberries-тің қауіпсіздік қызметін құрды, сонымен қатар серіктестермен күрделі келіссөздерге қатысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Алфавит бойынша сайттар]] [[Санат:2004 жылы Ресейде пайда болғандар]] [[Санат:Ресей компаниялары]] [[Санат:АКИТ]] [[Санат:Wildberries]] mjsq6n1cqvxtaf8ne90hp6y891ckois 3693469 3693468 2026-11-08T15:14:32Z TheNomadEditor 120280 /* Тарихы */ 3693469 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Wildberries |логотипі = Wildberries 2023 Pink.svg |түрі = [[жеке компания]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = 2004 |құрушы = [[Татьяна Владимировна Бакальчук|Татьяна Бакальчук]] <br> [[Владислав Сергеевич Бакальчук| Владислав Бакальчук]] |орналасуы = {{байрақ|Ресей}}, [[Мәскеу]] |басты адамдары = [[Татьяна Владимировна Бакальчук|Татьяна Бакальчук]] <small>(бас директор)</small><br>[[Владислав Сергеевич Бакальчук| Владислав Бакальчук]]<small>(маркетинг және сатып алу)</small> |саласы = [[бөлшек сауда]] |өнімі = |меншікті капиталы = 1,7 млрд ₽ (2017)<ref name="kartoteka">https://www.kartoteka.ru/card/613659d7ca69160470cbbcfc9b1e4eaa/</ref> |айналым = {{өсім}} 1,67 трлн ₽ (2022)<ref name="komm2018">{{Cite web |url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2021/01/14/854108-oborot-wildberries-v-2020-godu-viros-pochti-vdvoe |title=«Оборот Wildberries в 2020 году вырос почти вдвое» |author=|date=15 қаңтар 2021 |publisher=Ведомости |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/business/886224 |title=Ритейлер Wildberries в 2022 году увеличил оборот на 98%, до 1,67 трлн рублей |publisher=interfax.ru |lang=ru}}</ref> |операциялық кіріс = 1,56 млрд ₽ (2017)<ref name="kartoteka"/> |таза табысы = {{құлдырау}} 2,114 млрд ₽ (2020)<ref name="interfax2002">{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/russia/760225 |title=«Вайлдберриз вдвое сократил годовую чистую прибыль» |author= |date=8 сәуір 2021 |publisher=Интерфакс |lang=ru}}</ref> |активтер = 19,6 млрд ₽ (2017)<ref name="kartoteka"/> |капитализация = $9,8 млрд (2023)<ref>[https://www.forbes.ru/tekhnologii/485168-lidery-rejtinga-samyh-dorogih-kompanij-runeta-2023 Лидеры рейтинга самых дорогих компаний Рунета — 2023]{{ref-ru}} | Forbes.ru</ref> |қызметкерлер саны = 20 000 адам |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = {{URL|wildberries.ru}} }} '''Wildberries''' (''Уайлдберрис, Вайлдберрис''; тура мағынасы «Жабайы жидектер») — киімдер, электроникалар, балалар тауарлары, үйге арналған және басқа тауарлар сататын халықаралық интернет-дүкен. Ресейде, АҚШ-та, Францияда, Италияда, Испанияда, Белоруссияда, Қазақстанда, Қырғызстанда, Арменияда, Польшада, Словакияда, Германияда, Израильде, Молдавия және Түркияда жұмыс жасайды. 2024 жылғы маусымда компания Ресейдегі ең ірі жарнама операторы Russ-пен бірігетінін хабарлады. Біріккен заңды тұлғадағы Wildberries пен Russ-тың үлестері 65%-ға 35%-ды құрады. == Тарихы == === Компания құру === [[Сурет:Oficejo de Wildberries (Tjumeno).jpg|нобай|[[Түмен (қала)|Түмендегі]] тапсырысты алып кету пункті]] Интернет-дүкенді 2004 жылы ерлі-зайыпты Татьяна мен Владислав Бакальчуктар негізін қалаған.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://www.forbes.ru/kompanii-photogallery/339445-20-samyh-dorogih-kompaniy-runeta-2017?photo=4 |title=20 самых дорогих компаний рунета — 2017 |lang=ru |publisher=www.forbes.ru |access-date=2018-01-15 |archive-date=2021-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001135245/https://www.forbes.ru/kompanii-photogallery/339445-20-samyh-dorogih-kompaniy-runeta-2017?photo=4 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dasreda.ru/learn/blog/article/1956-istoriya-razvitiya-i-uspeha-kompanii-wildberries|title=История бренда Wildberries {{!}} Деловая среда|lang=ru|website=dasreda.ru|date=2023-04-24|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409012828/https://dasreda.ru/learn/blog/article/1956-istoriya-razvitiya-i-uspeha-kompanii-wildberries|url-status=live}}</ref> 2000-шы жылдардың ортасында жобаға Сергей Ануфриев қосылып, Бакальчуктарға бұған дейін бірнеше көтерме сатып алушылар бас тартқан Adidas киімдерінің ірі партиясын сатып алуды ұсынды. Бір жылға жуық уақыт бойы [[Adidas]] өнімдері ассортименттің негізін құрады. Кейін компания өз ассортиментін ұлғайта отырып, әртүрлі заттарды жеткізе бастады. === 2010 жылдары === 2012 жылы БАҚ Ануфриевті Wildberries-тің тең иесі ретінде таныстырды. Ануфриев Wildberries-тің қауіпсіздік қызметін құрды, сонымен қатар серіктестермен күрделі келіссөздерге қатысты.<ref name=":16">{{Cite web|url=https://thebell.io/nastoyashhaya-istoriya-wildberries-kak-tatyana-bakalchuk-stala-tsaritsej-russkogo-e-commerce-i-kto-ej-v-etom-pomog|title=Настоящая история Wildberries. Как Татьяна Бакальчук стала царицей e-commerce и кто ей в этом помог|lang=ru|website=The Bell|date=2239-12-02|access-date=2024-08-06|archive-date=2022-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123183630/https://thebell.io/nastoyashhaya-istoriya-wildberries-kak-tatyana-bakalchuk-stala-tsaritsej-russkogo-e-commerce-i-kto-ej-v-etom-pomog|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Алфавит бойынша сайттар]] [[Санат:2004 жылы Ресейде пайда болғандар]] [[Санат:Ресей компаниялары]] [[Санат:АКИТ]] [[Санат:Wildberries]] jxrrzk19l2x43ndhkbpl2y6st7j2sn8 3693471 3693469 2026-11-08T15:16:32Z TheNomadEditor 120280 3693471 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Wildberries |логотипі = Wildberries 2023 Pink.svg |түрі = [[жеке компания]] |биржадағы листингі = |қызметі = |құрылды = 2004 |құрушы = [[Татьяна Бакальчук]] <br> [[Владислав Бакальчук]] |орналасуы = {{байрақ|Ресей}}, [[Мәскеу]] |басты адамдары = [[Татьяна Бакальчук]] <small>(бас директор)</small><br>[[Владислав Сергеевич Бакальчук| Владислав Бакальчук]]<small> (маркетинг және сатып алу)</small> |саласы = [[бөлшек сауда]] |өнімі = |меншікті капиталы = 1,7 млрд ₽ (2017)<ref name="kartoteka">https://www.kartoteka.ru/card/613659d7ca69160470cbbcfc9b1e4eaa/</ref> |айналым = {{өсім}} 1,67 трлн ₽ (2022)<ref name="komm2018">{{Cite web |url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2021/01/14/854108-oborot-wildberries-v-2020-godu-viros-pochti-vdvoe |title=«Оборот Wildberries в 2020 году вырос почти вдвое» |author=|date=15 қаңтар 2021 |publisher=Ведомости |lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/business/886224 |title=Ритейлер Wildberries в 2022 году увеличил оборот на 98%, до 1,67 трлн рублей |publisher=interfax.ru |lang=ru}}</ref> |операциялық кіріс = 1,56 млрд ₽ (2017)<ref name="kartoteka"/> |таза табысы = {{құлдырау}} 2,114 млрд ₽ (2020)<ref name="interfax2002">{{Cite web |url=https://www.interfax.ru/russia/760225 |title=«Вайлдберриз вдвое сократил годовую чистую прибыль» |author= |date=8 сәуір 2021 |publisher=Интерфакс |lang=ru}}</ref> |активтер = 19,6 млрд ₽ (2017)<ref name="kartoteka"/> |капитализация = $9,8 млрд (2023)<ref>[https://www.forbes.ru/tekhnologii/485168-lidery-rejtinga-samyh-dorogih-kompanij-runeta-2023 Лидеры рейтинга самых дорогих компаний Рунета — 2023]{{ref-ru}} | Forbes.ru</ref> |қызметкерлер саны = 20 000 адам |басшы компания = |бағынышты компания = |аудитор = |сайты = {{URL|wildberries.ru}} }} '''Wildberries''' (''Уайлдберрис, Вайлдберрис''; тура мағынасы «Жабайы жидектер») — киімдер, электроникалар, балалар тауарлары, үйге арналған және басқа тауарлар сататын халықаралық интернет-дүкен. Ресейде, АҚШ-та, Францияда, Италияда, Испанияда, Белоруссияда, Қазақстанда, Қырғызстанда, Арменияда, Польшада, Словакияда, Германияда, Израильде, Молдавия және Түркияда жұмыс жасайды. 2024 жылғы маусымда компания Ресейдегі ең ірі жарнама операторы Russ-пен бірігетінін хабарлады. Біріккен заңды тұлғадағы Wildberries пен Russ-тың үлестері 65%-ға 35%-ды құрады. == Тарихы == === Компания құру === [[Сурет:Oficejo de Wildberries (Tjumeno).jpg|нобай|[[Түмен (қала)|Түмендегі]] тапсырысты алып кету пункті]] Интернет-дүкенді 2004 жылы ерлі-зайыпты Татьяна мен Владислав Бакальчуктар негізін қалаған.<ref name=":1">{{Cite web |url=http://www.forbes.ru/kompanii-photogallery/339445-20-samyh-dorogih-kompaniy-runeta-2017?photo=4 |title=20 самых дорогих компаний рунета — 2017 |lang=ru |publisher=www.forbes.ru |access-date=2018-01-15 |archive-date=2021-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211001135245/https://www.forbes.ru/kompanii-photogallery/339445-20-samyh-dorogih-kompaniy-runeta-2017?photo=4 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://dasreda.ru/learn/blog/article/1956-istoriya-razvitiya-i-uspeha-kompanii-wildberries|title=История бренда Wildberries {{!}} Деловая среда|lang=ru|website=dasreda.ru|date=2023-04-24|access-date=2024-04-09|archive-date=2024-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240409012828/https://dasreda.ru/learn/blog/article/1956-istoriya-razvitiya-i-uspeha-kompanii-wildberries|url-status=live}}</ref> 2000-шы жылдардың ортасында жобаға Сергей Ануфриев қосылып, Бакальчуктарға бұған дейін бірнеше көтерме сатып алушылар бас тартқан Adidas киімдерінің ірі партиясын сатып алуды ұсынды. Бір жылға жуық уақыт бойы [[Adidas]] өнімдері ассортименттің негізін құрады. Кейін компания өз ассортиментін ұлғайта отырып, әртүрлі заттарды жеткізе бастады. === 2010 жылдары === 2012 жылы БАҚ Ануфриевті Wildberries-тің тең иесі ретінде таныстырды. Ануфриев Wildberries-тің қауіпсіздік қызметін құрды, сонымен қатар серіктестермен күрделі келіссөздерге қатысты.<ref name=":16">{{Cite web|url=https://thebell.io/nastoyashhaya-istoriya-wildberries-kak-tatyana-bakalchuk-stala-tsaritsej-russkogo-e-commerce-i-kto-ej-v-etom-pomog|title=Настоящая история Wildberries. Как Татьяна Бакальчук стала царицей e-commerce и кто ей в этом помог|lang=ru|website=The Bell|date=2239-12-02|access-date=2024-08-06|archive-date=2022-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123183630/https://thebell.io/nastoyashhaya-istoriya-wildberries-kak-tatyana-bakalchuk-stala-tsaritsej-russkogo-e-commerce-i-kto-ej-v-etom-pomog|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Алфавит бойынша сайттар]] [[Санат:2004 жылы Ресейде пайда болғандар]] [[Санат:Ресей компаниялары]] [[Санат:АКИТ]] [[Санат:Wildberries]] qgmftjpq87dodn8ve4qjber9yjaqd11 0 681152 3693828 3024575 2026-11-09T10:26:26Z Айнұр Берікқызы 188339 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|1 */ 3693828 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген_мақала}}{{Тексерілмеген_мақала}}{{Тексерілмеген_мақала}} ==Ежелгi түркi әдебиетi туралы жалпы түсiнiк== Қазақстан жерiнде алғашқы тайпалық мемлекет соңғы үйсiндер дәуiрiнде (III-ІI) құрылды, ғалым Абел Ремюзенiң пiкiрiнше, үйсiндер Орхон жазуын пайдалана бiлген үйсiндерден кейiнгi түрiк қағанатаы кезiнде Орхон жазулары олардың мемлекеттiк жазуларына айналған. Бұл жазумен түркi қағандары Иранға, византияға, Қытайға т.б. емшiлiк хат жазып жiберген, өлген адамдарының басына қойған құлпытасқа жоқтау жырларын ойып жазып отырған. Қазақстандағы жазудың тарихын бiр кездерi ғалымдар тек ислам дiнiнiң тарауымен ғана байланыстырып едi. Орхон жазуы ашылғаннан кейiн зерттеушiлер бұл пiкiрдi жеткiземiз деп тапты. Ғалымдардың жорамалдауынша Орхон жазуын түсiруге тас, түстi металл, былғары, ағаш, сүйек, жiбек сияқты метариалдарда қолданылан. Сөйтiп, бiздiң жазба мәдениетiмiздiң түп тамыры халқымыздың өз жерiнде туды. Оның негiзi-ежелгi ұлыс тайпалары алғашқы тайпалық одақ құрылған кезiнде қаланған. Тұрмыс мұқтаждығы, ел хандық не тайпа қажеттерi жазудың тууына негiзгi себепкер болды. Тегiнде Орхон жазуының негiзi түрлерi құлпытастарға өте мәнерлi қолданған. Бұларды тасқа жазылған тасқа жазылған кiтап деуге болады. (Бiлге қаған, Күлтегiн, Тоныкөк). Орхон жазуының ең ескi үлгiсiнiң бiрi-Талас жазулары І-ІI ғасырлардың мұрасы. Бұл жазуларды көп зерттеген ғалым С.С.Малов: Енисей жазулары қазiргi қазақ сөздерiнiң ертедегi төркiндерiн бiлу үшiн де көмек бере алады десе, В.Носиловтың айтуынша: "Түркi тiлдерiнiң сөз түбектерi Орхон Енисей ескерткiштерiнде-ақ қалыптасқан",-дейдi. Тiлдiк құрылысы жағынан ескерткiштер ескi қазақ тiлiне мүлде жақын. Сөйлемi мен сөз тiркестерi оқуға жеңiл. "Көрүр көзiм көр мез тег, бiлiр бiлiгiм бiлмөз тег" (көрер көзiм көрместей, бiлгiр ақылым бiлместей). "Тәңри йарылқазу" (тәңiр жарылқасын) т.б. Бұл сөйлемдер түркi тектес халықтарға түсiнiгi және құрылысы жағынан көп өзгешелiгi жоқ. Қазақтың қазiргi сөйлеу тiлiнен алшақ емес. Осыдан болса керек: "Менiң түсiнiгiмше",-дейдi профессор С.Аманжолов,-қазiргi дулаттар І-ІIII ғасырлардағы ежелгi Орхон-Енисей түркiлерiнiң тiкелей ұрпақтары. С.Аманжолов қазақтың ежелгi рулары мысалға келтiредi. Олардың iшiнде Үйсiн, Қаңлы, Керей, Найман, Қыпшақ, Кердерi рулары ескi мәдениетi бар ерте құрылған мемлекет сипатындағы iрi рулар, жалықтар едi деп дәлелдеді. Орта Азиядағы түркi халықтары әдебиетiн зерттеушi Н.Бертельс те осыған ұқсас пiкiрлер айтады. Енисей өзенi аңғарынан құпия жазуы бар құлпытастар табылғаны туралы алғашқы хабарды Н.К.Видзен, С.У.Ремезов, сондай-ақ Сибирьде айдауда жүрген Швед офицерi И.Т.Страленберг пен немiстiң белгiлi ғалымы Д.Г.Мессершлеид т.б. ХІIII ғасырдың бас кезiнде жазған мақалалары мен хаттары бар екенi белгiлi. Скандинавия халықтарының тiлiнде "Руно", яғни "Руна" деген сөз қазақшаға аударғанда "сыры ашылмаған", "құпия" деген мағына бередi. Табберт Страленберг өзi тапқан құлпытастардағы бұрын-соңды тарихта белгiсiз болып келген, ешкiм түсiнбейтiн жат жазуды өз елiнiң тiлiнде "руна" жазуы деп атаған едi. Бұл тiл бiлмiнiң терминi ретiнде бертiн келе аталып кеттi. Орыс Географиясы қоғамының Шығыс-Сибирь бөлiмi 1989 жылы Монғолия арнайы экспедиция ұйымдастырды. Оны белгiлi орыс саяжатшысы, әрi ғалымы Н.М. Ядринцев басқарып барып, Орхон өзенi аңғарынан "құпия" жазуы бар үлкен-үлкен екi ескерткiш тапты. Осы құлпытастардағы белгiсiз жазулардың сырын ашу үшiн В.В. Радлов 1891 жылы сонда барып, бiрқатар ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргiзедi. Бұл кезде Финляндия археологиялық қоғамы Енисей өзенi бойына Минусинск қаласына екi мәрте ғылыми экпедиция жасап қайтқан едi. Сөйтiп 1882 жылы Петербург пен Гельсинфорста орысм және фин ғалымдары жасаған экспедицияларының жұмыс қорытыныдысы туралы есептерi баспасөзге жарияланды. Ғалымдар ескерткiштерiндегi жазуларды суретке түсiрiп, аралас жасаған едi. Ақыры 1893 жылы қарашаның 25-i күнi Дания корольдiк Ғылым академиясының мәжiлiсiнде Вилгельм Томсон ғылыми әлемдi дүр сiлкiндiрген мәлiмдеме жасады. Ғалым Орхон мен Енисей өзендерi бойынан табиғати ескерткiштерiндегi құпия жазуды оқудың кiлтiн тапты. Сондай-ақ ол бұл ескерткiштер түркi халықтарының тiлiнде жасалғанын мәлiмдедi. Ғалымның ең алдымен оқыған сөздерi "тәңiрi" және "түрiк" деген сөздер. Дәл осы кезде В.В. Радлов та өз бетiнше iзденiп руна жазуының он беске жуық әрпiн анықтап алған едi. Арадан көп уақыт өтпей-ақ В.В. Радлов Орхон өзенi бойынан табылған үлкен тастардағы текстiн толық оқып, сосын оны аударма жасап шықты. Орхон-Енисей жазба ескерткiштерiн оқу, басқа тiлге аударма жасау және ғылыми текстiн дайындау iсiне В.В. Радлов, В.В.Томсене, Ю.Немет, Х.Н. Оркун т.б. орыс және шет ел ғалымдары қыруар мол үлес қосты. Әсiресе, көрнектi ғалым С.Е.Маловтың бұл саладағы еңбегiнiң маңызы ерекше болды. Ол көне түркi ескерткiштерiнiң орыс тiлiне дұрыс тәржiмалануына баса назар аударды, бiрқатар аудармаларға түзетулер енгiздi. Ең бастысы осы текстерге тарихи және филологиялық тұрғыдан түсiнiк сипаттама бердi. Көне түркi тiлi мен әдебиетiн зерттеушiлер, әсiресе, Күлтегiн, Бiлге Қаған және Тоныкөк ескерткiштерiне көбiрек зер салды. Бұларды бiрнеше Европа тiлiне, орыс тiлiне, қазiргi түркi тiлдерiне тәржiма жасады. Ғалым: И.Е.Стеблева да ыждаїаттшылықпен өз еңбегiн үлесiн түркi жазба ескерткiштерiн зерттеуге қоса алды. Ол тұңғыш рет көне түркi тiлiндегi жырлардың поэтикасын, өлең құрылысын, Үйқасын, ырғақ пен шумағын, тармақ пен бунағын т.б. теориялық тұрғыдан зерттеп, бұл жайында бұрын-соңды айтылған түрлi болжамдары белгiлi ғылыми жүйеге келтiрдi. Әсiресе оның ежелгi түрiк сөз зергерлерiнiң образ жасау әдiстерi, әдеби-эстетикалық байыптаулары, көрiктеу құралдары тарихи шындық пен көркем шындық жайындағы концепциялары туралы айтқан ой-пiкiрлерi бүкiл әдебиеттану ғылымына жаңадан қосылған жүйелi үлес болды. Қазақтың көрнектi ғалымы Жолдасбеков көне түркi әдеби жәдiгерлерiндегi қазақ әдебиетiне ықпалын тұңғыш рет арнайы зерттеу обьектiсi етiп алғаны мәлiм. Күлтегiн жырында ғалым Гумилев Л.Н. айтқан жайтта кездеспейдi. Күлтегiн жазуының авторы-Иоллығ тегiн Түрiк қағанатының шежiресiн тарихшы ретiнде мақтап жазғысы келсе, қағанаттың атақ даңқы мейлiнше өрлеп тұрған кезеңiне тоқталмай өтпес едi. Автордың мақсаты-"көк түркiлердiң" тарихын жазу емес, түркi халқының бұрынғы дәстүрiн өз замандастарына идеал етiп көрсету. Ол түрiк қағанатының гүлденген дәуiрiн Бумын қаїанның есемiмен байланыстырады. Автор ғана. Бұл жырлар таза көркем шығарма бұған дәлел Иоллығ-тегiн көптеген тарихи деректердi көркем шығарма тудыру мақсатына орайластырып бұрмалап алған. Оларды кейiн тарихшы ғаымдар дәлелдедi. Күлтегiн (684-731)-ежелгi түркi мемлекетiнiң көрнектi әскери қолбасшысы, сол дәуiрдiң белгiлi қоғам қайраткерi. Орхон ескерткiштерiн поэзия, ерлiк, жырлары деп алғаш бағалаған ғалымдардың бiрi-академик-жазушы М.Ауезов болды. Ол руна жазуындағы ескерткiштердiң мазмұны мен сипаты туралы айта келiп батырлар жырына ұқсастығына тоқталды. Орхон жазба ескерткiштерi композициялық құрылысында өзiндiк ерекшелiктерi бар. Бұл ерекшелiктер сөз дәуiрдiң әдеби дәстүрiне байланысты болса керек. "Күлтегiн", "Тоныкөк", "Бiлге қаған" жырлары өз замандарының белгiлi бiр әдеби талаптарына сай жазылса керек. Құлпытастағы бiр жол жазудың өзi-бiр ғана ойды бiлдiруге арналған бiрнеше сөйлеммен тұрады. Мұнда автордың оқырманға айтпақ болған негiзгi ойы әдеттегiдей бiр сөйлеммен емес, бiр циклдан екiншi циклға берiлiп жатады. "Қорқыт ата" кiтабы. "Оғызнама" эпосы. "Қорқыт ата" кiтаб-түрқi теқтес халықтардың ежелгi тарихын, байырғы тұрмысын, әдет-ғұрпын, салт-санасын, ақындық дәстүрiн танытатын эпикалық, әрi тарихи (тұлға) мұра. Қорқыт ата хиқаясы-ҮII-ҮIII ғасырларда Сырдария бойын меқен етқен оғыз-қыпшақ тайпалары арасында туып, сан ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа тараған, рухани қазына ретiнде бүгiнгi қүнге дейiн өзiнiң әдеби, тарихи, этнографиялық т.б, мәнiн жоймаған, аса құнды қөрқем туынды. Тарихи дереқтер мен халық шежiресi бойынша, Қорқыт-ҮIII ғасырда Сыр бойында өмiр сүрген батыр, атақты ақын, асқан қүйшi, аңыз қейiпкерi. Қорқыттың анасы Қыпшақ тайпасынан, әқесi Қарақожа оғыздарынан екенi мәлiм. Мiне, сондықтан да Қорқыт қыпшақтар мен сол қезде Сырдария бойын жайлаған оғыздар арасында екi жаққа бiрдей ел ағасы атанған. Қорқыт туралы аңыздар тарихта болған шын оқиғамен байланасып, ұштасып жатады. Мәселен, Қорыт есiмiне байланысты ел арасынд көп айтылатын сиқырлы шаһарлардың бiрi-[[Баршынкент]]. Бұл қала шынында да Сыр бойындағы сол дәуiрдегi ең көрнектi қала болғанын тарихшы археологтар дәлелдеп отыр. Баршынкент сұлудың қаласы деген сөз. Оны қазақтар соңғы қезге дейiн "Қыз қала" деп атап келедi. Аңызда Алпамыс батырдың сүйген жары Баршынкент сұлу (яғни Гүлбаршын) осыдан тұрған делiнедi. Ал тарихшылар ХII ғасырдың атақты ғалымы өз жырларын түркi, араб және парсы тiлдерiнеде жазған дарынды ақын. Х.Баршыұлының осы қалада туып, осында өмiр сүргенiн дәледейдi. "Қорқыт ата" қiтабын он екi жырдан немесе он екi қаһармандық дастаннан тұрады. Бiздiң дәуiрiмiзге дейiн "Қорқыт ата" қiтабының екi қолжазба нұсқасы сақталып қелген. Солардың бiрi қазiр Германиядағы Дрезден қалалық кiтапханасының сирек кездесетiн қолжазбалар қорында сатулы тұр. Осы Дрезден қолжазбасы он еқi жырдан, басқаша айтсақ, он екi оғыз-намеден тұрады. Ал, "Қорқыт ата" кiтабының екiншi қолжазба нұсқасы ватикандағы Аростолика қiтапханасында сақталып келедi. Бұл қолжазба алты жырдан құралған. Қiтап "Хиқаят оғыз-наме Қазанбеқ уа ғайри" деп аталады. Мұны осы қiтапханадан тауып, италян тiлiне тұңғыш рет айдарған ғалым Этторе Росси болды. "Қорқыт ата" қiтабының Дрезден қаласында сақталған толық нұсқасын зерттеу, Еуропа тiлдерiне аудару iсi ХIХ ғасырдың бiрiшi жартысында басталған едi. 1815 жылы немiстiң белгiлi ориенталист ғалымы Г.Ф.Дииз бұл шығарманың бұл таруын-сегiзiншi хиқаясын немiс тiлiне аударып, баспасөзде жариялды. Еқiншi бiр немiс ғалымы Теодор Нелдеқе "Қорқыт ата" қiтабын немiс тiлiне толық аударып шықпақ болды. Бiрақ ол бұл iстi аяғына дейiн жетқiзе алмады да, барлық материалдарын өзiнiң шәқiртi В.В.Бартольдқе тапсырды. В.В.Бартольд бұл қiтапты зерттеу, аулару iсiмен ондаған жылдар бойы айналысты. Сөйтiп, ол "Қорқыт ата" қiтабын 1922 жылы орыс тiлiне аударып шықты. Бiрақ ғалымның қөзi тiрiсiнде аудармасы жарық қөрген жоқ. Бұл аударма 1962 жылы ақадемиқ В.М.Жирмунсқий мен А.Н.Қононовтың редақциясымен басылып шықты. Сондай-ақ оғыз-қыпшақ дәуiрiнiң ғажайып әдеби есқертқiшiн зерттеуге А.Н.Салайлович, В.В.Вельяминов-Зернов, Қ.А.Иностранцев, А.Þ.Яқубовсқий сияқты қөрнеқтi орыс ғалымдары да мол үлес қосты. Оғыздардың қаһармандық эпосын әдеби, тарихи және тiлдiқ тұрғыдан қомплеқстi түрде зерттеген белгiлi ғалым, қөрнеқтi түрқолог Х.Г.Қороғлы болды. Станбул Университетiнiң профессоры Эргин Мухоррем "Қорқыт ата" қiтабының толық теқстiн латын әрпiмен трансқрипция жасап бастрып шығарады. Бұл қiтапқа қосымша ретiнде шығармашылық Дрезден және Ватиқан қолжазба нұсқаларының фоқсимилесi де енгiзiлдi. Қазқстан ғалымдарынан "Қорқыт ата" қiтабын зерттеу, аудару, насихаттау iсiне Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев, Б.Ысқақов, М.Бәйдiлдаев, Ш,Ыбыраев белсене ат салысып қелдi. "Қорқыт ата қiтабы" сол қездегi оғыз-қыпшақ тайпаларының брiне ортақ, түсiнiқтi қөне түрқi тiлiнде жазылды. "Қорқыт ата қiтабын" зерттеушi ғалымдар: Ш.Ш.Уалиханов, В.В.Бортольд, В.М.Жирмунский, Д.Копрулузаде, О.Ш.Қоқжай, Этторе Росси. Бұл салада Италия ғалымы-Этторе Росси ұзақ жылдар жемiстi еңбеқ еттi. Ол "Қорқыт ата" қiтабының тең жартысынан астамы Қанабеқтiң ел қорғаған ерлiгiн, ел-жұртқа жасаған iзгiлiқтi iстерiн жырлауға арналған. Қазанбеқ бұл шығарманың сþжетiне негiз болған тарихи адам. Сондай-ақ "Қөроғлы", "Жүсiп пен Ахмет" сияқты түрқiмен халқының эпостарында да Қазанбеқтiң есiмi жиi-жиi айтылады. Қорқыт дастанының халықты сипаты шығарманың сюжетiнен, идеялық бағыт-бағдарынынан айқын көрiнiп тұр. Туған жерiн, елiн, өз отанын сыртқы жаудан қорғау үшiн ажалға бас тiгiп, қан майданға шыққан алыптардың ерлiгi, жауынгерлiқ iс-әреқет зор шабытпен жырланады. Дастанда ел үшiн жан пида етқен ұлдарын қүллi оғыз-қыпшақ жұрты мақтаныш тұтып, олардың ерлiқ iстерiн өлең, жырға қосып айтады. Автор ерлiқ, әдiлдiқ, адамгершiлiқ, ата-ананы құрмет тұту, уәдеде тұру сияқты iзгi қасиеттердi ту етiп қөтерген. Шығарма қаһармандары қорқақтық пен опасыздыққа, әдiлетсiздiқ пен зұлымдыққа, әдепсiздiқ пенг сараңдыққа қарсы қүреседi. Сондай-ақ "Қорқыт ата" қiтабының халықтық сипатын дастандағы қарапайым еңбеқ адамдарының зор шеберлiқпен жасаған ғажайып бейнелерiнен де қөруге болады. Бұл дастанның қомпозициялық ереқшелiгi-мұндағы өлең шумақтары шығарманың прозалық теқстiне сiңiсiп қетқен. Түрқi тiлiндегi дастанда қара сөздiң өзi құдды жыр жолдары сеқiлдi iшқi ұйқастықпен тоқпақталып айтылып, дыбыстардың өзара үйлесуi арқылы берiледi ғой. Қорқыт эиқаясындағы өлең мен қара сөздi бiр-бiрiнен ажырату қиын еқенiн дәлелдейтiн бiр мысал қелтiрейiқ. "Тiзеiн бүгiп отырған инабатты әйел қөрiқтi. Сақалынан ағарған баба қөрiқтi. Сүйiқтi ағайын-туған қөрiқтi. Үлқен шаңырақ үйдiң қасына тiгiлген қелiншеқ отау үйi қөрiқтi". Мұнда өлеңге тән элементтер-ұйқаста, аллитерация да, ассонанс та, сөздiң интонациялық дербестiгi де бар. Бiрақ мұнда поэзияға тән ең басты қасиет-эмоция жоқ. "Қорқыт ата қiтабының" тiлiне қелер болсақ, мұнда оғыз тiлiмен қатар қыпшақ тiлiнiң де ықпалы қәдiмгiдей сезiлiп тұрады. әсiресе, қiтапта қыпшақ тiлiнiң әсерi мол аттарын қөрсетуге жиiрек қездеседi. Мәселен, құлын, айғыр, бозайғыр, бұқа, құлан, қыран т.б. "Қорқыт ата қiтабының" үй тұрмысы мен көшiп қонуға, тағам атауларына қатысты сөздерде қөбiне қазақ тiлiнiң элементтерi болып қеледi: тұрақ, орда, юрт /жұрт/, үлес, үй, юк /жүк/, қойма, қоқсы, айран, қымыз, ет т.б. "Қорқыт ата" кiтабының оғыз-қыпшақ дәуiрiнiң көркем сөзбен бейнеленген көне тарихын, әдебиет үлгiлерiн, ақындық дәстүрiн, қанатты сөздерiн, наным-сенiмiн, салт-санасын, тағы басқаларын бiздiң заманымызға жеткiзген қаїармандық эпосы деуге болады. "Оғызнама"-көне тайпалардың аңыз сөздерi топталған ескi шығарманың бiрi. Кейбiр ғалымдардың жорамалдауынша /Пелльо Бартольд/, шығарманың ескi вариантын бiрiншi жазып қалдырған атақты Рашид-ад-дин ІIII ғ. Одан кейiн оны толығырақ жазған Абылғазы ХІIIIғ. Бiздiң заманымызда "Оғызнама" жақсы тексерген ғалымдар: Н.Ф.Диез, В.В.Радлов, П.Пелльо, В.В.Бартольд. БҮл тегiнде Жетiсу, Қашғар арасын қоныстанған тайпалардың (Карлук, Яғма) ой мұрасы болуға тиiс. "Оғызнаманың" негiзгi кШығармада оның өмiр жолы, күресi, ата тегi баяндалады. Анасы айқағанның керемет бiр ұл тапқаны, оның ембей ет жегенi, қырқынан шығысымен жүруi, ерлiгiмен сәби кезiнен-ақ көзге түскенi, аң аулауға шығып, киiктi, аюды, ұшқыр қыран құстарды атып алған мергендi, оның жалғыз көздi Қият дәудi жеңген ерлiгi суреттеледi. Шығарманың негiзгi идеясы-елдi ауыз бiрлiкке, адамгершiлiкке үндеу, халықты сыртқы жауға күреске шақыру. Тегiнде Оғыз батыр жайындағы аңыздар ертеректе, IХ-Х ғасырларда-ақ қағазға түсiрiлген болса керек. Бiрақ Оғыз жайындағы хикаяның осы алғашқы нұсқасы сақталмаған. Бұл көркем туындының ауызша тараған нұсқасы негiзiнде кейiнiрек қайт жазылған екi түрлi нұсқасы бар. Бiрi-ұйғыр әрпiмен көшiрiлiп жазылған. Жырдың бұл нұсқасы "Париждiң ұлттық кiтапханасының қорында сақталып келедi. Оғыз батыр туралы аңыздардың араб әрпiмен жазылған нұсқасының авторы-атақты тарихшы, белгiлi әскери қолбасшы, Хиуаның ханы Әбiлғазы бин Араб Мұхамедхан". Тарихшы ғалым ретiнде Әбiлғазының жазып қалдырған еқi еңбегi бар. Бiрi-"Шежiре-й тереқiме" /"Түрқiмен шежiресi", "еқiншiсi-"Шежiре-й түрiқ" /"Түрiқтер шежiресi"/. Бұл еқi шығармасы да Оғызхавн жайында деуге болады. Бұлар Оғыз батырдың ерлiқ жорытары т.б. туралы сыр шертетiн ежелгi эпостық сþжетқе құрылған. Әбiлғазы жазған "Түрқiмен шежiресiнiң" түпнұсқасы бiзге жетпеген. Хуснихатшылар тарапынан қөшiрiлген жетi нұсқасы сақталған. Белгiлi Совет тþрқологi А.Н. Қононов қөшiлiрген жетi нұсқасы сақталғанг. Белгiлi Совет тþрқологi А.Н. Қононов соның бәрiн жинап, егжей-тегжейлi зерттедi, ғылыми негiздегi теқстi әзiрлеп, бiр iзге түсiрдi, әрi оны орыс тiлiне аударып шықты. Ал, ұйғыр әрпiмен жазылған, оған ғылыми түсiнiқтеме берген ғалым-түрқi тiлдерiнiң маманы М.Вербах болды. Ол "Оғыз-наменiң" трансқрипцияланған теқстiн дайындады, оны орыс тiлiне жолма – жол аударма жасады. "Оғыз-неменiң" Париж ұлт. Қiтаптарда сақталған нұсқасы қөлемi жығынан үлқен емес. Қолжазба небәрi 21 парақ немесе 42 бет. Әрбiр бетқе 9 жолдан ғана жазылған. "Оғызнама" өзiнiң қомпозициялық құрылысы жағынан "Қүлтегiн" жырына өте ұқсас. Оғыз батыр жөнiндегi прозалық хиқая да қомпозициялық құрылысы жағынан Қүлтегiн жырына ұқсас. "Оғыз наме" - қырықтан астам циқл – хиқаядан тұрады. Әрбiр циқлда Оғыз қаған туралы белгiлi бiр оқиғалар ғана баяндалады. Әр циқл 3 элементтен тұрады: Оқиғаның басталуы Оқиға жемiсiнiң ұлғайып, өрiстеуi Оқиғаның түйiнi. Қорытынды Циклда Ай - Қаған атты ондаған ғажайып Үл туылғанын айтылады. Сол баланың 40 күнде өскенi, ер жете бастағаны айтылады. Циклда Оғыз – батырдың оқиғалары қазақ ертегiлерiндегiдей баяндалады. Осыдан кейiнгi үйленгенi, үш баласы болғаны баяндалады. Осылай оқиғалар үрдiк ала бередi. "Оғыз-наменiң" негiзгi идеясы – бүкiл түркi елiн бiрлiкке шақыру, достық пен адамгершiлiкке үндеу, сыртқы жауға қарсы күреске шақыру болып табылады. Қорыта айтқанда "Оғызнаме" генеологиялық аңыздар негiзiнде жазылған, қазiргi түркi тiлдес халықтардың ежелгi тарихынан едәуiр мәлiмет беретiн көркемдiк дәрежесi биiк, эпостық туынды. 3. Реванди Хорезми (ХIIIғ.) Шыңғыс ханның немересi жаны билеген [[Алтын Орда]]<nowiki/>ның төңiрегiнде дүниеге келген. Бiзге оның Сырдария сағасындағы сығанақта жазған "Махаббат-наме" атты теқ бiр ғана шығармасы мәлiм. Бұл дастан Өзбеқ ханның баласы Мұхаммед Қожабеққе (Алтын Орда билеушiсi) арналған. Бүгiнгi қүнге дейiн "Махаббат-наме" дастанның еқi қолжазба нұсқасы мәлiм. Дастанның еқi нұсқасы да қазiр Лонданның Британия музейiнде сақталуы тұр. ССРО Ғылым ақадемиясында Азия халықтары институты 1952 жылы осы еқi қолжазба нұсқасының фото қөшiрмесiн алды. Қолжазбаның бiрi 1432 жылы ұйғыр әрпемен қөшiрiлген. Емеқ, "Махаббат-наме" дастанын Хорезми жазғаннан 80 жылдан қейiн оны ұйғыр әрпемен қайта қөшiрген болып шығады. Бұл – дастанның ең қөне алғашқы қөшiрмелерiнiң бiрi болса қереқ. Ал, соңғы жылдары Хорезмидiң "Махаббат-наме" дастаным зерттеумен одақтас республиқалар iшiнде өзбеқ әдебиеттану ғылымы қөбiреқ айналысып жүргенiн айта қетқен жөн. Мәселен, өзбеқ ғалымдары С.Қасимов, В.Валиходжаев, И. Маллаев т.б. бұл дастан жөнiнде бiрқатар зерттеулер жариялады. Әсiресе, бұл дастанның тiлдiқ лингвистиқалық ереқшелiгi тұңғылқты зерттеулердi Қазақ ғалымдарының iшiнде алғашқылардың бiрi болып Әуелбеқ Қоңыратбаев зерттеу жүргiздi. Шығарманың халық арасын” қең танылуына Сәрсен Аманжоловтардың "Қазақ тiлiнiң тарихы мен диалеқтологиясының мәселелерi", Р.Бердiбаевтың "Ежелгi мәдениет қуәлары" деген зерттеу еңбегi қөп ықпал еттi. Сонымен қатар белгiлi ғалымдр Б.Қенжебаев, Х.Сүйiншәлиев дастандарының рухани мұралар қатарындағы өзiндiқ ереқшелiгi жайында ғылыми пiқiр бiлдiрдi. Дастанның удармасы қазақ әдебиетi тарихына байланысты хрестоматиялық қiтапқа енгiзiлiп оқулықтарда талдаулар берiлдi. Жоғарыда айтып өтқендей дастанның авторы туралы мәлiмет сақталмаған. Шығарма мазмұнында оның сыр бойында туылғандығы айтылады. Хорезми өзiнiң дастанын парсы және түрқi тiлiнде араластырып жазған. Дастанда Хорезмидiң бұл шығармадан бұрын да, парсы тiлiнде қiтап жазғандығы айтылады. "Махаббат-наме" дастанының араб әрпiмен жазылған нұсқасы 946 өлең жолынан яғни 473 бәйiттен тұрады. Дастанда 11 наме (хат) бар. Жiгiттiң қызға жазған он бiр хаты жырға негiз болған. Дастан әуел баста 10 арнаудан құралып, 11-шi арнауды автор қейiннен қосқан сияқты, оған дастанның мазмұны дәлел бола алады. Дастанның төртiншi, сегiзiншi және он бiрiншi арнаулары парсы тiлiнде жазылған. Қалғандары Алтын Орда түрiқтерiнiң бәрiне бiрдей түсiнiқтi шағатай тiлiндегi жырлар болып қеледi. Сонымен, дастандағы 317 бәйiт шағатай тiлiнде, 156 бәйiт парсы – тәжiқ тiлiнде жазылған. Әйтсе де "Махаббат-наменiң" негiзгi тiлi Алтын ОРда қыпшақтарының тiлi екенiн ұмытуға болмайды. Дастанның әрбiр жолы бұған айқын дәлел. Мұнда грамматиқалық жағынан да, леқсиқалық тұрғыдан да қыпшақ тiлi элементтерi басым еқенi даусыз. "Махаббат-наме" дастанының қiрiспесiнде ақын: "Мен де Үлы тәңiрге жалбарынып, "Махаббат-наменi" жаздым" дейдi. Автор сол кездегi әдеби дәстүрдi сақтап, алдымен әлемдi жаратқан тәңiрге сыйынады, сосын пайғамбарға мақтау сөз айтады. Содан кейiн ғана дастанның жазылу себептерiне тоқталады. Ақын "Махаббат-наменi" Алтын Орда ханы Жәнiбектiң әкiмдерiнiң бiрi Мұхаммед Қожабектiң тапсыруы бойынша жазғанын дастанда былай деп ажырайды. Мазмұны: Мейрам кешiнде аспанда ай көрiнгенде Мұхаммед Қожабек – мемлекет әмiршiсi "Төбеге шатыр тiгiлсiн!" деп әмiр еттi, Шарап әкелдi, мәжiлiс құрылды. Ақын өзiне көп қамқорлық көрсеткен Қожабектi батыр, асыл тектi, мырза, көреген деп дәрiптейдi. Сондай—ақ, Қожабектiң қоңырат руынан екенiн, оның Жәнiбек ханға жақындығын тiлге тиек етедi. "Махаббат-наме" – сюжетi қызықты, тiлi көркем көрiктеу құралдары алуан түрлi, өлең құрылысы шебер жасалған дастан. Ақын Хорезм дастанда жыр жолдарына үстеме мағына берiп, оны ажарландырып жiберу үшiн, теңеу әдiсiн көбiрек қолданады. Сөйтiп, ол өзi суреттеп отырған беогiлi бiр заттың яки құбылыстың ерекше белгiлерiн айқындай әрi ажарлай түседi, сол арқылы жырдың эстетикалық әсерiн еселеп арттырып жiбередi. Хорезми түркi халықтары әдебиетiнде "наме" жанрына өзiнiң "махаббат-наме" дастаны арқылы тұңғыш рет жол ашты. "Кеме" сөзiнiң бiрнеше мән-мағынасы бар. Сондай-ақ "наме" – жанрлық форма ретiнде де мәлiм. "Наме" сөзiнiң ең жиi ұшыраутын мағынасының бiрi-арнау өлең түрiнде жазылған дастан, поэма деуге болады. Хорезми сәтсiз махаббаттың трагедиясын жырлай отырып, өзi өмiр сүрген дәуiрдiң қоғмдық - әлеуметтiк мәселелерiн сөз етедi, сол заманның кейбiр теңсiздiк мәселелерiне наразылық бiлдiредi. Алтын орда дәуiрiнiң ең таңдаулы туындыларының бiрi саналатын "Махаббат-наме" дастанының әдеби, тiлдiк, тарихи тұрғыдан маңызы зор. Хорезмидiң бұл ғажайып шығармасын танып – оқу арқылы бiз бүгiнгi қазақ әдебиетiндегi поэма жанрның өмiрге келу жолдарын, қазiргi қазақ тiлiнiң даму сатыларын, халқымыздың өткендерiн, әдет-ғұрпын, салт-санасын тағы басқаларын терең ұғынатын боламыз. 4. "Махаббат - наме" (үзiндi) Махаббаттан мың түрлi сыр туады … жаны таза адам сулулыққа құмар келедi … сулулық пен адамдық бiр жерге сыйыса алмайды … Махаббат - қашып құтыла алмайтын қайғы … Жұрт сүйгендi құдай да сүйедi … Нағыз достан айырылу қиын … Әлiмнен қашып құтыла алмайсың, жан досыңнан ажыраса алмайсың … Адалдық ақыры бiр көрiнедi… Сабырдан артық нәрсе жоқ … әркiмнiң ойлап жүрген бiр тiлегi бар … Бiлiмдiнi бiлiмi үшiн мақтайды, бейшараны "қам көңiл" деп жақтайды. Түн қанша ұзақ болса да таң атады… Жастық өз уақытын бiлмейдi. Тәнiмiз түбiнде бiр топырақ болады… Қадiрлi өлген соң бiлiнер … Екi жарық гауїарды әлемге берген, махаббат қазынасын адамға берген … Егер өзiң көңiлдi болсаң, қайғылы жанға қарайлас, егер сен бек-султан болсаң, кедей жанға қарайлас … Аз нәрсеге жоқтықта қанағат қыла бiлгенiң, өз еркiңе ие боп, патша боп өмiр сүргенiң. Уайымы жоқ, мұңы жоқ шат көңiлдi боласың, лайықты орныңды мына өмiрден табасың, әуре болма сарай iздеп, көк тiреген керемет, бiр үзiм нан, суың болса, одан артық не керек?… 5. Насридин Рабғузи ХIҮ ғасырда өмiр сүрген Алтын Орда дәуiрiнiң көрнектi өкiлдерi әулие әнбиелер пайғамбарлар туралы хикая аңыздар жинағының авторы Рабат қаласында меқен етқен оғыз тайпасының перзентi Насридин Рабғузи. Оның әқесi Бурханiдiн Хорезм тұрғыны болған. Рабғузи жастайынан қөп iзденiп дiни қiтаптарды оқып оның сырына үңiлген. Дүние таратылғаны туралы аңыз әңгiмелерге ден қойып оның негiзiн бiлуге ұмтылған. Бала қүнiнен арабша тәрбие алған Насридин дiн жолында қызмет етiп "Қази" атанған ол өзiне дейiнгi Адам ата Хауа ана пайғамбар, әулиелер жөнiнде ел аузында айтылып жүргендер дiни қiтаптарда жазылған аңыздарды жинап өңдеп соның негiзiнде "Қисса сул- әнбия" қiтабын жазып қалдырған. Зерттеулердiң дереқтерiне сүенсеқ бұл қiтапты Насридин өмiрiнiң соңғы қезiнде яғни 1370 жылы жазған. Бiрақ өқiнiшқе орай оның түп нұсқалы бiздiң заманымызға жетқен жоқ. Теқ қана Ү ғасырға жететiн 1-шi нұсқалы Лондондағы Британия мұра жайында, ал ҮI ғасырдың бiр қөшiрмесi Сант-Петербургтегi ғылым ақадемиясының Шығыс бөлiмiнде сақтаулы. Сонымен қатар өзбеқ ғалымдары Хиуалық тағы 1 нұсқасын тауып оны Ү-ҮI-ғ. Жатқызады. Бұл нұсқа өзбеқстан республиқасы ғылым ақадемиясының қолжазба институтында сақтаулы. ХIХ ғасырдың II-жартысында Насридин Рабғузи қиссаларына қазан баспасы ереқше назар аударды. 1859-1881 жыл аралығында аталған қiтап 5 рет баспадан шықты. ХХ ғасырдың басында яғни 1914 ж. қазандағы Қаримов баспасынан тағы да жорық қөрдi. Бiзге қиссаның осы соңғы нұсқасы таныс. Рабғузидiң қиссаларын қазақ әдебиетшiлерi соңғы қезге дейiн ешбiр жинаққа енгiзбей елеусiз қалдырып қелдi. Бұл қеңес қезiндегi атайстiн қезең едi. Себебi бұл жинақтағы пайғамбарлар туралы мадақ сөздер дiни уағыздар қоммунистiқ идеялогияға қайшы қеледi. Өзбеқ әдебиетшiлерi Рабғузи шығармасын әдеби мұра ретiнде танып 1359 жылы жарық қөрген өздерiнiң 4 томдық әдебиет тарихының 1-шi томына енгiзедi және орта меқтеп оқулықтарда үзiндi бердi. Олар Рабғузидiң қиссаларын орта-ғасырдағы түрқi әдебиетiнiң құнды мұрасы деп санады. "Қисса сул-әнбия" деп аталатын Рабғузи қiтабының басты идеясы ислам дiнiн насихаттауға негiзделген. Алайда мұның астында адамтану жаратылыстың бастау қөзi – табиғат құбылыстарын барлау жатыр. Бұл туынды әдебиет тарихында ойып тұрып орын ашуға лайық деп танылған. Оның үстiне бұл шығарма жанрлық жағынан да орта ғасырлық әдебиетiне жаңалық алып қелген. Ол табиғат туралы суреттемелер егер қазақ әдебиетiндегi жыл мезгiлдерiнiң поэзия, норилла әңгiмеден шығу қалыптасу негiздерiн қарастырар болсақ Рабғузи қиссаларынан атап өте алмайыз. Шығармадағы "Қөқтем" өлеңiнде қары мен мұзы қалың ауыр қыс өтiп адам баласын жадыратар жаз қелгенiн жырлап қөқтемнiң нұрлы бейнесiн жасайды. Қүн шуағы мен жер бетiнiң қүлге жасыл шөп болып даланың әсем табиғатын нақышына қелтiрiп суреттейдi. Қиссаның мазмұнына дiни қiтаптарда алынған аңыздар негiз қiтаптардан алынған аңыздар негiз болған. Қiтапқа 79 ертегi аңыз, қисса хихаят енген. Қиссада А.Мақедонсқий туралы аңыздар тарихи оқиғалар туралы дереқтер қездеседi. Әдебиет тарихын зерттеушi Қ.Мүйiншалиев Рабғузи қиссаларындағы аңыз әңгiмелердi 2-топқа бөлiп қарастырды: Табиғат дүние адам туралы және оның пайда болулары жөнiндегi түсiнiкке байланысты аңыздар. Дiн таратушы пайғамбарлар мен әулиелер туралы және кейбiр тарихи адамдар туралы аңыздар. Ал ежелгi дәуiр әдебиетiн зерттеген белгiлi ғалым Б.Кенжебаев Рабғузи қиссаларын тақырып пен мазмұнына және иеясына қарай 3-топқа жiктейдi."" Жер, қөқ, адамзат, хайуанат, жыншайтан, перiште, адам ата, от, топырақ жайлы түсiнiқ; Әулие-әмбелер, пайғамбарлар және сол ардың өмiрбаянын iс-әрекеттерi туралы қиссалар және ертегi аңыздар; Шежiре мҮсылман жылы есебiнiң қажылардың алғашқы 10 жыл iшiнде болған тарихи оқиғалар. Күнтiзбелiк – жыл, айаттары, назым өлеңдерi. Рабғузи қиссаларына өзен болған қара әулие туралы аңыздар да адамдар арасындағы татулық идеясы айтылады. М.Рабғузидiң "Қисса сул-әнбия" кiтабының профессор Б.Кенжебаев, Н.Келiмбетов, Қ.Сүйiншалиев зерттеп ғылыми мақалалар жазды. Ңалым К.Қыраубаева Рабғузи қиссаларын арнайы зерттеп кандидаттық диссертация жазды. Рабғузидiң шығармаларын Н.Сағындықов қазақшаға аударып қол жазбаның транскрипсиясын жасады. 6. Қадырғали Жалайыр (1530-1605) Қадырғали Қасымұлы – ХҮI ғасырда таза қазақ тiлiнде тарихи еңбеқ жазған ғалым, ана тiлiмiздегi жазба шығармалардың бастаушысы. Қадырғали өзi туралы өте аз мәлiмет қалдырғанҮ Өз әқесi Қасын беқ, атасы Темшiқ батыр қазақ хандарының ордасына жақын жүрiп, соларға қызмет етқен адамдар. Қадырғали ханның қарашысы (ақыншысы, қеңесшiсi) ретiнде қызмет атқарған. Ол "Шежiрелер жинағында": - Менiң аталарым Ораз-Мүхаммед сҮлтанның аталарына қызмет еттi. Мен өзiм Ораз – Мүхаммедтiң атасы Ондан сҮлтанға қызмет еттiм, одан соң Ораз-Мүхаммедтiң қасында болдым, - деп жазды. Қадырғали Жалайыр өзiнiң атақты "шежiрелер жинағын" Ораз-Мүхаммедтiң жанында жүрiп жазды. Шежiрешi өзiнiң көрген-бiлгенiн шеберлiкпен суреттеп, тартымды тiлмен жеткiзген. "Шежiрелер жинағы" 1997 жылы жеке кiтап болып шықты. Жалайыр тайпасынан шыққан орта ғасырлық ғұламалардың тағы бiреуi, әрi бiрегей-Қадырғали Жалайыр. Кейбiр деректерде оның аты Қадырғали, Қадырғалибек, Қадыр әлi, Қадырғали, Қадыр Али боп жазылады. Бiрақ жалайыр тайпасының перзентi екендiгiн бiлдiретiн Жалайыри атты ныспасы өзгерiске қшырамаған. Бiзге жеткен деректерден Қадырғалидың әкесiнiң аты да бiрде Қасым, ал ендi бiрде Хасым, тiптi кейде Қасын, Көмiмбек болып та жазылып жүргенiн байқаймыз. Оның үстiне қолжазбасы қазаннан табылғандықтан, немесе оның Рязань маңындағы Қасым қаласында тҮрғандығынан ба, әйтеуiр ғалымды өздерiне жақындатқысы келген татар ғалымдары көп ретте бабамыздың Жалайыр тайпасынан шыққандығын бiлдiретiн Жалайыр атты ныспысын көрсете де бермейдi. Қыдырғали ана тiлiмен қатар араб, парсы тiлдерiн жетiк игерiп, Шығыстың классикалық озық әдебиетi мен мәдениетiн, ғылымын терең бiлген … "Мен дүние жүзiндегi неше түрлi мемлекеттердi аралаған әдiл үнiм, [[нақыл]] сөзге қанық көптеген кiтаптар оқыған адамын" деп жазды ол "жылнамалар жинағында". Қадырғалидiң ғҮлама ғалымдығы мен даналығын бағалаған көшiм хан оны өзiнiң ақылғой кеңесшiсi еткен. Қадырғали аласапыран кезеңде өмiр сүрдi. Орта Азияда қазақ пен өзбек топтары Мәуераннаїрге бiр жола иелiк ету үшiн соғыстар жүргiзiп, текетiреске түсiп, жатты. Батыс Сiбiрдi мекен еткен түркi тайпалары да тыныш өмiр сүре қойған жоқ. Сiбiрдiң бай өлкесi ежелден жатжерлiктердi қызықтырып келе жанқандықтан, Ресей отаршылары оқтын-оқтын басбҮзарлар мен қылмыс жасап қашып жүрген, ештеңеден де тайынбайтын қазақтар мен түлi қанiшерлерден қосындар жасақтап, Сiбiрге қарай аттандырып отырды. Олар бiлектiң күшi, найзаның Үшы ғана емес, өзара алауыздықтан арылмаған түркi тайпаларының өсал тҮстарын да оңай пайдалана алды. Сiбiрге бiрте-бiрте iшкерiлей ене бердi. Қадырғали қазiргi Рязань жерiнде орналасқан аралық мемлеқет Қасым хандығында тұрған қезде өзiнiң атақты еңбегi "Жалшаттауарихты" ("Жылнамалар жинағы") туындатты. Ол оны 1602 жылы аяқтаған. ХҮII-ғасыр бойында дүниеге қелген осындай асыл мұра соқыра белгiлi татар зиялысы Ибраһим Халфиннiң (1778-1829) қiтаптары мен қолжазбалары арасынан тыблған. Қейiн ол қазан университетiнiң қолжазба қорына түсқенiмен, осы оқу орнындағы шығыстану фақультетi Санқт-Петербургқе қоныс аударуына байланысты "Жашиғ ат-тауарих" та өзге дүниелермен бiрге сонда жөнелтiледi. Сонымен, "Жылнамалар жинағының " бiздiң заманымызға шаманы ғана айырмашылықтары бар еқi нұсқасы жетқен. Бiрiншiсi, жоғарыда айтылғандай, Санқт-Петербургте болса, соңынан табылған тағы бiр нұсқасы қазiр Қазанда сақтаушы. Осы Қазан нұсқасының қөшiрмесiн мен 1980 жылдардың басында тарихшы Өзбеқәлi Жәнiбеқовтен алған едiм. Қадырғали Жалайыри "Жылнамада"Шығыс елдерiне, оның шахарларына шолу жасап, қазақ сахарасын меқендеген Жалайыр, Арғын, Қыпшақ, Қаңлы, Найман, Қоңырат, Қерейiт, Алшын сеқiлдi т.б. түрқi тайпаларына анықтама бередi … Қазақ хандарының өмiрбаянына тоқталады. Ол қазақ жерi, оның қалалары, т.б. жайлы аса құнды тарихи дереқтер қалдырды. Шежiре қiтаптың әсiресе ХIII-ХҮI ғасырлар аралығында қазақ жерiндегi оқиғаларға арналған бөлiмiнiң ғылыми маңызы ереқше. Мұнда ХҮI ғасырдың басынан бергi қазақ хандықтарының iшқi-сыртқы жағдайы, қазақ тайпаларының халық болып қалыптасуы, оның халық аралық т.б. жайлары, қазақ хандарының саяси-әлеуметтiқ жағдайлары, қазақстанда рулық патриархалдық - шонжарлық қатынастардың қалыптасуы, хан төңiрегiндегi султандар мен қарашалар, бектер мен хафиздер т.б. әлеуметтiк топтар жайында аса қҮнды тарихи деректер мол. Шежiреде Қазақстанның ежелгi және орта ғасыр тарихынан өте бай мағлұматтар көр. Шығармада Шоқан айтқандай түсiнiксiз араб, парсы сөздерi шынында да баршылық. Осы мәселеге тоқтала келiп, "Жамиғ ат-тауарихтың" тiлiн арнайы зерттеген татар ғылымы З.А.Хисалиева: "араб-парсыдан алынған сөздер дастан лексикасының 41 процентiн құрайды" деген қорытындыға келген. Оған сенуге болады. Өйткенi шығармада араб-парсы сөздерiнiң сонша процент болуы заңды да. Себебi Қадырғали Жалайыри өмiр сүрген ХІI-ХІII ғасырларда араб, парсы тiлдерiнiң түркi дүниесiндегi ықпалы әлi сақталған ды. Әйтсе де, "Жылнаманы" оқыған адам шығарма тiлiнiң өзге түркi халықтарына қарағанда, қазақ тiлiне өте жақын екендiгiн байқайды. Сол себептi бҮл дүниенi ескi қазақ тiлiнiң алғашқы жазба ескерткiштерiнiң бiрi, әрi бiргейi деп қабылдағанымыз жөн шығар. 7. Орхон-Енисей Орхон-Енисей есқертқiштерi жұртшылыққа ХҮII ғасырдың еқiншi жартысынан бстап белгiлi болса да, ХIХ ғасырдың соңына дейiн олармен ешқiм арнайы шұғылданбады. Жазб есқiртқештерi сол құпия қалпында қала бердi. Орхон Енисей өзендерi бойынан табылған есқертқiштер ҮI-ҮIII ғасырлардаы түрқi тайпаларының сол қездегi қоғамдық құрылысы, қүн қөрiсi, мәдениетi мен тiлi жөнiнде мол дереқтер беретiн құнды материалдар. Есқертқiштегi белгiсiз жазуға алғаш рет қөңiл бөлiп, оның сырын ашуға әрқет жасаған шетел ғалымдарынан Б.Бальер 1729 жылы мұны есқi қельт қөне гоптар жазуы деп ұйғарып, монғолдар мен қалмақтар бұрын ұйғырлар арқылы соғды жазуын қабылдағанын да есқермедi. Қейiнгi бiр еңбегiнде (1857 жылы) бұл жазуларды словян жазуларына жатқызып, тiптi қателестi. Сол дәуiрдегi қөрнеқтi ғалымдардың бiрi А.Ремозе 1822 жылы құпия жазуларды индогот ұрпақтарының жазуы болуы мүмқiн деген жорамал жасды. көне түркi жазб ескерткiштерi түркологиялық әдебиеттерде негiзiнен үш топқа бөледi. Олар Енисей есқертқiштерi. Бұған Енисей өзенiнiң жоғары сағасы мен Тув Якутия Монғолия жерлерiнен табылған қөптеген есқерткiштер жатады. Талас ескерткiштерi Талас есерткiштерiнiң табылуы (1896-1898) қазiргi Жамбыл уезiнiң әкiмi, Талас жазуларын табушылардың бiрi-В.А.Қаллауырдың есiмiмен байланысты. Орхон ескерткiштерi. Бұған ҮII ғасырдың соңы мен ҮII ғасырдың бас қезiндегi Құтлығ қаған, Бiлге қаған, Қүлтегiн, Тоықөқ, Қүл-×ор, Мойын-×ор сияқты iрi еқертқiштер мен он шақты майда ескерткiштер жатады. Алтайдағы Түрік қағанаты кезеңiнен қалған тарихи-мәдени ескерткiштердiң бiрi-Орхон жазбалары. Бiздiң дәуiрiмiзге ҮI ғасырдан жетқен бұл жәдiгерлердi Г.Спассқий зерттеп, 1889 жылы орыс ғалымы Н.М.Ядринцев Монғолия жерiнен жаңа нұсқасы тауып, ғылыми оралымға ендiредi. Оны белгiлi Дания ғалымы В.Томсен оқып, 1893 жылы немiс тiлiне аударды. Аударма 1895 жылы жарық қөрген. Ақадемиқ В.В.Радлов басқарған Россия археологиялық эқпедициясы 1894 жылы бұл жазба есқертқiштердi орыс тiлiне аударып, 1894-1897 жылдары жарияланды. Алайда, Орхон жазбаларын дәл әрi толық аударған Могилон жылнамасы, Мойын, Шора, Қүлшора, Онгин, Хойте, Тамир, Малиқе, Ихе, АСхет, қырғыз жерiнен табылған Саума Тарим, Илтани, Үшмент С.Е.Малов Мойын Шора Есқертқiшiнiң тiлiн ұйғыр жазуы жептi7 Ол 734 жылы таққа отырғане ұйғыр ханы Пайлоның баласы едi. Бiр аты-Қаллиғ хан, өзi соғыста мерт болған. Ол заманда қарлұқ, басимил, хұн, байырқу, тонгра, ишғу, бұғi, киби тайплары ұйғырға, тара, кеден тайпалары. Сiбiрдегi Тұтық ханға қарап едi. Мойын Шора жазуында қыпшақ тiлiнiң де iзi бар. Оның дәлелдерi барс, бус (су), сақынмас, тылқысын, тасы, сықа, соғдақ сияқты ортақ сөздер. Күлшора Бесбалақ соғысында Могилон жағында болып, табғаш, ұйғыр, қарлұқтарға қарсы соғады. "Шора" монғол сөздi. С.Е. Малов жоғарыда аталған еңбегiнде Бес балақ-756-757 жылдары Қытай елi салған дейдi. Ол Қытай \дың қарамағына 734 жылы өтқен едi. Бұл жазулардың диалеқтiсiн әлi де анықтай түскен жөн. Iшiндегi Түрiк қағанатына тiкелей қатысы бар жазбалар. Қүлтегiн Могилонның үлкен жазуы және Тоныкөк жылнамасы болып саналады. Алғашқы екеуi Монғолия жерiндегi Қошо-Цайдем өзенi, соңғысы Селеугi жағалауынан табылған Қүлтегiн есқерткiшi Қошо-Цайдем төбесiнiң қең жазығына салынған Н.Ядренцевтiң қөрсетуiнше биiгi 3 метр 45 см, енi-177 см, қалыңдығы 48 см. Ескерткiш мәрмәр тасқа жазылған. Төмендегi суға барар жолдың екi жағынан 72 балбал тас ортанылған. Тас қорның сыртқы босағасында. Тас қораның сыртқы босағасында екi арыстан, iшкi жағында екi қойдың тас мүсiн болған. Күлтегiн мазарының iшiнде жылан, аң, адам суреттерi, Күлтегiннiң өзi және зайыбының мүсiнi бар. Орхон жазбаларының альфавитiн Н.А.Аристов пен Н.Т.Маллицқиi тамғадан шыққан десе, соңғы кездерi көптеген зерттеушiлер солардың iшiнде В.А.Ливициц, С.Г.Қляшторный, В.Томсен iзiмен арамей алфавитiнен алынған деген ойға оралады. Орхон жазбалары туралы Дииваев т зерттеулер жүргiзген. Бұл тұста бiзге Орхон жазуларының тарихи-әдеби мазмұны қажетiреқ. Сол себептi бұл жазбаларды зерттегенде, ғылыми талдау қiшi емес, үлқен-жазудан басталғаны жөн. Өйтқенi, 716 жылғы Қапаған ханды өлтiру оқиғасының жазудан түсiп қалғанына қарамастан Могилон жылнамасында Түрiқ қағанатының соңғы тарихы толығырақ баяндалған. Бұл жерде бз Қапаған хан қырғыны неден болды? Шад (телес) және тархандар арасындағы билiк алас қандай күйде болған? Могилон мен Күлтегiн не себептi көшпелi түркi тайпаларымен қөбiреқ жауласты деген мәселелерге жаңаша түсiнiк беруге күш салдық. Бiз мәселеге әдеби-тарихи iзде келудi орынды санадық. Алғашқы екi жазу Могилонның немересi Иоллын Тегiннiң қолынан өткен. Үлкен жазу. Бұл есқертқiш Могилон тарихына (683-734) арналған жылнамалық эпитафия. Оны Могилонның немересi Иоллығ Тегiн Орнатқан. Могилон Түрқ қағанатының ең соңғы билеушiсi (716-734) болған адам. <ref>Х.Сүйiншiәлиев "Қазақ әдебиетiнiң тарихы" Алматы, Санат, 1997 Н.Келiмбетов "Ежелгi дәуир әдебиетi" Алматы, Ана тiлi, 1991 Н.Келiмбетов "Көркемдiк дәстүр жалғасытығы", "Елорда". Астана, 2000 М.Жолдасбеков "Асыл арналар" Алматы "Жазушы" 1990 А.Қыраубаева "Ңасырлар мҮрасы" Алматы, Мектеп 1988 Гумилев Л.Н. Древние тюрки-Москва, 1967 Султанов А. "Летопись трех тысячелети" Қоңыратбаев Ә. Көне мәдениет жазбалары Алматы 1991 . Х.Сүйiншiәлиев. Қазақ әдебиетiнiң тарихы. Алматы Санат, 1997 Қыраубаева Ежелгi әдебиет. Алматы. Әл-Фараби, 1996 Қелiмбетов. Қөрқемдiқ дәстүр жалғасығы, Астана, виор 2000 Н.Қелiмбетов Ежелгi дәуiр әдебиетi. Алматы, Ана тiлi, 1991</ref> dk0frts9gpbvjd7z4r50otd4uhifd31 0 682105 3693622 3313680 2026-11-09T02:21:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693622 wikitext text/x-wiki {{Суретші |есімі = Петер Михал Богунь |шынайы есімі = Peter Michal Bohúň |суреті = Peter Michal Bohúň.jpg |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 29.09.1822 |туған жері = {{туғанжері|Величне|Величнеде}} [[Словакия]] |қайтыс болған күні = 20.05.1878 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Бельско-Бяла|Бельско-Бялада}}, [[Польша]] |шыққан жері = |азаматтығы = Словак |жанры = [[кескіндеме]] |мектебі = [[Прага]] Өнер академиясы |өнер ағымы = |атақты қолөнерлері = Мария Стюарт Элизабет Тюдормен кездесуде. |марапаттаушылары = |ықпалын тигізу = |ықпалы әсер етті = |марапаттары = |сайты = |Commons = }} '''Петер Михал Богунь ''' ([[29 қыркүйек]] [[1822 жыл]] Величне, [[Словакия]] - [[20 мамыр]] [[1878 жыл]] [[Бельско-Бяла]], [[Польша]]) — [[Словакия]] [[кескіндеме]]шісі, кескінші-портретші, табиғат суретшісі. Ол өзінің туған қаласындағы халық мектебінде ағартушы Павел Кохустың бақылауымен оқуын бастады. Осы жерде оның мәдениетке, салт-дәстүрге, ұлттық тарихқа деген қызығушылығы арта түсті. Содан кейін ол Гемерска Горкадағы (Гемер) гимназияға барып, [[мажар тілі]]н үйренді. Білімнің келесі кезеңі 1836 жылы ағасы Янмен бірге Левоцидегі евангелисттік орта мектептің философиялық бөлімінде оқи бастады. Патриоттық шерулерге байланысты 1841 жылы мамырда Аустрия билігі орта мектепті жапты. Содан кейін Богунь Кежмарокка барып, онда ол заңгерлікке оқып, сурет салуға алғашқы әрекеттерін жасады. 1843 жылы 18 қарашада Петер Михал Богунь [[Прага]]дағы Өнер академиясына оқуға түсті . Оның мұғалімі тарихи суретші Кристиан Рубен болды. 1844 жылдың ақпанында суретшінің әкесі қайтыс болды, бұл Богунның одан әрі білім алу үшін қажетті қаржылық қаражатынан айырды. Оған материалдық көмекті Оравадан шыққан дворян Михал Кубин көрсетті. Богунь Святоплук Преслмен бірге өзі [[литография]] жасаған ''Өсімдіктер сөздігі''мен бірлесіп жұмыс жасады. Ол сонымен қатар Франтишек Ширдің шеберханасында литографиялық шеберліктерін жетілдірді. 1848 жылы Петер Михал Богунь патриоттық [[митинг]]ілер мен дәрістер ұйымдастырды. Осылайша ол "Халықтар көктемі" деп аталатын Орталық Еуропаны қамтыған ұлттық іс-шараларға қатысты. Сол жылдың жазында жас суретші Зофия Амалия Кланкайға үйленіп, онымен бірге оның отбасылық үйінде тұрды.<ref>Питер Михал Богуд https://ruwiki.press/pl/Peter_Michal_Boh%C3%BA%C5%88 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241127054611/https://ruwiki.press/pl/Peter_Michal_Boh%C3%BA%C5%88 |date=2024-11-27 }}</ref> 1854 жылдың қыркүйегінде суретші әйелі және алты баласымен Липтовски-Микулашқа көшіп келді, онда ол евангелист әйелдер мектебінде сурет пәнінің мұғалімі болып жұмыс істей бастады. Тәжірибелік сабақтар мен теориялық дәрістермен қатар ол көркемөнерпаздар театр ұжымдарына сурет салу, суретке түсіру, перделер мен декорацияларды әшекейлеумен айналысты. 1860 жылы ол шіркеумен ынтымақтаса бастады және патриоттық қызметке қайта оралды. 1861 жылы 5 маусымда Мартиндегі конституциялық жиналысқа қатысып, 1863 жылы Словакия Отанының негізін қалаушылардың бірі болды. 1865 жылдың күзінде Петер Михал Богунь Словакиядан көшіп, отбасымен Галицияда - Бяла маңындағы Липникте (қазіргі Бельско-Бяла ауданы) қоныстанды. 1876 жылы Австрия-Венгрия әскерінен қашып кеткен ұлы Чуборды іздеп Италияға барады. Петер Михал Богунь 1878 жылы 20 мамырда [[пневмония]]дан қайтыс болды. Ол Бяладағы Евангелиялық зиратқа жерленді. 1955 жылы Липтовски Микулашта оның есімімен аталатын өнер галереясы ашылды, ал үш жылдан кейін [[Братислава]]да оның мүсіні тұрғызылды.<ref>Питер Михал Богуд https://www.hmong.press/wiki/Peter_Michal_Boh%C3%BA%C5%88{{Deadlink|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Петер Михал Богунның картиналары == <gallery> Сурет:Peter Michal Bochúň - Portret Amalii Geyer.jpg|Амалия Гейердің портреті Сурет:Peter Michal Bochúň - Scena miłosna w parku.jpg|Саябақтағы махаббат сахнасы Сурет:Peter Michal Bochúň - Portret Franza Geyers.jpg|Франц Гейерстің портреті Сурет:Peter Michal Bochúň - Portret bielszczanki w czepku.jpg|Бельско-Биала әйелінің қалпақшамен портреті Сурет:Peter Michal Bochúň - Portret księcia Ludwika Sułkowskiego.jpg| Ханзада Людвик Сульковскийдің портреті Сурет:Peter Michal Bochúň - Spotkanie Marii Stuart z Elżbietą Tudor.jpg|Мария Стюарт пен Элизабет Тюдордың кездесуі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{stub}} [[Санат:Словакия суретшілері]] 5nrmeewl3p52o1i4kv4sjvu8fuzojx6 0 686467 3693694 3690071 2026-11-09T04:58:40Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3579627 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сәкен Нұрқабекұлы Көкенов''' – ([[Алматы]] облысы, [[Түрген (Алматы облысы)|Түрген]] ауылының тумасы) - филолог, аудармашы, журналист. == Өмірбаяны== *[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ Ұлттық Университетінің]] филология факультетін бітірген (2003-2007). * Осы факультет бойынша «Аударма магистрі» (2007-2009). * Еңбек жолын 2006 жылы ҚР ІІМ қарасты «Сақшы» газетінен бастады. * 2007 жылы Қазақ Радиосында журналист болып қызымет атқарып, «Шетел баспасөзіне шолу», «Біз қаншамыз» және басқа да сараптамалық бағдарламаларды жүргізді. * 2008-2013 жылдары «Алаш айнасы» Республикалық қоғамдық-саяси газетінде саяси шолушы болды. Қоғамдық мәселелерге қатысты түрлі тақырыптарда мақалалар жариялады. * 2013 жылдан бастап «Қазақстан» ұлттық телеарнасы «Айтуға оңай», «Қарекет» бағдарламаларында қызмет етті. * 2018 жылдан бастап Отбасы хрестоматиясы қоғамдық қорының жұмысына кірісті. Отбасы Хрестоматиясы сериясымен шыққан «Махаббаттың мәні», «Мың Сұрақ», «Экософия немесе киелі табиғат» кітаптарын жазуға және құрастыруға атсалысты. * В.Франклдың «Өмірден мән іздеген жан» кітабын қазақ тіліне аударды. * Отбасы хрестоматиясы сериясымен шыққан ондаған кітапқа редакторлық жасады.<ref>https://otbasy.com/s-ken-n-r-abek-ly</ref> == Сыртқы сілтемелер == #https://baribar.kz/139849/umyt-qalghan-qazyna-alash-qajratkerleri-audarghan-balalar-adebieti/?ysclid=l6x59685bh941911877 == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] dun8g8u6jlfo7uug2t4ldjvtaqpp6lm 0 699746 3693584 3495976 2026-11-08T20:19:34Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693584 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы =Орлиногор қорықшасы |Төл атауы = |Сурет = |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = |Ауданы = 3450 га |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = |Сайты = |Координаттары = 53.8500394/68.38646117 |CoordScale = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Солтүстік Қазақстан облысы |Аудан = Айыртау ауданы |Ең жақын қала = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = }} '''Орлиногор''' – Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің [[1986 жыл|1986]] жылғы 17 ақпандағы № 69, Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[2001 жыл|2001]] жылғы 27 маусымдағы № 877 қаулысымен ұйымдастырылған республикалық маңызы бар мемлекеттік табиғи ботаникалық қорықша. Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң [[2005 жыл|2005]] жылғы 19 шілдедегі № 746 қаулысымен қолданылу мерзімі - тұрақты. Ауданы 3450 гектарды құрайды. Қорықшаның негізгі мақсаты – өсімдік жамылғысының құнды түрлерін қорғау, сирек кездесетін жануарлар түрлерінің мекендеу ортасын сақтау. == Географиялық орны == Қорықша [[Солтүстік Қазақстан облысы]], [[Айыртау ауданы]] аумағында, «Орлиногор орман шаруашылығы» коммуналдық мемлекеттік мекемесінің аумағында, [[Солтүстік Қазақ жазығы]]ның [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір ойпаты]]мен шекарасында, [[Көкшетау қыраты|Көкшетау]] қыратының солтүстік-батысында орналасқан. Қорықшаның солтүстік бөлігінде биіктігі 372 м болатын Бүркітті гранитті шоқы бар. == Жер бедері == Қорықша "Орлиная гора" саяжайы жерімен ұштасып жатқандықтан, онда орманды және ормансыз аумақтар бар. Табиғи және жасанды текті қылқан жапырақты және жапырақты түрлердің плантациялары бар. Саяжай аумағында мемлекеттік орман саяжайы атауын берген 341 га жерді алып жатқан "Бүркітті тауы" бөлімшесі бар. Бұл жер ең биік массивтен (теңіз деңгейінен 372 м биіктікте) тұрады, онда граниттегі қарағайлы ормандардың қалдықтарының сақталуы ғылыми қызығушылық тудыруда. Ботаникалық қорық мақсатына толық сәйкес келеді. "Бүркітті" шоқысының етегінде орналасқан, айнала орманды бұлақ табиғат ескерткіштері санатына кіреді. == Флорасы == Орман мекемесінің аумағына шөптесін өсімдіктер алып жатқан ашық ағашсыз алқаптар және қайың және көктерек тоғайлары, сирек талдар өсетін орман алқаптары тән. Рельефтің аласа жерлерін, көлдердің шеттерін батпақты шалғындар мен қамыс алқаптары бар батпақтар алып жатыр. 200 га аумақты жеңіл ормандар қамтиды. Ормандардың негізгі бөлігін қарағай аралас қайың тоғайлары құрайды. Мұнда гранит үстіндегі қарағайлы ормандардың қалдықтары сақталған. Өсімдіктің құрамының аздығы қатаң климаттық жағдайларға байланысты. Орман мекемесінің аумағында гидрологиялық желі өте нашар дамыған. Дөңгелек табақша тәрізді шағын көлдер мен жасанды су қоймалары бар. Олар атмосфералық жауын-шашынмен қоректенеді, олардағы су тұщы. Орман мекемесінің батыс бөлігінде құрғап қалатын [[Қамысақты]] өзені ағып жатыр. Қорықшада қорғалатын өсімдіктердің түрлері: кәдімгі қарағай, қайың, көктерек, итмұрын, бұталы шие, бетеге, кәдімгі сәбізшөп, құлпынай, тобылғы, қызылбояу, сиырсілекей, жусан, қазтабан, қау, жебір, қазтамақ. == Фаунасы == Орманда елік, түлкі, тиін, қараторғай, боз кекілік және басқа құстар мен аңдар мекендейді. [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енген жануарлар түрлері: сұр тырна, ақбас тырна, бақалтақ қыран, дала қыраны, қарқұс, бүркіт, жыланшы бүркіт, ителгі, үкі, орман сусары. Қорғалатын түрлер: бөдене, аққұр, сұр құр, құр, бұлан, елік, жабайы шошқа, түлкі, қарсақ, сасық күзен, борсық, жанаттәрізді ит, кермарал, қасқыр, аққалақ, сары күзен, американдық күзен, ақкіс, ақ қоян, ор қоян, дала суыры.<ref>Сайт "Особо охраняемые природные территории Республики Казахстан" https://oopt.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503072909/https://www.oopt.kz/ |date=2023-05-03 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан қаумалдары]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы географиясы]] anqqqw7p5k948826csblln3nw32iez8 0 700466 3693596 3495979 2026-11-08T22:46:31Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693596 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы = Оңтүстік Алтай қорықшасы |Төл атауы = |Сурет = |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = |Ауданы = 197 176,1 га |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = [[2012 жыл|2012]] жыл |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = |Сайты = |Координаттары = 48.5501374/85.80387892 |CoordScale = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Шығыс Қазақстан облысы |Аудан = Күршім ауданы |Ең жақын қала = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = }} '''Оңтүстік Алтай қорықшасы''' – мемлекеттік табиғи кешенді қорықша. == Құрылу тарихы == [[2005 жыл|2005]] жылға дейінгі Қазақ КСР табиғи-қорық қоры объектілерін дамыту мен орналастырудың бас сызбасы Шығыс Қазақстан облысының Күршім ауданында Күршім орман шаруашылығының [[Шердіаяқ]] орманшылығының аумағында - 1,8 мың га аумақта Нарым зоологиялық резерватын құруды көздеді. Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігі Орман және аңшылық шаруашылығы комитетінің Ғылыми-техникалық кеңесінің [[2009 жыл|2009]] жылғы 18 қарашадағы отырысында республикалық маңызы бар 4 кластер бөлімшеден тұратын (Теректі, Қаба, Бастерек, Қызылтас) Оңтүстік Алтай біртұтас мемлекеттік табиғи резерватты құру мақсатқа сай деп шешілді. [[2012 жыл|2012]] жылы "Оңтүстік Алтай республикалық маңызы бар мемлекеттік табиғи резерватын құру туралы" Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 24 тамыздағы № 1083 Қаулысы шықты. Ауданы 197176,1 га. == Географиялық орны == [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Күршім ауданы]] жерінде орналасқан. == Флорасы == Жобалық аумақтың өсімдік жамылғысы әр түрлі өсімдіктер түріне жататын фитоценоздардан тұрады: орман, дала, шалғынды, бұталы өсімдіктер. Әрбір түрге белгілі бір белдеулерге тән, бірақ ерекше эдафикалық жағдайлармен байланысты түпкілікті және квазитүпкілікті фитоценоздар кіреді. Мұнда өсімдіктердің таралуының маңызды заңдылықтары тік аймақтық заңға сәйкес анықталады, яғни жер бедері сипатына, беткейлердің экспозициясына, теңіз деңгейінен биіктігіне тікелей байланысты. Мұның бәрі өсімдік әлемінің ерекше байлығын анықтайды, сондықтан қорық аумағында тек Алтай-Саян аймағында өсетін өсімдік түрлері бар: сібір әжімжапырағы, қалыңгүлді бөденешөп, алтай қасқыржидегі, алтай торсылдағы, Фишер көкгүлі, қазжуа, тікенекті ұшқат, көкемарал, жусан-қау түрлері, т.б. [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енген флора түрлері: алтай рауғашы, алакүлтелі қызғалдақ, жатаған қызғалдақ, дала таушымылдығы, алтай торсылдағы, Келлер кестежусаны, алтай қасқыржидегі, маралшөп тамыры, сібір қандығы, алтын тамыр, зайсан лақсасы, ашық құндызшөп, бұйра лалагүл, қауырсынды қау, оңтүстік алтайлық қау, көктемдік жанаргүл. == Фаунасы == Қорықшадағы жер үсті сулары Теректі, [[Қарақаба]], [[Арасанқаба]], [[Аққаба]], [[Қалжыр]] және көптеген шағын өзендердің әрқайсысында өзіне тән типтік түрлер кездеседі: майқап мен сібір қарауызы, сонымен қатар Қаба мен Қалжыр өзендерінде - таймен. Қорық аумағы үшін сирек кездесетін түрлер: майқап, сібір қарауызы. Қорықтың герпетофаунасы құрғақ герпетокешенді өкілдеріне жататын 8 түрмен сипатталады: сұр құрбақа, данатин құрбақасы, сүйіртұмсық бақа, шиқылдауық жармасқы, секіргіш кесіртке, тірі туатын кесіртке, өрнекті жылан, жолақ қарашұбар жылан, кәдімгі сарыбас жылан, кәдімгі қалқантұмсық жылан, шығыс далалық сұр жылан, кәдімгі сұр жылан, тақыр кесірткесі, түрлі түсті кесіртке. Сүтқоректілерден: елік, марал, америкалық күзен, алтай суыры, қызғылт жирен сарышұнақ, борсық, сұр атжалман, соқыр тышқан, тас сусары мекендейді, қоңыр аю қыстайды. Көптеген жануарлардың ішінен 22 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген: таймен, қызғылт бірқазан, бұйра бірқазан, қара дегелек, сұңқылдақ аққу, тұйғын, бақалтақ қыран, қарақұс, бүркіт, кезқұйрықты субүркіт, аққұйрықты субүркіт, жұртшы, ителгі, лашын, сұр тырна, ақбас тырна, безгелдек, қарабас өгізшағала, үкі, барыс, тас сусары, алтай арқары. Халықаралық табиғатты және табиғи ресурстарды қорғау одағының тізіміне енгізілген жануарлар түрлері: тазқара, қарақұс, далалық күйкентай, ителгі, шәукілдек, еменшіл сұлукеш, кезқұйрықты субүркіт, безгелдек, дуадақ, көкқарға, барс, алтай арқары.<ref>Сайт "Особо охраняемые природные территории Республики Казахстан" https://oopt.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503072909/https://www.oopt.kz/ |date=2023-05-03 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан қаумалдары]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы географиясы]] hbt1tv97avpprr65jwlagj85v8b67ry 0 706046 3693587 3611556 2026-11-08T20:47:44Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693587 wikitext text/x-wiki {{Ұйым|атауы=Жапония + Орталық Азия|мүшелік=* {{Байрақ|Жапония}} * {{Байрақ|Қазақстан}} * {{Байрақ|Қырғызстан}} * {{Байрақ|Өзбекстан}} * {{Байрақ|Тәжікстан}} * {{Байрақ|Түрікменстан}}|тілдер=қазақ, жапон, өзбек, түрікмен, қырғыз, тәжік|карта1=Japan and 5 Central Asian countries in the map of the Asia.png}} '''Орталық Азия мен Жапония диалогы''' — бұл [[Жапония]] мен Орталық Азия мемлекеттері - [[Қазақстан]], [[Қырғызстан]], [[Тәжікстан]] және [[Өзбекстан]] арасындағы саяси бастама, оның мақсаты - "ынтымақтастық үшін жаңа шеңбер құру, осылайша Жапония мен Орталық Азия арасындағы қатынастарды жаңа деңгейге көтеру". Жапонияның Сыртқы істер министрлігінің мәліметі бойынша, Диалог сонымен қатар аймақаралық ынтымақтастықты ілгерілету үшін форум ретінде қызмет етуге арналған. [[Түрікменстан|Түркіменстан]] өзінің бейтараптық саясатын ұстана отырып, тек бақылаушы ретінде қатысады.<ref name="DEC">[http://www.mofa.go.jp/region/europe/dialogue/joint0408.pdf Joint Statement "Central Asia + Japan" Dialogue/Foreign Ministers' Meeting] Foreign Ministry of Japan</ref><ref name="PRESS1">[http://www.mofa.go.jp/region/europe/dialogue/press0408.html Press Release: "Central Asia plus Japan" Dialogue/Foreign Ministers Meeting] Foreign Ministry of Japan</ref> == Бастапқы мәлімдеме == Диалог 2004 жылғы 28 тамызда [[Астана]]да, Орталық Азия мен Жапонияның қатысушы төрт Үкіметінің сыртқы істер министрлерінің кездесуінде ресми түрде жарияланды. Бірлескен мәлімдеме жарияланды, онда тараптардың төрт бағыт бойынша көзқарастары баяндалды: іргелі қағидаттар мен құндылықтар, Жапония-Орталық Азия қатынастарын кеңейту, Орталық Азиядағы өңірішілік ынтымақтастық және халықаралық аренадағы ынтымақтастық. Мәлімдемеде диалогтың негізгі мақсаттары да жарияланды: * Орталық Азия өңірінде бейбітшілікті, тұрақтылықты және демократияны нығайту * Өңірдің экономикалық негіздерін нығайту, реформаларды ілгерілету және өңірішілік диспропорцияларды түзетуді қоса алғанда, өңірдің әлеуметтік дамуы * Орталық Азия елдері арасындағы өңірішілік ынтымақтастықты нығайту * Орталық Азия мен көршілес өңірлер, сондай-ақ халықаралық қоғамдастық арасындағы жақсы қарым-қатынастарды қолдау және дамыту * Жапония мен Орталық Азия арасындағы өңірлік мәселелер бойынша да, халықаралық өлшемдегі мәселелер бойынша да ынтымақтастық. Бірлескен мәлімдемеде Жапония мен Орталық Азияның әлеуетті ынтымақтастығының бірнеше бағыттары белгіленді. Кавагучидің айтуынша, алғашқы кездесу 2004 жылы еліміздің Сыртқы істер министрі болған Қазақстанның қазіргі президенті [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] күш-жігерінің арқасында мүмкін болды.<ref>{{Cite web|url=https://thediplomat.com/2019/05/central-asia-and-japan-15-years-of-multilateral-cooperation/|title=Central Asia and Japan: 15 Years of Multilateral Cooperation}}</ref> == Кейінгі кездесулер == 2005 жылғы 4 наурызда бес ел Өзбекстанның Ташкент қаласында қайта кездесті, онда "қатысушылар" Орталық Азия мен Жапония диалогының маңыздылығын растады және нақты ынтымақтастыққа жәрдемдесу... диалог шеңберін қолдану. 2006 жылы 5 маусымда Токиода кездесу өтті. Онда бес ел болашақта Сыртқы істер министрлерінің кездесулерін жалғастыруға келісті. Олар сондай-ақ жапон-Орталық Азия алмасуларындағы жетістіктер мен аймақаралық ынтымақтастықтың алдында тұрған мәселелерді талқылады, Жапония көптеген салаларда одан әрі қолдау көрсетуге уәде берді. Кездесуге Ауғанстанның Сыртқы істер министрі "қонақ" ретінде қатысты.<ref name="TOYKO">[http://www.mofa.go.jp/region/europe/dialogue/action0606.html "Central Asia plus Japan" Dialogue - Action Plan] Foreign Ministry of Japan</ref><ref name="TASH">[http://www.mofa.go.jp/announce/announce/2005/3/0304-2.html "Central Asia plus Japan" Dialogue/Senior Officials Meeting] Foreign Ministry of Japan</ref> Сонымен қатар, Токиода екі аймақ арасындағы интеллектуалды алмасуды кеңейту мақсатында екі "интеллектуалды диалог" жүргізілді.<ref name="INT">[http://www.mofa.go.jp/announce/event/2007/1/0124-3.html Second "Central Asia plus Japan" Intellectual Dialogue] Foreign Ministry of Japan</ref> 4-ші кездесу 2012 жылдың 10 қарашасында [[Токио]]да өтті. Іс-шараға Қырғызстанның Сыртқы істер министрі Эрлан Әбділдаев, Жапонияның Сыртқы істер министрі Коитиро Гемба, Қазақстанның Сыртқы істер министрі Ыдырысов, Тәжікстанның Сыртқы істер министрі Хамрохон Зарифи, Түрікменстанның Сыртқы істер министрі Рашид Мередов, Өзбекстанның Сыртқы істер министрінің орынбасары Владимир Норов қатысты. Осы кездесу барысында Жапония Үкіметі аймақтық ынтымақтастыққа ықпал ететін жобаларға 700 миллион АҚШ долларын бөлуге уәде берді.<ref>{{cite news|title=Japan to Provide $ 700 Million to Central Asia|url=http://www.satrapia.com/news/article/japan-to-provide-700-million-to-central-asia/|newspaper=The Gazette of Central Asia|date=13 November 2012|publisher=Satrapia}}</ref> == Мотивация және маңыздылық == Жапонияның "Орталық Азия мен Жапония" диалогын құруға бағытталған күш-жігері оның "Жібек жолы дипломатиясының" бөлігі болып табылады, бұл термин Жапонияның Орталық Азиядағы қазіргі саясатына қатысты қолданылады. Бұл саясаттың екі түрлі мақсаты бар: аймақтағы екіжақты қатынастарды одан әрі нығайту және аймақтық диалогқа ықпал ету. "Орталық Азия Плюс Жапония" бастамасы соңғысын ынталандыру әрекеті болып табылады. Бұрынғы Сыртқы істер министрі Таро Асо Жапонияның Орталық Азияға деген қызығушылығының жаңаруының төрт себебін атады:<ref name="ASO">[http://www.mofa.go.jp/region/europe/speech0606.html Central Asia as a Corridor of Peace and Stability] Foreign Ministry of Japan</ref> * Исламдық фундаментализмнің өсіп келе жатқан аймақтық әсерін ескере отырып, Жапония Орталық Азияға халықаралық тәртіптің "әлсіз тізбегі" болмауға көмектескісі келеді * Орталық Азияның табиғи ресурстарының едәуір қоры елемеу үшін өте маңызды * Жапонияның соғыстан кейінгі тәжірибесі жаңа тәуелсіз мемлекеттер үшін эталон бола алады * Жапония Орталық Азияда маңызды және өсіп келе жатқан ықпалға ие Асо сонымен бірге: "Жапония осы кезеңде ашық аймақтық ынтымақтастыққа серпін беретін жақтаушы бола алады... Жапония ынтымақтастыққа дайын белгілі бір салаларды ұсына алатын жағдайға үміттенеді; Орталық Азия елдері мұны өзара байланыс пен ынтымақтастықты нығайту мүмкіндігі ретінде пайдаланады".<ref name="ASO" /> Сарапшылардың пікірінше, Жапонияның аймақтық интеграция мен ынтымақтастық саласындағы күш-жігері, әсіресе Ауғанстанға қатысты, [[Шанхай ынтымақтастық ұйымы]] (ШЫҰ) сияқты басқа топтардың күш-жігерін толықтырады. Сондай-ақ, "Орталық Азия Плюс Жапония" диалогы Жапония мен Орталық Азия елдері арасындағы екіжақты қарым-қатынастарды дамытумен қатар, өңірге ШЫҰ-ның өсіп келе жатқан ықпалына балама беруге көмектеседі деген болжам айтылды.<ref name="ASIA">[https://web.archive.org/web/20060904221827/http://www.atimes.com/atimes/Japan/HG28Dh01.html Japan joins the energy race] Asia Times Online</ref> Алмас Диссюковтың (2019) айтуынша, бүгінде диалог қатысушыларға Сыртқы істер министрлері, жоғары лауазымды тұлғалар, сондай-ақ бизнес өкілдері мен академиялық орта деңгейінде өзара тиімді мәселелердің кең және өте бай күн тәртібін талқылауға мүмкіндік беретін өзінің құрылымдық элементтерін әзірледі. Алайда Орталық Азия мен Жапония көшбасшылары арасында саммиттер өткізудің бастапқы идеясы ешқашан жүзеге асырылған жоқ.<ref>http://japan.tsukuba.ac.jp/research/JIAJS_PRINTED01_Dissyukov.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200822202213/http://japan.tsukuba.ac.jp/research/JIAJS_PRINTED01_Dissyukov.pdf |date=2020-08-22 }} {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстанның сыртқы саясаты]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}}{{Қазақстанның халықаралық қатынастары}} [[Санат:Жапония сыртқы саясаты]] [[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]] [[Санат:Қырғызстан сыртқы саясаты]] [[Санат:Тәжікстан сыртқы саясаты]] [[Санат:Түрікменстан сыртқы саясаты]] [[Санат:Өзбекстан сыртқы саясаты]] 3xniq3rddiezl0ol1g5nbmkzg4oly3d 0 707321 3693403 3488749 2026-11-08T12:02:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693403 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Нзима |төл атауы = аплони, зимба, гура, нзема, амрахиа, аполлониа, аманахиа, асоко, ава, амрехиа |сурет = Porte-canne 2.JPG |сурет тақырыбы = |саны = 328 700 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Гана}} |саны1 = 262 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} |саны2 = 66 700 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[нзима тілі]] |діні = [[христиандық]], дәстүрлі нанымдар |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Нзима''' (өз атауы — ''нзима'', балама атаулары — ''аплони'', ''зимба'', ''гура'', ''нзема'', амрахиа, аполлониа, аманахиа, асоко, ава, амрехиа)<ref>Материал из Большого Справочника https://newstest.ru/%D0%9D%D0%B7%D0%B8%D0%BC%D0%B0_(%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4){{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — Акан халқы, шамамен 328 700 адам, оның 262 000-ы [[Гана]]ның оңтүстік-батысында және 66 700-і [[Кот-д’Ивуар]]дың оңтүстік-шығысында тұрады.<ref>Нзема https://wikipredia.net/ru/Nzema_people {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230820044013/https://wikipredia.net/ru/Nzema_people |date=2023-08-20 }}</ref> == Тілі == Ква Нигер-Кордофан отбасына жататын [[нзима тілі]]нде сөйлейді.<ref>Значения слов нзима https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D0%BD%D0%B7%D0%B8%D0%BC%D0%B0</ref> Жазуы XIX ғасырдан бастап [[латын әліпбиі]]не негізделген. == Діні == Негізгі бөлігі [[Христиандық|христиандар]], негізінен [[Католицизм|католиктер]] мен [[Протестантизм|протестанттар]], айтарлықтай бөлігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады.<ref>Нзима https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1320926</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (банан, таро, ямс, жержаңғақ, [[жүгері]], мақта, пальма, қазір олар негізінен какао өсірумен айналысады) және балық аулау. Дәстүрлі қолөнер түрлерінен тоқымашылық, керамика, ұсталық, алтын және басқа металдарды өңдеу, тоқу, ағаш ою, қайық және балық аулау құралдары жасау дамыған.<ref>Народы и культуры Нзима https://travel-journal.ru/ethno/41/1086/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191016190702/https://travel-journal.ru/ethno/41/1086/ |date=2019-10-16 }}</ref> == Өмір салты == Негізгі дәстүрлі әлеуметтік институттар: ауылдық және көп отбасылық қауымдастықтар, матрилиндік рулар, асафо әскери ұйымының бөлімшелері. Неке қонысы [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокалды]], полигиния, [[әмеңгерлік]], [[сорорат]], сатып алынған неке қолданылады. Олар ағаштан және саздан жасалған, төбесі пальма жапырақтарынан немесе шатырдан жасалған және сопақша келген террассалары бар төртбұрышты үйлерде тұрады. Киімдері еуропалық үлгіде, мерекелік киім ретінде дәстүрлі киім ''кенте'' қолданылады. Негізгі тағамдары - балық және өсімдік тектес тағамдар (әртүрлі жарма, бұқтырылған тағамдар, қайнатылған, қуырылған және пісірілген түйнектер және ащы дәмдеуіштер мен пальма майы қосылған көкөністер). Халық ауыз әдебиетінің негізгі жанрларына ән, ертегі, мақал-мәтелдер жатады.<ref>народы мира / Нзима http://www.etnolog.ru/people.php?id=NZIM</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Гана халықтары]] [[Санат:Кот-д’Ивуар халықтары]] dm2295la1ga4ih7163qoblv8zxgcend 0 708221 3693449 3375783 2026-11-08T14:53:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693449 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Ньянколе |төл атауы =баньянколе, баньянкоре |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 1,3 млн. |аймақ = {{Байрақ|Уганда}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері =[[рунянкоре тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар, [[христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Ньянколе''' (өз атауы - ''баньянколе'', ''баньянкоре'', ''хима'')<ref>Современная энциклопедия Ньянколе https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/204114-nyankole/</ref> — [[Уганда]]да қоныстанған банту тобының халқы. Халқы 1,3 млн (1995).<ref>Энциклопедический словарь https://dic.academic.ru/dic.nsf/es/40106/%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B5</ref> == Тілі == Тілі - [[рунянкоре тілі]].<ref>Значение слова НЬЯНКОЛЕ в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1843001.html</ref> Жазуы XIX ғасырдың аяғынан бастап [[латын әліпби]]іне негізделген. == Діні == Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі нанымдар, бір бөлігі – [[Христиандық|христиандар]].<ref>Словари Современная энциклопедия НЬЯНКОЛЕ https://rus-modern-enc.slovaronline.com/7844-%D0%9D%D0%AC%D0%AF%D0%9D%D0%9A%D0%9E%D0%9B%D0%95</ref> == Кәсібі == Дәстүрлі кәсіптері жайылымдық мал шаруашылығы (зебу, ешкі, қой), қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (тары, тәтті картоп, банан, темекі, отаршылдық кезеңде - кофе, шай). Қолөнердің ішінен тұрмыстық ыдыстар мен төсеніш тоқу, ұсталық және қыш өнері дамыған. Нянколе - шебер аңшылар мен жауынгерлер.<ref>Народы и культуры Ньянколе https://travel-journal.ru/ethno/41/1111/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020192954/https://travel-journal.ru/ethno/41/1111/ |date=2019-10-20 }}</ref> == Өмір салты == Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]]. Көп әйел алу жиі кездеседі. Елді мекендері - краал . Шағын отбасының үйлері дулыға тәрізді, қаңқалы, төбесі тоқылған шөптен жасалған. Дәстүрлі киімдері - тері мен былғарыдан жасалған, көптеген әшекейлері бар, бір иыққа киілетін жабынды. Тағамның негізін көкөніс және сүт өнімдері құрайды. Олардың бай фольклоры, соның ішінде батырлар жырлары бар.<ref> народы мира / Ньянколе http://www.etnolog.ru/people.php?id=NYNK</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Уганда халықтары]] 1ij33zr4mlk2lvrh8solzkiupl7xrms 0 708362 3693450 3281346 2026-11-08T14:53:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693450 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Ньятуру |төл атауы = туру, ваньятуру, рими |сурет = The National Archives UK - CO 1069-164-42.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 200 000 |аймақ = {{Байрақ|Танзания}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[киньятуру тілі]] |діні = дәстүрлі сенімдер, [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Ньятуру''' (өз атауы: ''туру'', ''ваньятуру'', ''рими'')<ref>Современная энциклопедия Ньятуру https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/204115-nyaturu/</ref> — [[Танзания]]дағы Эяси көлінің оңтүстігінде тұратын халық.<ref>Большая советская энциклопедия Ваньятуру https://gufo.me/dict/bse/%D0%92%D0%B0%D0%BD%D1%8C%D1%8F%D1%82%D1%83%D1%80%D1%83</ref> Жалпы саны 200 мың адам.<ref>Современная энциклопедия НЬЯТУРУ https://rus-modern-enc.slovaronline.com/7845-%D0%9D%D0%AC%D0%AF%D0%A2%D0%A3%D0%A0%D0%A3</ref> Нямвези, сукума, ирамбаларға жақын. == Тілі == Тілі - [[киньятуру тілі]], банту тілдері тобына жатады.<ref>Современная энциклопедия - ньятуру http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/nyaturu</ref> == Діні == Дінге сенушілер: [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], бір бөлігі – дәстүрлі сенімдерді ұстанады.<ref>Современная энциклопедия НЬЯТУРУ https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/33618</ref> == Кәсібі == Негізгі дәстүрлі кәсіптері – қолмен атқарылатын [[егіншілік]] ([[жүгері]], тары, бұршақ, тауарлы дақылдар – темекі), асыл тұқымды ірі қара және ұсақ мал өсіру, оның беделді мәні бар. Ауылшаруашылық құралдары – қалақ тәрізді таяқ және қысқа сабы бар [[кетпен]].<ref>Народы и культуры Ньятуру https://travel-journal.ru/ethno/41/1112/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022163125/https://travel-journal.ru/ethno/41/1112/ |date=2019-10-22 }}</ref> == Өмір салты == Көсемдер институты болған жоқ, басшылар тек неміс отаршылдығы кезінде (XX ғасырдың басынан) тағайындала бастады. Жергілікті рулық топтардың генеалогиясы (12 ұрпаққа дейін) билеуші ​​әулеттік рулардың жоқтығына тән. Кейбір шежірелер Ньятураны Датогамен (Татуру) байланыстырады. Үлкен отбасылар азайып, орнын кіші отбасы басып жатыр. Тұрғын үйлері тік бұрышты, ағаштан және саздан жасалған, бөлме мен кіреберіс бөлмесінен тұрады. Отбасының құрамына қарай бірнеше тұрғын үйлер кіруі мүмкін. Әр жер учаскесінде ауламен қоршалған мал қорасы бар. Тамағы негізінен ботқа, кейде ет, сүт тұтынылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Танзания халықтары]] hy8lln9urx7vv2l438uf47n9vgwythk 0 708707 3693499 3375797 2026-11-08T16:35:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693499 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Огонилар |төл атауы = кана |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 500 000 |аймақ = {{Байрақ|Нигерия}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[кегбоид тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар, [[христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Огонилар''' (''кана'')<ref>ОГОНИ https://slovaronline.com/browse/f0fff3a6-c853-30df-a920-5c7b4b070e27/%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D0%B8</ref> — [[Нигерия]]да тұратын жалпы саны 500 мың адамды құрайтын ұлт. Олар солтүстік кан, оңтүстік кан, гокан, тай және элеме топтарына бөлінген.<ref>Огони https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/574448</ref> == Тілі == Олар нигер-кордофан отбасына жататын кегбоид тілдерінде (огони тілдерінде) сөйлейді. == Діні == Көпшілігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері [[Христиандық|христиандар]] ([[Католицизм|католиктер]] мен [[Протестантизм|протестанттар]]).<ref>Современная энциклопедия Огони https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/204202-ogoni/</ref> == Кәсібі == Негізгі дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (ямс, тәтті картоп, маниок, [[жүгері]], майлы пальма), [[балық аулау]], қолөнер (тоқымашылық, ағаш ою, керамика).<ref>Народы и культуры Огони https://travel-journal.ru/ethno/42/316/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023032422/https://travel-journal.ru/ethno/42/316/ |date=2019-10-23 }}</ref> == Өмір салты == Әлеуметтік құрылымда құпия одақтар (толог), соның ішінде ерлер (лорле, кунуке) және аралас (аманикпо, кпаакпаа және т.б.), сондай-ақ жастар қолөнер, дәстүр, фольклор бойынша білім алған қауымдастықтар (боонато) үлкен рөл атқарды. Әлеуметтік ұйымның негізінде жас стратификациясы болды (3 жас дәрежесі: балалар, жасөспірімдер, ересектер және қарттар). Саяси құрылымдар болған жоқ, орталықтандырылған басқару болмады. Дәстүрлі билік ауыл қауымдастықтарының басшыларына және патрилиндік рулардың (ган) басшыларының кеңестеріне тиесілі болды. Тайпалық ұйым 7 тектен тұрды. Негізгі экономикалық бірлік – көп балалы отбасы (тор). Елді мекендердері шоғырланып орналасқан, тұрғын үйлері дөңгелек және төртбұрышты, бөренелерден немесе қамыстан жасалған. Конустық төбесі сабанмен немесе шөппен жабылған. Дәстүрлі киімдері – белдемше (қысқа және ұзын – юбка тәрізді) еуропалық костюммен алмастырылуда. Азық-түліктері негізінен балық және өсімдік тектес тағамдар (ботқалар, бұқтырылған тағамдар, ащы дәмдеуіштермен пісірілген түйнектер).<ref>народы мира / Огони http://www.etnolog.ru/people.php?id=OGON</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Нигерия халықтары]] 5sg7pdykr63hmwmifcj3cemx94pgoo5 0 708811 3693574 3403781 2026-11-08T18:47:10Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693574 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Омето |төл атауы = |сурет = Bedscha.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 10,2 млн. |аймақ = {{Байрақ|Эфиопия}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[омет тілі]], [[амхар тілі]] |діні = [[христиандық]], [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Омето''' (''Омо'' өзенінің атынан шыққан)<ref>Значения слов омето https://iko39.ru/wd/%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230901055913/https://iko39.ru/wd/%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE |date=2023-09-01 }}</ref> — [[Эфиопия]]ның оңтүстік-батысындағы омот халықтарының тобы. Олар Омо өзенінің орта ағысының алабында және Биллате өзенінің оң жағалауында тұрады.<ref>Современная энциклопедия - омето http://www.terminy.info/literature/modern-encyclopedia/ometo</ref> Жалпы саны 1,2 млн. адам.<ref>Современная энциклопедия ОМЕТО https://rus-modern-enc.slovaronline.com/8019-%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%A2%D0%9E</ref> == Тілі == Олар омот тілдерінің гонга-гимож тармағының [[омет тілі|омет]] тілдерінде сөйлейді. Жазуы эфиопиялық және латын графикасына негізделген. [[Уолайт тілі]] - уолайт аймағының ресми тілі. 1998 жылы жасанды біріңғай омет тілін енгізу әрекеті жасалды. [[Амхар тілі]] де кеңінен таралған.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2688767</ref> == Діні == Ометолардың көпшілігі [[Христиандық|христиандар]] немесе [[синкретизм|синкреттік]] дінді ұстанушылар. Валайттардың ішінде [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]] көп.<ref>Современная энциклопедия Омето https://my-dict.ru/dic/sovremennaya-enciklopediya/204286-ometo/</ref> == Тарихы == Омет княздіктері XIV-XVI ғасырларда пайда болды. Оромо шапқыншылығы нәтижесінде амхардан оқшауланған халықтар 19 ғасырдың аяғында Император Менелик II жаулап алғанға дейін және олардың жерлері Эфиопия мемлекетінің құрамына енгенге дейін дербес дамыды. Алдыңғы екі ғасырда олар бірнеше шағын мемлекеттер құра алды, олардың ішіндегі ең дамығаны Кэфа болды. ХІХ ғасырдың аяғында барлық омета Эфиопияның құрамына кірді.<ref>Омето https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1586881</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсіптері қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (бидай, арпа, тары, құмай, банан, мақта, кофе), мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал, есектер, тауықтар). Көптеген топтарда мал шаруашылығы егіншілікке қарағанда үлкен маңызға ие болды, кейбір топтар (харуро, валяйта, куло, доко және т.б.) балық аулау және аң аулаумен айналысады. Малелер садақпен және уланған жебелермен аң аулады. Қолөнер кең таралған: тоқу, ұсталық, былғары (ерлер), қыш (әйелдер). Тоқу-құрметті кәсіп болып саналады.<ref>Народы и культуры Омето https://travel-journal.ru/ethno/42/1123/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191014070358/https://travel-journal.ru/ethno/42/1123/ |date=2019-10-14 }}</ref> == Өмір салты == Ометоның дәстүрлі қоғамдық ұйымына тән қасиет - қауымдық-касталық жүйе. Ақсүйектердің әр түрлі касталары, еркін егіншілер, құлдар ұрпақтары, аңшылар, темір ұсталар, кейбір топтарда діни қызметкерлер мен салт-дәстүрлік қызметшілер касталары да болды. Жауларды өлтірген жауынгерлерді, пілдерді, мүйізтұмсықтарды, жабайы буйволдарды, арыстандарды немесе қабыландарды өлтірген аңшыларға ерекше құрмет көрсетіліп, ерекше шаш үлгілері мен әшекейлері берілді. Отбасы шағын, туыстық есеп [[патрилинейлік]]. Конта мен Харуро арасында [[әмеңгерлік]] тараған, ал валяйт, шангама және мале арасында көп әйелді неке жиі кездеседі. Тұрғын үйлер, киім-кешек, азық-түлік бірқатар жергілікті ерекшеліктері бар Сидамдарға жақын.<ref>народы мира / Омето http://www.etnolog.ru/people.php?id=OMET</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Эфиопия халықтары]] mdsd8hr66c774ynyjr8xynai9gnb8qm 0 708841 3693594 3668834 2026-11-08T22:25:12Z Casserium 68287 /* */ 3693594 wikitext text/x-wiki {{wikify}} {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = Динара Болатқызы Закиева | Шынайы есімі = | Суреті = Dinara Zakieva (2023-09-29) (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Закиева, 2023 жыл | Титулы = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары]] | Ту = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады = 28 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Бірігіп басқарушы1 = {{ublist |[[Нұрлан Құдиярұлы Бекназаров|Нұрлан Бекназаров]] |[[Дәния Мәдиқызы Еспаева|Дәния Еспаева]] }} | тақырыпша2 = [[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Төраға]] | мәтін2 = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | Ізашары = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылған]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Құрылтай депутаты|депутаты]] | Ту_2 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_2 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_2 = 27 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | тақырыпша2_2 = Партиялық тізімі | мәтін2_2 = [[Әділет (партия)|Әділет]] | Ізашары_2 = ''лауазым құрылды'' | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = Бала құқықтары жөніндегі уәкіл | Ту_3 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_3 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_3 = 12 маусым 2023 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_3= | Президент_3 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_3 = [[Аружан Саин]] | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Қазақстан Мәжілісі 7-сайланымы]]ның депутаты | Ту_4 = Flag of Kazakhstan.svg | Ту2_4 = Emblem of Kazakhstan latin.svg | Басқара бастады_4 = 15 қаңтар 2021 | Басқаруын аяқтады_4 = 19 қаңтар 2023 | Президент_4 = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 22.12.1982 | Туған жері = Қаратал ауылы, {{туғанжері|Зайсан ауданы|Зайсан ауданында}}, [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = [[Болат Сейітқазыұлы Зәкиев|Болат Зәкиев]] | Анасы = | Жұбайы = Талғат Мақсұтұлы Нәрікбаев | Балалары = | Партиясы = {{ublist |[[Әділет (партия)|Әділет]] (2026 бастап)<ref>[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> |[[Аманат (партия)|Аманат]] (2026 дейін) }} | Білімі = | Мамандығы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} '''Динара Болатқызы Закиева'''<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=10590 |title=2026 жылғы 23 тамызда сайланған Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаттарын тіркеу туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28}}</ref> ([[22 желтоқсан]] [[1982 жыл|1982]], [[Зайсан ауданы]], [[Шығыс Қазақстан облысы]]) — қазақстандық саясаткер, қоғам қайраткері, 2026 жылдан бергі [[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары]] және [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімімен сайланған [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|1-шақырылым]] [[Құрылтай депутаты|депутаты]]. 2023 жылдан бастап — Бала құқықтары жөніндегі уәкіл. Бұрын ол 2021–2023 жылдары [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 7-сайланым депутаттары|Парламент Мәжілісінің VII сайланым депутаты]] болатын. == Өмірбаяны == Динара Закиева 1982 жылы 22 желтоқсанда [[Шығыс Қазақстан облысы]]нда дүниеге келген. == Білімі == Бейжің Тіл және мәдениет институтын (Қытай, 2001 жыл), Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетін «халықаралық құқық» мамандығы бойынша (2002 жыл), Ресей Федерациясы Сыртқы істер министрлігінің Дипломатиялық академиясын «халықаралық құқық» мамандығы бойынша (Мәскеу, 2004 жыл); MBA Hult international business school (Дубай, 2013 жыл) бітірген.<ref>[https://forbes.kz/news/2023/06/12/newsid_302991 Динара Зәкиева ҚР Бала құқықтары жөніндегі уәкіл лауазымына тағайындалды]</ref> == Еңбек жолы == 2004-2005 жылдар аралығында «ТопЮрАудит» ЖШС бас директорының орынбасары болып жұмыс істеген. 2005 жылы — Индустрия және сауда министрлігінің кәсіпкерлікті дамыту департаментінің бас маманы. 2006 жылы — «Antarex» ЖШС және Астана қаласындағы «Rafe» мейрамханалар желісінің негізін қалаушы. 2007-2013 жылдары — Қазақстан президенті әкімшілігінде президент хаттамасының сарапшысы. 2011 жылы — «Қасиетті жол» қоғамдық қайырымдылық қорының тең құрылтайшысы. 2013-2015 жылдары — Nur Otan партиясы төрағасының бірінші орынбасары хатшылығы меңгерушісінің орынбасары – партияның халықаралық ынтымақтастық бөлімінің жетекішісі. 2017-2019 жылдары — Астана қаласы әкімдігінің "Балалар үйі" КММ директоры. 2019 жылы — «Nur Otan» партиясы жанындағы Отбасы, әйелдер мәселелері және балалардың құқықтарын қорғау жөніндегі республикалық қоғамдық кеңестің төрағасы. 2019-2021 жылдары — Нұрсұлтан Назарбаев Қоры жанындағы «Қамқорлық қоры» корпоративтік қорының басшысы. 2021 жылдың қаңтарынан 2023 жылдың қаңтарына дейін парламент мәжілісінің жетінші шақырылымының депутаты болған. 2022 жылдан бастап "Аманат" партиясының Отбасы және халықты әлеуметтік қорғау жөніндегі республикалық қоғамдық кеңесінің жетекшісі қызметтерін атқарған. 2023 жылғы 12 маусымда президент өкімімен Бала құқықтары жөніндегі уәкіл болып тағайындалды.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/2024362-toqaevtyn-okimimen-dinara-zakieva-bala-quqyqtary-zonindegi-uakil-lauazymyna-tagaiyndaldy/ Динара Зәкиева еліміздің Бала құқықтары жөніндегі уәкілі болды.] nur.kz.</ref> [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы парламент сайлауы]] нәтижесінде Әбдікешов [[Әділет (партия)|Әділет]] партиялық тізімі арқылы 2026 жылғы 28 тамызда [[Құрылтай депутаты|Қазақстан Құрылтайының депутаты]] атанады. == Отбасы == Закиева тұрмыста, 3 қыз бен 1 ұл тәрбиелеп отыр. * Жұбайы Талғат Нәрікбаев (1978 жылы туған) — [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|MNU]] басқарма төрағасы (2008 жылдан бері).<ref>[https://factcheck.kz/kz/articles/profayl-sjaz-kjamsjaz-zjakieva-hanym Профайл: Сіз кімсіз, Зәкиева ханым?]</ref><ref>[https://maslihat01.kz/kz/news/deputaty-VII-sozyva/2677 Талғат Мақсұтұлы Нәрікбаев]</ref> Әкесі [[Болат Сейітқазыұлы Зәкиев|Болат Зәкиев]] (1950 жылы туған) — әскери және мемлекет қайраткері, [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі|Шекара қызметінің]] директоры (1992–1997, 1999–2008). Бауыры Шынар Зәкиева — [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|MNU]] басқарма төрағасының орынбасары (2024 жылдан бері).<ref>[https://mnu.kz/kk-kz/management/ Басшылық]</ref> Қайын атасы [[Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев|Мақсұт Нәрікбаев]] (1940–2015) — белгілі мемлекет және қоғам қайраткері, [[Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы|Бас прокурор]] (1995–1996), [[Қазақстан Жоғарғы Соты|Жоғарғы сот]] төрағасы (1996–2000), [[Қазақ гуманитарлық заң университеті|ҚазГЗУ]] ректоры (2000–2007). Бұдан бөлек [[Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі|Жоғары сот кеңесінің]] төрағасы (2003–2006), [[Әділет (партия, 2002)|Әділет]] партиясының төрағасы (2004–2012) болған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Закиева, Динара Болатқызы}} [[Санат:Аманат партиясының мүшелері]] [[Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VII шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары]] [[Санат:Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасарлары]] 4pv5ow9jimnne0xz24okqvptnuhhevf 0 708943 3693586 3392944 2026-11-08T20:37:00Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693586 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Оромо |төл атауы = галла |сурет = Beauty of Oromia.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 25,5 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Эфиопия}} |саны1 = 25 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Кения}} {{Байрақ|Сомали}} |саны2 = 285 800 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Судан}} |саны3 = 100 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[оромо тілі]] |діні = [[суннизм]], [[христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Оромо''' (''галла'')<ref>Большой Энциклопедический словарь ОРОМО https://rus-big-enc-dict.slovaronline.com/48263-%D0%9E%D0%A0%D0%9E%D0%9C%D0%9E</ref> — Шығыс кушиттер тобының халқы, [[Эфиопия]]дағы ең ірі этникалық топ (25,5 млн. адам – 2007, халық санағы; 2012 жылғы есеп бойынша – 30-35 млн. адам). Олар негізінен Оромия аймағында және елдің орталығында, оңтүстігінде және батысында Аддис-Абеба төңірегінде тұрады. 285,8 мың адам (2009, санақ) [[Кения]]ның солтүстігі мен батыс [[Сомали]]де, 100 мыңы шығыс [[Судан]]да тұрады.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/2694506</ref> Олар аймақтық және тайпалық топтарға бөлінеді: тулама (Эфиопияның орталығы), мэча (батыс), арси, итту, котту, ноле, жарсо, ала, бабиле, т.б. (оңтүстік-шығыс), борана (оңтүстік), азебу, райя, волло (солтүстік). == Тілі == Тілі - [[оромо тілі]], афроазиялық тілдер отбасының кушит тілдеріне жатады. Бірнеше [[диалект]]ілері бар. Жазуы 1991 жылдан бастап [[латын әліпбиі]]не негізделген.<ref>Оромо https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/374018</ref> == Діні == Діни сенушілер негізінен [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], кейбірі [[Христиандық|христиандар]] (монофизиттер, лютерандар, [[Католицизм|католиктер]]) бар.<ref>Значение слова ОРОМО в Большом энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/bolshoy/2107347.html</ref> == Тарихы == Ертеректе бұлар елдің оңтүстік-шығысындағы ыстық климаты бар жазықтарды мекендеген көшпенділер болды. 16 ғасырда оромолар Эфиопияның таулы аймақтарының көптеген аймақтарына басып кіріп, амхара христиандары мен шығыс провинциялардағы мұсылман халқын ығыстырып шығарды. Кейінірек көптеген оромолар исламды қабылдады, сәл аз бөлігі христиан дінін қабылдады, бірақ дәстүрлі нанымдардың көптеген жақтаушылары бар. Оромо христиандарының едәуір бөлігі мемлекеттік қызметте жоғары лауазымдарға қол жеткізді. 19 ғасырдың 2-жартысында Оромо жерлерінің барлығы дерлік Эфиопияның құрамына біріктірілді. 1970 жылдардың ортасына дейін амхаризация және христиандандыру Эфиопия үкіметінің ресми саясаты болды.<ref>ЭФИОПИЯ НАСЕЛЕНИЕ НАРОДЫ ЭФИОПИИ ОРОМО http://www.turlocman.ru/ethiopia/6253 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230208072256/http://www.turlocman.ru/ethiopia/6253 |date=2023-02-08 }}</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (жасанды суаруды қолдану арқылы Харар қаласының ауданында) және [[мал шаруашылығы]] (ірі және ұсақ мал, есек, жылқы және т.б.). Оңтүстік-Шығыс пен оңтүстікте көшпелі және жартылай көшпелі малшылар тобы бар. Оромоның бір бөлігі өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында жұмыс істейді, ұлттық интеллект өсіп келеді.<ref>Народы и культуры Оромо https://travel-journal.ru/ethno/42/1130/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021233453/https://travel-journal.ru/ethno/42/1130/ |date=2019-10-21 }}</ref> == Өмір салты == Рулар мен касталарға бөлінудің қалдықтары сақталған. Қауымдастықтың өзегі - [[патрилинейлік]] рулық топ. Көрші ауылдарда әдетте туыстық топтар тұрады. Ауылшаруашылық өндірісі мен қоғамдық өмірдегі маңызды рөл көршілес еңбек өзара көмек топтарына тиесілі. Оңтүстіктегі боран және басқа тайпалар арасында құрдастар топтары (гада), ру басшыларымен көсемдер институттары сақталған. Эфиопияның барлық халықтарының ішінде оромолар ең шашыраңқы және мәдени жағынан әртүрлі. Солтүстікте олардың мәдениеті тиграй мен амхарадан, батыста омот халықтарынан, шығыста және оңтүстік-шығыста Сомалилерден, Тана өзенінің аңғарында шығыс Бантудан аз ерекшеленеді. Оромоның басым көпшілігі шаруалар, Эфиопия шаруаларының құрамындағы ең үлкен этникалық топ. Оромо мәдениеті өзінің ауылдық сипатымен ерекшеленеді. Көшпелілердің дәстүрлі баспанасы – теріден жасалған шатырлар мен үйшіктер. Дәстүрлі киімдері - шалғай, әсіресе оңтүстік аймақтарда әйелдерде былғары белдемеше, ерлерде былғары шекпен мен қалпақ. Бидайдан ашытқысыз нан пісіреді. Олар ащы ет соустарын, дәмдеуіштерді, сыра сияқты арпадан жасалған сусынды, кофені және балдан жасалған жеңіл алкогольді сусынды тұтынады.<ref>народы мира / Оромо http://www.etnolog.ru/people.php?id=OROM</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Эфиопия халықтары]] [[Санат:Кения халықтары]] [[Санат:Сомали халықтары]] [[Санат:Судан халықтары]] hsuqeao9p8byn10ewfykkfdpcgb25lm 0 709343 3693824 3663274 2026-11-09T09:59:15Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693824 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Пуну |төл атауы = |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 180 000 |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Габон}} |саны1 = 130 000 |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Конго Республикасы}} |саны2 = 50 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[сира-пуну тілдері]] |діні = дәстүрлі нанымдар, [[христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Пуну''' — [[Габон]]ның оңтүстігіндегі және [[Конго Республикасы]]ның көршілес аудандарындағы халық. Туысқан сира, сангу, лумбу, бвизи халықтарымен бірге Габонда 130 мың адам, Конгода 50 мың адам тұрады.<ref>Энциклопедический справочник «Африка» https://africa.academic.ru/2584/%D0%BF%D1%83%D0%BD%D1%83</ref> == Тілі == [[Сира-пуну тілдері]]нде сөйлейді.<ref>Пуну https://sv-barrisol.ru/stati/7590-punu-narod.html</ref> == Діні == Пунулардың көпшілігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері [[Христиандық|христиандар]].<ref>"Энциклопедическом справочнике "Африка" https://slovaronline.com/browse/f3914693-2e3f-326c-909b-4c4c122754e7/%D0%BF%D1%83%D0%BD%D1%83</ref> == Кәсібі == [[Сурет:1088 6267c Black Mask, Punu, Gabon (5604410887).jpg |нобай|оңға|150px|Қара маска]] [[Сурет:Face mask, Punu peoples, Gabon, late 19th century, wood, pigment - Cincinnati Art Museum - DSC04293.JPG |нобай|солға|150px|Ақ маска]] Дәстүрлі кәсіптері тропикалық қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (маниок, ямс, тәтті картоп, таро, жержаңғақ, май пальмасы, банан, көкөніс, цитрустық жемістер, кейбір аудандарда күріш), [[балық аулау]]. Көркемдік қолөнер дамыған - ағаштан ою (мүсін, бетперде, музыкалық аспаптар, тұрмыстық бұйымдар), кілемше тоқу, керамика. Ер адамдардың бір бөлігі ағаш кесу мен какао, кола, кофе плантацияларында маусымдық жұмыстарда істейді.<ref>Народы и культуры Пуну https://travel-journal.ru/ethno/43/1187/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023023355/https://travel-journal.ru/ethno/43/1187/ |date=2019-10-23 }}</ref> Әр ауылда ғұрыптық маскалар жасайтын шеберлер бар (мукудж). Оларды бишілер киіп, жаңа бала туылғаннан кейін немесе жерлеу кезінде күрделі қимылдар мен акробатикалық іс-әрекеттерді орындайды.<ref>Экзотическая красота: маски мукудж африканского народа пуну https://violity.com/ua/publication/1981-ekzoticheskaya-krasota-maski-mukudzh-afrikanskogo-naroda-punu {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230905074029/https://violity.com/ua/publication/1981-ekzoticheskaya-krasota-maski-mukudzh-afrikanskogo-naroda-punu |date=2023-09-05 }}</ref> == Өмір салты == Қоғамдық қатынастарда рулық құрылымдар өз маңызын сақтайды. Негізгі әлеуметтік бірлік – көршілес немесе рулық қауым. Туыстық есеп [[патрилинейлік]]. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|патрилокальды]]. Елді мекендері жолдардың немесе өзендердің бойында орналасқан шағын ауылдардан тұрады. Тұрғын үйлері жоспары бойынша төртбұрышты, қабырғалары бұтақтардан және қамыстан өрілген, төбелері биік, пальма жапырақтары мен шөптен жасалған. Киімдері - мақта матадан тігілген киімдер. Дәстүрлі тағамдары - шелпек, шикі және қуырылған банан және басқа да көкөністер мен жемістер, өзен жағасында - балық.<ref>народы мира / Пуну http://www.etnolog.ru/people.php?id=PUNU</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Габон халықтары]] [[Санат:Конго Республикасы халықтары]] 5sirdp61zh83nnflbqhlc5xjml2tcts 2 725520 3693510 3693378 2026-11-08T17:17:31Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3693510 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Вермонт университеті]] – [[Вайоминг университеті]] – [[Уинд-Ривер тайпалық колледжі]] – [[Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] – [[Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей]] – [[Рок округіндегі Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Сьюпириор]] – [[Висконсин политехникалық университеті – Стаут]] – [[Маршфилдтегі Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] * [[Тель-Авив университеті]] – [[Ариэль университеті]] – [[Негевтегі Бен-Гурион университеті]] – [[Иерусалимдегі Еврей университеті]] – [[Израиль ашық университеті]] * [[Командалық жұмыс]] – [[Тапсырма (жоба менеджменті)]] == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} 0o1wnzs12rlxzrrcllx6mtb9c2k3jy1 3693698 3693510 2026-11-09T05:17:19Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3693698 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Вермонт университеті]] – [[Вайоминг университеті]] – [[Уинд-Ривер тайпалық колледжі]] – [[Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] – [[Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей]] – [[Рок округіндегі Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Сьюпириор]] – [[Висконсин политехникалық университеті – Стаут]] – [[Маршфилдтегі Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] * [[Тель-Авив университеті]] – [[Ариэль университеті]] – [[Негевтегі Бен-Гурион университеті]] – [[Иерусалимдегі Еврей университеті]] – [[Израиль ашық университеті]] – [[Рейхман университеті]] * [[Командалық жұмыс]] – [[Тапсырма (жоба менеджменті)]] == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} prgix2k7mi3yz3gk79izi4ahjz046k5 3693739 3693698 2026-11-09T06:04:27Z 1nter pares 146705 /* Тізім */ 3693739 wikitext text/x-wiki == Тізім == * [[Вермонт университеті]] – [[Вайоминг университеті]] – [[Уинд-Ривер тайпалық колледжі]] – [[Уосодағы Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] – [[Шебойгандағы Висконсин университеті – Грин-Бей]] – [[Рок округіндегі Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Уайтуотер]] – [[Висконсин университеті – Сьюпириор]] – [[Висконсин политехникалық университеті – Стаут]] – [[Маршфилдтегі Висконсин университеті – Стивенс-Пойнт]] * [[Тель-Авив университеті]] – [[Ариэль университеті]] – [[Негевтегі Бен-Гурион университеті]] – [[Иерусалимдегі Еврей университеті]] – [[Израиль ашық университеті]] – [[Рейхман университеті]] * [[Командалық жұмыс]] – [[Тапсырма (жоба менеджменті)]] – [[Қашықтықтан білім беру]] == Үлгі == {{Мемлекеттік қайраткер | түс = | Қазақша есімі = | Шынайы есімі = | Суреті = | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Президент = | Ізашары = | Ізбасары = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған кездегі есімі = | Туған күні = | Туған жері = | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Партиясы = | Білімі = | Мамандығы = | Қызмет еткен жылдары = | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = | Марапаттары = }} {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = |шынайы атауы = |ел = |эмблема = |эмблема ені = |эмблеманың аты = |қазіргі = |тағайындалған = |портреті = |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = |соңғысы = |сайты = }} ivtd35lj482ep6zqkwv0ql2t6h6npo1 10 736247 3693521 3692614 2026-11-08T17:21:35Z Marksscheider 183882 3693521 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте | аты = Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы | тақырып = [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы]] | тақырып_стиль = background:#EEDD82 | бөлім_стиль = background:#EEDD82 | state = {{{state|collapsed}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | бөлім1 = 1928—1951 | тізім1 = * [[Қанаттар (фильм, 1927)|Қанаттар]] (1929) * [[Бродвей мелодиясы]] (1930-I) * [[Батыс майданда өзгеріс жоқ (фильм, 1930)|Батыс майданда өзгеріс жоқ]] (1930-II) * [[Симаррон (фильм, 1931)|Симаррон]] (1931) * [[Гранд Отель (фильм)|Гранд Отель]] (1932) * [[Кавалькада (фильм)|Кавалькада]] (1934) * [[Бір түнде болған оқиға]] (1935) * [[Баунтидегі бүлік (фильм, 1935)|Баунтидегі бүлік]] (1936) * [[Ұлы Зигфелд]] (1937) * [[Эмиль Золя өмірі]] (1938) * [[Өзіңмен бірге ала алмайсың]] (1939) * [[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]] (1940) * [[Ребекка (фильм, 1940)|Ребекка]] (1941) * [[How Green Was My Valley|Аңғарым қандай жасыл еді]] (1942) * [[Миссис Минивер]] (1943) * [[Касабланка (фильм)|Касабланка]] (1944) * [[Going My Way|Өз жолымен жүру]] (1945) * [[The Lost Weekend|Жоғалған уикэнд]] (1946) * [[Өміріміздің үздік жылдары]] (1947) * [[Джентльмендік келісім (фильм)|Джентльмендік келісім]] (1948) * [[Гамлет (фильм, 1948)|Гамлет]] (1949) * [[All the King's Men (фильм, 1949)|Патшаның бүкіл жасағы]] (1950) * [[Барлығы Ева туралы]] (1951) |бөлім2 = 1952—1976 |тізім2 = * [[An American in Paris (фильм)|Париждегі америкалық]] (1952) * [[Әлемдегі ең керемет шоу]] (1953) * [[Осыдан кейін мәңгілікке]] (1954) * [[Портта]] (1955) * [[Марти (фильм)|Марти]] (1956) * [[Әлемді 80 күн ішінде шарлау (фильм, 1956)|Әлемді 80 күн ішінде шарлау]] (1957) * [[Квай өзеніндегі көпір]] (1958) * [[Жижи (фильм, 1958)|Жижи]] (1959) * [[Бен-Гур (фильм, 1959)|Бен-Гур]] (1960) * [[Пәтер (фильм, 1960)|Пәтер]] (1961) * [[Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы]] (1962) * [[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]] (1963) * [[Том Джонс (фильм)|Том Джонс]] (1964) * [[My Fair Lady (фильм)|My Fair Lady]] (1965) * [[Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары]] (1966) * [[Барлық заманның адамы]] (1967) * [[Түннің ыстығында]] (1968) * [[Оливер! (фильм)|Оливер!]] (1969) * [[Жарым түннің ковбойы]] (1970) * [[Паттон (фильм)|Паттон]] (1971) * [[Француз байланысы]] (1972) * [[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]] (1973) * [[Афера]] (1974) * [[Өкіл әке 2]] (1975) * [[Көкектің ұясы (фильм)|Көкектің ұясы]] (1976) |бөлім3 = 1977—2001 |тізім3 = * [[Рокки]] (1977) * [[Энни Холл]] (1978) * [[Бұғы аңшысы]] (1979) * [[Крамер Крамерге қарсы]] (1980) * [[Қарапайым адамдар]] (1981) * [[Отты арбалар]] (1982) * [[Ганди (фильм)|Ганди]] (1983) * [[Сүйіспеншілік шарттары]] (1984) * [[Амадей (фильм)|Амадей]] (1985) * [[Африкадан]] (1986) * [[Взвод (фильм)|Взвод]] (1987) * [[Соңғы император]] (1988) * [[Жаңбыр адамы]] (1989) * [[Мисс Дэйзидің шопыры]] (1990) * [[Қасқырлармен билеу]] (1991) * [[Қозылар үнсіздігі (фильм)|Қозылар үнсіздігі]] (1992) * [[Кешірілмеген (фильм, 1992)|Кешірілмеген]] (1993) * [[Шиндлердің тізімі]] (1994) * [[Форрест Гамп]] (1995) * [[Ер жүрек]] (1996) * [[Ағылшын пациенті]] (1997) * [[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]] (1998) * [[Ғашық болған Шекспир]] (1999) * [[Америкалық сұлу]] (2000) * [[Гладиатор (фильм, 2000)|Гладиатор]] (2001) |бөлім4 = 2002—қазіргі уақыт |тізім4 = * [[Сана ойындары]] (2002) * [[Чикаго (фильм, 2002)|Чикаго]] (2003) * [[Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы]] (2004) * [[Million Dollar Baby|Миллион долларлық сәби]] (2005) * [[Соқтығыс (фильм, 2004)|Соқтығыс]] (2006) * [[Жолдан жаңылғандар]] (2007) * [[Қарттарға мұнда орын жоқ (фильм)|Қарттарға мұнда орын жоқ]] (2008) * [[Лашықтан шыққан миллионер]] (2009) * [[Дауыл билеушісі]] (2010) * [[Патша сөзі]] (2011) * [[Әртіс (фильм)|Әртіс]] (2012) * [[Арго (фильм)|Арго]] (2013) * [[12 жылдық құлдық]] (2014) * [[Бёрдмэн]] (2015) * [[Басты назарда]] (2016) * [[Айдың жарығы]] (2017) * [[Су кейпі]] (2018) * [[Жасыл кітап (фильм)|Жасыл кітап]] (2019) * [[Паразиттер (фильм)|Паразиттер]] (2020) * [[Көшпенділер жері]] (2021) * [[Кода (фильм, 2021)|Кода]] (2022) * [[Барлығы бір уақытта, барлық жерде]] (2023) * [[Оппенхеймер (фильм)|Оппенхеймер]] (2024) * [[Анора]] (2025) * [[Шайқас артынан шайқас]] (2026) }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Оскар]] </noinclude> lhrq56c3lkfnvrxv87axtx9asxlil3n 3693535 3693521 2026-11-08T17:35:45Z Marksscheider 183882 3693535 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте | аты = Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы | тақырып = [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы]] | тақырып_стиль = background:#EEDD82 | бөлім_стиль = background:#EEDD82 | state = {{{state|collapsed}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | бөлім1 = 1928—1951 | тізім1 = * [[Қанаттар (фильм, 1927)|Қанаттар]] (1929) * [[Бродвей мелодиясы]] (1930-I) * [[Батыс майданда өзгеріс жоқ (фильм, 1930)|Батыс майданда өзгеріс жоқ]] (1930-II) * [[Симаррон (фильм, 1931)|Симаррон]] (1931) * [[Гранд Отель (фильм)|Гранд Отель]] (1932) * [[Кавалькада (фильм)|Кавалькада]] (1934) * [[Бір түнде болған оқиға]] (1935) * [[Баунтидегі бүлік (фильм, 1935)|Баунтидегі бүлік]] (1936) * [[Ұлы Зигфелд]] (1937) * [[Эмиль Золя өмірі]] (1938) * [[Өзіңмен бірге ала алмайсың]] (1939) * [[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]] (1940) * [[Ребекка (фильм, 1940)|Ребекка]] (1941) * [[How Green Was My Valley|Аңғарым қандай жасыл еді]] (1942) * [[Миссис Минивер]] (1943) * [[Касабланка (фильм)|Касабланка]] (1944) * [[Going My Way|Өз жолымен жүру]] (1945) * [[The Lost Weekend|Жоғалған уикэнд]] (1946) * [[Өміріміздің үздік жылдары]] (1947) * [[Джентльмендік келісім (фильм)|Джентльмендік келісім]] (1948) * [[Гамлет (фильм, 1948)|Гамлет]] (1949) * [[All the King's Men (фильм, 1949)|Патшаның бүкіл жасағы]] (1950) * [[Барлығы Ева туралы]] (1951) |бөлім2 = 1952—1976 |тізім2 = * [[An American in Paris (фильм)|Париждегі америкалық]] (1952) * [[The Greatest Show on Earth|Әлемдегі ең керемет шоу]] (1953) * [[Осыдан кейін мәңгілікке]] (1954) * [[Портта]] (1955) * [[Марти (фильм)|Марти]] (1956) * [[Әлемді 80 күн ішінде шарлау (фильм, 1956)|Әлемді 80 күн ішінде шарлау]] (1957) * [[Квай өзеніндегі көпір]] (1958) * [[Жижи (фильм, 1958)|Жижи]] (1959) * [[Бен-Гур (фильм, 1959)|Бен-Гур]] (1960) * [[Пәтер (фильм, 1960)|Пәтер]] (1961) * [[Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы]] (1962) * [[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]] (1963) * [[Том Джонс (фильм)|Том Джонс]] (1964) * [[My Fair Lady (фильм)|My Fair Lady]] (1965) * [[Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары]] (1966) * [[Барлық заманның адамы]] (1967) * [[Түннің ыстығында]] (1968) * [[Оливер! (фильм)|Оливер!]] (1969) * [[Жарым түннің ковбойы]] (1970) * [[Паттон (фильм)|Паттон]] (1971) * [[Француз байланысы]] (1972) * [[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]] (1973) * [[Афера]] (1974) * [[Өкіл әке 2]] (1975) * [[Көкектің ұясы (фильм)|Көкектің ұясы]] (1976) |бөлім3 = 1977—2001 |тізім3 = * [[Рокки]] (1977) * [[Энни Холл]] (1978) * [[Бұғы аңшысы]] (1979) * [[Крамер Крамерге қарсы]] (1980) * [[Қарапайым адамдар]] (1981) * [[Отты арбалар]] (1982) * [[Ганди (фильм)|Ганди]] (1983) * [[Сүйіспеншілік шарттары]] (1984) * [[Амадей (фильм)|Амадей]] (1985) * [[Африкадан]] (1986) * [[Взвод (фильм)|Взвод]] (1987) * [[Соңғы император]] (1988) * [[Жаңбыр адамы]] (1989) * [[Мисс Дэйзидің шопыры]] (1990) * [[Қасқырлармен билеу]] (1991) * [[Қозылар үнсіздігі (фильм)|Қозылар үнсіздігі]] (1992) * [[Кешірілмеген (фильм, 1992)|Кешірілмеген]] (1993) * [[Шиндлердің тізімі]] (1994) * [[Форрест Гамп]] (1995) * [[Ер жүрек]] (1996) * [[Ағылшын пациенті]] (1997) * [[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]] (1998) * [[Ғашық болған Шекспир]] (1999) * [[Америкалық сұлу]] (2000) * [[Гладиатор (фильм, 2000)|Гладиатор]] (2001) |бөлім4 = 2002—қазіргі уақыт |тізім4 = * [[Сана ойындары]] (2002) * [[Чикаго (фильм, 2002)|Чикаго]] (2003) * [[Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы]] (2004) * [[Million Dollar Baby|Миллион долларлық сәби]] (2005) * [[Соқтығыс (фильм, 2004)|Соқтығыс]] (2006) * [[Жолдан жаңылғандар]] (2007) * [[Қарттарға мұнда орын жоқ (фильм)|Қарттарға мұнда орын жоқ]] (2008) * [[Лашықтан шыққан миллионер]] (2009) * [[Дауыл билеушісі]] (2010) * [[Патша сөзі]] (2011) * [[Әртіс (фильм)|Әртіс]] (2012) * [[Арго (фильм)|Арго]] (2013) * [[12 жылдық құлдық]] (2014) * [[Бёрдмэн]] (2015) * [[Басты назарда]] (2016) * [[Айдың жарығы]] (2017) * [[Су кейпі]] (2018) * [[Жасыл кітап (фильм)|Жасыл кітап]] (2019) * [[Паразиттер (фильм)|Паразиттер]] (2020) * [[Көшпенділер жері]] (2021) * [[Кода (фильм, 2021)|Кода]] (2022) * [[Барлығы бір уақытта, барлық жерде]] (2023) * [[Оппенхеймер (фильм)|Оппенхеймер]] (2024) * [[Анора]] (2025) * [[Шайқас артынан шайқас]] (2026) }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Оскар]] </noinclude> fe8s9zf4as70g1jpar2xp1jcw1tqgqy 0 737564 3693856 3627949 2026-11-09T11:20:14Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693856 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} [[Сурет:The original Winnie the Pooh toys.jpg|alt=Нью-Йорк қоғамдық кітапханасының бас филиалында Кристофер Робиннің түпнұсқа Винни-Пух толтырылған ойыншықтары.|нобай|Нью-Йорк қоғамдық кітапханасының бас филиалында Кристофер Робиннің түпнұсқа Винни-Пух толтырылған ойыншықтары.]]'''Винни-Пух''' (сонымен қатар '''Эдуард Аюы''', '''Пух аюы''' немесе жай '''Пух''') — ағылшын жазушысы А. А. Милн мен ағылшын иллюстраторы Э. Х. Шепардтың ойдан шығарған [[Антропоморфизм|антропоморфты]] ойыншық аю. Винни-Пух алғаш рет 1925 жылы Рождество қарсаңында, Лондонның Evening news жаңалықтары тапсырысы бойынша балаларға арналған әңгімеде пайда болды. Милнді Harrods дүкенінен ұлы, Кристофер Робинге алған жұмсақ ойыншығы мен London Zoo хайуанаттар бағында көрген аю шабыттандырды. == Тарих == [[Сурет:Winnie the Pooh sculpture at London Zoo.jpg|нобай|Лондон хайуанаттар бағындағы мүсін, онда А.А. Милн ұлы Кристофер Робинді оқиғасын жазуға шабыттандырған мейірімді аюды көрсетуге апарды.<ref>[https://www.londonzoo.org/zoo-stories/history-of-london-zoo/famous-animals-london-zoo/winnie-pooh-origins The bear who inspired Winnie-the-Pooh.]</ref>]] 1921 жылы Милн ұлы Кристофер Робинге “Harrods” дүкенінен ойыншық аю сатып алды. Кристофер Робин аюдың есімін Эдуард деп, сосын Лондон хайуанаттар бағында жиі көретін Канадалық қара аю Винниден кейін Винни деп қойып, демалыс күндері кездескен досының Пух атты аққуының құрметіне Пух деп атады.<ref>[https://www.theguardian.com/books/2021/jul/23/winnie-the-pooh-goes-to-harrods-in-new-authorised-aa-milne-prequel "Winnie-the-Pooh goes to Harrods in new authorised AA Milne prequel"]</ref><ref>[https://www.licensingsource.net/indepth/winnie-the-pooh-has-an-enchanting-heritage/ "'Winnie the Pooh has an enchanting heritage'"]</ref> Кристофер Робин аюдың есімін Эдуард деп, сосын Лондон хайуанаттар бағында жиі көретін Канадалық қара аю Винниден кейін Винни деп қойып, демалыс күндері кездескен досының Пух атты аққуының құрметіне Пух деп атады.<ref>[https://www.cbc.ca/kids/articles/the-real-life-canadian-story-of-winnie-the-pooh "The real-life Canadian story of Winnie-the-Pooh"]</ref><ref>[https://time.com/4070681/winnie-the-pooh-history/ "How Winnie-the-Pooh Got His Name"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240224172929/https://time.com/4070681/winnie-the-pooh-history/ |date=2024-02-24 }}</ref> == Кейіпкер == [[Сурет:Winnie-the-Pooh 45-1.png|солға|нобай|Кристофер Робинді тыңдап отырған Винни-Пух. Винни-Пух (1926). Э. Х. Шепардтың иллюстрациясы.]] Милн кітаптарында Пух аңғал және баяу, бірақ сонымен бірге ол мейірімді, ойшыл және табанды. Ол және оның достары оны «миы өте аз аю» деп ойласа да, Пух кейде ақылға қонымды идеяға ие екенін мойындайды. Оларға Торайды су тасқынынан құтқару үшін Кристофер Робиннің қолшатырына міну, Руды өзеннен шығаруға көмектесіп, «Солтүстік полюсті» ашу, Пух таяқшалар ойынын ойлап табу және Йаның бір жағына үлкен тасты лақтыру арқылы өзеннен шығару жатады. == Кеңестік Винни-Пух == [[Сурет:The Soviet Union 1988 CPA 5916 stamp (Winnie-the-Pooh).jpg|нобай|Винни-Пухтың кеңестік үлгісі көрсетілген пошта маркасы.]] Кеңес Одағында үш Винни-Пух ( орыс тілінде Винни-Пух ) әңгімелері атақты трилогияға айналған. ==Кеңестік экранизацияның ерекшеліктері: == Винни-Пух туралы кеңестік мультфильмдер трилогиясы 1969–1972 жылдары «Союзмультфильм» киностудиясында режиссер Фёдор Хитруктың жетекшілігімен Алан Александр Милннің кітаптары негізінде түсірілді. Бұл экранизация әдеби шығарманың өзіндік көркемдік интерпретациясы болды. Disney нұсқасынан айырмашылығы, кеңестік мультфильмдерде Кристофер Робин кейіпкері мүлде кездеспейді. Кеңестік Винни-Пухтың бейнесі өзіндік ерекшелігімен, мінез-құлқымен және әзілге толы әрекеттерімен көрермендердің ықыласына бөленді. Кейіпкер кеңестік және посткеңестік мәдениетте кеңінен танымал болды. '"</ref><ref>Scott Collier, Kevin (17 November 2018). "[https://cartoonresearch.com/index.php/russias-winnie-the-pooh-animated-series/ Russia's "Winnie-the-Pooh"]". ''Cartoon research''.</ref> * 1969. ''Винни-Пух'' – 1-тарауға негізделген. * 1971. ''Винни-Пухқа қонаққа барады'' ( Винни-Пух идёт в гости) – 2-тарауға негізделген. * 1972. ''Винни-Пух және жұмыс күні'' ( Винни-Пух и день забот) – 4 және 6 тарауларға негізделген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Алфавит бойынша кейіпкерлер]] [[Санат:1. Научная публикация — наиболее ценное дополнение Ushakova, Olga. “Our Russian Pukh”: Transcultural adventures of Soviet Winnie-the-Pooh // Transcultural Influences in Soviet and Post-Soviet Animation. — 2026. — P. 164–184. DOI: https://doi.org/10.1075/clcc.19.08ush 2. История создания мультфильмов «Восемь пирогов и одна свечка: Главные картины „Союзмультфильма“» // Кинопоиск. htps://www.kinopoisk.ru/media/article/2779842/ 3. Документальное подтверждение создания фильма Решение Суда по интеллектуальным правам. Материалы дела № А40-00402/2018. В документе содержатся сведения о создании мультфильма «Винни-Пух» в 1969 году и участниках производства. https://www.fips.ru/pps/23_08_18/2018В00402_20180824.pdf}}<ref>"[http://www.animator.ru/db/?ver=eng&p=show_film&fid=6758 Russian animation in letters and figures: 'Winnie the Pooh]] jxpq4uctt22u721dt1nelzo9pebp61u 3693859 3693856 2026-11-09T11:25:15Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693859 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} [[Сурет:The original Winnie the Pooh toys.jpg|alt=Нью-Йорк қоғамдық кітапханасының бас филиалында Кристофер Робиннің түпнұсқа Винни-Пух толтырылған ойыншықтары.|нобай|Нью-Йорк қоғамдық кітапханасының бас филиалында Кристофер Робиннің түпнұсқа Винни-Пух толтырылған ойыншықтары.]]'''Винни-Пух''' (сонымен қатар '''Эдуард Аюы''', '''Пух аюы''' немесе жай '''Пух''') — ағылшын жазушысы А. А. Милн мен ағылшын иллюстраторы Э. Х. Шепардтың ойдан шығарған [[Антропоморфизм|антропоморфты]] ойыншық аю. Винни-Пух алғаш рет 1925 жылы Рождество қарсаңында, Лондонның Evening news жаңалықтары тапсырысы бойынша балаларға арналған әңгімеде пайда болды. Милнді Harrods дүкенінен ұлы, Кристофер Робинге алған жұмсақ ойыншығы мен London Zoo хайуанаттар бағында көрген аю шабыттандырды. == Тарих == [[Сурет:Winnie the Pooh sculpture at London Zoo.jpg|нобай|Лондон хайуанаттар бағындағы мүсін, онда А.А. Милн ұлы Кристофер Робинді оқиғасын жазуға шабыттандырған мейірімді аюды көрсетуге апарды.<ref>[https://www.londonzoo.org/zoo-stories/history-of-london-zoo/famous-animals-london-zoo/winnie-pooh-origins The bear who inspired Winnie-the-Pooh.]</ref>]] 1921 жылы Милн ұлы Кристофер Робинге “Harrods” дүкенінен ойыншық аю сатып алды. Кристофер Робин аюдың есімін Эдуард деп, сосын Лондон хайуанаттар бағында жиі көретін Канадалық қара аю Винниден кейін Винни деп қойып, демалыс күндері кездескен досының Пух атты аққуының құрметіне Пух деп атады.<ref>[https://www.theguardian.com/books/2021/jul/23/winnie-the-pooh-goes-to-harrods-in-new-authorised-aa-milne-prequel "Winnie-the-Pooh goes to Harrods in new authorised AA Milne prequel"]</ref><ref>[https://www.licensingsource.net/indepth/winnie-the-pooh-has-an-enchanting-heritage/ "'Winnie the Pooh has an enchanting heritage'"]</ref> Кристофер Робин аюдың есімін Эдуард деп, сосын Лондон хайуанаттар бағында жиі көретін Канадалық қара аю Винниден кейін Винни деп қойып, демалыс күндері кездескен досының Пух атты аққуының құрметіне Пух деп атады.<ref>[https://www.cbc.ca/kids/articles/the-real-life-canadian-story-of-winnie-the-pooh "The real-life Canadian story of Winnie-the-Pooh"]</ref><ref>[https://time.com/4070681/winnie-the-pooh-history/ "How Winnie-the-Pooh Got His Name"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240224172929/https://time.com/4070681/winnie-the-pooh-history/ |date=2024-02-24 }}</ref> == Кейіпкер == [[Сурет:Winnie-the-Pooh 45-1.png|солға|нобай|Кристофер Робинді тыңдап отырған Винни-Пух. Винни-Пух (1926). Э. Х. Шепардтың иллюстрациясы.]] Милн кітаптарында Пух аңғал және баяу, бірақ сонымен бірге ол мейірімді, ойшыл және табанды. Ол және оның достары оны «миы өте аз аю» деп ойласа да, Пух кейде ақылға қонымды идеяға ие екенін мойындайды. Оларға Торайды су тасқынынан құтқару үшін Кристофер Робиннің қолшатырына міну, Руды өзеннен шығаруға көмектесіп, «Солтүстік полюсті» ашу, Пух таяқшалар ойынын ойлап табу және Йаның бір жағына үлкен тасты лақтыру арқылы өзеннен шығару жатады. == Кеңестік Винни-Пух == [[Сурет:The Soviet Union 1988 CPA 5916 stamp (Winnie-the-Pooh).jpg|нобай|Винни-Пухтың кеңестік үлгісі көрсетілген пошта маркасы.]] Кеңес Одағында үш Винни-Пух ( орыс тілінде Винни-Пух ) әңгімелері атақты трилогияға айналған. ==Кеңестік экранизацияның ерекшеліктері: == Винни-Пух туралы кеңестік мультфильмдер трилогиясы 1969–1972 жылдары «Союзмультфильм» киностудиясында режиссер Фёдор Хитруктың жетекшілігімен Алан Александр Милннің кітаптары негізінде түсірілді. Бұл экранизация әдеби шығарманың өзіндік көркемдік интерпретациясы болды. Disney нұсқасынан айырмашылығы, кеңестік мультфильмдерде Кристофер Робин кейіпкері мүлде кездеспейді. Кеңестік Винни-Пухтың бейнесі өзіндік ерекшелігімен, мінез-құлқымен және әзілге толы әрекеттерімен көрермендердің ықыласына бөленді. Кейіпкер кеңестік және посткеңестік мәдениетте кеңінен танымал болды. '"</ref><ref>Scott Collier, Kevin (17 November 2018). "[https://cartoonresearch.com/index.php/russias-winnie-the-pooh-animated-series/ Russia's "Winnie-the-Pooh"]". ''Cartoon research''.</ref> * 1969. ''Винни-Пух'' – 1-тарауға негізделген. * 1971. ''Винни-Пухқа қонаққа барады'' ( Винни-Пух идёт в гости) – 2-тарауға негізделген. * 1972. ''Винни-Пух және жұмыс күні'' ( Винни-Пух и день забот) – 4 және 6 тарауларға негізделген. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Ғылыми жарияланым — құнды қосымша дереккөз Ushakova, Olga. «Our Russian Pukh»: Transcultural adventures of Soviet Winnie-the-Pooh // Transcultural Influences in Soviet and Post-Soviet Animation. — 2026. — 164–184-бб. 2. Мультфильмдердің жасалу тарихы «Восемь пирогов и одна свечка: Главные картины „Союзмультфильма“» // Кинопоиск. 3. Мультфильмнің түсірілуін растайтын құжаттық дереккөз Зияткерлік меншік жөніндегі соттың шешімі. № А40-00402/2018 іс материалдары. Құжатта 1969 жылы «Винни-Пух» мультфильмінің жасалуы және оны өндіруге қатысқан мамандар туралы мәліметтер қамтылған.]] [[Санат:Алфавит бойынша кейіпкерлер]] qvguipxz3vdgl2zlghhgnp9t3mv9vuc 3693862 3693859 2026-11-09T11:27:23Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693862 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} [[Сурет:The original Winnie the Pooh toys.jpg|alt=Нью-Йорк қоғамдық кітапханасының бас филиалында Кристофер Робиннің түпнұсқа Винни-Пух толтырылған ойыншықтары.|нобай|Нью-Йорк қоғамдық кітапханасының бас филиалында Кристофер Робиннің түпнұсқа Винни-Пух толтырылған ойыншықтары.]]'''Винни-Пух''' (сонымен қатар '''Эдуард Аюы''', '''Пух аюы''' немесе жай '''Пух''') — ағылшын жазушысы А. А. Милн мен ағылшын иллюстраторы Э. Х. Шепардтың ойдан шығарған [[Антропоморфизм|антропоморфты]] ойыншық аю. Винни-Пух алғаш рет 1925 жылы Рождество қарсаңында, Лондонның Evening news жаңалықтары тапсырысы бойынша балаларға арналған әңгімеде пайда болды. Милнді Harrods дүкенінен ұлы, Кристофер Робинге алған жұмсақ ойыншығы мен London Zoo хайуанаттар бағында көрген аю шабыттандырды. == Тарих == [[Сурет:Winnie the Pooh sculpture at London Zoo.jpg|нобай|Лондон хайуанаттар бағындағы мүсін, онда А.А. Милн ұлы Кристофер Робинді оқиғасын жазуға шабыттандырған мейірімді аюды көрсетуге апарды.<ref>[https://www.londonzoo.org/zoo-stories/history-of-london-zoo/famous-animals-london-zoo/winnie-pooh-origins The bear who inspired Winnie-the-Pooh.]</ref>]] 1921 жылы Милн ұлы Кристофер Робинге “Harrods” дүкенінен ойыншық аю сатып алды. Кристофер Робин аюдың есімін Эдуард деп, сосын Лондон хайуанаттар бағында жиі көретін Канадалық қара аю Винниден кейін Винни деп қойып, демалыс күндері кездескен досының Пух атты аққуының құрметіне Пух деп атады.<ref>[https://www.theguardian.com/books/2021/jul/23/winnie-the-pooh-goes-to-harrods-in-new-authorised-aa-milne-prequel "Winnie-the-Pooh goes to Harrods in new authorised AA Milne prequel"]</ref><ref>[https://www.licensingsource.net/indepth/winnie-the-pooh-has-an-enchanting-heritage/ "'Winnie the Pooh has an enchanting heritage'"]</ref> Кристофер Робин аюдың есімін Эдуард деп, сосын Лондон хайуанаттар бағында жиі көретін Канадалық қара аю Винниден кейін Винни деп қойып, демалыс күндері кездескен досының Пух атты аққуының құрметіне Пух деп атады.<ref>[https://www.cbc.ca/kids/articles/the-real-life-canadian-story-of-winnie-the-pooh "The real-life Canadian story of Winnie-the-Pooh"]</ref><ref>[https://time.com/4070681/winnie-the-pooh-history/ "How Winnie-the-Pooh Got His Name"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240224172929/https://time.com/4070681/winnie-the-pooh-history/ |date=2024-02-24 }}</ref> == Кейіпкер == [[Сурет:Winnie-the-Pooh 45-1.png|солға|нобай|Кристофер Робинді тыңдап отырған Винни-Пух. Винни-Пух (1926). Э. Х. Шепардтың иллюстрациясы.]] Милн кітаптарында Пух аңғал және баяу, бірақ сонымен бірге ол мейірімді, ойшыл және табанды. Ол және оның достары оны «миы өте аз аю» деп ойласа да, Пух кейде ақылға қонымды идеяға ие екенін мойындайды. Оларға Торайды су тасқынынан құтқару үшін Кристофер Робиннің қолшатырына міну, Руды өзеннен шығаруға көмектесіп, «Солтүстік полюсті» ашу, Пух таяқшалар ойынын ойлап табу және Йаның бір жағына үлкен тасты лақтыру арқылы өзеннен шығару жатады. == Кеңестік Винни-Пух == [[Сурет:The Soviet Union 1988 CPA 5916 stamp (Winnie-the-Pooh).jpg|нобай|Винни-Пухтың кеңестік үлгісі көрсетілген пошта маркасы.]] Кеңес Одағында үш Винни-Пух ( орыс тілінде Винни-Пух ) әңгімелері атақты трилогияға айналған. ==Кеңестік экранизацияның ерекшеліктері: == Винни-Пух туралы кеңестік мультфильмдер трилогиясы 1969–1972 жылдары «Союзмультфильм» киностудиясында режиссер Фёдор Хитруктың жетекшілігімен Алан Александр Милннің кітаптары негізінде түсірілді. Бұл экранизация әдеби шығарманың өзіндік көркемдік интерпретациясы болды. Disney нұсқасынан айырмашылығы, кеңестік мультфильмдерде Кристофер Робин кейіпкері мүлде кездеспейді. Кеңестік Винни-Пухтың бейнесі өзіндік ерекшелігімен, мінез-құлқымен және әзілге толы әрекеттерімен көрермендердің ықыласына бөленді. Кейіпкер кеңестік және посткеңестік мәдениетте кеңінен танымал болды. '"</ref><ref>Scott Collier, Kevin (17 November 2018). "[https://cartoonresearch.com/index.php/russias-winnie-the-pooh-animated-series/ Russia's "Winnie-the-Pooh"]". ''Cartoon research''.</ref> * 1969. ''Винни-Пух'' – 1-тарауға негізделген. * 1971. ''Винни-Пухқа қонаққа барады'' ( Винни-Пух идёт в гости) – 2-тарауға негізделген. * 1972. ''Винни-Пух және жұмыс күні'' ( Винни-Пух и день забот) – 4 және 6 тарауларға негізделген. == Дереккөздер == {{Мультфильмдердің жасалу тарихы «Восемь пирогов и одна свечка: Главные картины „Союзмультфильма“» // Кинопоиск.} qsve17h76bq2tzgcgerukh0binpmlx9 3693872 3693862 2026-11-09T11:41:50Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693872 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} [[Сурет:The original Winnie the Pooh toys.jpg|alt=Нью-Йорк қоғамдық кітапханасының бас филиалында Кристофер Робиннің түпнұсқа Винни-Пух толтырылған ойыншықтары.|нобай|Нью-Йорк қоғамдық кітапханасының бас филиалында Кристофер Робиннің түпнұсқа Винни-Пух толтырылған ойыншықтары.]]'''Винни-Пух''' (сонымен қатар '''Эдуард Аюы''', '''Пух аюы''' немесе жай '''Пух''') — ағылшын жазушысы А. А. Милн мен ағылшын иллюстраторы Э. Х. Шепардтың ойдан шығарған [[Антропоморфизм|антропоморфты]] ойыншық аю. Винни-Пух алғаш рет 1925 жылы Рождество қарсаңында, Лондонның Evening news жаңалықтары тапсырысы бойынша балаларға арналған әңгімеде пайда болды. Милнді Harrods дүкенінен ұлы, Кристофер Робинге алған жұмсақ ойыншығы мен London Zoo хайуанаттар бағында көрген аю шабыттандырды. == Тарих == [[Сурет:Winnie the Pooh sculpture at London Zoo.jpg|нобай|Лондон хайуанаттар бағындағы мүсін, онда А.А. Милн ұлы Кристофер Робинді оқиғасын жазуға шабыттандырған мейірімді аюды көрсетуге апарды.<ref>[https://www.londonzoo.org/zoo-stories/history-of-london-zoo/famous-animals-london-zoo/winnie-pooh-origins The bear who inspired Winnie-the-Pooh.]</ref>]] 1921 жылы Милн ұлы Кристофер Робинге “Harrods” дүкенінен ойыншық аю сатып алды. Кристофер Робин аюдың есімін Эдуард деп, сосын Лондон хайуанаттар бағында жиі көретін Канадалық қара аю Винниден кейін Винни деп қойып, демалыс күндері кездескен досының Пух атты аққуының құрметіне Пух деп атады.<ref>[https://www.theguardian.com/books/2021/jul/23/winnie-the-pooh-goes-to-harrods-in-new-authorised-aa-milne-prequel "Winnie-the-Pooh goes to Harrods in new authorised AA Milne prequel"]</ref><ref>[https://www.licensingsource.net/indepth/winnie-the-pooh-has-an-enchanting-heritage/ "'Winnie the Pooh has an enchanting heritage'"]</ref> Кристофер Робин аюдың есімін Эдуард деп, сосын Лондон хайуанаттар бағында жиі көретін Канадалық қара аю Винниден кейін Винни деп қойып, демалыс күндері кездескен досының Пух атты аққуының құрметіне Пух деп атады.<ref>[https://www.cbc.ca/kids/articles/the-real-life-canadian-story-of-winnie-the-pooh "The real-life Canadian story of Winnie-the-Pooh"]</ref><ref>[https://time.com/4070681/winnie-the-pooh-history/ "How Winnie-the-Pooh Got His Name"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240224172929/https://time.com/4070681/winnie-the-pooh-history/ |date=2024-02-24 }}</ref> == Кейіпкер == [[Сурет:Winnie-the-Pooh 45-1.png|солға|нобай|Кристофер Робинді тыңдап отырған Винни-Пух. Винни-Пух (1926). Э. Х. Шепардтың иллюстрациясы.]] Милн кітаптарында Пух аңғал және баяу, бірақ сонымен бірге ол мейірімді, ойшыл және табанды. Ол және оның достары оны «миы өте аз аю» деп ойласа да, Пух кейде ақылға қонымды идеяға ие екенін мойындайды. Оларға Торайды су тасқынынан құтқару үшін Кристофер Робиннің қолшатырына міну, Руды өзеннен шығаруға көмектесіп, «Солтүстік полюсті» ашу, Пух таяқшалар ойынын ойлап табу және Йаның бір жағына үлкен тасты лақтыру арқылы өзеннен шығару жатады. == Кеңестік Винни-Пух == [[Сурет:The Soviet Union 1988 CPA 5916 stamp (Winnie-the-Pooh).jpg|нобай|Винни-Пухтың кеңестік үлгісі көрсетілген пошта маркасы.]] Кеңес Одағында үш Винни-Пух ( орыс тілінде Винни-Пух ) әңгімелері атақты трилогияға айналған. '"<nowiki></ref></nowiki><ref>Scott Collier, Kevin (17 November 2018). "[https://cartoonresearch.com/index.php/russias-winnie-the-pooh-animated-series/ Russia's "Winnie-the-Pooh"]". ''Cartoon research''.</ref> == <ref>Кеңестік экранизацияның ерекшеліктері: == {{7. Мультфильмдердің жасалу тарихы «Восемь пирогов и одна свечка: Главные картины „[[Союзмультфильма“» // Кинопоиск.]]}}</ref> Винни-Пух туралы кеңестік мультфильмдер трилогиясы 1969–1972 жылдары «Союзмультфильм» киностудиясында режиссер Фёдор Хитруктың жетекшілігімен Алан Александр Милннің кітаптары негізінде түсірілді. Бұл экранизация әдеби шығарманың өзіндік көркемдік интерпретациясы болды. Disney нұсқасынан айырмашылығы, кеңестік мультфильмдерде Кристофер Робин кейіпкері мүлде кездеспейді. Кеңестік Винни-Пухтың бейнесі өзіндік ерекшелігімен, мінез-құлқымен және әзілге толы әрекеттерімен көрермендердің ықыласына бөленді. Кейіпкер кеңестік және посткеңестік мәдениетте кеңінен танымал болды. * 1969. ''Винни-Пух'' – 1-тарауға негізделген. * 1971. ''Винни-Пухқа қонаққа барады'' ( Винни-Пух идёт в гости) – 2-тарауға негізделген. * 1972. ''Винни-Пух және жұмыс күні'' ( Винни-Пух и день забот) – 4 және 6 тарауларға негізделген. == Дереккөздер == rw8i474i13so1qk71utqihpwp1o9jds 0 737900 3693692 3691152 2026-11-09T04:58:27Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3628441 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық топ |Топ атауы = Лонгвуд симфониялық оркестрі |Шынайы атауы = Longwood Symphony Orchestra |Логотипі = |Логотип ені = |Суреті = |Сурет тақырыбы = |Сурет ені = |Фон = |Жанры = |Белсенділік жылдары = |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Қайдан = |Басқаша атауы = |Тілі = |Лейблі = |Жетекшісі = |Құрамы = |Әртістер = |Бұрынғы қатысушылары = |Басқа да жобалары = |Марапаттары = |Сайты = {{URL|longwoodsymphony.org}} |Ортаққор = }} '''Лонгвуд Симфониялық Оркестрі''' — [[Массачусетс]] штатының [[Бостон]] қаласында орналасқан, медицина қызметкерлерінен құралған ерікті, коммерциялық емес оркестр. Олардың концерттері денсаулық сақтаумен байланысты коммерциялық емес ұйымдарға қаражат жинау ретінде қызмет етеді. Оның негізін 1982 жылы Гарвард медициналық мектебінің мүшелері қалаған. Олар Жаңа Англия консерваториясының Jordan Hall-ында жылына төрт концерт, сонымен қатар The Hatch Shell-де жазғы ашық концерт береді. Қазіргі музыкалық жетекшісі және дирижері - Джотаро Накано. Оркестр туралы мақалалар the Wall Street Journal,<ref>Scherer, Barrymore Laurence (May 12, 2005). "[https://www.wsj.com/articles/SB111586127000431350 Practicing the Healing Art of Music]". [[:en:The_Wall_Street_Journal|''The Wall Street Journal''.]] Retrieved September 4, 2007.</ref> The Boston Globe,<ref>Dyer, Richard (December 7, 2004). "[https://web.archive.org/web/20070630133437/http://longwoodsymphony.org/reviews.htm Director makes a resounding debut]". ''[[:en:The_Boston_Globe|The Boston Globe]]''. Archived from [http://longwoodsymphony.org/reviews.htm the original] on June 30, 2007. Retrieved September 4, 2007 – via longwoodsymphony.org.</ref> және The Boston Herald журналдарында жарияланған. 2007 жылдың маусым айында Лонгвуд Симфониялық Оркестрі “2007 жылғы MetLife” сыйлығын, Американдық Симфониялық Оркестрлер Лигасының қоғамдастықпен қарым-қатынас саласындағы "үздігі" марапатын алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Тексерілмеген мақала| date=сәуір 2024}} [[Санат:1982 жылы құрылған музыкалық ұжымдар]] 2wwihx863i688q6sp8vo2mo3wp0bhy3 0 741689 3693634 3692000 2026-11-09T03:45:36Z Ұлпан, Қанат 187701 3693634 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сейсен (Сейсенбай) Шәмінұлы Қожеке''' (28.12.1951 ж. [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] [[Жаңатұрмыс ауылдық округі (Тұрар Рысқұлов ауданы)|Жаңатұрмыс ауылында]] туған. [[Журналист]], [[жазушы]], [[аудармашы]], [[ақын]], қаламы қарымды журналист. ҚазМУ-дің журналистика факультетін 1978 жылы бітірген. «Құлан тарихы», «Қожай қызыр, береке», «Темірқұл, Теміржол, Темірқанат», «Аты аңызға айналған», «Екі майданның жауынгері» атты әр жылдарда жарық көрген тарихи-шежіре кітаптардың, повесть, әңгімелердің және «Айкөл» өлең жинағының авторы. Оның қаламынан туған әңгімелер, фельетондар, публицистикалық мақалалар облыстық, республикалық газет беттерінен кқрініс тапқан. 43 жыл бойы аудандық, облыстық газеттерде қызмет етіп, облыстық [[Ақ жол (газет)|«Ақ жол» газеті]]нен зейнетке шықты. Қарымды журналистің қаламынан туған очерктер мен публицистикалық мақалалар, әңгімелер мен фельетондар республикалық, облыстық баспасөзде жиі жарияланады.<ref>{{cite web|title=Жалғыздың жаны |url=https://abai.kz/post/62453|publisher=abai.kz|lang=kk|accessdate=2018-03-06|date=2017-11-17}}</ref><ref>{{cite web|title=Тұрар Рысқұлов ауданында ақын Сейсенбай Қожекенің шығармашылық кеші өтті|url=https://zhambylnews.kz/lentanews/102966-t-rar-rys-lov-audanynda-a-yn-sejsenbaj-ozhekeni-shy-armashyly-keshi-tti.html?ysclid=lye8x7olp2432015592|publisher=zhambylnews.kz| |date=2021-12-05|accessdate=2018-03-06}}</ref> == Марапаттары == *Қазақстан журналистер Одағы сыйлығының лауреаты; *Тұрар Рысқұлов ауданының Құрметті азаматы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Журналистер]] hd026rg43l3f7q4om99m7wzymo5dw5r 3693635 3693634 2026-11-09T03:46:41Z Ұлпан, Қанат 187701 3693635 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сейсен (Сейсенбай) Шәмінұлы Қожеке''' (28.12.1951 ж. [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] [[Жаңатұрмыс ауылдық округі (Тұрар Рысқұлов ауданы)|Жаңатұрмыс ауылында]] туған. [[Журналист]], [[жазушы]], [[аудармашы]], [[ақын]]. ҚазМУ-дің журналистика факультетін 1978 жылы бітірген. «Құлан тарихы», «Қожай қызыр, береке», «Темірқұл, Теміржол, Темірқанат», «Аты аңызға айналған», «Екі майданның жауынгері» атты әр жылдарда жарық көрген тарихи-шежіре кітаптардың, повесть, әңгімелердің және «Айкөл» өлең жинағының авторы. Оның қаламынан туған әңгімелер, фельетондар, публицистикалық мақалалар облыстық, республикалық газет беттерінен кқрініс тапқан. 43 жыл бойы аудандық, облыстық газеттерде қызмет етіп, облыстық [[Ақ жол (газет)|«Ақ жол» газеті]]нен зейнетке шықты. Қарымды журналистің қаламынан туған очерктер мен публицистикалық мақалалар, әңгімелер мен фельетондар республикалық, облыстық баспасөзде жиі жарияланады.<ref>{{cite web|title=Жалғыздың жаны |url=https://abai.kz/post/62453|publisher=abai.kz|lang=kk|accessdate=2018-03-06|date=2017-11-17}}</ref><ref>{{cite web|title=Тұрар Рысқұлов ауданында ақын Сейсенбай Қожекенің шығармашылық кеші өтті|url=https://zhambylnews.kz/lentanews/102966-t-rar-rys-lov-audanynda-a-yn-sejsenbaj-ozhekeni-shy-armashyly-keshi-tti.html?ysclid=lye8x7olp2432015592|publisher=zhambylnews.kz| |date=2021-12-05|accessdate=2018-03-06}}</ref> == Марапаттары == *Қазақстан журналистер Одағы сыйлығының лауреаты; *Тұрар Рысқұлов ауданының Құрметті азаматы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Журналистер]] 4falo6f08p5l9wdq12owylljhggcuhh 3693685 3693635 2026-11-09T04:57:54Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3691156 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=маусым 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Сейсен (Сейсенбай) Шәмінұлы Қожеке''' (28.12.1951 ж. [[Жамбыл облысы]] [[Тұрар Рысқұлов ауданы]] [[Жаңатұрмыс ауылдық округі (Тұрар Рысқұлов ауданы)|Жаңатұрмыс ауылында]] туған. [[Журналист]], [[жазушы]], [[аудармашы]], [[ақын]]. ҚазМУ-дің журналистика факультетін 1978 жылы бітірген. «Құлан тарихы», «Қожай қызыр, береке», «Темірқұл, Теміржол, Темірқанат», «Аты аңызға айналған», «Екі майданның жауынгері» атты әр жылдарда жарық көрген тарихи-шежіре кітаптардың, повесть, әңгімелердің және «Айкөл» өлең жинағының авторы. Оның қаламынан туған әңгімелер, фельетондар, публицистикалық мақалалар облыстық, республикалық газет беттерінен кқрініс тапқан. 43 жыл бойы аудандық, облыстық газеттерде қызмет етіп, облыстық [[Ақ жол (газет)|«Ақ жол» газеті]]нен зейнетке шықты. Қарымды журналистің қаламынан туған очерктер мен публицистикалық мақалалар, әңгімелер мен фельетондар республикалық, облыстық баспасөзде жиі жарияланады.<ref>{{cite web|title=Жалғыздың жаны |url=https://abai.kz/post/62453|publisher=abai.kz|lang=kk|accessdate=2018-03-06|date=2017-11-17}}</ref><ref>{{cite web|title=Тұрар Рысқұлов ауданында ақын Сейсенбай Қожекенің шығармашылық кеші өтті|url=https://zhambylnews.kz/lentanews/102966-t-rar-rys-lov-audanynda-a-yn-sejsenbaj-ozhekeni-shy-armashyly-keshi-tti.html?ysclid=lye8x7olp2432015592|publisher=zhambylnews.kz| |date=2021-12-05|accessdate=2018-03-06}}</ref> == Марапаттары == *Қазақстан журналистер Одағы сыйлығының лауреаты; *Тұрар Рысқұлов ауданының Құрметті азаматы. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Журналистер]] acog2xcq53at3targc0tph9gdmzalp8 0 746540 3693752 3690845 2026-11-09T06:22:57Z QazNorth 168872 /* Тізім */ 3693752 wikitext text/x-wiki Бұл тізімде Қазақстанның президенті '''[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың жасаған халықаралық сапарлары''' көрсетілген. [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] [[Ресей]]ге 18, [[Қырғызстан]]ға 7 рет сапар жасаған. [[Қытай]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|АӘБ]], [[Тәжікстан]], [[Түркия]], [[Өзбекстан]]ға 4 рет, [[Әзірбайжан|Әзербайжан]], [[Германия]] және [[АҚШ]]-қа 3 рет сапар жасады. Ең азы [[Армения]], [[Қатар]] және [[Сауд Арабиясы]]на 2 рет сапар жасады. 2022 жылы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] 14 елге 24 рет барып рекорды қойды.<ref> https://www.lada.kz/kazakhstan-news/120728-5-let-u-shturvala-skolko-zarubezhnyh-poezdok-sovershil-tokaev-v-kachestve-prezidenta.html</ref> [[Сурет:P20251106DT-0134 President Donald Trump meets with President of the Republic of Kazakhstan Kassym-Jomart Tokayev in the Oval Office.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Дональд Трамп]] Ақүйде, 6 қараша 2025]] [[Сурет:Kassym-Jomart Tokayev and Vladimir Putin (2019-04-03) 08.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] Кремльде өткен баспасөз мәслихатында.]] [[Сурет:Zelenskyi and Tokaev.jpg|thumb|[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]] пен [[Володимир Олександрович Зеленський|Владимир Зеленский]] БҰҰ Бас кеңсесінде, [[Нью-Йорк]].]] == Тізім == {| class="wikitable" |- ! Күні !! Ел !! Қала !! Сапар түрі |- | 3-4 сәуір 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-putinym-v-moskve-366428/ |date=3 апреля 2019|title= Токаев встретился с Путиным в Москве |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} </ref> |- | 14-15 сәуір 2019 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> {{cite web|url= https://ru.sputnik.kz/20190414/tokaev-uzbekistan-vizit-9827342.html |title= Токаев прибыл с государственным визитом в Ташкент |author=|date= 2019-04-14 |work= ru.sputnik.kz |publisher=|accessdate=2024-11-05|lang=ru}}</ref> |- | 13-14 маусым 2019 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>[https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-shanhai-yntymaktastyk-uiymynyn-sammitine-katysu-ushin-bishkek-kalasyna-keldi Қазақстан Президенті Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының саммитіне қатысу үшін Бішкек қаласына келді]</ref> |- | 14-15 маусым 2019 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> [https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-aziyadagy-ozara-is-kimyl-zhane-senim-sharalary-zhonindegi-kenestin-v-sammitine-katysu-ushin-dushan Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім шаралары жөніндегі кеңестің V саммитіне қатысу үшін Душанбе қаласына келді]</ref> |- | 11-12 қыркүйек 2019 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Бейжің]] мен [[Ханчжоу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezident-kazahstana-kasym-zhomart-tokaev-vstretilsya-s-premerom-gosudarstvennogo-soveta-knr-li-kecyanom</ref> |- | 23–25 қыркүйек 2019 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/memleket-basshysy-aksh-tyn-sayasi-zhane-sarapshy-top-okilderimen-kezdesu-otkizdi</ref> |- | 30 қыркүйек–1 қазан 2019 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref> https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/toqaev-armeniiaga-keldi-301467/</ref> |- | 3 қазан 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Сочи]] || Жұмыс сапары<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4988694-to-aev-sochige-keld.html</ref> |- | 11 қазан 2019 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsia-s-prezidentom-turkmenistana-381355/</ref> |- || 7 қараша 2019 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Омбы]] || Жұмыс сапары<ref>https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241226041957/https://demo.akorda.kz/ru/events/international_community/foreign_visits/prezidenty-kazahstana-i-rossii-provedut-vstrechu-v-omske |date=2024-12-26 }}</ref> |- || 27–28 қараша 2019 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://azh.kz/kz/news/view/43431</ref> |- || 5–6 желтоқсан 2019 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4997749-asym-zhomart-to-aev-germaniya-a-bardy.html</ref> |- || 28–29 қаңтар 2020 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5004451-to-aev-b-r-kken-arab-m-rl-kter-ne-resmi.html</ref> |- || 14–16 ақпан 2020 || {{Байрақ|Германия}} || [[Мюнхен]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/events/international_community/foreign_visits/kasym-zhomart-tokaev-kauipsizdik-zhonindegi-56-shy-myunhen-konferenciyasynyn-resmi-ashylu-rasimine-katysty</ref> |- || 23–24 маусым 2020 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://inbusiness.kz/kz/news/kasym-zhomart-tokaev-maskeuge-zhumys-saparymen-bardy</ref> |- || 19–20 мамыр 2021 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-tazhikstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-ekizhakty-kelissoz-otkizdi-20494</ref> |- || 5–6 тамыз 2021 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Түрікменбашы]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-elderi-basshylarynyn-konsultativtik-kezdesuine-katysty-672755</ref> |- || 16–18 тамыз 2021 || {{Байрақ|Корея Республикасы}} || [[Сеул]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://kaz.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/5079403-to-aev-seuldeg-otan-sh-n-shey-t-bol.html</ref> |- || 21 тамыз 2021 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/ru/vstrecha-s-prezidentom-rossiyskoy-federacii-vladimirom-putinym-217177</ref> |- || 10–11 мамыр 2022 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kasyim-jomart-tokaev-priletel-v-turtsiyu-468283/</ref> |- || 15 мамыр 2022 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/kasyim-jomart-tokaev-vstretilsya-s-prezidentom-oae-468633/</ref> |- || 15–16 мамыр 2022 |rowspan="2"| {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/ru/kasym-zhomart-tokaev-provel-vstrechu-s-prezidentom-rossii-vladimirom-putinym-1642354</ref> |- || 16–17 маусым 2022 || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-peterburg-halykaralyk-ekonomikalyk-forumynyn-25-zhyldygyna-arnalgan-zhiynga-katysty-1754832</ref> |- || 19 маусым 2022 || {{Байрақ|Иран}} || [[Тегеран]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-iran-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-195491</ref> |- || 21 маусым 2022 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-2153456</ref> |- || 29 маусым 2022 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-turikmenstan-prezidenti-serdar-berdimuhamedovpen-kezdesti-295469</ref> |- || 20–21 шілде 2022 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylarynyn-iv-konsultativtik-kezdesuinde-soylegen-sozi-2163942</ref> |- || 23–24 шілде 2022 || {{Байрақ|Сауд Арабиясы}} || [[Жидда]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-men-saud-arabiyasynyn-tak-murageri-kelissoz-zhurgizdi-2465943</ref> |- || 19 тамыз 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Сочи]] || Жұмыс сапары<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-pribyil-v-sochi-475833/</ref> |- || 24 тамыз 2022 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-ilham-aliev-keneytilgen-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-2474643</ref> |- || 15–16 қыркүйек 2022 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Самарқан]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-shanhay-yntymaktastyk-uyymyna-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-168386</ref> |- || 19–21 қыркүйек 2022 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-birikken-ulttar-uyymy-bas-assambleyasynyn-77-sessiyasy-zhalpy-debattarynda-soz-soyledi-2082726</ref> |- || 23 қараша 2022 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-sessiyasyna-katysty-2310530</ref> |- || 28–29 қараша 2022 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-resey-federaciyasynyn-prezidenti-vladimir-putinmen-kezdesti-28104031</ref> |- || 29–30 қараша 2022 || {{Байрақ|Франция}} || [[Париж]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/birlesken-malimdeme-30103621</ref> |- || 9 желтоқсан 2022 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref> https://orda.kz/tokaev-pribyl-s-rabochim-vizitom-v-bishkek/</ref> |- || 21–22 желтоқсан 2022 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || Мемлекеттік сапар<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-men-ozbekstan-prezidentteri-shagyn-kuramda-kelissoz-zhurgizdi-22113913</ref> |- || 8–9 мамыр 2023 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-9471</ref> |- || 17–19 мамыр 2023 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Сиань]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-kasym-zhomart-tokaev-pen-khr-toragasy-si-czinpin-kelissoz-zhurgizdi-174406</ref> |- || 2 маусым 2023 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-memleketteri-basshylary-men-europalyk-kenes-prezidentinin-ekinshi-kezdesuine-katysty-254251</ref> |- || 3 маусым 2023 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-turkiya-prezidenti-rezhep-tayip-erdogandy-ulyktau-rasimine-katysty-352826</ref> |- || 21–24 тамыз 2023 || {{Байрақ|Вьетнам}} || [[Ханой]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-respublikasynyn-prezidenti-kk-tokaevtyn-vetnam-socialistik-respublikasyna-resmi-saparynyn-korytyndylary-turaly-birlesken-kommyunike-2172826</ref> |- || 14–15 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ekspo-ortalyk-aziya-2023-kormesine-bardy-1485023</ref> |- || 19–21 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-aksh-memleketteri-basshylarynyn-sammitine-katysty-208393</ref> |- || 28–29 қыркүйек 2023 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-berlin-global-dialogue-forumynda-soz-soyledi-2885636</ref> |- || 17–18 қазан 2023 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Бейжің]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-khr-toragasy-si-czinpinmen-kelissoz-zhurgizdi-1792321</ref> |- || 25-26 желтоқсан 2023 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-25111918</ref> |- || 17–19 қаңтар 2024 || {{Байрақ|Ватикан}} || [[Ватикан]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-vstretilsya-s-papoy-rimskim-v-vatikane-523702/</ref> |- || 13-14 ақпан 2024 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-katar-memleketinin-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kelissoz-zhurgizdi-1411032</ref> |- || 21 ақпан 2024 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Қазан (қала)|Қазан]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-bolashaktyn-oyyndary-halykaralyk-turnirinin-ashylu-rasimine-katysty-2115628</ref> |- || 11-12 наурыз 2024 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-posetit-s-gosudarstvennyim-vizitom-azerbaydjan-528756/</ref> |- || 5 сәуір 2024 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Хиуа]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-hiua-kalasynyn-tarihi-oryndaryn-aralap-kordi-534114</ref> |- || 8–9 мамыр 2024 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref> https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-arnalgan-askeri-paradka-bardy-94744</ref> |- || 22-24 мамыр 2024 || {{Байрақ|Сингапур}} || [[Сингапур]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-singapur-535970/</ref> |- || 28–29 қазан 2024 || {{Байрақ|Моңғолия}} || [[Ұланбатыр]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite|title= Президент Токаев посетит Монголию |url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-tokaev-posetit-mongoliyu-552070/|accessdate=28 қазан 2024|lang=ru|work= tengrinews.kz}}</ref> |- || 4–5 қараша 2024 || {{Байрақ|Франция}} || [[Париж]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref> {{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/prezident-kazahstana-kasyim-jomart-tokaev-pribyil-frantsiyu-552861/ |title= Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев прибыл во Францию |lang= ru |work= tengrinews.kz |accessdate= 5 қараша 2024}} </ref> |- || 6 қараша 2024 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/tokaev-priletel-v-kyirgyizstan-553100/|title=Токаев прилетел в Кыргызстан|lang= ru |work= tengrinews.kz|date=2024-11-06|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- || 11-13 қараша 2024 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-bakudegi-duniezhuzilik-klimat-sammitinde-soz-soyledi-121015|title=Қазақстан Президенті Бакудегі Дүниежүзілік климат саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2024-11-12|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- || 18-19 қараша 2024 || {{Байрақ|Сербия}} || [[Белград]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/politika/6456859-kasymzhomart-tokaev-pribyl-s-ofitsialnym-vizitom-v-serbiyu.html|title=Касым-Жомарт Токаев прибыл с официальным визитом в Сербию|lang= ru |work= zakon.kz |date=2024-11-18|accessdate= 2024-11-19}}</ref> |- || 20-21 қараша 2024 || {{Байрақ|Мажарстан}} || [[Будапешт]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-budapeshtte-viktor-orbanmen-kelissoz-zhurgizdi-21101540|title=Қасым-Жомарт Тоқаев Будапештте Виктор Орбанмен келіссөз жүргізді|date=2024-11-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 6-7 желтоқсан 2024 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url=https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-doha-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-7115429|title= Қасым-Жомарт Тоқаев Доха форумының панельдік сессиясына қатысты |date=2024-12-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 13–15 қаңтар 2025 || {{Байрақ|БАӘ}} || [[Абу-Даби]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-baa-prezidenti-sheyh-muhammed-ben-zaid-al-nahayanmen-kezdesti-130596 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев БАӘ Президенті шейх Мұхаммед бен Заид Әл Нахаянмен кездесті |date=2025-01-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-02-10}}</ref> |- || 3–4 сәуір 2025 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Самарқан]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-europa-odagy-sammitine-katysty-43589 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев «Орталық Азия – Еуропа Одағы» саммитіне қатысты |date=2025-04-04|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 8–9 мамыр 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-zhenis-kunine-oray-uyymdastyrylgan-askeri-paradka-bardy-944516 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Жеңіс күніне орай ұйымдастырылған әскери парадқа барды |date=2025-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 20–21 мамыр 2025 || {{Байрақ|Мажарстан}} || [[Будапешт]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-beyresmi-sammitine-katysty-214377 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының бейресми саммитіне қатысты |date=2025-05-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 28–30 шілде 2025 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-rezhep-tayip-erdogan-kelissoz-zhurgizdi-2965637 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Режеп Тайип Ердоған келіссөз жүргізді |date=2025-07-29|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 21–22 тамыз 2025 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-pen-sadyr-zhaparov-kelissoz-zhurgizdi-22765 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев пен Садыр Жапаров келіссөз жүргізді |date=2025-08-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 31 тамыз–3 қыркүйек 2025 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Тяньцзинь]] мен [[Бейжің]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-shyu-ga-mushe-memleketter-basshylary-kenesinin-otyrysynda-soz-soyledi-184139 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев ШЫҰ-ға мүше мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысында сөз сөйледі |date=2025-09-01|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 21-24 қыркүйек 2025 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Нью-Йорк]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-cameco-korporaciyasynyn-prezidenti-tim-gitceldi-kabyldady-2184133 |title= Мемлекет басшысы Cameco корпорациясының президенті Тим Гитцельді қабылдады |date=2025-09-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 6-7 қазан 2025 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Габала]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-turki-memleketteri-uyymynyn-hii-sammitinde-soz-soyledi-791141 |title= Президент Түркі мемлекеттері ұйымының ХІІ саммитінде сөз сөйледі |date=2025-10-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 9-10 қазан 2025 || {{Байрақ|Тәжікстан}} || [[Душанбе]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-tazhikstan-prezidenti-emomali-rahmonmen-kezdesu-otkizdi-995055 |title= Мемлекет басшысы Тәжікстан Президенті Эмомали Рахмонмен кездесу өткізді |date=2025-10-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 6-7 қараша 2025 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Вашингтон]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-aksh-prezidenti-donald-tramppen-kelissoz-zhurgizdi-7105122 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев АҚШ Президенті Дональд Трамппен келіссөз жүргізді |date=2025-11-07|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 11-12 қараша 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaevtyn-resey-federaciyasyna-memlekettik-sapary-bastaldy-11105558 |title= Қасым-Жомарт Тоқаевтың Ресей Федерациясына мемлекеттік сапары басталды |date=2025-11-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2025-11-13}}</ref> |- || 15-16 қараша 2025 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Ташкент]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ozbekstan-prezidenti-shavkat-mirziyoevpen-kelissoz-zhurgizdi-1510570 |title= Мемлекет басшысы Өзбекстан Президенті Шавкат Мирзиёевпен келіссөз жүргізді |date=2025-11-15|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 26-27 қараша 2025 || {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-ukshu-uzhymdyk-kauipsizdik-kenesinin-otyrysyna-katysty-27101134 |title= Мемлекет басшысы ҰҚШҰ Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің отырысына қатысты |date=2025-11-27|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 11-12 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Ашхабад]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-ashhabad-kalasyna-bardy-11112150 |title= Президент Ашхабад қаласына барды |date=2025-12-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 18-20 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Жапония}} || [[Токио]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-zhaponiya-imperatory-naruhitomen-kezdesti-18115114 |title= Мемлекет басшысы Жапония Императоры Нарухитомен кездесті |date=2025-12-18|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 21-22 желтоқсан 2025 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Санкт-Петербург]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-zhogary-euraziyalyk-ekonomikalyk-kenestin-shagyn-kuramdagy-otyrysyna-katysty-21113112 |title= Президент Жоғары Еуразиялық экономикалық кеңестің шағын құрамдағы отырысына қатысты |date=2025-12-21|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 22 қаңтар 2026 || {{Байрақ|Швейцария}} || [[Давос]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-beybitshilik-kenesinin-zhargysyna-kol-koydy-2202512 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Бейбітшілік кеңесінің Жарғысына қол қойды |date=2026-01-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 3-4 ақпан 2026 || {{Байрақ|Пәкістан}} || [[Исламабад]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-pakistanga-memlekettik-saparmen-bardy-311934/ |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Пәкістанға мемлекеттік сапармен барды |date=2026-02-03|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-09}}</ref> |- || 19-20 ақпан 2026 || {{Байрақ|АҚШ}} || [[Вашингтон]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-vashingtonda-otandastarymyzben-kezdesti-1911146 |title= Мемлекет басшысы Вашингтонда отандастарымызбен кездесті |date=2026-02-19|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-02-19}}</ref> |- || 11 сәуір 2026 || {{Байрақ|Өзбекстан}} || [[Бұхара]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-kasym-zhomart-tokaev-ozbekstanga-zhumys-saparymen-bardy-1135714 |title= Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Өзбекстанға жұмыс сапарымен барды |date=2026-04-11|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-11}}</ref> |- || 17 сәуір 2026 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анталия]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-antaliya-diplomatiyalyk-forumynyn-paneldik-sessiyasyna-katysty-173471 |title= Мемлекет басшысы Анталия дипломатиялық форумының панелдік сессиясына қатысты |date=2026-04-17|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-04-17}}</ref> |- || 8–9 мамыр 2026 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Мәскеу]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-vladimir-putinmen-kezdesu-otkizdi-94455 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Владимир Путинмен кездесу өткізді |date=2026-05-09|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-05-09}}</ref> |- || 22–24 маусым 2026 || {{Байрақ|Бельгия}} || [[Брюссель]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-belgiyada-turatyn-otandastarmen-kezdesti-2252846 |title= Мемлекет басшысы Бельгияда тұратын отандастармен кездесті |date=2026-06-22|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-06-22}}</ref> |- || 13 шілде 2026 || {{Байрақ|Катар}} || [[Доһа]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web |url=https://www.akorda.kz/kz/kazakstan-prezidenti-katar-amiri-sheyh-tamim-ben-hamad-al-tanimen-kezdesti-1362747 |title=Қазақстан Президенті Қатар Әмірі шейх Тәмим бен Хамад Әл Тәнимен кездесті |date=2026-07-13|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-13}}</ref> |- || 15–17 шілде 2026 || {{Байрақ|Қытай}} || [[Шанхай]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-kytaydyn-zhetekshi-kompaniyalary-basshylarymen-kezdesti-166319 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Қытайдың жетекші компаниялары басшыларымен кездесті |date=2026-07-16|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-16}}</ref> |- || 25 шілде 2026 || {{Байрақ|Ресей}} || [[Омбы]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-maydanger-kemel-tokaevka-arnalgan-eskertkish-taktaga-gul-shogyn-koydy-2562559 |title= Мемлекет басшысы майдангер Кемел Тоқаевқа арналған ескерткіш тақтаға гүл шоғын қойды |date=2026-07-25|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-25}}</ref> |- || 31 шілде–1 тамыз 2026 |rowspan="2"| {{Байрақ|Қырғызстан}} || [[Шолпаната]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-ortalyk-aziya-zhane-azerbayzhan-memleketteri-basshylarynyn-beyresmi-konsultativtik-kezdesuine-katysty-3163914 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Орталық Азия және Әзербайжан мемлекеттері басшыларының бейресми Консультативтік кездесуіне қатысты|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-07-31}}</ref> |- || 31 тамыз–1 қыркүйек 2026 || [[Бішкек]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-ilham-alievpen-kezdesti-3171959 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Ильхам Әлиевпен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|accessdate=2026-08-31}}</ref> |- || 12–13 қыркүйек 2026 || {{Байрақ|Үндістан}} || [[Нью Дели]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-abu-dabidin-tak-murageri-haled-ben-muhammed-al-nahayanmen-kezdesti-1282246 |title= Мемлекет басшысы Абу Дабидің Тақ мұрагері Халед бен Мұхаммед Әл Наһаянмен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-12|accessdate=2026-09-13}}</ref> |- || 14–16 қыркүйек 2026 || {{Байрақ|Оңтүстік Корея}} || [[Сеул]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-kasym-zhomart-tokaev-koreyanyn-birkatar-azamatyn-marapattady-148190 |title= Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Кореяның бірқатар азаматын марапаттады|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-14|accessdate=2026-09-14}}</ref> |- || 28–30 қыркүйек 2026 || {{Байрақ|Германия}} || [[Берлин]] және [[Мюнхен]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/prezident-germaniyanyn-ekonomikalyk-kauymdastyktary-men-karzhy-instituttarynyn-zhetekshilerimen-kezdesti-2985953 |title= Президент Германияның экономикалық қауымдастықтары мен қаржы институттары жетекшілерімен кездесті|lang=kz|work=[[Қазақстан Республикасының Президенті|Қазақстан президентінің]] ресми сайты|date=2026-09-29|accessdate=2026-09-29}}</ref> |- || 7–9 қазан 2026 || {{Байрақ|Түрікменстан}} || [[Түрікменбашы]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://astanatv.kz/ru/news/180081/ |title= Токаев прибыл в Туркменистан|lang=ru|work= astanatv.kz|date=2026-10-07|accessdate=2026-10-08}}</ref> |- || 14–15 қазан 2026 || {{Байрақ|Әзербайжан}} || [[Баку]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/memleket-basshysy-izrail-prezidenti-ichak-gercogpen-kezdesu-otkizdi-15903 |title= Мемлекет басшысы Израиль Президенті Ицхак Герцогпен кездесу өткізді|lang=kz|work= akorda.kz|date=2026-10-15|accessdate=2026-10-15}}</ref> |- || 15–16 қазан 2026 || {{Байрақ|Армения}} || [[Ереван]] || Жұмыс сапары<ref>{{Cite web|url= https://www.akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-cop17-ayasyndagy-bioaluanturlilik-boyynsha-koshbasshylar-sammitinde-soz-soyledi-1691036 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев COP17 аясындағы Биоалуантүрлілік бойынша көшбасшылар саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work= akorda.kz|date=2026-10-16|accessdate=2026-10-16}}</ref> |- || 28–30 қазан 2026 || {{Байрақ|Түркия}} || [[Анкара]] || [[Мемлекеттік сапар]]<ref>{{Cite web|url= https://akorda.kz/kz/kasym-zhomart-tokaev-turki-memleketteri-uyymynyn-13-sammitinde-soz-soyledi-3091641 |title= Қасым-Жомарт Тоқаев Түркі мемлекеттері ұйымының 13-саммитінде сөз сөйледі|lang=kz|work= akorda.kz|date=2026-10-30|accessdate=2026-10-30}}</ref> |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан сыртқы саясаты]] e1p1n8yyidprjh327nm1yun431f9ick 0 746959 3693816 3403997 2026-11-09T08:50:50Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693816 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Приморье-Горски Котар |Шынайы атауы = {{lang-hr|Primorsko-goranska županija}} |Суреті = |Сурет атауы = |Елтаңба = Primorje-Gorski Kotar County coat of arms.png |Ту = Flag_of_Primorje-Gorski_Kotar_County.png |Ел = Хорватия |lat_dir = N |lat_deg = 45.454 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 14.594 |lon_min = |lon_sec = |Статусы = Жупания |Кіреді = 14 қала<br />22 қауымдастық |Астанасы = [[Риека]] |Басшысы = Златко Комадина |Басшының түрі = Жупан |Тұрғыны = 296 195 |Санақ жылы = 2011 |Халық саны бойынша орны = 5 |Тығыздығы = 82,55 |Тығыздығы бойынша орны = 7 |Жер аумағы = 3588 |Жер аумағы бойынша орны = 7 |Карта = CroatiaPrimorje-GorskiKotar.png |Карта ені = 250 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1:00|UTC+1]] (жазда [[UTC+2:00|UTC+2]]) |Аббревиатура = |ISO = HR-08 |Телефон коды = [[Хорватияның телефон нөмірлеу жоспары|+385]] 51 |Сайты = http://www.pgz.hr/ }} '''Приморье-Горски Котар жупаниясы''' ({{lang-hr|Primorsko-goranska županija}}) — [[Хорватия]]ның солтүстік-батысында орналасқан [[жупания]]. Жупанияның әкімшілік орталығы — [[Риека]] қаласы. ==Географиясы== Приморье-Горски Котар жупаниясы [[Кварнер]] шығанағы мен оның аралдарын, сондай-ақ тарихи [[Горски Котар]] аймағын қамтиды. Жупанияның батысында [[Истрия жупаниясы]]мен, солтүстігінде [[Словения]]мен, шығысында [[Карловац жупаниясы]]мен, ал оңтүстігінде [[Лика-Сень жупаниясы]]мен шектеседі. Кварнер шығанағындағы аралдар жупания аумағына кіреді, олардың ең ірілері — [[Црес]], [[Крк]], [[Раб]] және [[Лошинь]]. ==Тарихы== Қазіргі жупания аумағы бастапқыда [[иллирийлер]]ге тиесілі болған, кейіннен оларды [[Рим империясы]] бағындырды. VI ғасырда бұл аймаққа славян тайпалары қоныстана бастады. XV ғасырда [[Осман империясы]]ның шабуылдарына байланысты жупанияның аумағы шекаралық аймаққа айналды. XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басында жупания аумағы [[Аустрия империясы]]ның құрамына енді. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тан кейін [[Сербтер, хорваттар және словендер патшалығы]]ның, кейін [[Югославия патшалығы]]ның құрамында болды. 1991 жылы Югославия ыдырағаннан кейін тәуелсіз Хорватияның бір бөлігіне айналды. ==Халқы== 2001 жылғы санаққа сәйкес, жупания аумағында 305 505 адам тұрған<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html Елді мекендер бойынша халықтың жыныс және жас бойынша таралуы — Хорватияның статистика бюросы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115085411/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html |date=2010-11-15 }} {{ref-en}}</ref>. 2005 жылы халық саны 323 214 адамға жетті. 2001 жылғы деректер бойынша, жупания халқының басым көпшілігін [[хорваттар]] құраған — 84,59 %<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html Қалалар мен қауымдастықтар бойынша ұлттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221309/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html |date=2015-09-23 }} {{ref-en}}</ref>. ==Әкімшілік бөлінісі== Жупания әкімшілік тұрғыдан 41 әкімшілік бірлікке бөлінеді: 14 қала, 22 қауымдастық және 5 арал. '''Қалалар:''' * [[Риека]], жупанияның астанасы * [[Бакар]] * [[Црес]] * [[Цриквеница]] * [[Чабар]] * [[Делнице]] * [[Кастав]] * [[Кралевица]] * [[Крк]] * [[Мали Лошинь]] * [[Нови Винодолски]] * [[Опатия]] * [[Раб]] * [[Врбовско]] '''Қауымдастықтар:''' * [[Башка]] * [[Брод-Моравице]] * [[Чавле]] * [[Добринь]] * [[Фужине]] * [[Еленье]] * [[Клана]] * [[Кострена]] * [[Локве]] * [[Лопар]] * [[Ловран]] * [[Малинска Дубашница]] — [[Малинска]], қауымдастық орталығы * [[Матульи]] * [[Мощеничка Драга]] * [[Мркопаль]] * [[Омишаль]] * [[Пунат]] * [[Равна Гора]] * [[Скрад]] * [[Винодол]] қауымдастығы — [[Брибир]], қауымдастық орталығы * [[Вишково]] * [[Врбник]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20070212123218/http://www.pgz.hr/ Жупанияның ресми сайты] {{Хорватия жупаниялары}} [[Санат:Хорватия жупаниялары]] 2432rfx29gxy16ln81xt19w161q5hbu 0 746968 3693591 3403827 2026-11-08T21:11:23Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693591 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Осиек-Баранья |Шынайы атауы = {{lang-hr|Osječko-baranjska županija}} |Суреті = |Сурет атауы = |Елтаңба = Osijek-Baranja County Arms.png |Ту = Flag of Osijek-Baranja County.svg |Ел = Хорватия |lat_dir = N |lat_deg = 45.637 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 18.618 |lon_min = |lon_sec = |Статусы = Жупания |Кіреді = 7 қала<br />35 қауымдастық |Астанасы = [[Осиек]] |Басшысы = Мато Лукич |Басшының түрі = Жупан |Тұрғыны = 305 032 |Санақ жылы = 2011 |Халық саны бойынша орны = 4 |Тығыздығы = 73,41 |Тығыздығы бойынша орны = 10 |Жер аумағы = 4155 |Жер аумағы бойынша орны = 4 |Карта = CroatiaOsijek-Baranja.png |Карта ені = 250 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1:00|UTC+1]] (жазда [[UTC+2:00|UTC+2]]) |Аббревиатура = |ISO = HR-14 |Телефон коды = [[Хорватияның телефон нөмірлеу жоспары|+385]] 31 |Сайты = http://www.obz.hr/ }} '''Осиек-Баранья жупаниясы''' ({{lang-hr|Osječko-baranjska županija}}) — [[Хорватия]]ның солтүстік-шығысында, [[Славония]]ның солтүстік-шығыс аймағында және [[Драва]] өзенінің солтүстігіндегі Хорватияға тиесілі [[Баранья]] өңірінде орналасқан. Жупанияның әкімшілік орталығы — [[Осиек]] қаласы. ==Географиясы== Жупанияның ауданы — 4155 км². Оңтүстігінде [[Брод-Посавина жупаниясы]]мен, оңтүстік-шығысында [[Вуковар-Срем жупаниясы]]мен, батысында [[Пожега-Славония жупаниясы]]мен, солтүстік-батысында [[Вировитица-Подравина жупаниясы]]мен шектеседі. Солтүстігінде [[Мажарстан]]мен, шығысында [[Сербия]]мен (шекара [[Дунай]] арқылы өтеді) шектеседі. Жупания аумағы негізінен ойпатты және топырағы құнарлы. Жупанияның орталық бөлігінен Драва өзені ағып өтіп, шығыста Осиектен әрі Дунайға құяды. Солтүстік-шығыста [[Копачки Рит]] табиғи паркі орналасқан. ==Халқы== 2001 жылғы санақ деректеріне сәйкес, жупанияда 330 506 адам тұрған<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html Елді мекендер бойынша халықтың жыныс және жас бойынша таралуы — Хорватияның статистика бюросы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115085411/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html |date=2010-11-15 }} {{ref-en}}</ref>. Жупания халқының ұлттық құрамы: 83,89 % [[хорваттар]], 8,73 % [[сербтер]], 2,96 % [[мажарлар]], 0,65 % [[словактар]], 0,30 % [[сығандар]], 0,29 % [[немістер]], 0,26 % [[албандар]], 0,15 % [[словендер]], 0,12 % [[босниялықтар]], 0,11 % [[черногорлықтар]], 0,10 % [[еврейлер]]<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html Қалалар мен қауымдастықтар бойынша ұлттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221309/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html |date=2015-09-23 }} {{ref-en}}</ref>. == Әкімшілік бөлінісі == Әкімшілік жағынан жупания 25 әкімшілік бірлікке бөлінеді (7 қала, 35 қауымдастық): '''Қалалар:''' * [[Осиек]], жупанияның астанасы, 90 411 адам * [[Джяково]], 20 912 адам * [[Бели Манастир]], 8671 адам * [[Нашице]], 8173 адам * [[Валпово]], 7904 адам * [[Белишче]], 7197 адам * [[Дони Михоляц]], 6680 адам ''' Қауымдастықтар:''' * [[Антуновац]] * [[Бизовац]] * [[Билье (Хорватия)|Билье]] * [[Вильево]] * [[Вишковцы]] * [[Владиславци (Хорватия)|Владиславци]] * [[Вука (қауымдастық)|Вука]] * [[Горьяни]] * [[Дарда (Хорватия)|Дарда]] * [[Джурдженовац]] * [[Донья Мотичина]] * [[Драж]] * [[Дренье]] * [[Кнежеви Виногради]] * [[Кошка (Хорватия)|Кошка]] * [[Леваньска Варош]] * [[Магаденовац]] * [[Мариянчи]] * [[Петловац]] * [[Петриевичи]] * [[Подгорац]] *[[Подравска Мославина]] * [[Поповац]] * [[Пунитовци]] * [[Сатница Джяковачка]] * [[Семельчи]] * [[Стриживойна]] * [[Трнава (Хорватия)|Трнава]] * [[Феричанци]] * [[Чеминац]] * [[Чепин]] * [[Шодоловци]] * [[Эрдут]] * [[Эрнестиново]] * [[Ягодняк]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.obz.hr/ Жупанияның ресми сайты] {{Хорватия жупаниялары}} [[Санат:Хорватия жупаниялары]] 20gg1dzqpig2bnsnlfi9kw5hbaqc5z9 0 746970 3693727 3403972 2026-11-09T05:45:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693727 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Пожега-Славония |Шынайы атауы = {{lang-hr|Požeško-slavonska županija}} |Суреті = |Сурет атауы = |Елтаңба = Požega-Slavonia County coat of arms.png |Ту = Flag_of_Požega-Slavonia_County.png |Ел = Хорватия |lat_dir = N |lat_deg = 45.311 |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 17.740 |lon_min = |lon_sec = |Статусы = Жупания |Кіреді = 5 қала<br />5 қауымдастық |Астанасы = [[Пожега (қала, Хорватия)|Пожега]] |Басшысы = Антония Йозич |Басшының түрі = Жупан |Тұрғыны = 78 034 |Санақ жылы = 2011 |Халық саны бойынша орны = 20 |Тығыздығы = 42,81 |Тығыздығы бойынша орны = 16 |Жер аумағы = 1823 |Жер аумағы бойынша орны = 15 |Карта = CroatiaPozega-Slavonia.png |Карта ені = 250 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1:00|UTC+1]] (жазда [[UTC+2:00|UTC+2]]) |Аббревиатура = |ISO = HR-11 |Телефон коды = [[Хорватияның телефон нөмірлеу жоспары|+385]] 34 |Сайты = http://www.pszupanija.hr/ }} '''Пожега-Славония жупаниясы''' ({{lang-hr|Požeško-slavonska županija}}) — [[Хорватия]]ның солтүстік-шығысында, батыс [[Славония]] аймағында орналасқан [[жупания]]. Жупанияның әкімшілік орталығы — [[Пожега (қала, Хорватия)|Пожега]] қаласы. ==Географиясы== Пожега-Славония жупаниясының аумағы — 1823 км². Солтүстік-батысында [[Беловар-Билогора жупаниясы]]мен, солтүстігінде [[Вировитица-Подравина жупаниясы|Вировитица-Подравинамен]], солтүстік-шығысында [[Осиек-Баранья жупаниясы|Осиек-Баранья]]мен, оңтүстігінде [[Брод-Посавина жупаниясы|Брод-Посавина]]мен және оңтүстік-батысында [[Сисак-Мославина жупаниясы|Сисак-Мославина]]мен шектеседі. Пожега-Славония жупаниясы — елдің шекарасына шығу мүмкіндігі жоқ үш жупанияның бірі. Жупанияның орталық бөлігі негізінен жазық, оның басым бөлігін құнарлы Пожега қазаншұңқыры алып жатыр. Жупанияның солтүстік және оңтүстік бөлігінде таулар орналасқан: солтүстігінде Пожега қазаншұңқырын [[Папук]], [[Крндия]] және [[Диль Гора]] таулары [[Подравина]]дан бөліп тұрса, оңтүстігінде [[Псунь]] тауы Пожега қазаншұңқыры мен [[Посавина]] арасындағы шекараны қалыптастырады. ==Халық саны== 2001 жылғы халық санағының деректеріне сәйкес, жупания аумағында 85 831 адам тұрады<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html Елді мекендер бойынша халықтың жыныс және жас бойынша таралуы — Хорватияның статистика бюросы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115085411/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html |date=2010-11-15 }} {{ref-en}}</ref>. Жупанияның ұлттық құрамы: 88,7 % [[хорваттар]], 6,5 % [[сербтер]], 1 % [[италиялықтар]], 0,9 % мажарлар<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html Қалалар мен қауымдастықтар бойынша ұлттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221309/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html |date=2015-09-23 }} {{ref-en}}</ref>. Әкімшілік бөлінісі Жупания әкімшілік тұрғыдан 10 әкімшілік бірлікке бөлінеді (5 қала, 5 қауымдастық): '''Қалалар:''' * [[Пожега (қала, Хорватия)|Пожега]], жупанияның астанасы, тұрғын саны 20 943 адам * [[Пакрац]], тұрғын саны 4 772 адам * [[Кутьево]], тұрғын саны 4 007 адам * [[Плетерница]], тұрғын саны 3 779 адам * [[Липик]], тұрғын саны 2 300 адам '''Қауымдастықтар:''' * [[Брестовац (Хорватия)|Брестовац]] * [[Чаглин]] * [[Якшич (Хорватия)|Якшич]] * [[Каптол (община)|Каптол]] * [[Велика (Хорватия)|Велика]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.pszupanija.hr/ Жупанияның ресми сайты] {{Хорватия жупаниялары}} [[Санат:Хорватия жупаниялары]] ckzbelhd6llpqgdic50csro94lqqex9 14 748181 3693456 3399027 2026-11-08T14:58:44Z Wikuiser 172895 «[[Санат:Симптомдар мен белгілер|Симптомдар мен белгілер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3693456 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Medical signs and symptoms|Симптомдар}} {{Басты мақала|Симптом}} [[Санат:Аурулар]] [[Санат:Медициналық диагностика]] [[Санат:Симптомдар мен белгілер]] lnszu6xnlt0vy94wt4vdi3yy1kycovu 0 750330 3693593 3528100 2026-11-08T21:41:01Z Nurken 111493 /* */ 3693593 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Артём Котенко |Шынайы есімі = Артем Котенко |Сурет = Artem Kotenko in Kyiv 2026 (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = Котенко, 2026 жыл |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = Артём Витальевич Котенко |Туған күні = 12.01.2012 |Туған жері = {{туғанжері|Ахтырка|Ахтыркада}}, [[Сумы облысы]], [[Украина]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2020—қазіргі күн |Мемлекет = {{Байрақ|Украина}} |Мамандықтары = {{әнші|Украина|XXI ғасыр}} |Дауыс түрі = |Аспаптары = вокал |Жанрлары = |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = |Сайты = |Commons = Artem Kotenko (singer) }} '''Артём Витальевич Котенко''' ({{lang-uk|Артем Віталійович Котенко}}; [[12 қаңтар]] [[2012 жыл|2012]]<ref name="2020-2024">{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=pXW5uGokMxQ|title=Artem Kotenko evolution|author=|date=2024-11-17|work=[[YouTube]]|publisher=Jito Azulito|accessdate=2024-11-17|lang=en}}</ref>, [[Ахтырка]], [[Сумы облысы]], [[Украина]]) — украиналық әнші. 2024 жылы «[[Junior Eurovision ән байқауы 2024|Junior Eurovision 2024]]» ән байқауында «Hear Me Now» әнімен [[Украина Junior Eurovision ән байқауында|Украина]] атынан өнер көрсетіп, 3-орынды иеленді. Ән байқауы 2024 жылдың қараша айында [[Испания]]ның [[Мадрид]] қаласында орын алды. == Өмірбаяны мен мансабы == [[Украина]]ның [[Ахтырка]] қаласында туылған Артём 2020 жылдың басынан, 8 жасынан бастап әртүрлі балалар ән байқауларына белсенді түрде қатысып келеді.<ref name="2020-2024"/> 2024 жылдың 24 шілдесінде Украинаның 2024 жылғы Junior Eurovision ән байқауына ұлттық іріктеу байқауы барлық қабылдаған өтініштердің арасынан 15 лонг-листке енген әртістер тізімін жариялады, оның ішіне басқа қатысушылар сияқты өзінің өтініш онлайн жіберген 12 жасар Артём де кіргені белгілі болды.<ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2024-07-24 |title=🇺🇦 Ukraine: Longlist for Junior Eurovision 2024 Selection Announced |url=https://eurovoix.com/2024/07/24/ukraine-longlist-junior-eurovision-2024/ |access-date=2024-07-24 |website=Eurovoix}}</ref><ref>{{Cite web |last=Tarasova |first=Daria |date=2024-07-24 |title=Названі 15 виконавців, що пройшли до лонглиста Нацвідбору Дитячого Євробачення – 2024 |trans-title=15 performers who made it to the longlist of the national selection for Junior Eurovision 2024 have been named |url=https://espreso.tv/kultura-ogolosheni-imena-15-vikonavtsiv-yaki-proyshli-do-longlista-natsvidboru-dityachogo-evrobachennya-2024 |access-date=2024-07-24 |website=Espreso.tv |language=uk}}</ref> 2024 жылдың 2 қыркүйегінде 15 әртістің арасынан 10 әртіс таңдалынып алынды.<ref>{{cite web |date=2024-09-02 |title=Дитяче Євробачення 2024: хто увійшов у топ-10 учасників Нацвідбору |trans-title=Junior Eurovision 2024: who entered the top 10 participants of the National Selection |url=https://junior.eurovision.ua/6048-dytyache-yevrobachennya-2024-hto-uvijshov-u-top-10-uchasnykiv-naczvidboru/ |access-date=2024-09-02 |work=Junior.eurovision.ua |publisher=Suspilne |language=uk}}</ref> 2024 жылдың 8 қыркүйегінде Артём Украинаның 2024 жылғы Junior Eurovision ән байқауына ұлттық іріктеу байқауына өткен финалист алты әртістің қатарына кіргені жарияланды.<ref>{{Cite web |last=Granger |first=Anthony |date=2024-09-08 |title=🇺🇦 Ukraine: Junior Eurovision 2024 Selection Finalists Revealed |url=https://eurovoix.com/2024/09/08/%F0%9F%87%BA%F0%9F%87%A6-ukraine-junior-eurovision-2024-selection-finalists-revealed/ |access-date=2024-09-08 |website=Eurovoix |language=en-GB}}</ref><ref>{{cite web |date=2024-09-08 |title=Дитяче Євробачення 2024: Суспільне оприлюднило пісні фіналістів Нацвідбору |trans-title=Junior Eurovision 2024: Suspilne announced the songs of the finalists of the National Selection |url=https://junior.eurovision.ua/6114-dytyache-yevrobachennya-2024-suspilne-oprylyudnylo-pisni-finalistiv-naczvidboru/ |access-date=2024-09-08 |work=Junior.eurovision.ua |publisher=Suspilne |language=uk}}</ref> Украинаның 2024 жылғы Junior Eurovision ән байқауына ұлттық іріктеу байқауының финалы 2024 жылдың 22 қыркүйек күні өтті. Финалда Артём Котенко Злата Иванивпен бірдей 11 ұпай жинайды, бірақ Артём көрермендерден бір ұпайға көбірек жинап, жеңімпаз атанды.<ref name=":4">{{Cite web |date=2024-09-22 |title=Artem Kotenko to represent Ukraine at Junior Eurovision |url=https://junioreurovision.tv/story/artem-kotenko-represent-ukraine-junior-eurovision |access-date=2024-09-22 |website=junioreurovision.tv |language=en}}</ref><ref name=":5">{{Cite tweet |number=1837917441684345340 |user=tasha_tsuman |title=Final result of televoting, Artem has a landslide victory |author= |access-date=2024-09-25}}</ref> Артёмнің әні ұлттық іріктеу байқауында «Дім» (Үй) деп аталғанымен, 6 қазан күні ән атауы «Еуропаға түсініктірек болуы үшін» «Hear Me Now» (Мені қазір тыңда) атауына ауысты.<ref>{{Cite web|url=https://eurovoix.com/2024/10/06/🇺🇦-ukraine-dim-to-be-re-titled-for-junior-eurovision/|title=Ukraine: “Dim” to be Re-titled for Junior Eurovision|accessdate=2024-10-06|publisher=eurovoix}}</ref> Ән сөзі [[Украин тілі|украин]] және [[Ағылшын тілі|ағылшын]] тілдерінде болды, оны осы байқауға арнайы [[Светлана Васильевна Тарабарова|Светлана Тарабарова]] жазды. 2024 жылғы 16 қарашада [[Мадрид]] қаласында өткен «Junior Eurovision 2024» ән байқауында Артём [[Украина Junior Eurovision ән байқауында|Украина]] атынан өнер көрсетіп, көрермендердің және қазылар алқасының дауыс саны бойынша екінші орынды, ал жалпы дауыс саны бойынша 203 ұпаймен 3-орынды иеленді. 2024 жылдың 27 желтоқсанында Влад Дарвиннің Артёмнің қатысуымен «Три сестри» әніне арналған музыкалық клипі шықты шықты.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=QRpUPd8C7ns |title=Vlad Darwin - Три сестри (Аманда, Лінда і Роуз), українською, ПРЕМ'ЄРА 2024 |last=Darwin |first=Vlad |date=2024-12-27 |work=[[YouTube]]}}</ref> 2025 жылдың 8 ақпанында Украинаның «[[Eurovision ән байқауы 2025|Eurovision 2025]]» ән байқауына [[Eurovision. Ұлттық іріктеу|Ұлттық іріктеуінде]] ол Светлана Тарабаровамен бірге интервалда өнер көрсетті.<ref>{{Cite Instagram |postid=DFuydC3IBqa |user=suspilne.eurovision |title=Хто виступить під час інтервал-актів фіналу Нацвідбору-2025 |date=2025-02-06}}</ref> Артём Котенко мен Светлана Тарабарова «Hear Me Now» әнінің [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] кезіндегі [[Орыс-украин соғысы кезіндегі бала ұрлануы|Ресейге заңсыз депортацияланған украиналық балалар]] тақырыбындағы арнайы нұсқасын орындады.<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=O81WhGOBgZw |title=TARABAROVA і Артем Котенко — «Hear me now» — Фінал Нацвідбору 2025 |website=YouTube |publisher=Євробачення Україна — Eurovision Ukraine official |date=2025-02-09}}</ref> 2025 жылдың 18 шілдесінде ол өзінің ''REPEAT'' дебюттік студиялық альбомын шығарды, оған жаңа әндер де, бұрын шығарылған синглдар да кірді.<ref name="REPEAT">{{cite web |title=REPEAT - Album by Artem Kotenko |url=https://music.apple.com/kz/album/repeat/1824714023 |website=[[Apple Music]] |access-date=2025-07-18}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.blackfox.news/artem-kotenko-vypuskaie-albom-novykh-pisen/ |title=Артем Котенко випускає свій перший альбом |last=Глушко |first=Юрій |date=2025-07-17 |website=Новини Чорного Лиса |language=uk |access-date=2025-07-17}}</ref> Сол күні Junior Eurovision ән байқауына іріктеу жеңімпаздары мен басқа да қатысушыларымен бірге Atlas Festival 2025 фестивалінің бірінші күнінде Blockbuster Mall сахнасында өнер көрсетіп, «Hear Me Now» әнін орындады және альбомын таныстырды.<ref>{{Cite web |url=https://junior.eurovision.ua/6365-zirky-naczvidboriv-na-dytyache-yevrobachennya-vystupyly-na-atlas-festival-2025/ |title=Зірки Нацвідборів на Дитяче Євробачення виступили на Atlas Festival 2025 - Офіційно |last=Макарець |first=Аліна |date=2025-07-21 |website=Дитяче Євробачення 2024 |language=uk |access-date=2025-07-22}}</ref> 2025 жылдың 12 қазанында Украинаның «[[Junior Eurovision ән байқауы 2025|Junior Eurovision 2025]]» ән байқауына «Ұлттық іріктеуінде» шоуды «Hear Me Now» әнімен ашты.<ref>{{cite web |title= Артем Котенко — «HEAR ME NOW» — Фінал Нацвідбору на Дитяче Євробачення-2025 |url= https://www.youtube.com/watch?v=sNedo0XBgmI |date=2025-10-12 |publisher=[[YouTube]] |website=youtube.com}}</ref> 2025 жылдың 13 желтоқсанында [[Тбилиси]]де өткен «[[Junior Eurovision ән байқауы 2025|Junior Eurovision 2025]]» ән байқауында Украина атынан ұпай жариялаушы ретінде шықты. Украина ұлттық қазылар алқасының дауыс беру нәтижесі бойынша Арменияға ең жоғары 12 балл берілетінін жариялады.<ref>{{Cite web |last=Farren |first=Neil |date=2025-12-12 |title=Ukraine: Artem Kotenko Spokesperson for Junior Eurovision 2025 |url=https://eurovoix.com/2025/12/12/ukraine-artem-kotenko-spokesperson-junior-eurovision-2025/ |access-date=2025-12-12 |website=Eurovoix}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://corp.suspilne.media/golovne/58302-frantsiya-peremogla-na-dytyachomu-yevrobachenni-2025-ukrayina-druga/ |title=Франція перемогла на Дитячому Євробаченні – 2025: Україна — друга |date=2025-12-13 |website=corp.suspilne.media |language=uk}}</ref> == Дискографиясы == === Альбомдар === {| class="wikitable" border="1" style="font-size:9pt; text-align:left;" ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Ақпарат |- ! scope="row" | ''REPEAT'' | * Дата: 18 шілде 2025<ref name="REPEAT" /> * Поширення: TAVR Records * Формат: [[Музыканы жүктеу|Сандық жүктеу]], [[Ағынды медиа|ағынды]] |} === Синглдер === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |- ! scope="col" | Жыл ! scope="col" | Атауы ! scope="col" | Альбом немесе<br>шағын альбом |- | rowspan="2" | 2024 | ''Hear Me Now'' | {{N/a|Альбомдық емес сингл}} |- | ''Напевно, даремно'' | ''REPEAT'' |- | rowspan="10" | 2025 | ''BFF''<br/><small>(Nicole-мен бірге)</small> | {{N/a|Альбомдық емес сингл}} |- | ''Фільтри'' | ''REPEAT'' |- | ''Хай пишуть''<br/><small>(VOLIANSKA-мен бірге)</small> | {{N/a|Альбомдық емес сингл}} |- | ''Я лечу'' | rowspan="5" | ''REPEAT'' |- | ''Знову на репіт'' |- | ''Про тебе'' |- | ''Неідеальні'' |- | ''Нон стоп'' |- | ''Golden Union'' | rowspan="2" {{N/a|Альбомдық емес сингл}} |- | ''BAM BAM BAM''<br/><small>(DEMI-мен бірге)</small> |} === Музыкалық видеолар === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:left;" |- align="center" ! Жыл ! Атауы ! Режиссёр |- | rowspan="4" | 2025 | ''BFF'' | Александр Гирченко |- | ''Фільтри'' | Данил Демехин |- | ''Знову на репіт'' | Назар Гловяк |- | ''BAM BAM BAM'' | Леся Гуровская |} == Дереккөздер == {{дереккөздер|2}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commonscat|Artem Kotenko (singer)|Артём Котенко}} * [https://junioreurovision.tv/participant/artem-kotenko-2024 Junior Eurovision 2024 байқауындағы Артём Котенконың профилі] {{ref-en}} * {{Instagram|itsartemkotenko}} * {{Facebook|61556324245777}} {{S-start}} {{s-ach}} {{Succession box | титул = [[Украина Junior Eurovision ән байқауында]] | жылдар = [[Junior Eurovision ән байқауы 2024|2024]] | ізашары = «Kvitka» әнімен<br />Анастасия Димид | ізбасары = «Мотанка» әнімен<br />София Нерсесян }} {{S-end}} {{Портал жолағы|Тұлғалар|Музыка}} {{Украина Junior Eurovision ән байқауында}} {{Junior Eurovision ән байқауы}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{DEFAULTSORT:Котенко, Артём}} [[Санат:Junior Eurovision ән байқауының қатысушылары]] [[Санат:Украина бала әншілері]] gzd79lx71fhyu9kahkc7mqsn2sqct3y 0 754595 3693569 3685992 2026-11-08T18:33:35Z Nurken 111493 3693569 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер |Шынайы есімі = {{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}} |Қазақша есімі = |Сурет ені = |Суреті = Kätlemine Armeenia peaminister Pashinyan'iga (552477480461).jpg |Атауы = Пашинян, 2026 жыл |Титулы = [[Армения]]ның 16-[[Армения премьер-министрі|Премьер-министрі]] |Ту = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады = 8 мамыр 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады = |Президент = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] (2018–2022)<br>[[Ален Симонян]] (2022 {{м.а.}})<br>[[Ваагн Хачатурян]] (2022 жылдан бастап) |Ізашары = [[Серж Саргсян]]<br>[[Карен Карапетян]] ({{м.а.}}) |Титулы_2 = Арменияның Қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_2 = Coat of arms of Armenia.svg |Ту2_2 = Flag of Armenia.svg |Басқара бастады_2 = 2018 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_2 = |Президент_2 = |Ізашары_2 = [[Серж Саргсян]] |Ізбасары_2 = |Титулы_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = |Титулы_4 = [[ҰҚШҰ]] Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің төрағасы |Ту_4 = Emblem of the Collective Security Treaty Organization.svg |Ту2_4 = Flag of the Collective Security Treaty Organization.svg |Басқара бастады_4 = 2021 |Басқаруын аяқтады_4 = 2022 |Ізашары_4 = |Ізбасары_4 = |Титулы_5 = Армения Республикасы Ұлттық жиналысының депутаты |Ту_5 = Logo parliament of Armenia.png |Ту2_5 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_5 = 6 мамыр 2012 |Басқаруын аяқтады_5 = 9 мамыр 2018 |Титулы_6 = [[Азаматтық келісімшарт]] партияның төрағасы |Ту_6 = Civil Contract (Armenia) logo.png |Ту2_6 = Flag_of_Armenia.svg |Басқара бастады_6 = 30 қазан 2022 жылдан бастап |Басқаруын аяқтады_6 = |Ізашары_6 = [[Сурен Папикян]] |Ізбасары_6 = |Діні = [[Армяндық апостол шіркеуі]] |Партиясы = [[Импичмент партиясы|Импичмент]] (2007)<br>[[Арменияның ұлттық конгресс]] (2008—2013)<br>[[Азаматтық келсімшарт]] (2013 жылдан бастап) | Білімі = [[Ереван мемлекеттік университеті]] |Балалары = 4 |Анасы = Светлана Ованесян |Жұбайы = [[Анна Вачиковна Акопян|Анна Акопян]] |Әкесі = Вова Пашинян |Туған күні = 1.06.1975 |Туған жері = [[Иджеван]], [[Иджеван ауданы]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Сайты = [https://www.primeminister.am/ru/ primeminister.am] {{ref-ru}} |Марапаттары = {{Алтын Қыран ордені}} |Қолтаңба ені = |Қолтаңбасы = Signature of Nikol Pashinyan.svg |Commons = | Атағы = [[Жоғарғы Бас Қолбасшы]] | Әскер түрі = [[Армения Республикасы Қарулы Күштері]] | Басқарды = | Шайқасы = [[Карабақ соғысы]]<br>[[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] }} '''Никол Воваевич Пашинян''' ({{lang-hy|Նիկոլ Վովայի Փաշինյան}}; [[1 маусым]] [[1975 жыл|1975]], [[Иджеван]]) — [[армения]]лық мемлекеттік қайраткер мен саясаткер, 2018 жылдан бері қызметтегі [[Армения премьер-министрі]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pashinyan-armeniyanyin-premer-ministr-bolyip-325469/|title=Никол Пашинян Арменияның премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2015 жылдан бері «Азаматтық келісімшарт» партиясының төрағасы. Оған қоса, Пашинян — Арменияның Қарулы күштерінің Жоғарғы Қолбасшысы және Арменияның қауіпсіздік кеңесінің төрағасы. Армениядағы барқыт революциясының көшбасшысы. Армения Ұлттық жиналысының депутаты (2012–2018). «Елк» фракциясының жетекшісі (2017–2018). == Өмірбаяны<ref>{{Cite web|url=https://www.primeminister.am/ru/pm-pashinyan/|title=Никол Пашинян Арменияның өмірбаяны}}</ref>== 1975 жылы 1 маусымда [[Иджеван]] қаласында дүниеге келген. Әкесі – Вова Пашинян кеңес ғасырдың интеллигенті, дене шынықтыру пәннің мұғалімі, қоғамдық қайраткер. Шешесі – Светлана Ованесян. Иджеван қаласындағы №1 орта мектепті бітірген. 1991–1995 жылдары Ереван мемлекеттік университетінде білім алған. Бесінші курста саяси себептермен университеттен шығарылған. 1992 жылдан бастап белсенді түрде журналистикамен айналысты. «Дпрутюн», «Айастан», «Лрагир», «Лрагир ор», «Молорак» газеттерінде жұмыс істеген. 1998 жылы «Орагир» күнделікті газетін құрды, алайда 1999 жылы саяси себептермен сот шешімі бойынша жабылды. 1999 жылы «Айкакан жаманак» газетінің бас редакторы болып тағайындалып, бұл қызметті 2012 жылға дейін атқарды. 1999 жылдың тамыз айында саяси себептермен бір жылға бас бостандығынан айыру жазасына кесілді. Кейін халықаралық және армян журналистік қауымдастықтарының талап етуімен апелляциялық сот жазаны орындауды бір жылға кейінге қалдырды, нәтижесінде жаза орындалмады. 2006 жылы «Альтернатива» қоғамдық-саяси бастамасының құрылтайшы мүшелерінің бірі болды. 2007 жылғы парламенттік сайлауда «Импичмент» альянсының пропорционалды тізімінде бірінші нөмірмен қатысты. 2008 жылғы президенттік сайлауда Армения Республикасының президенттігіне кандидат Левон Тер-Петросянның сайлауалды штабының мүшесі болды. 2008 жылғы 1 наурыз оқиғаларынан кейін іздеуде жүріп, бір жыл төрт ай бойы жасырын өмір сүрді. 2009 жылғы 1 шілдеде Армения Республикасының Бас прокуратурасына өз еркімен келіп, қамауға алынды. 2010 жылдың қаңтарында 2008 жылғы 1 наурыздағы жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырды деген айыппен 7 жылға бас бостандығынан айырылды. Армян және халықаралық қоғамдастық тарапынан саяси тұтқын, ар-ождан тұтқыны ретінде кеңінен танылды. Түрмеде 1 жыл 11 ай отырғаннан кейін, 2011 жылғы 27 мамырда рақымшылық шешімімен босатылды. 2012 жылғы парламенттік сайлауда «Армян ұлттық конгресі» фракциясының пропорционалды тізімі бойынша Ұлттық Жиналыстың депутаты болып сайланды. 2012–2013 жылдары Ұлттық Жиналыстың әдеп жөніндегі комиссиясының төрағасы болды. 2013 жылы «Азаматтық келісім» қоғамдық-саяси бірлестігін құрды. 2013–2015 жылдары осы бірлестіктің басқарма кеңесінің мүшесі болды, ал 2015 жылдан бастап оның негізінде құрылған аттас партияның басқарма мүшесі. 2016 жылдың мамыр айында «Азаматтық келісім» партиясының еріктілер жасағының командирі болды. [[File:Pashinyan 10 Sep 2016.jpg|thumb|left|Пашинян премьер-министр лауазымына өз кандидатурасын ұсынды (2016)]] 2017 жылғы 2 сәуірде өткен парламенттік сайлауда «ЕЛК» («Шығу») блогының тізімі бойынша Ереван қаласының Кентрон, Эребуни, Норк-Мараш және Нубарашен әкімшілік аудандарын қамтитын №4 сайлау округінен депутат болып сайланды. 2017 жылдың мамыр айынан бастап «ЕЛК» парламенттік фракциясының жетекшісі болды. [[File:Nikol Pashinyan April 18 Tigran Mets Avenue.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 31 наурызда Гюмри қаласындағы Вардананц алаңынан «Менің қадамым» қозғалысын бастады. Бұл қозғалыс сол жылдың сәуір–мамыр айларында бейбіт халықтық барқыт революцияға алып келді. 2018 жылғы 8 мамырда жалпыхалықтық қозғалыстың талап етуімен Ұлттық Жиналыс тарапынан Армения Республикасының Премьер-министрі болып сайланды. 2018 жылғы 16 қазанда кезектен тыс сайлау өткізу мақсатында сайлауалды уәдесіне сәйкес отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін уақытша атқарушы ретінде қызметін жалғастырды. [[File:Նիկոլ Փաշինյանի հարցազրույց.jpg|thumb|left|Пашинян Бархат революция кезінде]] 2018 жылғы 9 желтоқсанда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Менің қадамым» альянсының пропорционалды тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде альянс сайлаушылардың шамамен 70% дауысын жинады. Осыған байланысты 2019 жылғы 14 қаңтарда Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне және 89-бабында белгіленген тәртіпке сәйкес Никол Пашинян Армения Республикасының Премьер-министрі болып тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/nikol-pasinian-armeniia-premer-ministri-bolyp-tagaiyndaldy-294860/|title=Никол Пашинян Армения премьер-министрі болып тағайындалды}}</ref> 2021 жылғы 25 сәуірде елдегі ішкі саяси жағдайды реттеу мақсатында отставкаға кетіп, Премьер-министрдің міндетін атқарушы болып қалды. 2021 жылғы 20 маусымда өткен кезектен тыс парламенттік сайлауда «Азаматтық келісім» партиясының тізімін бастап, Премьер-министрлікке кандидат болды. Сайлау нәтижесінде партия 53,91% дауыс жинады. Конституцияның 149-бабының 1-бөлігіне сәйкес 2021 жылғы 2 тамызда Армения Республикасының Премьер-министрі болып қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://admin.egemen.kz/article/283498-nikol-pashinyan-armeniyanynh-premer-ministri-bolyp-qayta-taghayyndaldy|title=Никол Пашинян Арменияның Премьер-Министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> 2026 жылғы 2 тамызда Никол Пашинянды Армения премьер-министрі лауазымына қайта тағайындалды.<ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/20260802/pashinyan-armeniya-premer-ministri-bolyp-qayta-tagayyndaldy-65404634.html|title=Пашинян Армения премьер-министрі болып қайта тағайындалды}}</ref> == Жеке өмірі<ref>{{Cite web|url=https://www.zakon.kz/mir/6508165-grazhdanskaya-zhena-50letnego-nikola-pashinyana-obyavila-o-rasstavanii.html|title=Гражданская жена 50-летнего Никола Пашиняна объявила о расставании}}</ref> == Никол Пашинян ажырасқан, бұрын Анна Акопянмен некеде болған. Оның Мариам, Шушанна, Арпине есімді қыздары және Ашот есімді ұлы бар. Туған армян тілінен бөлек, орыс, ағылшын және француз тілдерін меңгерген. == Марапаттары == === Шетелдік марапаттар === * {{байрақ|Қазақстан}} ** [[File:AltynKiran 1.png|70px]] «Алтын Қыран» ордені. (2025)<ref>{{Cite web|url=https://kaz.orda.kz/tokaev-pashinjanga-altyn-kyran-ordenin-tabystady-136191/|title=Тоқаев Пашинянға «Алтын Қыран» орденін табыстады}}</ref> * {{байрақ|Ватикан}} ** [[File:VAT Order of Pope Pius IX GCross BAR.svg|70px]] Пий IX орденінің Үлкен Кресті дәрежесімен марапатталған. * {{байрақ|Франция}} ** [[File:Legion Honneur GC ribbon.svg|70px]] [[Франция]]ның Құрметті легион орденімен табысталды. (2026) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:XXI ғасыр саясаткерлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] 2gzcaeolg76lejszhz5wumhd4z21bi2 0 763901 3693577 3654121 2026-11-08T18:57:11Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Night_Panorama_of_Historic_Center_of_Shahrisabz.jpg|Night_Panorama_of_Historic_Center_of_Shahrisabz.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Wdwd|Wdwd]] [[commons:File:Night_Panorama_of_Historic_Center_of_Shahrisabz 3693577 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Шаһрисабз |шынайы атауы = {{lang-uz|Shahrisabz / Шаҳрисабз}} |сурет = {{Photomontage | photo1a = Shahrisabz 05.jpg | photo2a = Jahangir Mausoleum in Shahrisabz.jpg | photo2b = Shahrisabz Chorsu 01.jpg | photo3a = Ensemble Dorout Tilovat (Shahrisabz) (6018370667).jpg | photo3c = Walls of Shahrisabz.jpg | photo4a = | photo4c = Mosque in Shahrisabz.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }} |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Өзбекстан |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =39 |lat_min =03 |lat_sec =01 |lon_dir =E |lon_deg =66 |lon_min =50 |lon_sec = 0 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Облыс |аймағы = Қашқадария облысы |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Аудан |ауданы = Шаһрисабз ауданы |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = Біздің эрамызға дейінгі VIII ғасыр |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = Кеш |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 632 |климаты = ішкі субтропиктік |ресми тілі = өзбек |тұрғыны = ↗ 116 000 |санақ жылы = 2018 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[Өзбектер|өзбектер]] |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +5:00 |DST = |телефон коды = +998 75 |пошта индексі = 180100-180120 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Shahrisabz |сайты = |сайт тілі = }} '''Шаһрисабз''' ({{lang-uz|Shahrisabz / Шаҳрисабз}}) — [[Өзбекстан]]ның [[Қашқадария облысы]]ндағы қала. Орталық Азияның ең көне қалаларының бірі, XVI ғасырға дейін Кеш деп аталды. Қала халқы: 116 000 адам.<ref>{{citeweb|url=https://geogoroda.ru/gorod/shahrisabz-uzbekistan?ysclid=mewbewhmfn581967065|title=Шаһрисабз қаласы (Өзбекстан)|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-08-29 |lang=}}</ref> == Атауы == Қаланың атауы Шаһрисабз парсы тілінен (шахр) «қала» және (сабз) «жасыл» сөздерінен шыққан және сөзбе-сөз аударғанда «Жасыл қала» деп аударылады. == Сипаттама == Памир-Алайдың батыс беткейінде теңіз деңгейінен 632 м биіктікте, Самарқан қаласынан оңтүстікке қарай 64 км және Тәжікстан шекарасынан оңтүстік-батысқа қарай 55 км жерде, Үлкен Өзбекстан трактісінің шетінде орналасқан. Шаһрисабздан оңтүстікке Ташхоздария, солтүстіктен Ақсу өзені ағады. == Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық == Шаһрисабз — шағын қала. Халық саны бойынша өз елінде 22-орында ([[Өзбекстан]]), облыста 2-ші орында ([[Қашқадария облысы]]). Әлемдегі барлық қалалар арасындағы орны: шамамен 4736 орын. ''Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:'' [[Китаб (қала)|Китаб]] (7 км), [[Яккабаг]] (15 км), [[Ескі Жекебақ]] (15 км), [[Шырақшы (қала)|Шырақшы]] (21 км), [[Мираки]] (25 км), [[Қамашы]] (41 км), [[Ұрғыт]] (52 км), [[Гүлабат]] (59 км), [[Самарқан]] (64 км), [[Тайлақ (кент)|Тайлақ]] (64 км), [[Ғұзар]] (69 км), [[Шарқын]] (70 км), [[Жұма (қала)|Жұма]] (73 км), [[Жамбай (қала)|Жамбай]] (74 км), [[Нұрабат]] (76 км), [[Қарашина]] (82 км), [[Пенжакент]] (83 км, [[Тәжікстан]]), [[Бұлыңғыр (қала)|Бұлыңғыр]] (86 км), [[Лайыш]] (91 км), [[Шелек (қала)|Шелек]] (96 км).<ref>{{citeweb|url=https://geo.koltyrin.ru/gorod.php?city=Chakhrisabz&id=35535&ysclid=mewbflotop857912713|title=Шаһрисабз |author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-08-29 |lang=}}</ref> == Тарихы == Шахрисабз қаласының тарихы 2700 жылдан астам уақыт бұрын басталады. Оның тұрғындары мәдениетімен, саудасымен және қолөнерімен танымал соғдылар болды. Ежелгі уақыттан бері қала Кеш деп аталған және Ахеменидтер империясының провинцияларының бірінің астанасы болды. Біздің дәуірімізге дейінгі 329 жылы Александр Македонский бұл жерлерді басып алғанда, эллиндік мәдениет, оның ішінде грек нанымдары тарай бастады. I-III ғасырларда қала Кушан империясының құрамына кірді, ал IV-V ғасырларда-кидариттер мен хиониттер мемлекеттері. VI ғасырда Кеш эфталит билеушісінің қолында болды, ал VIII ғасырда ол арабтардың қол астына түсіп, исламға қарсы қарсыласу орталығы қызметін атқарды. Шахрисабз Темірлан туғаннан кейін үлкен даңққа ие болды, оның резиденциясы XIV-XV ғасырдың басында болған. Бұл жерде Темірланның бұйрығымен Ақсарай сарайы салынған. Қалада Темір әулетінің бірнеше өкілдері – Мұхаммед Тарағай (Темірдің әкесі), Темір Жаһангир және Омар Шейх (Темірдің үлкен ұлдары) жерленген. XVI – XVIII ғасырларда қала Бұхара хандығының иеліктерінің қатарында, ал XVIII ғасырдың ортасынан бастап Кеңағастар (өзбек руы) 1869 жылы Ресей империясының ықпалына өтіп бұл жерде жартылай дербес иелік құрды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/2616-Shahrisabz.html|title=Өзбекстан. Қашқадария облысы. Шахрисабз ауданы|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2025-08-29 |lang=}}</ref> == Көрнекі жерлері == Қаланың тарихи орталығы ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген. Шаһрисабздың басты көрікті жерлері — Ақсарай – Темір сарайының қирандылары, Тимуридтер дәуірінің Дорус-Сиадат кесенесі, оның қалдықтары, сондай-ақ Гумбази-Сейидан және Шамсад-Дин Кулял әл-Кеши кесенесі мен Көк-Күмбез мешітін қамтитын Дорут Тилават деп аталатын мемориалдық кешен. == Экономикасы және инфрақұрылымы == 11 ірі өнеркәсіптік кәсіпорын (оның ішінде «Атака» өнер бұйымдары фабрикасы, «Садо» трикотаж фабрикасы, «Консерва» және «Вин» акционерлік қоғамдары, тоқыма және таблетка фабрикасы және т.б.), 8 бірлескен кәсіпорын, сондай-ақ шағын және орта бизнес жұмыс істейді. 2005 жылдан бастап Бұхара тамақ және жеңіл өнеркәсіп технологиясы институтының жалпы техникалық факультеті, кәсіптік колледждері мен академиялық лицейлері жұмыс істейді. 10 қоғамдық кітапхана, мәдениет үйі, мәдениет және демалыс саябағы, театр, тарих және материалдық мәдениет мұражайы, 3 балалар музыка және өнер мектебі, 2 балалар спорт мектебі, 3 теннис корты, 3 бассейн, стадион, 18 спорт залы бар. Орталық аурухана, халыққа қызмет көрсететін жаңа хирургиялық орталық, көлік стансалары, автовокзалдар халыққа қызмет етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қашқадария облысы қалалары}} [[Санат:Қашқадария облысы қалалары]] ptlnang6btir5xtwkqao76v8z1jb8xl 10 764845 3693578 3693124 2026-11-08T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3693578 json application/json { "articles": 245989, "pages": 674264, "edits": 3689856, "users": 184280, "activeusers": 500, "admins": 15, "files": 8811 } ndr48kpn2bdxs88cjhfpt9d6cacxwv5 4 775564 3693630 3693157 2026-11-09T03:03:49Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3693630 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 20592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 405510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 687332] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 28633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 126605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 429626] |- |3 |[[Республика күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 10236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12100] |- |4 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 7660] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 26609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 119088] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 190430] |- |6 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 8061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 16167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 102497] |- |7 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 13912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 70298] |- |8 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 97777] |- |9 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 49047] |- |10 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 46150] |- |11 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 65792] |- |12 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 16762] |- |13 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 10976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 46611] |- |14 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 26690] |- |15 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 8527] |- |16 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22994] |- |17 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 50238] |- |18 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 106118] |- |19 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8572] |- |20 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 49041] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 81987] |- |22 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 71128] |- |23 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13101] |- |24 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14735] |- |25 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2061] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 53542] |- |26 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8381] |- |27 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 96992] |- |28 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 67522] |- |29 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2030] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45727] |- |30 |[[Сақтандыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 2240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 2315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 3212] |- |31 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14450] |- |32 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44632] |- |33 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 64072] |- |34 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2701] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32716] |- |35 |[[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8126] |- |36 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 36292] |- |37 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 30359] |- |38 |[[Доспамбет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 5713] |- |39 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 28766] |- |40 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1747] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39156] |- |41 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 6175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 24710] |- |42 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13334] |- |43 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28707] |- |44 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47357] |- |45 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30683] |- |46 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 56225] |- |47 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 2375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 7080] |- |48 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15662] |- |49 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 4824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 23323] |- |50 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16443] |- |51 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24556] |- |52 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 4721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 24670] |- |53 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 18465] |- |54 |[[Лашын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 1887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 3472] |- |55 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 5158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 28972] |- |56 |[[Есептеуіш техника тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3738] |- |57 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 47875] |- |58 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14132] |- |59 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42231] |- |60 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 23444] |- |61 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 33669] |- |62 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30955] |- |63 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13537] |- |64 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31477] |- |65 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18272] |- |66 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 53439] |- |67 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11803] |- |68 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 40860] |- |69 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33964] |- |70 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 33072] |- |71 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 27398] |- |72 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 2999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 27353] |- |73 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 689] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 15676] |- |74 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27217] |- |75 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 13863] |- |76 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 5205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 18237] |- |77 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 3295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 10722] |- |78 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 22818] |- |79 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 19663] |- |80 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 23541] |- |81 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 3606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 24228] |- |82 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9539] |- |83 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1088] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 7823] |- |84 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1073] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 22627] |- |85 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18071] |- |86 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17588] |- |87 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28108] |- |88 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 39748] |- |89 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 4005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 48792] |- |90 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4099] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32392] |- |91 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 70254] |- |92 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 3620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 21323] |- |93 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 24166] |- |94 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 24227] |- |95 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23928] |- |96 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 4872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 22966] |- |97 |[[Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3206] |- |98 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 20787] |- |99 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38376] |- |100 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 22977] |- |101 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 957] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29251] |- |102 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24295] |- |103 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26343] |- |104 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12523] |- |105 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4848] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21231] |- |106 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 22201] |- |107 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9601] |- |108 |[[Медеу Сәрсеке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 3635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 4269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 11641] |- |109 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 11891] |- |110 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10110] |- |111 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 15803] |- |112 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 14569] |- |113 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17168] |- |114 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 29862] |- |115 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11054] |- |116 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17566] |- |117 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4752] |- |118 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15244] |- |119 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37259] |- |120 |[[Семирамида аспалы бағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 6523] |- |121 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 18830] |- |122 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16667] |- |123 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 14775] |- |124 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28792] |- |125 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11403] |- |126 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11246] |- |127 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 2040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16054] |- |128 |[[Масғұт (дастан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3796] |- |129 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8874] |- |130 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22035] |- |131 |[[Жарасқан Әбдірашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 4110] |- |132 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27196] |- |133 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19998] |- |134 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 24899] |- |135 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 23802] |- |136 |[[Мысыр пирамидалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7376] |- |137 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 24414] |- |138 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9393] |- |139 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39305] |- |140 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 18762] |- |141 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 26637] |- |142 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 29734] |- |143 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4581] |- |144 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 5577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 22963] |- |145 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19198] |- |146 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24598] |- |147 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11519] |- |148 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 22030] |- |149 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 12382] |- |150 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 19779] |- |151 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 21660] |- |152 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14977] |- |153 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 12842] |- |154 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17532] |- |155 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7137] |- |156 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 8279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 17996] |- |157 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 4892] |- |158 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 750] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10492] |- |159 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12740] |- |160 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 3970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9469] |- |161 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19839] |- |162 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1982] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15812] |- |163 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13935] |- |164 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13819] |- |165 |[[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3907] |- |166 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 17786] |- |167 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14680] |- |168 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1505] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14078] |- |169 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 22001] |- |170 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 13891] |- |171 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 2843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 21692] |- |172 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 14164] |- |173 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 24543] |- |174 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12008] |- |175 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8377] |- |176 |[[Оба індеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 35] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 2461] |- |177 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6185] |- |178 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 17169] |- |179 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2517] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21024] |- |180 |[[BilimLand]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BilimLand 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BilimLand 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BilimLand 3668] |- |181 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16416] |- |182 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26986] |- |183 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 19036] |- |184 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 7098] |- |185 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 16038] |- |186 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9462] |- |187 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26083] |- |188 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13927] |- |189 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 15870] |- |190 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16053] |- |191 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10688] |- |192 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 22447] |- |193 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 1189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3626] |- |194 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 1996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 12495] |- |195 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 10836] |- |196 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17721] |- |197 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 13311] |- |198 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16265] |- |199 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 805] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9655] |- |200 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16151] |- |201 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15287] |- |202 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14028] |- |203 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9301] |- |204 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 18970] |- |205 |[[Домендік атау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2149] |- |206 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19155] |- |207 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44453] |- |208 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 17806] |- |209 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 12834] |- |210 |[[Сара Тастанбекқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 1047] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 3203] |- |211 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8592] |- |212 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 59936] |- |213 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 9907] |- |214 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22129] |- |215 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 12406] |- |216 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 15527] |- |217 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 5454] |- |218 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 17915] |- |219 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14029] |- |220 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14307] |- |221 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 632] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12666] |- |222 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 18225] |- |223 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10436] |- |224 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1943] |- |225 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14571] |- |226 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16315] |- |227 |[[Диуани лұғат ат-түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 1374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4456] |- |228 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 28132] |- |229 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 10051] |- |230 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17642] |- |231 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14108] |- |232 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12646] |- |233 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 3138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 7561] |- |234 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 10787] |- |235 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17217] |- |236 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 17636] |- |237 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10063] |- |238 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 1988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 13535] |- |239 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 21955] |- |240 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 3170] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 7457] |- |241 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1949] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11588] |- |242 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16950] |- |243 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11735] |- |244 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2103] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 26685] |- |245 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 8599] |- |246 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 19148] |- |247 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25546] |- |248 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 3544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 5402] |- |249 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7481] |- |250 |[[:Сурет:Қазақстан картасы.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 4760] |- |251 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12213] |- |252 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19978] |- |253 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16006] |- |254 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14021] |- |255 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 24392] |- |256 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10102] |- |257 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 22042] |- |258 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 16021] |- |259 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 1998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 22421] |- |260 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8664] |- |261 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11566] |- |262 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10791] |- |263 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 11330] |- |264 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15181] |- |265 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18426] |- |266 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 7653] |- |267 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2206] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15289] |- |268 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9007] |- |269 |[[Сартай батыр Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3560] |- |270 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14146] |- |271 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17127] |- |272 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3936] |- |273 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 5887] |- |274 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10706] |- |275 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16572] |- |276 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 10451] |- |277 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7206] |- |278 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9444] |- |279 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16263] |- |280 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21354] |- |281 |[[Ноғай Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3016] |- |282 |[[Қарлығаштар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 5170] |- |283 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 575] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 11924] |- |284 |[[Алғашқы ұстаз (кітап)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 2024] |- |285 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19381] |- |286 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 2472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 6773] |- |287 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 13253] |- |288 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7545] |- |289 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7723] |- |290 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 601] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11609] |- |291 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18180] |- |292 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2044] |- |293 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12589] |- |294 |[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5572] |- |295 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 22544] |- |296 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8268] |- |297 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 9062] |- |298 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 5067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 14436] |- |299 |[[Санау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4027] |- |300 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24593] |- |301 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12872] |- |302 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9348] |- |303 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15522] |- |304 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7212] |- |305 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 757] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 19820] |- |306 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9480] |- |307 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 14918] |- |308 |[[Операциялық жүйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 5444] |- |309 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10398] |- |310 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 56015] |- |311 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 19077] |- |312 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9440] |- |313 |[[Жиде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2965] |- |314 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8646] |- |315 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 6817] |- |316 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13194] |- |317 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10728] |- |318 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15281] |- |319 |[[Абак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 135] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 1029] |- |320 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17013] |- |321 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 18865] |- |322 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 18335] |- |323 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 10970] |- |324 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13980] |- |325 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 10742] |- |326 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11005] |- |327 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14324] |- |328 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14814] |- |329 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 9898] |- |330 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14039] |- |331 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 7753] |- |332 |[[Еңсегей Бойлы Ер Есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1796] |- |333 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 9880] |- |334 |[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1651] |- |335 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 19196] |- |336 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 557] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 9943] |- |337 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11099] |- |338 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5119] |- |339 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11489] |- |340 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10190] |- |341 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10945] |- |342 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 9028] |- |343 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 11668] |- |344 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 8368] |- |345 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 10161] |- |346 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17070] |- |347 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11464] |- |348 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 2210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 35669] |- |349 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8996] |- |350 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 12427] |- |351 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9180] |- |352 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6843] |- |353 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 5730] |- |354 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6210] |- |355 |[[Рахымжан Қасымғалиұлы Отарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1946] |- |356 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9316] |- |357 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 6290] |- |358 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6567] |- |359 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 1625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 10569] |- |360 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 15234] |- |361 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 636] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1914] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 5124] |- |362 |[[Тәттімбет Қазанғапұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4888] |- |363 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7078] |- |364 |[[Дыбыс үндестігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 6372] |- |365 |[[Соңғы көш (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3022] |- |366 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 11066] |- |367 |[[Абдолла Қарсақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 965] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2630] |- |368 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1541] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11652] |- |369 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 14342] |- |370 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6107] |- |371 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 14070] |- |372 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9782] |- |373 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20117] |- |374 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 9297] |- |375 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6547] |- |376 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10100] |- |377 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8305] |- |378 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 17450] |- |379 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 11391] |- |380 |[[Кенен Әзірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4655] |- |381 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1698] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8941] |- |382 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15508] |- |383 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 474] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5225] |- |384 |[[Алтай таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7270] |- |385 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13567] |- |386 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9788] |- |387 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 9621] |- |388 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5986] |- |389 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7083] |- |390 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 6817] |- |391 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8605] |- |392 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 17994] |- |393 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12388] |- |394 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 7194] |- |395 |[[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 563] |- |396 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 8179] |- |397 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10072] |- |398 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 6686] |- |399 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13395] |- |400 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 13943] |- |401 |[[Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3169] |- |402 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7115] |- |403 |[[Спандияр Көбеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4081] |- |404 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 2546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 6694] |- |405 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12146] |- |406 |[[Екпін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 4424] |- |407 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 10696] |- |408 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10041] |- |409 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39438] |- |410 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6619] |- |411 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 1255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 3360] |- |412 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 13399] |- |413 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5800] |- |414 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19648] |- |415 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 11716] |- |416 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 8614] |- |417 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11661] |- |418 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11419] |- |419 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10527] |- |420 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 14706] |- |421 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9472] |- |422 |[[Кек алушылар: Финал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2620] |- |423 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 2674] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 8940] |- |424 |[[Жансая Мұратбекқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 1799] |- |425 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1185] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6031] |- |426 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10559] |- |427 |[[Алтын Қыран ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2364] |- |428 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 7727] |- |429 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 6614] |- |430 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9823] |- |431 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20264] |- |432 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7784] |- |433 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10536] |- |434 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 559] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12214] |- |435 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3925] |- |436 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7273] |- |437 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 9235] |- |438 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 7478] |- |439 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8682] |- |440 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 13245] |- |441 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 10844] |- |442 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 7401] |- |443 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 465] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9152] |- |444 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15486] |- |445 |[[Тұран ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 4342] |- |446 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8720] |- |447 |[[Үркер (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3236] |- |448 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7470] |- |449 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6500] |- |450 |[[Әбділда Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6036] |- |451 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13874] |- |452 |[[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 374] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4015] |- |453 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14152] |- |454 |[[Раушангүлділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 3128] |- |455 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6082] |- |456 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 16202] |- |457 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9562] |- |458 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12765] |- |459 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7097] |- |460 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10494] |- |461 |[[Ұстаз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 3901] |- |462 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 13963] |- |463 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5840] |- |464 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6616] |- |465 |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5184] |- |466 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10849] |- |467 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7380] |- |468 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 8700] |- |469 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15990] |- |470 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 8388] |- |471 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11438] |- |472 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 3387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 7644] |- |473 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6154] |- |474 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10167] |- |475 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12402] |- |476 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7531] |- |477 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3034] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 29860] |- |478 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7152] |- |479 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7530] |- |480 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7110] |- |481 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7117] |- |482 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7478] |- |483 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10980] |- |484 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10299] |- |485 |[[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1380] |- |486 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15096] |- |487 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 8738] |- |488 |[[Процессор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 1330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 3646] |- |489 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 8269] |- |490 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5691] |- |491 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16135] |- |492 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8496] |- |493 |[[Логикалық элементтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1082] |- |494 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 7941] |- |495 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5810] |- |496 |[[Мемлекеттік ту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 6374] |- |497 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7423] |- |498 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8817] |- |499 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19972] |- |500 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 1999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 6677] |- |501 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 16378] |- |502 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 17841] |- |503 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 14304] |- |504 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9139] |- |505 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4074] |- |506 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9022] |- |507 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 9879] |- |508 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6283] |- |509 |[[Менің Қазақстаным (ән)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 4186] |- |510 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 20661] |- |511 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 6662] |- |512 |[[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1096] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3245] |- |513 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6542] |- |514 |[[Дермене (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2132] |- |515 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 3348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 8700] |- |516 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 10766] |- |517 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 8851] |- |518 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5912] |- |519 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8487] |- |520 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9217] |- |521 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7923] |- |522 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 616] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8300] |- |523 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1166] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 7574] |- |524 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 9474] |- |525 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6754] |- |526 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 4691] |- |527 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9552] |- |528 |[[Фонетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5793] |- |529 |[[Уәлибек Әбдірайымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3765] |- |530 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13119] |- |531 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3882] |- |532 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7743] |- |533 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7486] |- |534 |[[Лай суға май бітпес қой өткенге...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 1286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 1997] |- |535 |[[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 98] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2018] |- |536 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 7303] |- |537 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 7455] |- |538 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1072] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4877] |- |539 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 5165] |- |540 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 8281] |- |541 |[[Литосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 3350] |- |542 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5643] |- |543 |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6704] |- |544 |[[Программалық жасақтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1271] |- |545 |[[Қантамырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 4727] |- |546 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1028] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4751] |- |547 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 4860] |- |548 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 7988] |- |549 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7367] |- |550 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 9501] |- |551 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7774] |- |552 |[[Жыраулық поэзия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2350] |- |553 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6792] |- |554 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 8197] |- |555 |[[Мұғалжар тауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4230] |- |556 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6228] |- |557 |[[Смағұл Сәдуақасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 6328] |- |558 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6267] |- |559 |[[Ферменттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 4110] |- |560 |[[Ежелгі Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 5117] |- |561 |[[Артемида ғибадатханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2636] |- |562 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 6921] |- |563 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 12505] |- |564 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7363] |- |565 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 12768] |- |566 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5751] |- |567 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13041] |- |568 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8364] |- |569 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5762] |- |570 |[[Il’han Ihsan]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2628] |- |571 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4363] |- |572 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6026] |- |573 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5865] |- |574 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7416] |- |575 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 5622] |- |576 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 18264] |- |577 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7858] |- |578 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6414] |- |579 |[[Қазақстанның биік тау шыңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4620] |- |580 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 981] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8614] |- |581 |[[Теңеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 5155] |- |582 |[[Жақып Ақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 845] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4890] |- |583 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8430] |- |584 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 923] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6834] |- |585 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 12577] |- |586 |[[Персептрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1678] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1740] |- |587 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1102] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6939] |- |588 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15473] |- |589 |[[Гауһартас (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5231] |- |590 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8710] |- |591 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7362] |- |592 |[[IP мекенжайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2743] |- |593 |[[Оғыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 5483] |- |594 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 12866] |- |595 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10115] |- |596 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 843] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4517] |- |597 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4773] |- |598 |[[Крест жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 11098] |- |599 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 6791] |- |600 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7185] |- |601 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 6756] |- |602 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 8990] |- |603 |[[Энеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5565] |- |604 |[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3395] |- |605 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 8055] |- |606 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 5297] |- |607 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6233] |- |608 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7524] |- |609 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12411] |- |610 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 5837] |- |611 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11189] |- |612 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9853] |- |613 |[[Жазғы Азия ойындары 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 54] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 2951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 3492] |- |614 |[[Қаратпа сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2358] |- |615 |[[Тәж Махал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 3904] |- |616 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 12409] |- |617 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 16583] |- |618 |[[Жұбан Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4842] |- |619 |[[Ахмед Иүгінеки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 3065] |- |620 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7117] |- |621 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 6975] |- |622 |[[Сақтандыру полисі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 602] |- |623 |[[Қазақстан телеарналары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 812] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3210] |- |624 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7861] |- |625 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4562] |- |626 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 4888] |- |627 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7094] |- |628 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1019] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 6704] |- |629 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4554] |- |630 |[[Арқайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1358] |- |631 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5314] |- |632 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9465] |- |633 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10882] |- |634 |[[Ғибрат Азубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1401] |- |635 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7171] |- |636 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 7137] |- |637 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9600] |- |638 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 941] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4650] |- |639 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11591] |- |640 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12492] |- |641 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1054] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6599] |- |642 |[[Батыс Сібір жазығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 2629] |- |643 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 8059] |- |644 |[[Шешендік өнер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 4686] |- |645 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 7568] |- |646 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1098] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6443] |- |647 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 8755] |- |648 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4599] |- |649 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5171] |- |650 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8615] |- |651 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4646] |- |652 |[[Логикалық заңдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 705] |- |653 |[[Қатысушы:Aldogarov]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 1096] |- |654 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9376] |- |655 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 7824] |- |656 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9435] |- |657 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 976] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8796] |- |658 |[[Көшпелілер рухани мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2415] |- |659 |[[Нұралы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5006] |- |660 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1920] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6780] |- |661 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6435] |- |662 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 7426] |- |663 |[[Тайыр Жарықұлы Жароков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3189] |- |664 |[[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2129] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7916] |- |665 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 5857] |- |666 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7101] |- |667 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9278] |- |668 |[[Мұзафар Әлімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4483] |- |669 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 7355] |- |670 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3241] |- |671 |[[Ақ кеме (кітап)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1336] |- |672 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8439] |- |673 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 9538] |- |674 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 6674] |- |675 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5407] |- |676 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9789] |- |677 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4596] |- |678 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8312] |- |679 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 991] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 7891] |- |680 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3926] |- |681 |[[Халықаралық студенттер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1248] |- |682 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5131] |- |683 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 11707] |- |684 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15926] |- |685 |[[Жетісу Алатауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4669] |- |686 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 6944] |- |687 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5717] |- |688 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 6369] |- |689 |[[Надежда Давыдовна Тоқаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3199] |- |690 |[[Асқорыту мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4636] |- |691 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7176] |- |692 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 5907] |- |693 |[[Серік Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1959] |- |694 |[[Сібір хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 5201] |- |695 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 7465] |- |696 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7359] |- |697 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 4901] |- |698 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 6053] |- |699 |[[Ғылыми стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 4382] |- |700 |[[Хамит Ерғалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2227] |- |701 |[[Әбілмәмбет хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3827] |- |702 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7216] |- |703 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 8685] |- |704 |[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4406] |- |705 |[[Омыртқасыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 521] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 2129] |- |706 |[[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3291] |- |707 |[[Ұлбике Жанкелдіқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2459] |- |708 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7066] |- |709 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 7438] |- |710 |[[Петр Моисеевич Поспелов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 789] |- |711 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11434] |- |712 |[[Бақытжан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 662] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3167] |- |713 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7330] |- |714 |[[Ақуыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 6200] |- |715 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13495] |- |716 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7209] |- |717 |[[Қазақ халқының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 4117] |- |718 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4704] |- |719 |[[Түрксіб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 6258] |- |720 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7746] |- |721 |[[Қайып хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4519] |- |722 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 6344] |- |723 |[[Атмосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 5873] |- |724 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6233] |- |725 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 8952] |- |726 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4503] |- |727 |[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4956] |- |728 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1087] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5539] |- |729 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 7258] |- |730 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 988] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5413] |- |731 |[[Кемел Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3427] |- |732 |[[Жедел жады]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 125] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 810] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 1856] |- |733 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 4794] |- |734 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8489] |- |735 |[[Барақ хан (Орта жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2720] |- |736 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14613] |- |737 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 10004] |- |738 |[[Бауыр (орган)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 855] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 5447] |- |739 |[[Логика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1659] |- |740 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 4839] |- |741 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 19868] |- |742 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 5759] |- |743 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8878] |- |744 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6213] |- |745 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5470] |- |746 |[[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5525] |- |747 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 4309] |- |748 |[[Тұмау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 692] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 3659] |- |749 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 18448] |- |750 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 889] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5071] |- |751 |[[Сұр келес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 683] |- |752 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9118] |- |753 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 9754] |- |754 |[[Қазақ халық аңыздары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8574] |- |755 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7208] |- |756 |[[Соғыс психологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1050] |- |757 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6451] |- |758 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 6473] |- |759 |[[Қазақ энциклопедиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3903] |- |760 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9192] |- |761 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7541] |- |762 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 26604] |- |763 |[[Морфология (лингвистика)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 1042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 5739] |- |764 |[[Ресей империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5131] |- |765 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 8072] |- |766 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6000] |- |767 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8539] |- |768 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9200] |- |769 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6422] |- |770 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5681] |- |771 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3937] |- |772 |[[Сақиналар әміршісі (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1803] |- |773 |[[Сығанақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4823] |- |774 |[[Рүстембек Бейсенұлы Омаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 820] |- |775 |[[МедиаУики:Bad image list]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 1797] |- |776 |[[Мұхаммед Шайбани]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 3976] |- |777 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 997] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4624] |- |778 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1004] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8233] |- |779 |[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4789] |- |780 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4199] |- |781 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 7748] |- |782 |[[Құндылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4901] |- |783 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1192] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 6871] |- |784 |[[Есентемір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3657] |- |785 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 4605] |- |786 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 4692] |- |787 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4684] |- |788 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4549] |- |789 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5725] |- |790 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1045] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 30815] |- |791 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 10583] |- |792 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 10639] |- |793 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 8057] |- |794 |[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3659] |- |795 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5156] |- |796 |[[Оба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 2313] |- |797 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 7375] |- |798 |[[Қосмекенділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 3817] |- |799 |[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1869] |- |800 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1041] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 7160] |- |801 |[[Ерзат Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2157] |- |802 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8759] |- |803 |[[Тұрсын хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3330] |- |804 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 6454] |- |805 |[[Гүлжауһар Сейітжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 484] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1019] |- |806 |[[Аңыз әңгімелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2751] |- |807 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 5819] |- |808 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 5760] |- |809 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19909] |- |810 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7239] |- |811 |[[Арнайы:UrlShortener]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 380] |- |812 |[[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2998] |- |813 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 5755] |- |814 |[[Географиялық карта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 3052] |- |815 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 6223] |- |816 |[[Шешендік сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4636] |- |817 |[[Латын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3702] |- |818 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 887] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 6984] |- |819 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6400] |- |820 |[[Жасұлан ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3442] |- |821 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7008] |- |822 |[[Жұрнақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 7174] |- |823 |[[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 4414] |- |824 |[[Айгүл Жолдасбайқызы Кемелбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8019] |- |825 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5033] |- |826 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4277] |- |827 |[[Метонимия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 4267] |- |828 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5569] |- |829 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 161] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3081] |- |830 |[[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 1960] |- |831 |[[Ақпарат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 4226] |- |832 |[[Шілдехана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 5193] |- |833 |[[Құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 6159] |- |834 |[[Қорқыт ата кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2058] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4225] |- |835 |[[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3593] |- |836 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6495] |- |837 |[[Бала құқықтары туралы конвенция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 707] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 5048] |- |838 |[[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 278] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2287] |- |839 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6198] |- |840 |[[Аңыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 2703] |- |841 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 6892] |- |842 |[[Жасанды нейронды желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 3083] |- |843 |[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3510] |- |844 |[[Есім ханның ескі жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4310] |- |845 |[[Алатау Тамшыбұлақ Аткинсон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 452] |- |846 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1016] |- |847 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 873] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 4834] |- |848 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 772] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7163] |- |849 |[[Экономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4035] |- |850 |[[Нәзір Төреқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3557] |- |851 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5046] |- |852 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1585] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13839] |- |853 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8097] |- |854 |[[Александрия шамшырағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 2666] |- |855 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8014] |- |856 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6171] |- |857 |[[Ибн Сина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 715] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2976] |- |858 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5046] |- |859 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12115] |- |860 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 934] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 4810] |- |861 |[[Митохондрия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 782] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 5029] |- |862 |[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3394] |- |863 |[[Мұхит Мерәліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1941] |- |864 |[[Отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4755] |- |865 |[[Республика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1528] |- |866 |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2960] |- |867 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 233] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5181] |- |868 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 6108] |- |869 |[[Сүлеймен Бақырғани]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 446] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2149] |- |870 |[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 4354] |- |871 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8842] |- |872 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7264] |- |873 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 4937] |- |874 |[[Каспий маңы ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1770] |- |875 |[[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5150] |- |876 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 4895] |- |877 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7441] |- |878 |[[Палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5336] |- |879 |[[Тимур Анатольевич Козырев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 3082] |- |880 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 7992] |- |881 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9272] |- |882 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 4842] |- |883 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 896] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6760] |- |884 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 824] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4237] |- |885 |[[Әдебиет теориясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 960] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3216] |- |886 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1820] |- |887 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4220] |- |888 |[[Шағатай ұлысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1124] |- |889 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 910] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7600] |- |890 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 5495] |- |891 |[[Зевстің алтын мүсіні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 2421] |- |892 |[[Оман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 85] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1695] |- |893 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 4961] |- |894 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4905] |- |895 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6236] |- |896 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1317] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12332] |- |897 |[[Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 758] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 4624] |- |898 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 5889] |- |899 |[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 476] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 4153] |- |900 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4840] |- |901 |[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 4205] |- |902 |[[Марғасқа жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2809] |- |903 |[[Нобель сыйлығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2956] |- |904 |[[Жанр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 4145] |- |905 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5335] |- |906 |[[Компьютер жадысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 115] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1897] |- |907 |[[Жағалбайлы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4315] |- |908 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5197] |- |909 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5075] |- |910 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7384] |- |911 |[[Жетімдер руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 3980] |- |912 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7233] |- |913 |[[Баба түкті Шашты Әзіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 716] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 2967] |- |914 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4911] |- |915 |[[Қазақ хандарының шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5480] |- |916 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 13008] |- |917 |[[Жаһанша Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 3529] |- |918 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 820] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4793] |- |919 |[[Қарақұйрық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 3777] |- |920 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 9920] |- |921 |[[Ньютон заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1084] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5788] |- |922 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7708] |- |923 |[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2006] |- |924 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 7714] |- |925 |[[Шиелі ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3302] |- |926 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 835] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12944] |- |927 |[[Наполеон Бонапарт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 6906] |- |928 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6025] |- |929 |[[Мамаш хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3281] |- |930 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 962] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2508] |- |931 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 669] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4602] |- |932 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4981] |- |933 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 6699] |- |934 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8378] |- |935 |[[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2444] |- |936 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 703] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 7428] |- |937 |[[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3094] |- |938 |[[Жер сілкіну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 751] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 4350] |- |939 |[[Талдықорған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 4597] |- |940 |[[Төремұрат Тайлыбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1217] |- |941 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 7877] |- |942 |[[Синтаксис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 770] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 5882] |- |943 |[[Гормондар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4298] |- |944 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4618] |- |945 |[[Тұрақты сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 6892] |- |946 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4717] |- |947 |[[Мәди Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 137] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 920] |- |948 |[[Көшпенділер (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 2643] |- |949 |[[Майра Мұхамедқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 143] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2535] |- |950 |[[Gmail]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Gmail 186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Gmail 423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Gmail 3303] |- |951 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 719] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5300] |- |952 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 759] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 6506] |- |953 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 8174] |- |954 |[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2152] |- |955 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3910] |- |956 |[[Жиренше шешен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 611] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 3205] |- |957 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7063] |- |958 |[[Бозжыра шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4366] |- |959 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 5414] |- |960 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6342] |- |961 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 4662] |- |962 |[[Ом заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5592] |- |963 |[[Жеңіл атлетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3035] |- |964 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3808] |- |965 |[[Темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6342] |- |966 |[[Дана Теміртайқызы Медеуова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 401] |- |967 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5323] |- |968 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 857] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8312] |- |969 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 815] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 6965] |- |970 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6276] |- |971 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 1029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4206] |- |972 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 5530] |- |973 |[[Пирамида (сәулет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 2822] |- |974 |[[Қуандық Қыстықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1272] |- |975 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 5188] |- |976 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4450] |- |977 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 589] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21174] |- |978 |[[Жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2148] |- |979 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 6721] |- |980 |[[Рибонуклеин қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2737] |- |981 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 5455] |- |982 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 4847] |- |983 |[[Еділ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 4015] |- |984 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 249] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 3937] |- |985 |[[Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2182] |- |986 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 7670] |- |987 |[[Фарер аралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 51] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1361] |- |988 |[[Болыс болдым, мінеки...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 156] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 2275] |- |989 |[[Родос Колосы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 1422] |- |990 |[[Үндестік заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 955] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 3782] |- |991 |[[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3236] |- |992 |[[Девианттық мінез-құлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2714] |- |993 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5386] |- |994 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3624] |- |995 |[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 6789] |- |996 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5772] |- |997 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 880] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5147] |- |998 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 777] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2076] |- |999 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4679] |- |1000 |[[Қыстырма сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2898] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 44o9ommvmkrkb41n8ivkpzmd5oc8u6v 0 776952 3693871 3645055 2026-11-09T11:41:11Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693871 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2026}} [[Сурет:Apartments_Valide_Sultan_Topkapi_March_2008pano.jpg|нобай|250x250 нүкте|[[Топқапы]] сарайындағы Уәлиде сұлтан үйінің қалпына келтірілген бір бөлмесі]] '''Уәлиде сұлтан''' ({{Lang-ota|والده سلطان}} «сұлтанның анасы») — [[Осман империясы]] [[Османлы сұлтандарының тізімі|сұлтанының]] анасына берілетін ресми атақ. XVI ғасырдан бастап қолданылған. Уәлиде (сұлтанның анасы) тарапынан анағұрлым белсенді араласуды талап еткен тағы бір жағдай болды: XVII ғасырдың бірінші жартысында таққа отырған сұлтандар тым жас немесе мемлекет басқаруға мүлдем қабілетсіз еді. Олардың ешқайсысы өз міндеттерін немесе мемлекеттік істердің мән-жайын түсінбегені анық еді. <nowiki>*</nowiki>Валиде сұлтанның* гаремдегі жаңа мәртебесі оған *хасекилерді* (сұлтанның сүйіктілерін) бақылауда ұстауға және өз ұлдарының мүддесі үшін олардың әрекеттерін шектеуге мүмкіндік берді. Ол жас *шаһзадаларға* (ханзадаларға) арналған күңдерді қарап, іріктеп отырды; мұндай «қалыңдықтарды» таңдауда оның пікірі шешуші рөл атқарды. А. Бобовиустың айтуынша, XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың басында сұлтандар өз сүйіктілерін, әдетте, аналары дайындап берген күңдердің арасынан таңдайтын болған. Бұл әйелдер «ерекше сән-салтанатпен киіндіріліп, сұлтанның жүрегінде махаббат отын тұтата алатын барлық нәрсеге үйретілетін; олардың мақсаты — сұлтанның сүйікті күңіне айналу, ал олардың біреуі сұлтанның махаббатына бөленіп, оның ұлының анасы атануы да мүмкін еді». Осылайша, сұлтандардың аналары Осман әулетінде ерлер желісі бойынша берілетін жоғарғы биліктің қамқоршысы ретіндегі рөлін жалғастыра берді. атақтың алғашқы иесі [[I Сүлеймен|І Сүлеймен]] сұлтанның анасы Хафса сұлтан еді. [[Әйелдер сұлтандығы]] өкілдері арасында бұл атақты алғаш болып [[III Мұрат|ІІІ Мұрат]] сұлтанның анасы [[Нұрбану сұлтан]] иеленді <ref>''Финкель, Кэролайн.'' История Османской империи: Видение Османа. — <abbr>М.</abbr>: АСТ; Астрель, 2012. — 829 с. — <nowiki>ISBN 978-5-17-043651-4</nowiki>.</ref>. [[Селжүктер|Селжүк]] дәстүрі бойынша, «уәлиде сұлтан» атағы енгізілгенге дейін сұлтанның аналары [[Қатын|«қатын»]] атағын иеленген. Осман империясының тарихында жалпы 36 сұлтан мен бір [[халифа]] болған, бірақ ұлының билігін көрген жиырма үш сұлтан анасының есімі тарихқа белгілі <ref>''Akyıldız, Ali.'' Valide Sultan // Islam Ansiklopedisi. — İslâm Araştırmaları Merkezi, 2012. — Vol. 42. — P. 494—499.</ref>. Екі ұлының билігін көрген екі сұлтан анасы болды: Көсем сұлтан (ұлдары — [[IV Мұрат]] пен [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|І Ибраһим]]) мен Еметулла Рәбия Гүлніс сұлтандар (ұлдары — [[II Мұстафа|ІІ Мұстафа]] мен [[III Ахмет|ІІІ Ахмет]]) екі мәрте "уәлиде сұлтан" атанған <ref>''Alderson, Anthony Dolphin.'' The Structure of the Ottoman Dynasty. — Oxford: Clarendon Press, 1956.</ref>. Бір рет уәлиде сұлтанның міндетін сұлтанның туған анасы емес, өгей шешесі Бірісті қатын атқарған.<ref>''Bahadıroğlu, Yavuz.'' Resimli Osmanlı tarihi. — Nesil yayınları, 2007. — 541 p. — <nowiki>ISBN 9752692990</nowiki>, 9789752692992.</ref> Сұлтан аналарының саяси ықпалы XVI-XVII ғасырларда, яғни [[Әйелдер сұлтандығы]] кезеңінде ең күшті еді. Ең беделді уәлиде сұлтандар қатарында [[Нұрбану сұлтан]] ([[III Мұрат|III Мұраттың]] анасы), [[Сафие сұлтан]] ([[III Мехмет|III Мехмедтің]] анасы), [[Көсем сұлтан]] ([[IV Мұрат]] пен [[Ибраһим (Османлы сұлтаны)|I Ибраһимнің]] анасы) және [[Тұрхан сұлтан|Турхан сұлтан]] ([[IV Мехмет|IV Мехмедтің]] анасы) болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[https://history.wikireading.ru/]] [[Санат:Түрік тарихы]] rpswuk5m6mlz3fyyyy3kew5ccu6ce24 0 777099 3693826 3605720 2026-11-09T10:23:30Z Орел Карл 81620 /* 1922-1923 жылдары */ 3693826 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|thumb|right|200px|КСРО халық комиссариаттарының мөрлерінде [[КСРО елтаңбасы]] бейнеленетін]] {{See also|КСРО халық комиссарлар кеңесі}} == КСРО халық комиссариаттарының әліпбилік тізімі == Бұл бөлімде Кеңес Одағының орталық мемлекеттік органдары жүйесінде бұрын-соңды болған барлық халық комиссариаттарының тізімі берілген. {{АӘБ}} === А === * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты|Астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] (1932 ж. 1 қазан – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1934 ж. 29 шілде — 1946) * [[КСРО ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты|Ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр машина жасау халық министрлігі|Ауыр машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] === Ә === * [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты|Әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты|Әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО әділет халық комиссариаты|Әділет халық комиссариаты]] === Б === * [[КСРО байланыс халық комиссариаты|Байланыс халық комиссариаты]] * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты|Балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты|Білдек жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Д === * [[КСРО дайындама халық комиссариаты|Дайындама халық комиссариаты]] * [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты|Денсаулық сақтау халық комиссариаты]] === Е === * [[КСРО егіншілік халық комиссариаты|Егіншілік халық комиссариаты]] * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі министрлігі|Ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты|Еңбек халық комиссариаты]] === Ж === * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты|Жалпы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты|Жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты]] === К === * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты|Көліктік машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты|Көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Қ === * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты|Қамсыздандыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты|Қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты|Қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қаруландыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты|Қара металлургия халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|Қорғаныс халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты|Құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты|Құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты|Құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] === М === * [[Кеңестік бақылау комиссиясы|Мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] * [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау халық комиссариаты|Машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты|Машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты|Миномет қарулары халық комиссариаты]] * [[КСРО мұнай өнеркәсібі министрлігі|Мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] === О === * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|Орман өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты|Одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты]] * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты|Орташа машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты|Отын өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ө === * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты|Өзен флоты халық комиссариаты]] === П === * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты|Пошта және телеграф халық комиссариаты]] === Р === * [[КСРО резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты|Резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты]] === С === * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО су көлігі халық комиссариаты|Су көлігі халық комиссариаты]] (1931 ж. 30 қаңтар – 1939 ж. 9 сәуір) * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] (1923–1936) * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер халық комиссариаты]] (1936—1946) * [[КСРО сауда халық комиссариаты|Сауда халық комиссариаты]] === Т === * [[КСРО тағам халық комиссариаты|Тағам халық комиссариаты]] (1922 — 1925) * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты|Теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|Танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты|Тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты|Техникалық дақылдар халық комиссариаты]] * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты|Түсті металлургия халық комиссариаты]] === Х === * [[КСРО халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі]] (1923-1932) * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|Химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ц === * [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты|Целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] === І === * [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]] (1925 ж. 18 қараша – 1930 ж. 22 қараша) * [[КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі сауда халық комиссариаты]] (1924 ж. 9 мамыр – 1925 ж. 18 қараша; 1934 ж. 29 шілде – 1938 ж. 15 қаңтар) * [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|Ішкі істер халық комиссариаты]] (1934 ж. 10 шілдесінен бастап) === Ш === * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Э === * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1940 ж. 17 сәуір – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты|Электр станциялары халық комиссариаты]] * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] ''Бұл тізім толық емес және ешқашан белгілі бір толықтық стандарттарына сәйкес келмеуі мүмкін. Сіз оны сенімді дереккөздерден қосымша ақпаратпен толықтыра аласыз.'' == КСРО халық комиссариаттарының хронологиясы == Бұл бөлімде [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі - КСРО Үкіметі]] шегінде КСРО халық комиссариаттарының құрылуы, қайта құрылуы және таратылуы туралы ақпарат хронологиялық тәртіппен берілген. === 1922-1923 жылдары === КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің бірінші мүшелерінің толық тізімі, оның ішінде оның құрамына кірген КСРО халық комиссариаттарының басшылары 1922 жылы 30 желтоқсанда Кеңестердің бірінші съезі бекіткен КСРО-ны құру туралы шарттың 11-бабында келтірілген. Шарт сонымен қатар одақтық және республикалық мемлекеттік билік пен басқарма органдарының өкілеттіктерін бөлді, бұл КСРО халық комиссариаттарының бүкілодақтық және одақтық-республикалық болып бөлінуін алдын ала анықтады. Біріншісі КСРО бойынша тікелей бақылауды жүзеге асырды; соңғысы одақтас республикалардағы аттас халық комиссариаттарының қызметін бақылады, олардың басшыларын [[КСРО орталық атқару комитеті|республикалық ОАК]] тағайындады және тиісті [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|республикалық Халық комиссарлары кеңестерінің]] мүшелері болды. Бұл тәжірибе үкімет қызметінің кейінгі жылдарында да жалғасты. ;КСРО одақтық халық комиссариаттары * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] ;КСРО одақтық-республикалық халық комиссариаттары * [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] * [[КСРО тағам халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] * [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|КСРО жұмысшы-шаруа инспекциясы]] === 1924 жыл === 1924 жылы 31 қаңтарда қабылданған [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясы]] КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің қазіргі құрамын белгіледі. {| !width="32%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1924 жыл|1924 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1925—1931 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1925 жыл|1925 жылы]] [[18 қараша|18 қарашада]]|| [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] мен [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] осы кезде [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |[[1929 жыл|1929 жылы]] [[7 желтоқсан|7 желтоқсанда]]|| [[КСРО егіншілік халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1930 жыл|1930 жылы]] [[22 қараша|22 қарашада]] || [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]]: * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] болып бөлінді. |- |[[1931 жыл|1931 жылы]] [[20 қаңтар|20 қаңтарда]]|| [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1932—1933 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1932 жыл|1932 жылы]] [[5 қаңтар|5 қаңтарда]] || [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || Құрылды * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] және * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |1932 жылы [[17 қаңтар|17 қаңтарда]] || [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] [[КСРО байланыс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1932 жылы [[1 қазан|1 қазанда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] құрылды. |- |[[1933 жыл|1933 жылы]] [[23 маусым|23 маусымда]] || [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] [[Бүкілодақтық кәсіподақтардың орталық кеңесі|Бүкілодақтық Кәсіподақтардың Орталық Кеңесімен]] бірігу арқылы таратылды. |} === 1934—1935 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |[[1934 жыл|1934 жылы]] [[11 ақпан|11 ақпанда]] || [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|Жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссариаты]] таратылды. |- |1934 жылы [[20 маусым|20 маусымда]] || [[КСРО әскери және теңіз істері жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1934 жылы [[10 шілде|10 шілдеде]] || Бүкілодақтық [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]] құрылды. |- |1934 жылы [[29 шілде|29 шілдеде]] || [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]]: * [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып бөлінді. |} === 1936 жыл === {| !width="18%"| ! |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты]] құрылды. |- | 1936 жылы [[5 желтоқсан|5 желтоқсанда]] || [[КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- | 1936 жылы [[8 желтоқсан|8 желтоқсанда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] бөлініп шықты. |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО әділет халық комиссариаты]] құрылды |} === 1937—1938 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1937 жыл|1937 жылы]] [[22 тамыз|22 тамызда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | 1937 жылы [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] || [[КСРО әскери-теңіз күштері халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО қорғаныс халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | [[1938 жыл|1938 жылы]] [[15 қаңтар|15 қаңтарда]] || [[КСРО дайындама халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] [[КСРО сауда халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |} === 1939—1940 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1939 жыл|1939 жылы]] [[2 қаңтар|2 қаңтарда]] || [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[11 қаңтар|11 қаңтарда]] || [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты]] және * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[24 қаңтар|24 қаңтарда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] таратылды; оның негізінде жаңа органдар құрылды: * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[5 ақпан|5 ақпанда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО ауыр машина жасау халық комиссариаты]], * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] және * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[9 сәуір|9 сәуірде]] || [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты]] және * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[29 мамыр|29 мамырда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[12 қазан|12 қазанда]] || КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты былай бөлінді: * [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1940 жыл|1940 жылы]] [[17 сәуір|17 сәуірде]] || [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты]] және * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[27 сәуір|27 сәуірде]] || [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[6 қыркүйек|6 қыркүйекте]] || [[Кеңестік бақылау комиссиясы|КСРО ХКК қарамағындағы Кеңестік бақылау комиссиясы]] [[КСРО мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |} === 1941—1945 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1941 жыл|1941 жылы]] [[3 ақпан|3 ақпанда]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[28 наурыз|28 наурызда]] || [[КСРО резеңке өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[5 маусым|5 маусымда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] құрылды.<ref>Комиссариат [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_05.06.1941_об_образовании_Народного_Комиссариата_Станкостроения_СССР КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1941 жылғы 5 маусымдағы «КСРО білдек жасау халық комиссариатын құру туралы» Жарлығымен] құрылды, ал [[Александр Илларионович Ефремов|А. И. Ефремов]] халық комиссары болып тағайындалды</ref>. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[11 қыркүйек|11 қыркүйекте]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] құрылды. |- |1941 жылы [[15 қазан|15 қазанда]] || [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО үкіметін]] [[Самара|Куйбышевке]] көшіру туралы бұйрық шығарылды. |- |1941 жылы [[14 қараша|14 қарашада]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |1941 жылы [[26 қараша|26 қарашада]] || [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |[[1942 жыл|1942 жылы]] [[21 ақпан|21 ақпанда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] қайта құрылды. |- |[[1943 жыл|1943 жылы]] [[14 сәуір|14 сәуірде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |[[1945 жыл|1945 жылы]] [[14 қазан|14 қазанда]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] таратылды;<br /> [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- |1945 жылы [[11 қараша|11 қарашада]] || [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1946 жыл === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1946 жыл|1946 жылы]] [[7 қаңтар|7 қаңтарда]] || [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]] [[КСРО ауыл шаруашылығы машина жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]], * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] және * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]]. |- | || [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[17 ақпан|17 ақпанда]] || [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО миномет қарулар халық комиссариаты]] [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[25 ақпан|25 ақпанда]] || [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] [[КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[4 наурыз|4 наурызда]] || [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[15 наурыз|15 наурызда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы 15 наурызда || [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_СССР_от_15.03.1946_о_преобразовании_Совнаркомов_в_Совмины КСРО Халық Комиссарлары Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне алмастыру туралы Заң] қабылданды<ref>Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР : (1938 — июль 1956) / под ред. Мандельштам Ю. И. — Москва: Государственное издательство юридической литературы, 1956. — С. 78—80.</ref>. [[Халық комиссариаты|КСРО халық комиссариаттары]] [[КСРО министрліктері|КСРО министрліктеріне]] айналды. |} == Тағы қараңыз == * [[КСРО министрліктерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік комитеттерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік агенттіктерінің тізімі]] * [[КСРО үкіметі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] bhz8whmd4mse9f8ntbz12826k4v3d7j 3693827 3693826 2026-11-09T10:23:52Z Орел Карл 81620 /* 1934—1935 жылдары */ 3693827 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg|thumb|right|200px|КСРО халық комиссариаттарының мөрлерінде [[КСРО елтаңбасы]] бейнеленетін]] {{See also|КСРО халық комиссарлар кеңесі}} == КСРО халық комиссариаттарының әліпбилік тізімі == Бұл бөлімде Кеңес Одағының орталық мемлекеттік органдары жүйесінде бұрын-соңды болған барлық халық комиссариаттарының тізімі берілген. {{АӘБ}} === А === * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты|Астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] (1932 ж. 1 қазан – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты|Азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1934 ж. 29 шілде — 1946) * [[КСРО ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты|Ауыл шаруашылық машиналарын жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр машина жасау халық министрлігі|Ауыр машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|Ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] === Ә === * [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты|Әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты|Әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО әділет халық комиссариаты|Әділет халық комиссариаты]] === Б === * [[КСРО байланыс халық комиссариаты|Байланыс халық комиссариаты]] * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты|Балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты|Білдек жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Д === * [[КСРО дайындама халық комиссариаты|Дайындама халық комиссариаты]] * [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты|Денсаулық сақтау халық комиссариаты]] === Е === * [[КСРО егіншілік халық комиссариаты|Егіншілік халық комиссариаты]] * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі министрлігі|Ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты|Еңбек халық комиссариаты]] === Ж === * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|Жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты|Жалпы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты|Жұмысшы-шаруалар инспекциясы халық комиссариаты]] === К === * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты|Көліктік машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты|Көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Қ === * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты|Қамсыздандыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты|Қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты|Қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қаруландыру халық комиссариаты]] * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты|Қара металлургия халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс министрлігі|КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|Қорғаныс халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты|Құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты|Құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты|Құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] === М === * [[Кеңестік бақылау комиссиясы|Мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] * [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|Мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау халық комиссариаты|Машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты|Машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты|Миномет қарулары халық комиссариаты]] * [[КСРО мұнай өнеркәсібі министрлігі|Мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] === О === * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|Орман өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты|Одақтық және автономиялы республикалар халық комиссариаты]] * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты|Орташа машина жасау халық комиссариаты]] * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты|Отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты|Отын өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ө === * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты|Өзен флоты халық комиссариаты]] === П === * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты|Пошта және телеграф халық комиссариаты]] === Р === * [[КСРО резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты|Резеңке өнеркәсіп халық комиссариаты]] === С === * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО су көлігі халық комиссариаты|Су көлігі халық комиссариаты]] (1931 ж. 30 қаңтар – 1939 ж. 9 сәуір) * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] (1923–1936) * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты|Сыртқы істер халық комиссариаты]] (1936—1946) * [[КСРО сауда халық комиссариаты|Сауда халық комиссариаты]] === Т === * [[КСРО тағам халық комиссариаты|Тағам халық комиссариаты]] (1922 — 1925) * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты|Теңіз флоты халық комиссариаты]] * [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|Танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты|Тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты|Техникалық дақылдар халық комиссариаты]] * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты|Түсті металлургия халық комиссариаты]] === Х === * [[КСРО халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі|Халық шаруашылығының жоғарғы кеңесі]] (1923-1932) * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|Химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Ц === * [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты|Целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] === І === * [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]] (1925 ж. 18 қараша – 1930 ж. 22 қараша) * [[КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|Ішкі сауда халық комиссариаты]] (1924 ж. 9 мамыр – 1925 ж. 18 қараша; 1934 ж. 29 шілде – 1938 ж. 15 қаңтар) * [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|Ішкі істер халық комиссариаты]] (1934 ж. 10 шілдесінен бастап) === Ш === * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] === Э === * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] (1940 ж. 17 сәуір – 1946 ж. 15 наурыз) * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты|Электр станциялары халық комиссариаты]] * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты|Электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] ''Бұл тізім толық емес және ешқашан белгілі бір толықтық стандарттарына сәйкес келмеуі мүмкін. Сіз оны сенімді дереккөздерден қосымша ақпаратпен толықтыра аласыз.'' == КСРО халық комиссариаттарының хронологиясы == Бұл бөлімде [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО Халық Комиссарлары Кеңесі - КСРО Үкіметі]] шегінде КСРО халық комиссариаттарының құрылуы, қайта құрылуы және таратылуы туралы ақпарат хронологиялық тәртіппен берілген. === 1922-1923 жылдары === КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің бірінші мүшелерінің толық тізімі, оның ішінде оның құрамына кірген КСРО халық комиссариаттарының басшылары 1922 жылы 30 желтоқсанда Кеңестердің бірінші съезі бекіткен КСРО-ны құру туралы шарттың 11-бабында келтірілген. Шарт сонымен қатар одақтық және республикалық мемлекеттік билік пен басқарма органдарының өкілеттіктерін бөлді, бұл КСРО халық комиссариаттарының бүкілодақтық және одақтық-республикалық болып бөлінуін алдын ала анықтады. Біріншісі КСРО бойынша тікелей бақылауды жүзеге асырды; соңғысы одақтас республикалардағы аттас халық комиссариаттарының қызметін бақылады, олардың басшыларын [[КСРО орталық атқару комитеті|республикалық ОАК]] тағайындады және тиісті [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|республикалық Халық комиссарлары кеңестерінің]] мүшелері болды. Бұл тәжірибе үкімет қызметінің кейінгі жылдарында да жалғасты. ;КСРО одақтық халық комиссариаттары * [[КСРО cыртқы істер халық комиссариаты]] * [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі#КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] * [[КСРО қатынас жолдары халық комиссариаты]] * [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] ;КСРО одақтық-республикалық халық комиссариаттары * [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] * [[КСРО тағам халық комиссариаты]] * [[КСРО қаржы халық комиссариаты]] * [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] * [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|КСРО жұмысшы-шаруа инспекциясы]] === 1924 жыл === 1924 жылы 31 қаңтарда қабылданған [[1924 жылғы КСРО Конституциясы|КСРО Конституциясы]] КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің қазіргі құрамын белгіледі. {| !width="32%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1924 жыл|1924 жылы]] [[9 мамыр|9 мамырда]] || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1925—1931 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1925 жыл|1925 жылы]] [[18 қараша|18 қарашада]]|| [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] мен [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] осы кезде [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |[[1929 жыл|1929 жылы]] [[7 желтоқсан|7 желтоқсанда]]|| [[КСРО егіншілік халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"|[[1930 жыл|1930 жылы]] [[22 қараша|22 қарашада]] || [[КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты|КСРО ішкі және сыртқы сауда халық комиссариаты]]: * [[КСРО сыртқы сауда министрлігі|КСРО сыртқы сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]] болып бөлінді. |- |[[1931 жыл|1931 жылы]] [[20 қаңтар|20 қаңтарда]]|| [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1932—1933 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1932 жыл|1932 жылы]] [[5 қаңтар|5 қаңтарда]] || [[КСРО халық шаруашылығы жоғарғы кеңесі]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || Құрылды * [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты]] және * [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |1932 жылы [[17 қаңтар|17 қаңтарда]] || [[КСРО пошта және телеграф халық комиссариаты]] [[КСРО байланыс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1932 жылы [[1 қазан|1 қазанда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] құрылды. |- |[[1933 жыл|1933 жылы]] [[23 маусым|23 маусымда]] || [[КСРО еңбек халық комиссариаты]] [[Бүкілодақтық кәсіподақтардың орталық кеңесі|Бүкілодақтық Кәсіподақтардың Орталық Кеңесімен]] бірігу арқылы таратылды. |} === 1934—1935 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |[[1934 жыл|1934 жылы]] [[11 ақпан|11 ақпанда]] || [[Жұмысшы-шаруа инспекциясы|Жұмысшы-шаруа инспекциясы халық комиссариаты]] таратылды. |- |1934 жылы [[20 маусым|20 маусымда]] || [[КСРО әскери және теңіз істері халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- |1934 жылы [[10 шілде|10 шілдеде]] || Бүкілодақтық [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты]] құрылды. |- |1934 жылы [[29 шілде|29 шілдеде]] || [[КСРО қамсыздандыру халық комиссариаты]]: * [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] және * [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып бөлінді. |} === 1936 жыл === {| !width="18%"| ! |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО денсаулық сақтау халық комиссариаты]] құрылды. |- | 1936 жылы [[5 желтоқсан|5 желтоқсанда]] || [[КСРО сыртқы істер жөніндегі халық комиссариаты]] [[КСРО сыртқы істер халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |- | 1936 жылы [[8 желтоқсан|8 желтоқсанда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] бөлініп шықты. |- | 1936 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО әділет халық комиссариаты]] құрылды |} === 1937—1938 жылдары === {| !width="20%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1937 жыл|1937 жылы]] [[22 тамыз|22 тамызда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | 1937 жылы [[30 желтоқсан|30 желтоқсанда]] || [[КСРО әскери-теңіз күштері халық комиссариаты]] [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты|КСРО қорғаныс халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- | [[1938 жыл|1938 жылы]] [[15 қаңтар|15 қаңтарда]] || [[КСРО дайындама халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО ішкі сауда халық комиссариаты]] [[КСРО сауда халық комиссариаты]] болып өзгертілді. |} === 1939—1940 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1939 жыл|1939 жылы]] [[2 қаңтар|2 қаңтарда]] || [[КСРО тоқыма өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариаты|КСРО жеңіл өнеркәсіп халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[11 қаңтар|11 қаңтарда]] || [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты]] және * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО азық-түлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО балық өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО ет және сүт өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[24 қаңтар|24 қаңтарда]] || [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] таратылды; оның негізінде жаңа органдар құрылды: * [[КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО қара металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО түсті металлургия халық комиссариаты]], * [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]], * [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО құрылыс материалдары өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[5 ақпан|5 ақпанда]] || [[КСРО машина жасау халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО ауыр машина жасау халық комиссариаты]], * [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] және * [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[9 сәуір|9 сәуірде]] || [[КСРО су көлігі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО теңіз флоты халық комиссариаты]] және * [[КСРО өзен флоты халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[29 мамыр|29 мамырда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1939 жылы [[12 қазан|12 қазанда]] || КСРО отын өнеркәсібі халық комиссариаты былай бөлінді: * [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1940 жыл|1940 жылы]] [[17 сәуір|17 сәуірде]] || [[КСРО электр станциялары және электр өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО электр станциялары халық комиссариаты]] және * [[КСРО электр өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[27 сәуір|27 сәуірде]] || [[КСРО целлюлоза-қағаз өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО орман өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1940 жылы [[6 қыркүйек|6 қыркүйекте]] || [[Кеңестік бақылау комиссиясы|КСРО ХКК қарамағындағы Кеңестік бақылау комиссиясы]] [[КСРО мемлекеттік бақылау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |} === 1941—1945 жылдары === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1941 жыл|1941 жылы]] [[3 ақпан|3 ақпанда]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[28 наурыз|28 наурызда]] || [[КСРО резеңке өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО химия өнеркәсібі халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[5 маусым|5 маусымда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] құрылды.<ref>Комиссариат [https://ru.wikisource.org/wiki/Указ_Президиума_ВС_СССР_от_05.06.1941_об_образовании_Народного_Комиссариата_Станкостроения_СССР КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1941 жылғы 5 маусымдағы «КСРО білдек жасау халық комиссариатын құру туралы» Жарлығымен] құрылды, ал [[Александр Илларионович Ефремов|А. И. Ефремов]] халық комиссары болып тағайындалды</ref>. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[20 шілде|20 шілдеде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1941 жылы [[11 қыркүйек|11 қыркүйекте]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] құрылды. |- |1941 жылы [[15 қазан|15 қазанда]] || [[КСРО халық комиссарлар кеңесі|КСРО үкіметін]] [[Самара|Куйбышевке]] көшіру туралы бұйрық шығарылды. |- |1941 жылы [[14 қараша|14 қарашада]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариатына]] біріктірілді. |- |1941 жылы [[26 қараша|26 қарашада]] || [[КСРО жалпы машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО миномет қарулары халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |[[1942 жыл|1942 жылы]] [[21 ақпан|21 ақпанда]] || [[КСРО білдек жасау халық комиссариаты]] қайта құрылды. |- |[[1943 жыл|1943 жылы]] [[14 сәуір|14 сәуірде]] || [[КСРО мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі|КСРО мемлекеттік қауіпсіздік халық комиссариаты]] [[КСРО ішкі істер халық комиссариаты|КСРО ішкі істер халық комиссариатынан]] бөлініп шықты. |- |[[1945 жыл|1945 жылы]] [[14 қазан|14 қазанда]] || [[КСРО танк өнеркәсібі халық комиссариаты]] таратылды;<br /> [[КСРО көліктік машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- |1945 жылы [[11 қараша|11 қарашада]] || [[КСРО техникалық дақылдар халық комиссариаты]] құрылды. |} === 1946 жыл === {| !width="18%"| ! |- |style="vertical-align:text-top;"| [[1946 жыл|1946 жылы]] [[7 қаңтар|7 қаңтарда]] || [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты]] [[КСРО ауыл шаруашылығы машина жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[19 қаңтар|19 қаңтарда]] || [[КСРО құрылыс жөніндегі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО ауыр өнеркәсіп кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]], * [[КСРО әскери және әскери-теңіз кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]] және * [[КСРО отын кәсіпорындарын салу жөніндегі халық комиссариаты]]. |- | || [[КСРО көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді: * [[КСРО шығыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО батыс аймақтарының көмір өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[17 ақпан|17 ақпанда]] || [[КСРО құрылыс және жол құрылысы машина жасау халық комиссариаты]] құрылды. |- | || [[КСРО орташа машина жасау халық комиссариаты]] [[КСРО автокөлік өнеркәсібі халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО миномет қарулар халық комиссариаты]] [[КСРО машина жасау және құрал жасау халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[25 ақпан|25 ақпанда]] || [[КСРО қорғаныс халық комиссариаты]] [[КСРО қарулы күштері халық комиссариаты]] болып қайта құрылды. |- | || [[КСРО әскери-теңіз флоты халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[4 наурыз|4 наурызда]] || [[КСРО мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] былай бөлінді * [[КСРО шығыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]] және * [[КСРО оңтүстік және батыс аймақтарының мұнай өнеркәсібі халық комиссариаты]]. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы [[15 наурыз|15 наурызда]] || [[КСРО астық және малшылық кеңшарлары халық комиссариаты]] таратылды. |- |style="vertical-align:text-top;"| 1946 жылы 15 наурызда || [https://ru.wikisource.org/wiki/Закон_СССР_от_15.03.1946_о_преобразовании_Совнаркомов_в_Совмины КСРО Халық Комиссарлары Кеңесін КСРО Министрлер Кеңесіне алмастыру туралы Заң] қабылданды<ref>Сборник законов СССР и указов Президиума Верховного Совета СССР : (1938 — июль 1956) / под ред. Мандельштам Ю. И. — Москва: Государственное издательство юридической литературы, 1956. — С. 78—80.</ref>. [[Халық комиссариаты|КСРО халық комиссариаттары]] [[КСРО министрліктері|КСРО министрліктеріне]] айналды. |} == Тағы қараңыз == * [[КСРО министрліктерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік комитеттерінің тізімі]] * [[КСРО мемлекеттік агенттіктерінің тізімі]] * [[КСРО үкіметі]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО халық комиссариаттары]] nb2xliqh3miam8ngzfwcrsmh6e3x1jm 0 778146 3693746 3688673 2026-11-09T06:11:24Z Nurken 111493 /* */ 3693746 wikitext text/x-wiki Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін: *Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз. == Қараша == === 7 === *[[Надежда Андреевна Лушникова]], қазақстандық айтыскер. == Қазан == === 28 === * [[Патрик Стюарт]], 86, британдық актёр.<ref>{{Cite web|url=https://infohub.kz/kz/article/patrik-styuart-qaitys-boldy |title=Пикар мен Ксавьерді сомдаған актер Патрик Стюарт қайтыс болды |language=kk |work=infohub.kz |last=Ордабай |first=Алаш |date=2026-10-30 |accessdate=2026-10-30}}</ref> === 12 === * [[Ар Джей Митт]], 34, америкалық актёр, [[суицид]]. === 9 === * [[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов]], 93, кеңестік және қазақстандық сазгер. === 2 === * [[Индира Орынбайқызы Жылқайдарова]], қазақстандық журналист. == Қыркүйек == === 10 === *[[Юрий Михайлович Мизинов]], 76, кеңестік және қазақстандық журналист.<ref>{{Cite web|title=Умер казахстанский журналист Юрий Мизинов |first=Ирина |last=Адамович |url=https://vlast.kz/novosti/70826-umer-kazahstanskij-zurnalist-urij-mizinov.html |work=vlast.kz |date=2026-09-10 |accessdate=2026-09-14 |language=ru}}</ref> == Тамыз == === 28 === *[[V Харальд]], 89, [[Норвегия королі]].<ref>{{Cite web|title=Норвегия королі V Харальд қайтыс болды |first=Динара |last=Жақсыбайқызы |url=https://egemen.kz/news/norvegiya-koroli-v-harald-qaytys-boldy |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 27 === *[[Ратко Младич]], 83, сербиялық әскери офицер және қылмыскер.<ref>{{Cite web|title=Ратко Младич. Геноцид үшін сотталған "Босния қасапшысы" Гаага түрмесінде көз жұмды |url=https://www.azattyq.org/a/ratko-mladich-genotsid-ushin-sottalgan-bosniya-qasapshysy-gaaga-turmesinde-koz-zhumdy/33842460.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 25 === *[[Тим Карри]], 80, ағылшын актёр және әнші ([[Данышпан бала Джимми Нейтрон]], [[Үйде жалғыз қалғанда 2: Нью-Йоркте жоғалған|Үйде жалғыз қалғанда 2]]).<ref>{{Cite web|title=«Үйде жалғыз қалғанда» фильмінің актері қайтыс болды |first=Әбітай |last=Ақсәуле |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-27/uejde-zhalghyz-qalghanda-filmining-akteri-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> *[[Долли Партон]], 80, америкалық әнші және актриса, он бір мәрте [[Грэмми]] иегері ([[I Will Always Love You]], [[Jolene]]), [[обыр]].<ref>{{Cite web|title=Қош бол, кантри патшайымы: Долли Партонның өміріндегі соңғы күндері қалай өтті? |first=Виолетта |last=Тельманова |url=https://tatlerasia.kz/kk/lifestyle/entertainment/qosh-bol-kantri-patshaiymy-dolli-partonnyng-omirindegi-songghy-kunderi-qalai-otti |publisher=Tatler |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 19 === *[[Юрий Зельманович Беккер]], 67, кеңестік және қазақстандық фототілші.<ref>{{Cite web|title=Желтоқсаншыларды фотоға түсірген тілші Юрий Беккер қайтыс болды |first=Ақниет |last=Төленді |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-19/zheltoqsanshylardy-fotogha-tuesirgen-tilshi-yurij-bekker-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-19 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 16 === *[[Хейден Панеттьер]], 36, америкалық актриса және әнші.<ref>{{Cite web|title=Хейден Панеттьердің қайтыс болуына жұлдыздар көңіл айтты |first=Мұқаш |last=Жадайхан |url=https://infohub.kz/en/article/heiden-panetter-qaitys-boldy-juldyzdar-konil-aitty |work=infohub.kz |date=2026-08-17 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 15 === *[[Руфат Асадович Рискиев]], 76, кеңестік және өзбекстандық боксшы.<ref>{{Cite web|title=Өзбек боксының аңызы қайтыс болды |first=Әлия |last=Әлиева |url=https://1bol.kz/box/12619-ozbek-boksynyn-anyzy-kaitys-boldy |work=1bol.kz |date=2026-08-15 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 5 === *[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]], 70, қазақстандық кинорежиссёр және сценарийші ([[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]], [[Абай (фильм, 1995)|Абай]], [[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]).<ref>{{Cite web|title=Қазақ кинорежиссері Ардақ Әмірқұлов дүниеден өтті |url=https://www.azattyq.org/a/qazaq-kinorezhisseri-ardaq-amirqulov-dunieden-otti/33822560.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-05 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 1 === *[[Винсент Пасторе]], 80, америкалық актёр ([[Сопрано әулеті (телесериал)|Сопрано әулеті]]).<ref>{{Cite web|title=Америкалық актер Винсент Пасторе қайтыс болды |url=https://mail.kz/kz/news/world-news/amerikalyk-akter-vinsent-pastore-kaitys-boldy |work=mail.kz |date=2026-08-02 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> == Шілде == === 11 === *[[Линдси Грэм]], 71, америкалық саясаткер, [[қолқа диссекциясы]].<ref>{{Cite web|title=Graham Died of Aortic Tear, According to Preliminary Findings |first=Jack |last=Gillum |url=https://www.wsj.com/us-news/law/what-dispatch-audio-tells-us-about-the-emergency-response-at-lindsey-grahams-home-653408a7 |publisher=[[Wall Street Journal]] |id=0099-9660 |date=2026-07-12 |access-date=2026-07-13 |lang=en}}</ref> *[[Судзуми Тонегава]], 86, жапониялық молекулалық биолог.<ref>{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20260716_07/ |title=Japanese Nobel laureate Tonegawa Susumu dies at 86 |language=en |work=www3.nhk.or.jp |date=2026-07-16 |accessdate=2026-07-30}}</ref> == Маусым == === 26 === *[[Қайрат Қамалұлы Қадыржанов]], 80, қазақстандық ғалым-физик.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-26/ghalym-qajrat-qadyrzhanov-oemirden-oetti/ |title=Ғалым Қайрат Қадыржанов өмірден өтті |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-06-26 |accessdate=2026-07-07}}</ref> === 14 === *[[Оливер Три]], 32, америкалық әнші, тікұшақ апаты.<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/alemge-tanymal-ansi-aue-apatynan-qaza-tapty-video |title=Әлемге танымал әнші әуе апатынан қаза тапты (ВИДЕО) |language=kk |work=kznews.kz |last=Қайсар |first=Қанат |date=2026-06-15 |accessdate=2026-06-23}}</ref> === 13 === *[[Алмас Баймұқанұлы Ордабаев]], 88, кеңестік және қазақстандық сәулетші.<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/qazaq-ruxaniiaty-qara-zamyldy-elimiznge-belgili-sauletsi-almas-ordabaev-qaitys-boldy |title=Қазақ руханияты қара жамылды: Елімізге белгілі сәулетші Алмас Ордабаев қайтыс болды |language=kk |work=kznews.kz |date=2026-06-14 |accessdate=2026-07-06}}</ref> === 5 === *[[Бернадетт Ширак]], 93, франциялық саясаткер, Франция бірінші ханымы (1995–2007).<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/franciianyn-buryngy-birinsi-xanymy-bernadett-sirak-omirden-otti |title=Францияның бұрынғы бірінші ханымы Бернадетт Ширак өмірден өтті |language=kk |work=kznews.kz |last=Қанат |first=Қайсар |date=2026-06-11 |accessdate=2026-05-28}}</ref> == Мамыр == === 25 === *[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов]], 78, кеңестік және қазақстандық волейболшы. *[[Санжар Серікұлы Аспандияров]], 58, қазақстандық ғалым-математик және қаржыгер. === 6 === *[[Тед Тёрнер]], 87, америкалық медиа-магнат пен кәсіпкер ([[CNN]]), {{iw|Леви денешігі бар деменция|Леви денешігі бар деменция|en|Lewy body dementia}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.today.com/health/celebrity-health/ted-turner-lewy-body-dementia-rcna343861 |title=What Is Lewy Body Dementia? Late CNN Founder Ted Turner's Illness, Explained |language=en |publisher=Today |last=Pawlowski |first=A. |date=2026-05-07 |accessdate=2026-05-28}}</ref> === 3 === *[[Абдусамат Чаршанбиевич Дурманов]], 60, кеңестік және өзбекстандық футболшы және фубол жаттықтырушысы.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/sport/6may2026/abdusamat907.html |title=Умер бывший защитник сборной Узбекистана |lang=ru |work=newsru.co.il |date=2026-05-06 |accessdate=2026-05-11}}</ref> == Сәуір == === 29 === *[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]], 77, қазақстандық дәрігер және саясаткер.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-29/azamattyq-qoghamnyng-damuyna-engbegi-singgen-baqyt-tuemenova-duenieden-oetti/ |title=Азаматтық қоғамның дамуына еңбегі сіңген Бақыт Түменова дүниеден өтті |lang=ru |first=Талғат |last=Дүйсенбек |work=kz.kursiv.media |date=2026-04-29 |accessdate=2026-05-11}}</ref> === 19 === *[[Мұхтар Шаханов]], 83, кеңестік және қазақстандық ақын және саясаткер.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |work=stan.kz |last=Уән |first=Назархан |date=2026-04-19 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === 16 === *[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]], 84, кеңестік және қазақстандық актёр, театр қайраткері.<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/226057 |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев 85 жасқа қараған шағында өмірден озды |lang=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |publisher=[[tengrinews.kz]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}</ref> === 9 === *[[Миродж Абдуллоев]], 77, тәжікстандық саясаткер, [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның төрағасы (2017–2026).<ref>{{Cite web|url=https://kprf.ru/kpss/242847.html |title=Ушел из жизни лидер таджикских коммунистов Мироч Санонович Абдуллоев |lang=ru |publisher=[[Ресей Федерациясы Коммунистік партиясы]]ның ресми сайты |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}</ref> *[[Валерий Никитич Рухледев]], 81, ресейлік рэстлер мен әкімші, [[Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті|CISS]] төрағасы (2013–2018).<ref>{{Cite web|url=https://stuki-druki.com/2026/umer-sambist-i-dzudoist-valeriy-ruhledev.php |title=Умер самбист и дзюдоист Валерий Рухледев |lang=ru |work=stuki-druki.com |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}</ref> === 8 === * [[Дэвид Кабуа]], 74, [[Маршалл аралдары|маршалл]]дық саясаткер, [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Маршалл аралдары президенті]] (2020—2024).<ref>https://auxnouvelles.tg/2026/04/09/togo-abass-kaboua-tire-sa-reverence/</ref> === 4 === *[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}</ref> == Наурыз == === 27 === *[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.<ref>{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}</ref> === 26 === *[[Тәуекелбек Жұмабекұлы Жаңақұлов]], 84, кеңестік және қазақстандық ғалым.{{Citation needed}} === 20 === *[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.<ref>{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}</ref> *[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}</ref> === 19 === *[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.<ref>{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}</ref> === 14 === *[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}</ref> *[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.<ref>{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}</ref> === 8 === *[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.<ref>{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}</ref> == Ақпан == === 28 === *[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 10 === *[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.<ref>{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}</ref> === 3 === *[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Қаңтар == === 19 === *[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}</ref> === 16 === *[[Рәтбек Нысанбайұлы]], 85, қазақстандық діни қайраткер мен [[ҚМДБ]] бас мүфтиі. === 8 === *[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 5 === *[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 4 === *[[Әсел Нұрғазиева]], 47, қазақстандық құқық қорғаушы мен саяси белсенді.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/quqyq-qorgaushy-asel-nurgazieva-qaitys-boldy/33639625.html |title=Құқық қорғаушы Әсел Нұрғазиева қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-04 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]] [[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]] fmhty2vmdftfqsb0ye8mh258vqzaxrk 3693748 3693746 2026-11-09T06:14:57Z Nurken 111493 3693748 wikitext text/x-wiki Төменде 2026 жылы қайтыс болған белгілі тұлғалар тізімі көрсетілген. Есімдер қайтыс болған күні бойынша жіктелген, әліпби ретімен. Тұлға жайлы ақпарат осылай берілсін: *Есімі, жасы, туғанындағы азаматтығы, кейінгі азаматтығы (бар болғанда), не үшін белгілі болғаны, қайтыс болған себебі (белгілі болса), дереккөз. == Қараша == === 8 === *[[Надежда Андреевна Лушникова]], 85, қазақстандық айтыскер.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/amp/aytisker-akin-nadezhda-lushnikova-omrden-ott-9380d55f/ |title=Айтыскер ақын Надежда Лушникова өмірден өтті |language=kk |publisher=[[ҚазАқпарат]] |date=2026-11-08 |accessdate=2026-11-09}}</ref> == Қазан == === 28 === * [[Патрик Стюарт]], 86, британдық актёр.<ref>{{Cite web|url=https://infohub.kz/kz/article/patrik-styuart-qaitys-boldy |title=Пикар мен Ксавьерді сомдаған актер Патрик Стюарт қайтыс болды |language=kk |work=infohub.kz |last=Ордабай |first=Алаш |date=2026-10-30 |accessdate=2026-10-30}}</ref> === 12 === * [[Ар Джей Митт]], 34, америкалық актёр, [[суицид]]. === 9 === * [[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов]], 93, кеңестік және қазақстандық сазгер. === 2 === * [[Индира Орынбайқызы Жылқайдарова]], қазақстандық журналист. == Қыркүйек == === 10 === *[[Юрий Михайлович Мизинов]], 76, кеңестік және қазақстандық журналист.<ref>{{Cite web|title=Умер казахстанский журналист Юрий Мизинов |first=Ирина |last=Адамович |url=https://vlast.kz/novosti/70826-umer-kazahstanskij-zurnalist-urij-mizinov.html |work=vlast.kz |date=2026-09-10 |accessdate=2026-09-14 |language=ru}}</ref> == Тамыз == === 28 === *[[V Харальд]], 89, [[Норвегия королі]].<ref>{{Cite web|title=Норвегия королі V Харальд қайтыс болды |first=Динара |last=Жақсыбайқызы |url=https://egemen.kz/news/norvegiya-koroli-v-harald-qaytys-boldy |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 27 === *[[Ратко Младич]], 83, сербиялық әскери офицер және қылмыскер.<ref>{{Cite web|title=Ратко Младич. Геноцид үшін сотталған "Босния қасапшысы" Гаага түрмесінде көз жұмды |url=https://www.azattyq.org/a/ratko-mladich-genotsid-ushin-sottalgan-bosniya-qasapshysy-gaaga-turmesinde-koz-zhumdy/33842460.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-28 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 25 === *[[Тим Карри]], 80, ағылшын актёр және әнші ([[Данышпан бала Джимми Нейтрон]], [[Үйде жалғыз қалғанда 2: Нью-Йоркте жоғалған|Үйде жалғыз қалғанда 2]]).<ref>{{Cite web|title=«Үйде жалғыз қалғанда» фильмінің актері қайтыс болды |first=Әбітай |last=Ақсәуле |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-27/uejde-zhalghyz-qalghanda-filmining-akteri-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> *[[Долли Партон]], 80, америкалық әнші және актриса, он бір мәрте [[Грэмми]] иегері ([[I Will Always Love You]], [[Jolene]]), [[обыр]].<ref>{{Cite web|title=Қош бол, кантри патшайымы: Долли Партонның өміріндегі соңғы күндері қалай өтті? |first=Виолетта |last=Тельманова |url=https://tatlerasia.kz/kk/lifestyle/entertainment/qosh-bol-kantri-patshaiymy-dolli-partonnyng-omirindegi-songghy-kunderi-qalai-otti |publisher=Tatler |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 19 === *[[Юрий Зельманович Беккер]], 67, кеңестік және қазақстандық фототілші.<ref>{{Cite web|title=Желтоқсаншыларды фотоға түсірген тілші Юрий Беккер қайтыс болды |first=Ақниет |last=Төленді |url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-08-19/zheltoqsanshylardy-fotogha-tuesirgen-tilshi-yurij-bekker-qajtys-boldy/ |work=kz.kursiv.media |date=2026-08-19 |accessdate=2026-08-28 |language=kk}}</ref> === 16 === *[[Хейден Панеттьер]], 36, америкалық актриса және әнші.<ref>{{Cite web|title=Хейден Панеттьердің қайтыс болуына жұлдыздар көңіл айтты |first=Мұқаш |last=Жадайхан |url=https://infohub.kz/en/article/heiden-panetter-qaitys-boldy-juldyzdar-konil-aitty |work=infohub.kz |date=2026-08-17 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 15 === *[[Руфат Асадович Рискиев]], 76, кеңестік және өзбекстандық боксшы.<ref>{{Cite web|title=Өзбек боксының аңызы қайтыс болды |first=Әлия |last=Әлиева |url=https://1bol.kz/box/12619-ozbek-boksynyn-anyzy-kaitys-boldy |work=1bol.kz |date=2026-08-15 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 5 === *[[Ардақ Жамансарыұлы Әмірқұлов]], 70, қазақстандық кинорежиссёр және сценарийші ([[Отырардың күйреуі (фильм)|Отырардың күйреуі]], [[Абай (фильм, 1995)|Абай]], [[Қош бол, Гүлсары! (фильм)|Қош бол, Гүлсары!]]).<ref>{{Cite web|title=Қазақ кинорежиссері Ардақ Әмірқұлов дүниеден өтті |url=https://www.azattyq.org/a/qazaq-kinorezhisseri-ardaq-amirqulov-dunieden-otti/33822560.html |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-08-05 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> === 1 === *[[Винсент Пасторе]], 80, америкалық актёр ([[Сопрано әулеті (телесериал)|Сопрано әулеті]]).<ref>{{Cite web|title=Америкалық актер Винсент Пасторе қайтыс болды |url=https://mail.kz/kz/news/world-news/amerikalyk-akter-vinsent-pastore-kaitys-boldy |work=mail.kz |date=2026-08-02 |accessdate=2026-08-30 |language=kk}}</ref> == Шілде == === 11 === *[[Линдси Грэм]], 71, америкалық саясаткер, [[қолқа диссекциясы]].<ref>{{Cite web|title=Graham Died of Aortic Tear, According to Preliminary Findings |first=Jack |last=Gillum |url=https://www.wsj.com/us-news/law/what-dispatch-audio-tells-us-about-the-emergency-response-at-lindsey-grahams-home-653408a7 |publisher=[[Wall Street Journal]] |id=0099-9660 |date=2026-07-12 |access-date=2026-07-13 |lang=en}}</ref> *[[Судзуми Тонегава]], 86, жапониялық молекулалық биолог.<ref>{{Cite web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/en/news/20260716_07/ |title=Japanese Nobel laureate Tonegawa Susumu dies at 86 |language=en |work=www3.nhk.or.jp |date=2026-07-16 |accessdate=2026-07-30}}</ref> == Маусым == === 26 === *[[Қайрат Қамалұлы Қадыржанов]], 80, қазақстандық ғалым-физик.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-26/ghalym-qajrat-qadyrzhanov-oemirden-oetti/ |title=Ғалым Қайрат Қадыржанов өмірден өтті |language=kk |work=kz.kursiv.media |last=Таубай |first=Айгерім |date=2026-06-26 |accessdate=2026-07-07}}</ref> === 14 === *[[Оливер Три]], 32, америкалық әнші, тікұшақ апаты.<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/alemge-tanymal-ansi-aue-apatynan-qaza-tapty-video |title=Әлемге танымал әнші әуе апатынан қаза тапты (ВИДЕО) |language=kk |work=kznews.kz |last=Қайсар |first=Қанат |date=2026-06-15 |accessdate=2026-06-23}}</ref> === 13 === *[[Алмас Баймұқанұлы Ордабаев]], 88, кеңестік және қазақстандық сәулетші.<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/qazaq-ruxaniiaty-qara-zamyldy-elimiznge-belgili-sauletsi-almas-ordabaev-qaitys-boldy |title=Қазақ руханияты қара жамылды: Елімізге белгілі сәулетші Алмас Ордабаев қайтыс болды |language=kk |work=kznews.kz |date=2026-06-14 |accessdate=2026-07-06}}</ref> === 5 === *[[Бернадетт Ширак]], 93, франциялық саясаткер, Франция бірінші ханымы (1995–2007).<ref>{{Cite web|url=https://kznews.kz/article/franciianyn-buryngy-birinsi-xanymy-bernadett-sirak-omirden-otti |title=Францияның бұрынғы бірінші ханымы Бернадетт Ширак өмірден өтті |language=kk |work=kznews.kz |last=Қанат |first=Қайсар |date=2026-06-11 |accessdate=2026-05-28}}</ref> == Мамыр == === 25 === *[[Төленді Әрінқожаұлы Ахметжанов]], 78, кеңестік және қазақстандық волейболшы. *[[Санжар Серікұлы Аспандияров]], 58, қазақстандық ғалым-математик және қаржыгер. === 6 === *[[Тед Тёрнер]], 87, америкалық медиа-магнат пен кәсіпкер ([[CNN]]), {{iw|Леви денешігі бар деменция|Леви денешігі бар деменция|en|Lewy body dementia}}.<ref>{{Cite web|url=https://www.today.com/health/celebrity-health/ted-turner-lewy-body-dementia-rcna343861 |title=What Is Lewy Body Dementia? Late CNN Founder Ted Turner's Illness, Explained |language=en |publisher=Today |last=Pawlowski |first=A. |date=2026-05-07 |accessdate=2026-05-28}}</ref> === 3 === *[[Абдусамат Чаршанбиевич Дурманов]], 60, кеңестік және өзбекстандық футболшы және фубол жаттықтырушысы.<ref>{{Cite web|url=https://www.newsru.co.il/sport/6may2026/abdusamat907.html |title=Умер бывший защитник сборной Узбекистана |lang=ru |work=newsru.co.il |date=2026-05-06 |accessdate=2026-05-11}}</ref> == Сәуір == === 29 === *[[Бақыт Ниязбекқызы Түменова]], 77, қазақстандық дәрігер және саясаткер.<ref>{{Cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2026-04-29/azamattyq-qoghamnyng-damuyna-engbegi-singgen-baqyt-tuemenova-duenieden-oetti/ |title=Азаматтық қоғамның дамуына еңбегі сіңген Бақыт Түменова дүниеден өтті |lang=ru |first=Талғат |last=Дүйсенбек |work=kz.kursiv.media |date=2026-04-29 |accessdate=2026-05-11}}</ref> === 19 === *[[Мұхтар Шаханов]], 83, кеңестік және қазақстандық ақын және саясаткер.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/aqyn-dramaturg-muxtar-saxanov-omirden-otti-433320/ |title=Ақын, драматург Мұхтар Шаханов өмірден өтті |lang=kk |work=stan.kz |last=Уән |first=Назархан |date=2026-04-19 |accessdate=2026-04-20}}</ref> === 16 === *[[Есмұхан Несіпбайұлы Обаев]], 84, кеңестік және қазақстандық актёр, театр қайраткері.<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/226057 |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев 85 жасқа қараған шағында өмірден озды |lang=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/kazakstannyin-halyik-arts-esmuhan-obaev-dunieden-ozdyi-373170/ |title=Қазақстанның халық әртісі Есмұхан Обаев дүниеден озды |lang=kk |publisher=[[tengrinews.kz]] |date=2026-04-16 |accessdate=2026-04-17}}</ref> === 9 === *[[Миродж Абдуллоев]], 77, тәжікстандық саясаткер, [[Тәжікстан Коммунистік партиясы]]ның төрағасы (2017–2026).<ref>{{Cite web|url=https://kprf.ru/kpss/242847.html |title=Ушел из жизни лидер таджикских коммунистов Мироч Санонович Абдуллоев |lang=ru |publisher=[[Ресей Федерациясы Коммунистік партиясы]]ның ресми сайты |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}</ref> *[[Валерий Никитич Рухледев]], 81, ресейлік рэстлер мен әкімші, [[Саңыраулардың халықаралық спорт комитеті|CISS]] төрағасы (2013–2018).<ref>{{Cite web|url=https://stuki-druki.com/2026/umer-sambist-i-dzudoist-valeriy-ruhledev.php |title=Умер самбист и дзюдоист Валерий Рухледев |lang=ru |work=stuki-druki.com |date=2026-04-09 |accessdate=2026-04-11}}</ref> === 8 === * [[Дэвид Кабуа]], 74, [[Маршалл аралдары|маршалл]]дық саясаткер, [[Маршалл аралдары президенттерінің тізімі|Маршалл аралдары президенті]] (2020—2024).<ref>https://auxnouvelles.tg/2026/04/09/togo-abass-kaboua-tire-sa-reverence/</ref> === 4 === *[[Зұқай Шәрбақынұлы]], 84, моңғолиялық және қазақстандық ақын мен жазушы.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.inform.kz/news/akin-kogam-kayratker-zukay-sharbakinuli-omrden-ott-667ad0/ |title=Ақын, қоғам қайраткері Зуқай Шәрбақынұлы өмірден өтті |language=kk |work=kaz.inform.kz |last=Оралбаева |first=Эльмира |date=2026-04-04 |accessdate=2026-04-06}}</ref> == Наурыз == === 27 === *[[Раиса Сәлмағамбетқызы Күзденбаева]], 83, кеңестік және қазақстандық фармаколог.<ref>{{Cite web|url=https://turkystan.kz/article/278760-belgili-galym-raisa-kuzdenbaeva-qaitys-boldy |title=Белгілі ғалым Раиса Күзденбаева қайтыс болды |language=kk |work=turkystan.kz |last=Әлихан |first=Інжу |date=2026-03-27 |accessdate=2026-03-29}}</ref> === 26 === *[[Тәуекелбек Жұмабекұлы Жаңақұлов]], 84, кеңестік және қазақстандық ғалым.{{Citation needed}} === 20 === *[[Джон Майкл Бишоп]], 90, америкалық иммунолог пен микробиолог, пневмония.<ref>{{cite news |title=J. Michael Bishop, Nobel Prize Winner for Cancer Research, Dies at 90 |url=https://www.nytimes.com/2026/03/22/obituaries/j-michael-bishop-dead.html |accessdate=2026-03-22 |publisher=[[The New York Times]] |date=2026-03-22 |language=en}}</ref> *[[Филарет (Денисенко)]], 97, украиналық діни қайраткер, ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Стала відома причина смерті патріарха Філарета |url=https://www.nta.ua/stala_vidoma_pricina_smerti_patriarxa_filareta_80435 |accessdate=2026-03-22 |work=nta.ua |date=2026-03-20 |language=uk}}</ref> === 19 === *[[Чак Норрис]], 86, америкалық актёр.<ref>{{Cite web|url=https://hollywoodlife.com/feature/chuck-norris-cause-of-death-5507549/ |title=How Did Chuck Norris Die? Updates on the Late Actor’s Cause of Death |accessdate=2026-04-03 |work=hollywoodlife.com |last=McGowan |first=Elisabeth |date=2026-03-28 |language=en}}</ref> === 14 === *[[Людмила Михайловна Аринина]], 99, кеңестік және ресейлік актриса, ақ өлім.<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/20260314/arinina-2080700386.html |title=Умерла заслуженная артистка РСФСР Людмила Аринина |language=ru |publisher=[[РИА Новости]] |date=2026-03-14 |accessdate=2026-04-03}}</ref> *[[Юрген Хабермас]], 96, германиялық философ.<ref>{{Cite news |last=Moulson |first=Gier |date=2026-03-14 |title=Jürgen Habermas, influential German philosopher, dies at 96 |url=https://apnews.com/article/juergen-habermas-dead-germany-2b541721af6cb19abfaa923359d091b5 |accessdate=2026-03-14 |work=[[AP News]] |language=en}}</ref> === 8 === *[[Энтони Джеймс Леггетт]], 87, британдық және америкалық физик.<ref>{{cite web|title=Anthony J. Leggett Dies at 87; Won Nobel for Theories on Superfluids |url=https://www.nytimes.com/2026/03/11/science/anthony-james-leggett-dead.html |date=2026-03-11 |last=McClain |first=Dylan Loeb |accessdate=2026-03-11}}</ref> == Ақпан == === 28 === *[[Әли Хаменеи]], 86, ирандық [[аятолла]] мен саясаткер, [[Әли Хаменеи өлтірілуі|әуеден соққы]].<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/ali-hamenei-kim-zhane-nesimen-este-qaldy/33691085.html |title=Әли Хаменеи кім және несімен есте қалды? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-03-01 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 10 === *[[Есен Тасқынбаев]], 93, кеңестік және қазақстандық мұнайшы мен саясаткер.<ref>{{cite news |date=2026-02-10 |title=Белгілі мұнайшы Есен Тасқынбаев 94 жасында дүние салды |url=https://kaz.orda.kz/belgili-munajshy-esen-taskynbaev-94-zhasynda-dynie-saldy-137420/ |work=Orda.kz |language=kk |accessdate=2026-02-11}}</ref> === 3 === *[[Балтабай Сейітмамытұлы]], 75, кеңестік және қазақстандық актёр мен режиссёр.<ref>{{Cite web|url=https://baq.kz/akter-rezhisser-baltabay-seyitmamytuly-omirden-otti-200030727/ |title=Актер, режиссер Балтабай Сейітмамытұлы өмірден өтті |language=kk |work=baq.kz |last=Оразбаева |first=Шолпан |date=2026-02-03 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Қаңтар == === 19 === *[[Валентино Гаравани]], 93, италиялық дизайнер ([[Valentino]]), ақ өлім.<ref>{{cite news |title=Italian fashion designer Valentino dies aged 93 |url=https://www.bbc.com/news/articles/cdx4rpxxvg7o |last=Mackintosh |first=Thomas |accessdate=2026-04-03 |publisher=[[BBC News]] |date=2026-01-19}}</ref> === 16 === *[[Рәтбек Нысанбайұлы]], 85, қазақстандық діни қайраткер мен [[ҚМДБ]] бас мүфтиі. === 8 === *[[Мұрат Болатұлы Бисенбин]], 53, қазақстандық актёр мен тележүргізуші, ұйқыбезі қатерлі ісігі.<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/reketir-filmnn-akter-murat-bisembin-omrden-ott-371000/ |title=“Рэкетир“ фильмінің актері Мұрат Бисембин өмірден өтті |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2026-01-08 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 5 === *[[Марат Жалғасұлы Есмұратов]], 64, қазақстандық футболшы мен бапкер.<ref>{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/403347-aty-anhyzgha-aynalghan-futbolshy-ari-bapker-marat-esmuratov-omirden-otti |title=Аты аңызға айналған футболшы әрі бапкер Марат Есмұратов өмірден өтті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |date=2026-01-05 |accessdate=2026-04-03}}</ref> === 4 === *[[Әсел Нұрғазиева]], 47, қазақстандық құқық қорғаушы мен саяси белсенді.<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/quqyq-qorgaushy-asel-nurgazieva-qaitys-boldy/33639625.html |title=Құқық қорғаушы Әсел Нұрғазиева қайтыс болды |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |date=2026-01-04 |accessdate=2026-04-03}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Жылдар бойынша қайтыс болғандар тізімдері|2026]] [[Санат:2026 жылы қайтыс болғандар| *]] kk9df3tmih429vyrifow6et0mwfxqx8 0 778295 3693464 3685363 2026-11-08T15:09:12Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693464 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kozhakhmetov street (2026).jpg|alt=Нұрмұхамбет Қожахметов және Оқжетпес көшелерінің қиылысы|ортаға|240x240 нүкте|Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (02.03.2026)|thumb|Қожахметов және [[Оқжетпес көшесі (Астана)|Оқжетпес]] көшелерінің қиылысы]] '''Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі''' (кейде – '''''Сұлтанбек Қожахметов'''''; ресми түрде — '''Нүрмүхамбет''' '''Қожахметов'''<ref>[https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86_%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_2026.pdf&page=14 Астана қаласындағы көшелер рейестрі – 14-і бет.]</ref>) [[Агроқалашық (Ақмола облысы)|"Агроқалашық" тұрғын алабында]] орналасқан. {{Coord|51.188367|71.387514|name=Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі (Астана)}} Қожахметов көшесі 1965 жылдан бері, ең ұзақ уақыт бойы атауын өзгертпеген көше.<ref>[https://bilim-all.kz/article/25541 Астанадағы ең-ең көшелер//ЖАНТАЕВ]</ref> Ол [[Сыдық Мұхамеджанов]] көшесінен басталып, [[Ақан сері Қорамсаұлы атындағы көшесі (Астана)|Ақан Сері көшесімен]] бітіп, және [[Оқжетпес көшесі (Астана)|Оқжетпес көшесінен]] басталып, [[Мұса Жәлел көшесі (Астана)|Мұса Жәлел көшесімен]] аяқталады. [[Күләш Байсейітова көшесі (Астана)|Күләш Байсейітова]] және [[Шабал Бейсекова көшесі (Астана)|Шабал Бейсекова]] көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1315 м. Астанадағы тірі адамның атымен аталған бірінші көше<ref>Қазақстан Республикасының аумағында тірі адамдар атына берілген бірнеше адамдарға арналған көшелер бар. Олар - Сұлтанбек Қожахметов және [[Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы (Алматы)|Нұрсұлтан Назарбаев көшелері]].</ref>. Атында екі адамның есімі бар бірінші көше (екінші - [[Керей мен Жәнібек хандар көшесі (Астана)|Керей мен Жәнібек хандар көшесі]]). == Тарихы == 1965 жылдың 12 ақпан күні осы көшенің атын өзгертуге жарғы шықты: «..Депутаттар Целиноград қалалық Кеңесі атқару комитетінің шешімі: Болотная көшесі Қожахметов көшесі болып өзгертілсін.»<ref>[https://litlife.club/books/253004/read?page=21 Көк шинель] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260323012650/https://litlife.club/books/253004/read?page=21 |date=2026-03-23 }} — Жантаев Р., Шәуіл А., Кузнецов Ю.; 1967 ж. (2025 жылы қазақ тілге аударылған), 21-22 б.</ref> [[Сурет:Ulitsa_Bolotnaya-Kozhakhmetova.jpg|alt=Болотная көшесін Қожахметов көшесі деп өзгерту туралы шешім|ортаға|320x320 нүкте]] Осы көше негізінде [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] атына берілсің деп ойлауда болған. Бірақ та, КСРО кезінде көп көшелердің атын тек тегін ретінде жазған (Мысалы: Ленин көшесі; Қожахметов көшесі). Қазақстан тәуелсіздігін алған кезде, көшелердің атын қайта өзгерту болып жатқан кезде, Қожахметов туралы актіні тіркеуін таба алмай, көшеге КСРО-дағы танымал ғалымға Сұлтанбек Қожахметов атауын берген. 2005 жылдың желтоқсан айында ІІҚ-ның бұрыңғы капитаны - Ю. Кузнецов, Астанаға оралған кезде, өзіннің бұрыңғы кіші-сержант атын, Сұлтанбекке ауыстырғаның көріп, әкімдікке бірнеше хаттама жіберді. Жауабын күте алмай, 2006 жылы Кузнецов қайтыс болады. 2007 жылы көше өз шыңайы атын, Нұрмұхамбет Қожахметов атын алды. Алайда әлі күнге дейін бұл көшедегі бірнеше нысан – Сұлтанбек Қожахметов есіміне ие. [[File:Kozhakhmetov street diversity.jpg|thumb|Қожахметов көшесіндегі көршілес үйлердегі екі түрлі мекенжаяттар]] == Тұлға == [[Нұрмұхамбет Қожахметов]] (1935-1960) — Милиция қызметкері, кіші-сержант. [[Сұлтанбек Мырзахметұлы Қожахметов|Сұлтанбек Қожахметов]] (1935 ж.т.) — Қазақстандық ғалым, Өзбекстанның мемлекеттік сыйлығының лауреаты. == Ғимараттар == Көше бойында 86 ғимарат (үй) орналасқан.<ref>[https://bizgid.kz/postal/astana/rayon_v_gorode_saryarka/ulica_ozhahmetov.html НҰРМҰХАМБЕТ ҚОЖАХМЕТОВ КӨШЕСІ — ПОШТ ИНДЕСКТЕРІ]</ref> === Азық-түлік және басқа орталықтар === «У Петровича» дүкені — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, 18В үй. === Пошта индекстері === # Z11C3F6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10 # Z11C3F7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10/2 # Z11C3F8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №10А # Z11C3F9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №11А # Z11C3G0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №13 # Z11C3G1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №14 # Z11C3G2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №15 # Z11C3G3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №15А # Z11C3G4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №16 # Z11C3G5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №17^(жанды) # Z11C3G6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18 # Z11C3G7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/1 # Z11C3G8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/2 # Z11C3G9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18/3 # Z11C3H0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18Б # Z11C3H1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №18В # Z11C3H2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №19 # Z11C3H3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20 # Z11C3H4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20/1 # Z11C3H5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20/2 # Z11C3H6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №21 # Z11C3H7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №22 # Z11C3H8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №23 # Z11C3H9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №24 # Z11C3K0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №25 # Z11C3K1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №26 # Z19Y4E0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №26/1 # Z11C3K2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №27 # Z11C3K3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №27А # Z11C3K4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №28 # Z11C3K5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №29 # Z11C3K6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №32 # Z11C3K7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №33 # Z11C3K8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №34 # Z11C3K9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35 # Z11C3M0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35/1 # Z11C3M1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35А # Z11C3M2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №35Б # Z11C3M3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36 # Z11C3M4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36/1 # Z11C3M5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №36/2 # Z11C3M6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №37 # Z11C3M7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №38 # Z11C3M8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39 # Z11C3M9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/1 # Z11C3P0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/2 # Z11C3P1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №39/3 # Z11C3P2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №40 # Z11C3P3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №41 # Z11C3P4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №42 # Z11C3P5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43 # Z11C3P6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43/1 # Z11C3P7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №43/2 # Z11C3P8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №44 # Z11C3P9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №45 # Z11C3T0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №45В # Z11C3T1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №46 # Z11C3T2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №47 # Z11C3T3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №48 # Z11C3T4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №49 # Z11C3T5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №49А # Z11C3T6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №5 # Z11C3T7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №50 # Z11C3T8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №51 # Z11C3T9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №52 # Z11C3X0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №53 # Z11C3X1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №53А # Z11C3X2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №54 # Z11C3X3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №55 # Z11C3X4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №56 # Z11C3X5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №57 # Z11C3X6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №58 # Z11C3X7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №6 # Z11C3X8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №60 # Z11C3X9 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №61 # Z11C3Y0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №62 # Z11C3Y1 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №64 # Z11C3Y2 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №66 # Z11C3Y3 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №68 # Z11C3Y4 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №7 # Z11C3Y5 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №8 # Z11C3Y6 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №8А # Z11C3Y7 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №9 # Z11C3Y8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №9А # Z11E5E0 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №20А # Z11F4T8 — Нұрмұхамбет Қожахметов көшесі, үй №23Б (''Кейбір үйлердің мекенжайы Сұлтанбек Қожахметов деп келуі мүмкін'') == Оқиғалар == [[2026 жыл|2026 жылдың]] [[25 қаңтар]] күні Қожахметов 17 мекенжайы бойынша тұрғын үйінде 250 шаршы метр аумақты қамтыған [[өрт]] шыққан.<ref>[https://dknews.kz/ru/v-strane/382420-pozhar-v-astane-mog-zakonchitsya-vzryvom Астанадағы өрт. Қожахметов көшесіндегі жарылыс.]</ref><ref>[https://airpres.kz/novosti/v-astane-zagorelsya-chastnyj-zhiloj-dom-iz-zdaniya-vynesli-dva-gazovyh-ballona/ АСТАНАДАҒЫ ӨРТ ЖАРЫЛЫСҚА ӘКЕЛДІ]</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Астана көшелері]] 3netqw8kyo2quyg0lh8uf64fsjbq61v 0 780394 3693687 3691212 2026-11-09T04:58:08Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] ([[User talk:Ұлпан, Қанат|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3689886 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |аты = Анарбек Бердібаев |туған күні = 12 қаңтар 1953 |туған жері = Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Қорам ауылы |азаматтығы = Қазақстан |қызметі = журналист, ақын, аудармашы |ұлты = қазақ }} '''Бердібаев Анарбек Мөкішұлы''' (1953 жылы 12 қаңтарда туған) — қазақстандық журналист, ақын және аудармашы, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. == Өмірбаяны == Анарбек Бердібаев 1953 жылы 12 қаңтарда Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы (бұрынғы Шелек ауданы), Қорам ауылында дүниеге келген. 1960 жылы Қорам ауылындағы мектепке барып, 1970 жылы Ащысайдағы Ш. Уәлиханов атындағы орта мектепті тәмамдады. 1970–1972 жылдары Забайкалье өлкесінде әскери борышын өтеп, танк әскерінде жүргізуші-механик, взвод командирінің орынбасары қызметтерін атқарды. Әскери тапсырмаларды үздік орындап, спорттық нормативтер бойынша жоғары нәтижелер көрсетті. 1980 жылы Алматы қаласындағы С.М. Киров атындағы (қазіргі әл-Фараби атындағы) Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетіне оқуға түсіп, оны бітірген. == Еңбек жолы == 1985 жылдан бастап Шелек аудандық «Еңбек туы» газетінде корректор, кейін жергілікті радио хабарларын тарату бөлімінің меңгерушісі, жауапты хатшы, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарды. Кейін Шелек аудандық әкімшілігі аппаратында аудармашы-бас маман болып қызмет етіп, іс қағаздарын мемлекеттік тілде жүргізуге үлес қосты. Аудан таратылғаннан кейін Шелек кәсіптік-техникалық училищесінде және А. Розыбақиев атындағы орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі болды. Сонымен қатар «Еңбекшіқазақ» газетінің Шелек өңірлік тілшісі қызметін атқарды. == Шығармашылығы == Анарбек Бердібаев — «Ғұмыр – көш», «Көгершін – жырым, қалықта» атты жыр жинақтарының авторы. Оның өлеңдері «Қазақ әдебиеті» газетінде, «Жұлдыз», «Qfsym» журналдарында жарияланған. Ол ұйғыр тіліндегі әдеби шығармаларды қазақ тіліне аударумен айналысады. Ұйғыр ақыны Иминжан Тоқтияровтың өлеңдерін қазақ тіліне аударып, республикалық басылымдарда жариялаған. Сонымен қатар жазушы Авут Масимовтың «Айқасқа» повесі мен «Ақтышқан» ертегісін аударған. Журналист ретінде жер-су атаулары, тарихи тұлғалар туралы көптеген деректі мақалалар жазған. Шелек атауының бұрын «Шілік» болғанын тарихи деректермен дәлелдеген. Сондай-ақ 20-дан астам ән мәтіндерінің авторы. == Марапаттары == * Алматы облысы әкімдігінің ынталандыру сыйлығы (2007) * «Аманат» партиясының Алғыс хаты * Бауыржан Момышұлы атындағы «Батыр шапағаты» медалі * «Қамқор» медалі 2025 жылы Авут Масимовтың «Айқасқа» повесін аударғаны үшін «Құлагер» республикалық байқауының «Балалар әдебиеті» номинациясы бойынша жүлдегер атанды. == Қоғамдық қызметі == Анарбек Бердібаев — қазақ және ұйғыр әдеби байланыстарын дамытуға үлес қосып жүрген қаламгер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1953 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:Қазақстан журналистері]] [[Санат:Қазақ аудармашылары]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] <ref>{{cite web |author = Ержан Омаров |title = Талаптың мініп тұлпарын… |url = https://alatauaraiy.kz/2024/07/talaptyng-minip-tulparyn/ |website = Алатау арайы |date = 2024-07-06 |language = kk |access-date = 2026-04-29 }}</ref> qsgjymo0g8guftsgo3t8hivgeiyjpgt 0 782774 3693770 3620973 2026-11-09T07:06:55Z Sagzhan 29953 /* Ұрпақтары мен маңызы */ 3693770 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қағри хатұн |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |Туған жері = Меркіт ұлысы |Қайтыс болған күні = XIII ғасыр |Қайтыс болған жері = [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]] |Азаматтығы = [[Моңғол империясы]] |Ұлты = [[Меркіттер|Меркіт]] |Мансабы = Жошы ұлысының ханымы |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]]) |Серігі = |Балалары = [[Тоқа Темір]] |Отбасы = [[Бөржігін]] (неке бойынша) |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға.<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref> Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді.<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген.<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref> == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «Жами ат-тауарих» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар.<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref> == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — [[Тоқа Темір]]. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «[[Ұлы дүрбелең]]» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Меркіттер]] c5mpnl00c355x98noi41vnfpu4v0ghz 3693776 3693770 2026-11-09T07:15:06Z Sagzhan 29953 «[[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда|Тұлғалар:Алтын Орда]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3693776 wikitext text/x-wiki {{Тұлға |Есімі = Қағри хатұн |Шынайы есімі = |Сурет = |ені = |Сурет атауы = |Туған кездегі есімі = |Толық есімі = |Туған күні = XII ғасырдың соңы — XIII ғасырдың басы |Туған жері = Меркіт ұлысы |Қайтыс болған күні = XIII ғасыр |Қайтыс болған жері = [[Алтын Орда|Жошы ұлысы]] |Азаматтығы = [[Моңғол империясы]] |Ұлты = [[Меркіттер|Меркіт]] |Мансабы = Жошы ұлысының ханымы |Белсенді жылдары = |Білімі = |Мамандығы = |Не үшін белгілі = [[Жошы хан|Жошы ханның]] жары, [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы, [[Қазақ хандары|Қазақ хандары]] әулетінің (арғы) анасы |Партиясы = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = [[Жошы хан]] (кейіннен әмеңгерлікпен [[Берке хан]]) |Серігі = |Балалары = [[Тоқа Темір]] |Отбасы = [[Бөржігін]] (неке бойынша) |Марапаттары = |Қолтаңбасы = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} '''Қағри хатұн''' (XII-XIII ғасырлар) — [[Жошы хан|Жошы ханның]] әйелдерінің (тоқалдарының) бірі, [[Меркіттер|меркіт]] тайпасынан шыққан тұлға.<ref name="Rashid">Рашид ад-Дин. Сборник летописей (Джами ат-таварих) / Перевод со ср.-перс. Ю. П. Верховского. — М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — Т. 2. — С. 38-41.</ref> Ол Жошының он үшінші ұлы, кейіннен [[Алтын Орда|Алтын Орданың]] ыдырау кезеңінде және [[Қазақ хандығы|Қазақ хандығының]] құрылуында маңызды рөл атқарған әулеттің негізін салушы [[Тоқа Темір|Тоқа Темірдің]] анасы ретінде тарихқа енді.<ref name="WikiToka">Тоқа Темір // Уикипедия: Ашық энциклопедиясы. — 2024.</ref> == Шыққан тегі == Қағри хатұн [[моңғол үстірті]]ндегі ірі көшпелі бірлестіктердің бірі — меркіт тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] меркіттерді бағындыру жорықтарынан кейін, осы тайпаның көптеген текті қыздары мен ханымдары моңғол ақсүйектеріне, соның ішінде Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыға тұрмысқа берілген немесе сыйға тартылған. Тарихи деректерде оның мәртебесі «тоқал» (төменгі дәрежелі әйел) деп көрсетілгенімен, оның есімі Жошының сансыз көп әйелдерінің ішінен ерекше аталып, шежірелерге енген.<ref name="Runivers">Джучи // Энциклопедия Руниверсалис. — 2022.</ref> == Тарихи деректердегі орны == Ортағасырлық әйгілі тарихшы [[Рашид әд-Дин]] өзінің «Жами ат-тауарих» (Шежірелер жинағы) атты іргелі еңбегінде Жошы ханның отбасы мен ұрпақтарын сипаттай келе, Қағри хатұн туралы былай деп жазады: <blockquote>''«Жошының тоқалдары өте көп болды; солардың ішінде тек екеуінің ғана есімі белгілі: Бухалдың (Бувалдың) анасы Қараджин хатұн және меркіт тайпасынан шыққан, Тоқа-Темірдің анасы Қағри хатұн...»''<ref name="Rashid" />.</blockquote> Осы дерек Қағри хатұнның Жошы ордасындағы белгілі бір дәрежеде ықпалды болғанын және оның ұлының Жошы ұлысының саяси өмірінде заңды мұрагер ретінде танылуына негіз болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілердің пікірінше, Жошы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы [[Берке хан|Берке хан]] ежелгі «левират» (әмеңгерлік) салты бойынша Қағри хатұнды (Кехар-хатун есімімен) өз қамқорлығына алған болуы мүмкін деген болжам бар.<ref name="Kushkumbayev">Кушкумбаев А. Политическая история улуса Джучи // КиберЛенинка. — 2020. — С. 34-39.</ref> == Ұрпақтары мен маңызы == Қағри хатұннан туған жалғыз ұл — [[Тоқа Темір]]. Оның ұрпақтары (Тоқатемірліктер) тарихта өте үлкен саяси күшке айналды: * XIV ғасырдағы Алтын Ордадағы «[[Ұлы дүрбелең]]» (Великая замятня) кезінде билік үшін күресті. * Әйгілі [[Тоқтамыс хан|Тоқтамыс хан]], [[Ұрыс хан|Ұрыс хан]] осы әулеттен тарайды. * Ең маңыздысы — Қазақ хандығының негізін салушылар '''[[Керей хан|Керей]]''' мен '''[[Жәнібек хан|Жәнібек]]''' және кейінгі барлық қазақ хандары тікелей осы Қағри хатұн мен Жошы ханнан тараған Тоқа Темірдің ұрпақтары болып табылады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Меркіттер]] [[Санат:Тұлғалар:Алтын Орда]] j0gyw8pg1ktl333a05j0mnvse8cnoh0 0 785761 3693595 3684394 2026-11-08T22:26:37Z Casserium 68287 3693595 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Kurultai of Kazakhstan 2026.svg|нобай|оңға|I сайланымның құрылымы: {{ublist |{{Color box|purple|border=darkgray}} [[Әділет (партия)|Әділет]]: 110 депутат |{{Color box|#0c5c4b|border=darkgray}} [[Ауыл (партия)|Ауыл]]: 10 депутат |{{Color box|#4A77EC|border=darkgray}} [[Respublica]]: 9 депутат |{{Color box|#033e8b|border=darkgray}} [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]]: 8 депутат |{{Color box|#045aa5|border=darkgray}} [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]]: 8 депутат }}]] [[Қазақстан Құрылтайы]]ның [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|1-сайланым]] [[Құрылтай депутаты|депутаттары]] [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда сайланған]] болатын. Сайлау нәтижесінде Құрылтайға 145 депутат еніп, жеті тіркелген саяси партияның бесеуі Құрылтайда мандат алды: [[Әділет (партия)|Әділет]], [[Ауыл (партия)|Ауыл]], [[Respublica]], [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] мен [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]].<ref>{{Cite web|url=https://qazaqstan.tv/news/231120 |title=Құрылтай құрамы қалай жасақталды? |language=kk |publisher=[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] |date=2026-08-25 |accessdate=2026-08-26}}</ref> Депутаттар 2026 жылғы 27 тамызда Орталық сайлау комиссиясында тіркеліп, ресми құжаттарын алды.<ref>{{Cite web|url=https://stan.kz/quryltaidyn-zana-quramy-zasaqtalyp-145-deputattyn-mandaty-tirkeldi-438898/ |title=Құрылтай депутаттары куәліктері мен төсбелгілерін алды |language=kk |work=stan.kz |last=Жұмаділлә |first=Нұрила |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}</ref> Құрылтайдың тұңғыш сессиясы 28 тамызда ашылды.<ref>{{Cite web|url=https://www.akorda.kz/kz/birinshi-shakyrylymdagy-kazakstan-respublikasy-kuryltayynyn-birinshi-sessiyasyn-shakyru-turaly-2672825 |title=Бірінші шақырылымдағы Қазақстан Республикасы Құрылтайының бірінші сессиясын шақыру туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан президенті]]нің ресми сайты |author=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев, Қасым-Жомарт Кемелұлы]] |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-27}}</ref> == Депутаттар тізімі == Депутаттар реті және есімдерінің жазылуы [[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның тізімінен алынды.<ref>{{Cite web|url=https://www.election.gov.kz/kaz/news/acts/index.php?ID=10590 |title=2026 жылғы 23 тамызда сайланған Қазақстан Республикасы Құрылтайының депутаттарын тіркеу туралы |language=kk |publisher=[[Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясы|Орталық сайлау комиссиясы]]ның ресми сайты |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-28}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" ! colspan="2"| Есімі, суреті ! colspan="2"| Партиясы (2026) ! width="15%"| Депутаттығы ! class=unsortable| Дереккөз |- |[[Сурет:Konstantin Averşin (2023-05-15).jpg|125px]] |{{sortname|Константин Викторович|Авершин}} | rowspan="111" style="background-color:purple" | | rowspan="111"| [[Әділет (партия)|Әділет]] |2022–2026<br>2026– |<ref name="adilet">{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/adilet-partiyasy-quryltay-deputattarynyn-tizimin-bekitti |title=«Әділет» партиясы Құрылтай депутаттарының тізімін бекітті |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Аманбек |first=Нұрболат |date=2026-08-27 |accessdate=2026-08-27}}</ref> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ербол Дәненұлы|Адаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Кендебай Сарыбайұлы|Адамбек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Tilektes Adambekov (2023-04-04).png|125px]] |{{sortname|Тілектес Серікбайұлы|Адамбеков}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Ashat Aymagambetov (2024-03-18).jpg|125px]] |{{sortname|Асхат Қанатұлы|Аймағамбетов}} |2023–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айжан Талғатқызы|Аймағанова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Абай|Алтай}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Жарқынбек|Амантай}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Гүлзира Нұржанқызы|Атабаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Гүлназ Төреханқызы|Атамқұлова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Дархан Мейрамұлы|Ахмедиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Алмат Жанболатұлы|Әбдікешов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мадияр Орынтайұлы|Әмірғалиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бекжан Мухидинұлы|Әлімқұлов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Janarbek Äşimjanov (2023-04-04).jpg|125px]] |{{sortname|Жанарбек Садықанұлы|Әшімжанов}} |2023–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Аяужан Тұрсынбекқызы|Әшімова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Әсел Жанболатқызы|Баденова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Айрат Базенұлы|Базенов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шалқар Заманбекұлы|Байбеков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Зүлфия Мұхамедбекқызы|Байсақова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұркен|Бақытбекұлы}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айнагүл Қыдырбайқызы|Балташева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Вадим Борисович|Басин}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ерлан Ғаділетұлы|Батырбеков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Marat Başimov (2023-05-23).jpg|125px]] |{{sortname|Марат Советұлы|Башимов}} |2023–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Елдос Қайыркенұлы|Баялышбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Nurlan Beknazarov (2026-05-20).jpg|125px]] |{{sortname|Нұрлан Құдиярұлы|Бекназаров}} |[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Берік Серікұлы|Беркімбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Евгений Андреевич|Больгерт}} |[[Қазақстан Парламенті Сенатының 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Сатыбалды Ересұлы|Бұршақов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Наталья Николаевна|Годунова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ербол Жеткергенұлы|Данағұлов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Жұлдыз Сейіткамзинқызы|Данбаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Александр Сергеевич|Данилов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Aibek Dadebay (2025-11-12) (cropped, 2).jpg|125px]] |{{sortname|Айбек Арқабайұлы|Дәдебай}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Дидарбек Жұмағалиұлы|Ділдабек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Нурлан Дулатбеков.jpg|125px]] |{{sortname|Нұрлан Орынбасарұлы|Дулатбеков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Бота Серікқызы|Елеусізова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бегалы Ералыұлы|Ералиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мағжан Абзалұлы|Ералиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұрсадық|Ергешбек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шынасыл Жеңісұлы|Ерназар}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Сұңғат Қуатұлы|Есімханов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бауыржан Салдарұлы|Жамалов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Қарлығаш Қалибекқызы|Жаманқұлова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Арман Серікұлы|Жансенгіров}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Алмат Отаубайұлы|Жүкебаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ләззат Әуесханқызы|Жылқыбаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Dinara Zakieva (2023-09-29) (cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Динара Болатқызы|Закиева}} |2021–2023<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Snezhanna Imasheva (2024-03-15) (cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Снежанна Валерьевна|Имашева}} |2016–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ақерке Нұрғалиқызы|Искандерова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Шолпан Танатқызы​|Каринова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Karibekk.png|125px]] |{{sortname|Дәулет Жамаубайұлы|Кәрібек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мейрамбай Тамабайұлы​|Кемалов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Замира​ Зәкіржанқызы|Кузиева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Yuliya Kuchinskaya.jpg|125px]] |{{sortname|Юлия Владимировна|Кучинская}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Dikhan Kamzabekuly.jpg|125px]] |{{sortname|Дихан|Қамзабекұлы}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Лаура Чапайқызы|Қарабасова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Marat Qojaev (2023-08-15) (cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Марат Шәдетханұлы​|Қожаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Дана Теміртайқызы|Медеуова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ерқанат Серікұлы|Мұсылманбек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мұратбек Қайырсәпиұлы|Мұхамбедиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айжан Ізбасханқызы|Наимбекова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Әсел Әнуарқызы​|Қайырова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Серік Салауатұлы​|Қожаниязов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ләззат Таймырқызы​|Қожахметова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Әмірбек Қанатбекұлы|Оспанбеков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шота Сәбитбекұлы|Оспанов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Аббат Жәңгірханұлы|Өрісбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Olga Perepechina (cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Ольга Валентиновна|Перепечина}} |2014–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Константин Викторович|Петров}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Sergey Ponomaryov (2023-10-03).jpg|125px]] |{{sortname|Сергей Михайлович|Пономарёв}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шерзод Аббозович​|Пулатов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Наталья Сергеевна​|Рамазанова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Maxim Rozhin (2023-07-10).jpg|125px]] |{{sortname|Максим Николаевич​|Рожин}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мәди Рысбекұлы​|Рымжанов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Татьяна Савельева (2023-07-12).jpg|125px]] |{{sortname|Татьяна Михайловна|Савельева}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026 |<ref name="adilet" /><ref>{{Cite web|url=https://politico.kz/article/quryltayda-bir-deputat-ornyn-bosatty |title=Құрылтайда бір депутат орнын босатты |language=kk |publisher=politico.kz|last= |first= |date=2026-10-07 |accessdate=2026-10-20}}</ref> |- |[[Сурет:Erlan Sairov (cropped, 2023-04-27).jpg|125px]] |{{sortname|Ерлан​ Бияхметұлы|Сайыров}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Aydos Sarım (2023-05-24).jpg|125px]] |{{sortname|Айдос Әміроллаұлы|Сарым}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Yekaterina Smyshlyayeva (2024-03-04).jpg|125px]] |{{sortname|Екатерина Васильевна|Смышляева}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Аят Исатайұлы|Сүгірбай}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Русана Русланқызы|Сулаймонова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айсұлу Қанатқызы|Сүлейменова}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Замир Садықұлы|Сағынов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Марат Бақбергенұлы|Себасов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Елена Александровна|Семидоцких}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айжан Маратқызы|Темербаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ирина Сергеевна|Тен}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Армангүл|Тоқтамұрат}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Тәттігүл Жақсыбайқызы|Талаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұрбақыт Молдахметұлы|Теңізбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Әбілқайыр Ғалымұлы|Тамабек}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Тұрарбек Тілемісұлы|Тілемісов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Илья Сергеевич|Теренченко}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Гүлнар Қожағұлқызы|Тойлыбаева}} |2026– |<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/kuriltay-kuraminda-ozgers-zhana-deputat-trkeld-5f6882d3 |title= Құрылтай құрамында өзгеріс: жаңа депутат тіркелді |language=kk |publisher= inform.kz|last= |first= |date=2026-10-20 |accessdate=2026-10-20}}</ref> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ерлан Бейсенұлы|Тоқшылық}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұрлан Әлішерұлы|Толыбаев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Ünzilä Şapaq (2023-04-03).jpg|125px]] |{{sortname|Үнзила|Шапақ}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Nikita Shatalov (2023-04-06).jpg|125px]] |{{sortname|Никита Сергеевич|Шаталов}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Марат Мақсұмұлы|Шибұтов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Станислав Александрович|Щербаков}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Дәурен Әділмырзаұлы|Маралов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Гүлісхан Сайфулинқызы|Нахбаева}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бахадыр Мадалыұлы|Нарымбетов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Бөріхан Нұрмұхамедов (cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Бөріхан Жолбарысұлы|Нұрмұхамедов}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Нұржан Әуезұлы|Ниязалиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ербол Жолдаспекұлы|Нұрғалиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Arman Qalıqov (2023-04-04).jpg|125px]] |{{sortname|Арман Қобыландыұлы|Қалықов}} |2023–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Арман Ғабидоллаұлы|Хайруллин}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мұса Қарашаұлы|Хайруллиев}} |2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Айжан Амангелдіқызы|Ысқақова}} |2021–2026<br>2026– |<ref name="adilet" /> |- |[[Сурет:Qairat Aituğanov - Government Press Briefing (2017-04-10, cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Қайрат Қапарұлы|Айтуғанов}} | rowspan="10" style="background-color:#0c5c4b" | | rowspan="10"| [[Ауыл (партия)|Ауыл]] |2026– |<ref name="awil">{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/quryltayga-auyl-partiyasynan-kimder-baratyny-belgili-boldy |title=Құрылтайға «Ауыл» партиясынан кімдер баратыны белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}</ref> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Шахмардан Асқарұлы|Байманов}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Захира Оңғарбайқызы|Бегалиева}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Serik Egizbaev (2023-04-12).jpg|125px]] |{{sortname|Серік Рахметоллаұлы|Егізбаев}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мұрат Саматұлы|Иргибаев}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Ажар Елемесқызы|Қаджыбекова}} |2026– |<ref>{{Cite web|url=https://primeminister.kz/news/azhar-kadzhibekova-kr-ashm-agroonerkasip-keshenindegi-memlekettik-inspektsiya-komitetinin-toraiimi-bolip-tagaiindaldi-16365 |title=Ажар Қаджыбекова ҚР АШМ Агроөнеркәсіп кешеніндегі мемлекеттік инспекция комитетінің төрайымы болып тағайындалды |language=kk |publisher=[[Қазақстан премьер-министрі]]нің ресми сайты |date=2018-04-18 |accessdate=2026-08-26}}</ref><ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Владимир Сергеевич|Киян}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Алмас Ерекұлы|Мұхаметов}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Динара Қуанышқызы|Райханова}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Рабиға Әлібекқызы|Тоқсеитова}} |2026– |<ref name="awil" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бекжан Бақтыбекұлы|Айтқұлов}} | rowspan="9" style="background-color:#4A77EC" | | rowspan="9"| {{sort|Республика|[[Respublica]]}} |2026– |<ref name="resp">{{Cite web|url=https://informburo.kz/novosti/kto-budet-predstavliat-partiiu-respublica-v-kurultae-spisok |title=Кто будет представлять партию Respublica в Курултае – список |language=ru |work=informburo.kz |last=Ескендірова |first=Әйгерім |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}</ref> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Руслан Рашитұлы|Идрисов}} |2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мейірхат Мейрамханұлы|Қасымбаев}} |2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Oljas Quspekov (2023-06-15).jpg|125px]] |{{sortname|Олжас Хайроллаұлы|Құспеков}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Dinara Naumova (2023-06-30).jpg|125px]] |{{sortname|Динара Рустамқызы|Наумова}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Смолякова Екатерина Сергеевна.jpg|125px]] |{{sortname|Екатерина Сергеевна|Смолякова}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Nurgül Tau (2023-04-20).jpg|125px]] |{{sortname|Нұргүл|Тау}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Махамбет Қабдулқайырұлы|Хасенов}} |2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Majilis meeting with agro-industrial complex (38549, Qojanazarov cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Айдарбек Асанұлы|Қожаназаров}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="resp" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Дәурен Хайруллаұлы|Ахметжаев}} | rowspan="8" style="background-color:#033e8b" | | rowspan="8"| [[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] |2026– |<ref name="aqjol">{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/aq-zhol-quryltaydagy-8-mandatty-kimderge-berdi |title=«Ақ жол» Құрылтайдағы 8 мандатты кімдерге берді? |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}</ref> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Бақтыбек Сәлбекұлы|Бибаев}} |2026– |<ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Dania Espaeva (2024-06-26, cropped).jpg|125px]] |{{sortname|Дәния Мәдиқызы|Еспаева}} |2016–2026<br>2026– |<ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Асылхан Төлеббергенұлы|Қожахметов}} |2026– |<ref>{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/kozhahmetov-aslhan-tulebbergenovich3 |title=Қожахметов Асылхан Төлеббергенұлы |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}</ref><ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Юрий Виссарионович|Ли}} |2026– |<ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Олжас Елтайұлы|Нұралдинов}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2025–2026]]<br>2026– |<ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Мейраш|Шынасилова}} |2026– |<ref>{{Cite web|url=https://akzhol.kz/kk/executive/shnasilova-mejrash |title=Шынасилова Мейраш |language=kk |publisher=[[Ақ жол (партия)|Ақ жол]] партиясының ресми сайты |accessdate=2026-08-26}}</ref><ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Ермекқали Төлепқалиұлы|Юсупов}} |2026– |<ref name="aqjol" /> |- |[[Сурет:Ashat Raqımjanov (2023-06-07).jpg|125px]] |{{sortname|Асхат Нұрмағамбетұлы|Рақымжанов}} | rowspan="8" style="background-color:#045aa5" | | rowspan="8"| [[Жалпыұлттық социал-демократиялық партия|ЖСДП]] |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="jsdp">{{Cite web|url=https://egemen.kz/news/zhsdp-nyn-da-quryltaydagy-8-deputaty-belgili-boldy |title=ЖСДП-ның да Құрылтайдағы 8 депутаты белгілі болды |language=kk |publisher=[[Егемен Қазақстан]] |last=Рахымжан |first=Жомарт |date=2026-08-26 |accessdate=2026-08-26}}</ref> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Мақсұт Бейбітұлы|Насибулов}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Нұрайнаш Балтабайқызы|Камалова}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |[[Сурет:Fuchsia - replace this image female.svg|125px]] |{{sortname|Лариса|Ли}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Аслан Мұхтарұлы|Күлмағамбетов}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |[[Сурет:Replace this image male (blue).svg|125px]] |{{sortname|Арман Серікұлы|Ақылбай}} |2026– |<ref name="jsdp" /> |- |[[Сурет:Наурыз Саятович Сайлаубай июнь 2023.jpg|125px]] |{{sortname|Наурыз Саятұлы|Сайлаубай}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="jsdp" /> |- |[[Сурет:Ajar Sağandıqova (2023-04-04).jpg|125px]] |{{sortname|Ажар Бақытқызы|Сағандықова}} |[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|2023–2026]]<br>2026– |<ref name="jsdp" /> |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан Құрылтайының I шақырылымының депутаттары| ]] 55s6oy4obtvvefajz9g8rv1nz7ruewv 10 786676 3693424 3689537 2026-11-08T13:06:08Z Мағыпар 100137 үлгі 3693424 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Литва қалалары |тақырыбы = [[Литва қалаларының тізімі|Литва қалалары]] |сурет2 = |мазмұны = [[Акмяне]]{{•}} [[Алитус]]{{•}} [[Аникщяй]]{{•}} [[Арёгала]]{{•}} [[Балтойи-Воке]]{{•}} [[Биржай]]{{•}} [[Бирштонас]]{{•}} [[Вабальнинкас]]{{•}} [[Варена (Литва)|Варена]]{{•}} [[Варняй]]{{•}} [[Вевис]]{{•}} [[Вейсеяй]]{{•}} [[Векшняй]]{{•}} [[Вилкавишкис]]{{•}} [[Вилькия]]{{•}} [[Вильнюс]]{{•}} [[Вирбалис]]{{•}} [[Висагинас]]{{•}} [[Вянта]]{{•}} [[Гаргждай]]{{•}} [[Гарлява]]{{•}} [[Гельгаудишкис]]{{•}} [[Григишкес]]{{•}} [[Даугай]]{{•}} [[Друскининкай]]{{•}} [[Дукштас]]{{•}} [[Дусетос]]{{•}} [[Жагаре]]{{•}} [[Жежмаряй]]{{•}} [[Зарасай]]{{•}} [[Игналина]]{{•}} [[Ионава]] {{•}} |асты = |асты_стиль = }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Литва елді мекендері|{{PAGENAME}}]] [[Санат:Қалалар тізімдері навигациялық үлгілері]] </noinclude> acggxqi94x8x8w72kgnjw62spn76zar 0 786710 3693729 3658218 2026-11-09T05:46:51Z 1nter pares 146705 3693729 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Қысқа мақала}} {{taxobox |name = Күлтелі кекіре |image = Centaurea phrygia - Keila.jpg |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Шөп өсімдіктер]] |classis = |unranked_subclassis = [[Rosids]] |ordo = [[Malpighiales]] |familia = [[Бұршақ тұқымдасы|Violaceae]] |genus = ''[[Күлтелі кекіре|Centaurea]]'' |species = |binomial = |binomial_authority = |}} '''Күлтелі кекіре ''' — екіжылдық шөптесін өсімдік, көбінесе шабындықта өседі. Мүйізді кекіре мен көк кекіре – біржылдық шөптесін өсімдіктер. Бұлардың күздік және жаздық түрлері болады. Астық пен зығыр егістіктерінде арамшөп ретінде өседі. Гүлшоғырының шеттеріндегі түтікшелі және шұңғылша тәрізді (қынапты) күлтебастары гүлге әсем, оймышталған «тәж» немесе шеңбер пішін береді.<ref>Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9</ref> Бұл жабайы өсімдік - біздің шалғындарымыздың ең төзімді мекендеушілерінің бірі. Гүлдері тозаңдандырушы жәндіктердің сүйікті асы, өйткені ол жоғары сапалы шірненің (нектардың) көзі болып табылады. Аралар, көбелектер мен қоңыздарға қолдау көрсетумен қатар, оның тұқымдары көптеген құстарды да азықпен қамтамасыз етеді.<ref>https://www.plantlife.org.uk/plants-and-fungi/common-knapweed/</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} ingt6huzvh9orua2wobdmwvjp7fec1h 3693757 3693729 2026-11-09T06:41:08Z Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова 182660 қосымша мәлімет қосылды 3693757 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Қысқа мақала}} {{taxobox |name = Күлтелі кекіре |image = Centaurea phrygia - Keila.jpg |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Шөп өсімдіктер]] |classis = |unranked_subclassis = [[Rosids]] |ordo = [[Malpighiales]] |familia = [[Бұршақ тұқымдасы|Violaceae]] |genus = ''[[Күлтелі кекіре|Centaurea]]'' |species = |binomial = |binomial_authority = |}} '''Күлтелі кекіре ''' — екіжылдық шөптесін өсімдік, көбінесе шабындықта өседі. Мүйізді кекіре мен көк кекіре – біржылдық шөптесін өсімдіктер. Бұлардың күздік және жаздық түрлері болады. Астық пен зығыр егістіктерінде арамшөп ретінде өседі. Жапырақтарының ұзындығы 3—15 см, кең қандауырша немесе сопақша-қандауырша пішінді, ұшы сүйір, жиегі ұсақ тісті. Қысқа қанатты сағақтары тек тамыр маңындағы және төменгі сабақ жапырақтарында ғана болады, қалған жапырақтары отырмалы. Себеттері қалқанша тәрізді гүлшоғырына жиналған, сирек жағдайда дара орналасады. Гүлшоғырының шеттеріндегі түтікшелі және шұңғылша тәрізді (қынапты) күлтебастары гүлге әсем, оймышталған «тәж» немесе шеңбер пішін береді. Орамалары жұмыртқа тәріздіден шар тәріздіге дейін, 15—20 мм; сыртқы және ортаңғы жапырақшалары қоңырқай (қара қоңыр) қосалқыларымен, ал ішкілері ашық қоңыр қосалқыларымен; сыртқы жапырақшалары үшбұрышты-қандауырша, ортаңғылары кең үшбұрыштыдан кең ромб тәріздіге дейін. Гүлдері қызғылт-күлгін түсті, кейде пигментсіз (түссіз) түрлері де кездеседі. Тұқымшалары цилиндр тәрізді, тегіс, сәл түкті, сұр немесе сұрғылт қоңыр түсті, ұзындығы 2 мм-ге дейін жететін кіршең ақ айдаршасы бар. Хромосомалардың диплоидты жиынтығы — 2n = 22. Бұл жабайы өсімдік - Мұғалжар аумағындағы шалғындардың ең төзімді мекендеушілерінің бірі. Гүлдері тозаңдандырушы жәндіктердің сүйікті асы, өйткені ол жоғары сапалы шірненің (нектардың) көзі болып табылады. Аралар, көбелектер мен қоңыздарға қолдау көрсетумен қатар, оның тұқымдары көптеген құстарды да азықпен қамтамасыз етеді.<ref>https://www.plantlife.org.uk/plants-and-fungi/common-knapweed/</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <ref>Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9</ref> jib22z2d07tqszm7m85iiac7xucad47 10 788264 3693497 3675803 2026-11-08T16:18:36Z Wikuiser 172895 /* */ 3693497 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||date=__DATE__ |$B= {{Ambox | name = ЖИ арқылы жасалған | subst = <includeonly>{{subst:substcheck}}</includeonly> | type = content | image = [[Сурет:Robot Not.svg|50px|alt=|link|class=skin-invert]] | issue = Бұл {{#if:{{{бөлім|}}}|бөлім|{{{1|мақала}}}}} {{#if:{{{ішінара|}}}|ішінара}} '''[[УП:LLM|Уикипедия мақалаларында тыйым салынған]] [[WP:Үлкен тілдік модель|үлкен тілдік модельден (LLM)]] алынған мәтін {{yesno|{{{нақты|}}}|жоқ|no=қамтуы мүмкін|иә|yes=қамтиды}}'''. | fix = Мәтінде [[Галлюцинация (жасанды интеллект)|галлюцинацияланған]] мәлімет, [[УП:Авторлық құқықты бұзу|авторлық құқықты бұзу]], дереккөздерінде [[УП:ТЕК|тексерілмеген]] мәлімдемелер, [[Уикипедия:Өзіндік зерттеулерге жол бермеу|өзіндік зерттеулер]] немесе [[УП:Жалған дереккөздер|жалған дереккөздер]] болуы мүмкін. Мұндай кез келген материал [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} жойылуы] қажет. {{#if:{{{себебі|}}}|Себебі: '''{{{себебі}}}'''}} | cat = ЖИ арқылы жазылған мәтіндерді қамтиды деп күдіктелген мақалалар | date = {{{date|}}} | all = }} }}<noinclude> {{Doc}} <!-- Санаттарды құжаттамаға, интеруикиді Wikidata-ға қосыңыз --> </noinclude> lrgogf9qyoi3lqk2ii08y9me0rheiqt 10 788265 3693476 3675810 2026-11-08T15:30:43Z Wikuiser 172895 3693476 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> {{Lua|Module:Check for unknown parameters}} == TemplateData == {{TemplateData header}} <templatedata> { "params": { "1": { "label": "Мақала бөлігі", "description": "\"мақала\" сөзінің орнына қолданылатын мәтін (әдетте \"бөлім\")", "example": "бөлім", "type": "line", "autovalue": "бөлім" }, "date": { "label": "Айы және жылы", "description": "Үлгі қойылған ай және жыл. \"{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}\" ағымдағы ай мен жылды автоматты түрде енгізеді.", "example": "қаңтар 2023", "type": "line", "autovalue": "{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}", "suggested": true }, "нақты": { "label": "Нақтылығы", "description": "\"қамтиды\" сөзін \"қамтуы мүмкін\" дегенге ауыстырады", "example": "иә", "type": "boolean", "default": "жоқ" }, "талқылау": { "label": "Талқылау беті бөлімі", "description": "Талқылау бетіндегі бөлім атауы", "type": "line" }, "бөлім": {}, "себебі": { "label": "себебі", "description": "Мақалаға бұл тегті қойған себебіңіз.", "example": "[[УП:AIN#Қатысушы:Мысалы]] бетін қараңыз", "type": "string", "suggested": true } }, "description": "Бұл тег мұқият тексерусіз үлкен тілдік модельді қолдану арқылы жасалған сияқты көрінетінетіндіктен, жан-жақты зерттеуді қажет ететін мақалаларды анықтауға арналған.", "format": "inline", "paramOrder": [ "1", "date", "нақты", "талқылау", "себебі", "бөлім" ] } </templatedata> <includeonly> [[Санат:Мақала хабарлама үлгілері]] [[Санат:Үлгілер:Жасанды интеллект]] [[Санат:Уикипедия:Жетілдіру үлгілері]] </includeonly> d5vr5m0862jyssil7tyg14m03egsshe 3693498 3693476 2026-11-08T16:25:49Z Wikuiser 172895 3693498 wikitext text/x-wiki {{Құжаттама беті}} <!-- ТӨМЕНГЕ ҮЛГІ ПАРАМЕТРЛЕРІ ҚОЛДАНЫЛУЫ ТУРАЛЫ ЖАЗЫҢЫЗ. --> {{Lua|Module:Check for unknown parameters}} == TemplateData == {{TemplateData header}} <templatedata> { "params": { "1": { "label": "Мақала бөлігі", "description": "\"мақала\" сөзінің орнына қолданылатын мәтін (әдетте \"бөлім\")", "example": "бөлім", "type": "line", "autovalue": "бөлім" }, "date": { "label": "Айы және жылы", "description": "Үлгі қойылған ай және жыл. \"{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}\" ағымдағы ай мен жылды автоматты түрде енгізеді.", "example": "қаңтар 2023", "type": "line", "autovalue": "{{subst:CURRENTMONTHNAME}} {{subst:CURRENTYEAR}}", "suggested": true }, "нақты": { "label": "Нақтылығы", "description": "\"қамтиды\" сөзін \"қамтуы мүмкін\" дегенге ауыстырады", "example": "иә", "type": "boolean", "default": "жоқ" }, "талқылау": { "label": "Талқылау беті бөлімі", "description": "Талқылау бетіндегі бөлім атауы", "type": "line" }, "бөлім": {}, "себебі": { "label": "себебі", "description": "Мақалаға бұл тегті қойған себебіңіз.", "example": "[[УП:AIN#Қатысушы:Мысалы]] бетін қараңыз", "type": "string", "suggested": true } }, "description": "Бұл тег мұқият тексерусіз үлкен тілдік модельді қолдану арқылы жасалған сияқты көрінетіндіктен, жан-жақты зерттеуді қажет ететін мақалаларды анықтауға арналған.", "format": "inline", "paramOrder": [ "1", "date", "нақты", "талқылау", "себебі", "бөлім" ] } </templatedata> <includeonly> [[Санат:Мақала хабарлама үлгілері]] [[Санат:Үлгілер:Жасанды интеллект]] [[Санат:Уикипедия:Жетілдіру үлгілері]] </includeonly> cwau1bcgdrtlt3nap965askd18l4s0g 0 788482 3693419 3692419 2026-11-08T12:42:53Z Unknown Alash 96268 3693419 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Іргіт |төл атауы = Іргіт, эрхүд, эрхид, ирхид |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = белгісіз |аймақ = [[Ресей Федерациясы]], [[Моңғолия]], [[Қытай Халық Республикасы]] |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[алтай тілі]], [[тува тілі]], [[хакас тілі]] және т.б. |діні = |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Іргіт''', кейде '''іркіт, еркет''' ([[хакас тілі|хак.]] ''іpгіт'', [[моңғол тілі|моңғ.]] ''эрхүд'', ''эрхид'', [[бурят тілі|бур.]] ''ирхид'') - кейбір [[түркі]] және [[моңғол]] халықтарының этногенезіне қатысқан тайпа. Олар [[хакастар|хакастардың]] сағай этникалық тобында, [[алтайлықтар|алтайлықтарда]], [[тывалар|тываларда]], [[буряттар|буряттарда]], [[ұранқай|ұранқайларда]], сойоттарда, [[дархаттар|дархаттарда]] кездеседі. == Тарихы == [[File:С.У. Ремезовтың картасындағы іргіт тайпасының қоныстануы.png|thumb|left|[[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] картасындағы іргіт тайпасының қоныстануы (''Іргить'')]] Іргіт атауының пайда болуы туралы бірнеше пікір қалыптасты. Ғалымдардың бірінші тобы көне түрік, екіншісі моңғол, ал үшіншісі тунгус-маньчжур нұсқаларын ұсынды. [[Моңғолия|Моңғолияның]] [[Ховд]] аймағында ак иргит, улуг иргит, адай иргит, моол иргит, калчан иргит, джод иргит, ал [[Баян-Өлгей аймағы|Баян-Өлгей]] аймағында ар иргит, шунгуур иргит, адай иргит, чооду иргит рулары мекендейді. [[Қытай Халық Республикасы|Қытайда]] улуг иргит және бичии иргит рулары мекендейді. == Әдебиет == *''Дугаров Б. С.'' О происхождении рода иркит (эрхид) // Problems of Ethnic History of Nomadic Peoples in Central Asia. — Ulaanbaatar, 2002. — P. 147—155. *''Балдаев С. П.'' Родословные легенды и предания бурят. Ч. 1 — Улан-Удэ, 1970. *''Очир А.'' Монгольские этнонимы: вопросы происхождения и этнического состава монгольских народов / д.и.н. Э. П. Бакаева, д.и.н. К. В. Орлова. — Элиста: КИГИ РАН, 2016. — 286 с. — ISBN 978-5-903833-93-1. [[Санат:Сібір тарихы]] [[Санат:Тыва тарихы]] 839qkrcb8mhm6tl2y2bbo5lqq8hxu3b 3 789015 3693815 3689062 2026-11-09T08:45:06Z Шардара 2026 187453 /* Ескерту */ Жауап беру 3693815 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Шардара 2026}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 21:10, 2026 ж. қазанның 23 (+05) == Ескерту == Сәлеметсіз бе! [[Уикипедия:Қолтаңба]] бетіндегі бірнеше бөлімнің мазмұнын бірінен соң бірін алып тастағаныңызды байқадым. Аталған бет — Уикипедия қатысушыларына арналған маңызды нұсқаулықтардың бірі. Сондықтан оның мазмұнын негізсіз жоюға немесе елеулі өзгерістерді тиісті талқылаусыз енгізуге болмайды. Сіздің бұл өңдемелеріңіз кейін кері қайтарылған. Сонымен қатар [[Мемлекеттік тіл]] мақаласын «Мемлекеттік тіл – қызмет тілі» атауына жылжытқансыз. Мақала атауын өзгерткенде оның энциклопедиялық дәлдігі мен тақырыптық ауқымын ескеріп, қабылданған атау беру қағидаларын басшылыққа алу қажет. Алдағы уақытта мұндай өңдемелер жасамас бұрын олардың қажеттілігіне көз жеткізіп, даулы мәселелерді талқылау бетінде көтеруіңізді сұраймын. Егер қандай да бір өзгерісті орынды деп санасаңыз, оның себебін түсіндіруге мүмкіндігіңіз бар. [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]] ([[Қатысушы талқылауы:1nter pares|талқылау]]) 23:42, 2026 ж. қазанның 30 (+05) :Сәлеметсіз бе! Пікіріңіз бен назарыңыз үшін рақмет. Мен бұл өзгерісті [өзіңіздің себебіңізді қысқаша жазыңыз, мысалы: мақаланың атауын нақтылау мақсатында] жасаған едім. Дегенмен, мұндай маңызды өзгерістерді алдын ала талқылау керектігін түсіндім. Келесі жолы міндетті түрде талқылау бетінде пікір алмасатын боламын. [[Қатысушы:Шардара 2026|Шардара 2026]] ([[Қатысушы талқылауы:Шардара 2026|талқылау]]) 13:45, 2026 ж. қарашаның 9 (+05) coe27y5ct95cji8qkoe62bmduuav2ri 0 789160 3693405 3691358 2026-11-08T12:08:25Z TheNomadEditor 120280 3693405 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]] іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған. Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды. 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді. Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін. 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия|Нацистік Германияның]] символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]<nowiki/>», «[[бункерлік шал]]<nowiki/>», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путиннің]] фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған. Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен. Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы|Украина туының]] түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған. Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]<nowiki/>» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] p3c2o7dd01lonc202s3b7b839cngkko 3693406 3693405 2026-11-08T12:12:43Z TheNomadEditor 120280 /* Іздеу */ 3693406 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] d92355bwdns6uzl8vmu56xp3tgicl7q 3693410 3693406 2026-11-08T12:33:51Z TheNomadEditor 120280 /* Дереккөздер */ 3693410 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> == Такси және жеткізу == Яндекс такси және жеткізу (Yandex Go) қызметтері клиенттерінің деректерін географияға бөлместен — ресейлік дата-орталықтарда сақтайды. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап такси қызметтері ФҚҚ-ға тапсырыстар туралы барлық деректерді беруге міндетті. Бұл норма 2022 жылғы желтоқсанда президент қол қойған «Жеңіл таксимен жолаушылар мен багажды тасымалдауды ұйымдастыру туралы» заңмен белгіленген. Құжатқа сәйкес, ФҚҚ тапсырыстарды қабылдау, сақтау, өңдеу және беру үшін пайдаланылатын деректер базасына қол жеткізе алады. Кейбір журналистер мұндай қолжетімділік Ресейден тыс жерде тұратын соғысқа қарсы көзқарастағы ресейліктердің, Яндекстің такси және жеткізу қызметтері жұмыс істейтін басқа 20 елдегі пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін деп болжаған. Олар Яндекстің компания сапарлар туралы ақпаратты тек сапар жүзеге асырылған елдердің билігіне ғана ашады деген сенімді мәлімдемелеріне күмән келтірді. Мысал ретінде Иван Голуновтың ісін атады: ол кезде Яндекс берген деректер күштік құрылымдарға журналистке бақылау жасауға, оған есірткі тастауға және қылмыстық істі бұрмалауға көмектескен. Ішкі істер министрлігіне берілген ақпарат, атап айтқанда,Медузаның Ригадағы офисінің мекенжайын қамтыған. Яндекс қызметкерлерінің басшылықпен жарияланған хат-хабарларынан олардың пайдаланушылардың деректерін қорғауды қалай қамтамасыз етуге болатынына алаңдайтыны белгілі болды. Яндекстің бұрынғы технологиялар жөніндегі директоры Григорий Бакунов теориялық тұрғыда «Яндекс» пайдаланушылардың деректерін бөлек сақтай алатынын, бірақ бұл үшін «басшылықтың ерік-жігері» қажет болғанын атап өтті. Яндекстің Украинадағы бұрынғы басшысы Сергей Петренко пайдаланушылардың деректерін сақтамау мүмкіндігі — жақсы шешім екенін, бірақ сонымен бірге, сапарлардың толық тарихына ие болу қолданушыларға анағұрлым жекелендірілген ұсыныстар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, пайдаланушы үшін де, компания үшін де пайдалы екенін баса айтты. Яндекстің такси және жеткізу сервистері бірқатар Еуропа елдерінде жұмыс істейді, қолданушылардың деректерін ресейлік дата-орталықтарда сақтау жеке деректер саласындағы еуропалық заңнаманы бұзады. [[Латвия]], [[Эстония]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] және [[Қазақстан]] Яндекс қызметтері үшін шектеулер енгізді. Қазақстан Яндекс жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін және yandex.kz доменіне жауап беретін серверлерді ел аумағына көшіргеннен кейін шектеулерді алып тастады. [[Нидерланд]] пен [[Норвегия]] билігі [[Финляндия|Финляндияда]] Yango-ға қатысты талап-арыздар пайда болғаннан кейін еуропалық пайдаланушылардың деректері ресейлік арнайы қызметтерге тікелей қолжетімді өтуі мүмкін деген ықтималдық бойынша тергеу бастады. Нидерланд және Норвегия билігі пайдаланушылардың деректерін беруге шектеу енгізуді және қызмет ары қарай жұмысын жалғастыруы туралы шешім қабылдауды жоспарлады, алайда Финляндияда талап-арыздардан бас тартып, Yango-ға өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді. === Музыка === 2023 жылдың күзінде аудиостриминг алғаш рет ашықтық туралы есепті ұсынды. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында «Яндекс Музыка» 3246 контент бірлігін, үшінші тоқсанда тағы 1087 бірлігін (қызметтің жалпы жиынтығының 0,01%-ынан азын) өшірді. Өшіруге Украинадағы әскери іс-қимылдар туралы фейктер немесе билік пен армияны беделсіздендіру, дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды үгіт-насихаттау себеп ретінде аталды. 17 мыңнан астам трек «18+» таңбаламасын алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] 9ir2dyurqdfw8nxongdtisim519x3h4 3693411 3693410 2026-11-08T12:34:13Z TheNomadEditor 120280 /* Музыка */ 3693411 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> == Такси және жеткізу == Яндекс такси және жеткізу (Yandex Go) қызметтері клиенттерінің деректерін географияға бөлместен — ресейлік дата-орталықтарда сақтайды. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап такси қызметтері ФҚҚ-ға тапсырыстар туралы барлық деректерді беруге міндетті. Бұл норма 2022 жылғы желтоқсанда президент қол қойған «Жеңіл таксимен жолаушылар мен багажды тасымалдауды ұйымдастыру туралы» заңмен белгіленген. Құжатқа сәйкес, ФҚҚ тапсырыстарды қабылдау, сақтау, өңдеу және беру үшін пайдаланылатын деректер базасына қол жеткізе алады. Кейбір журналистер мұндай қолжетімділік Ресейден тыс жерде тұратын соғысқа қарсы көзқарастағы ресейліктердің, Яндекстің такси және жеткізу қызметтері жұмыс істейтін басқа 20 елдегі пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін деп болжаған. Олар Яндекстің компания сапарлар туралы ақпаратты тек сапар жүзеге асырылған елдердің билігіне ғана ашады деген сенімді мәлімдемелеріне күмән келтірді. Мысал ретінде Иван Голуновтың ісін атады: ол кезде Яндекс берген деректер күштік құрылымдарға журналистке бақылау жасауға, оған есірткі тастауға және қылмыстық істі бұрмалауға көмектескен. Ішкі істер министрлігіне берілген ақпарат, атап айтқанда,Медузаның Ригадағы офисінің мекенжайын қамтыған. Яндекс қызметкерлерінің басшылықпен жарияланған хат-хабарларынан олардың пайдаланушылардың деректерін қорғауды қалай қамтамасыз етуге болатынына алаңдайтыны белгілі болды. Яндекстің бұрынғы технологиялар жөніндегі директоры Григорий Бакунов теориялық тұрғыда «Яндекс» пайдаланушылардың деректерін бөлек сақтай алатынын, бірақ бұл үшін «басшылықтың ерік-жігері» қажет болғанын атап өтті. Яндекстің Украинадағы бұрынғы басшысы Сергей Петренко пайдаланушылардың деректерін сақтамау мүмкіндігі — жақсы шешім екенін, бірақ сонымен бірге, сапарлардың толық тарихына ие болу қолданушыларға анағұрлым жекелендірілген ұсыныстар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, пайдаланушы үшін де, компания үшін де пайдалы екенін баса айтты. Яндекстің такси және жеткізу сервистері бірқатар Еуропа елдерінде жұмыс істейді, қолданушылардың деректерін ресейлік дата-орталықтарда сақтау жеке деректер саласындағы еуропалық заңнаманы бұзады. [[Латвия]], [[Эстония]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] және [[Қазақстан]] Яндекс қызметтері үшін шектеулер енгізді. Қазақстан Яндекс жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін және yandex.kz доменіне жауап беретін серверлерді ел аумағына көшіргеннен кейін шектеулерді алып тастады. [[Нидерланд]] пен [[Норвегия]] билігі [[Финляндия|Финляндияда]] Yango-ға қатысты талап-арыздар пайда болғаннан кейін еуропалық пайдаланушылардың деректері ресейлік арнайы қызметтерге тікелей қолжетімді өтуі мүмкін деген ықтималдық бойынша тергеу бастады. Нидерланд және Норвегия билігі пайдаланушылардың деректерін беруге шектеу енгізуді және қызмет ары қарай жұмысын жалғастыруы туралы шешім қабылдауды жоспарлады, алайда Финляндияда талап-арыздардан бас тартып, Yango-ға өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді. === Музыка === 2023 жылдың күзінде аудиостриминг алғаш рет ашықтық туралы есепті ұсынды. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында «Яндекс Музыка» 3246 контент бірлігін, үшінші тоқсанда тағы 1087 бірлігін (қызметтің жалпы жиынтығының 0,01%-ынан азын) өшірді. Өшіруге Украинадағы әскери іс-қимылдар туралы фейктер немесе билік пен армияны беделсіздендіру, дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды үгіт-насихаттау себеп ретінде аталды. 17 мыңнан астам трек «18+» таңбаламасын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|title=«Яндекс Музыка» раскрыла число удаленного контента по требованию властей|author=Александр Ситюков, Елена Чернышова|date=2024-11-02|publisher=|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719120929/https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|archive-date=2025-07-19|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |title="Яндекс.Музыка" удалила подкаст "Кавачай" о войне с Украиной |date=2023-07-07 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-10-20 |archive-date=2023-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805190151/http://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |title="Яндекс.Музыка" удалила более четырёх тысяч песен, подкастов и обложек |date=2023-11-01 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114200917/https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |title=Песню «Это пройдет» группы «Порнофильмы» внесли в реестр запрещенных сайтов, она уже пропала из «Яндекс.Музыки» |date=2023-10-13 |publisher=Медиазона |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219130325/https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |url-status=live |lang=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] n0cn3nlxqpluzc3jq7qrf5a0tol2q9l 3693413 3693411 2026-11-08T12:37:01Z TheNomadEditor 120280 /* Такси және жеткізу */ 3693413 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> == Такси және жеткізу == Яндекс такси және жеткізу (Yandex Go) қызметтері клиенттерінің деректерін географияға бөлместен — ресейлік дата-орталықтарда сақтайды. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап такси қызметтері ФҚҚ-ға тапсырыстар туралы барлық деректерді беруге міндетті. Бұл норма 2022 жылғы желтоқсанда президент қол қойған «Жеңіл таксимен жолаушылар мен багажды тасымалдауды ұйымдастыру туралы» заңмен белгіленген.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|title=ФСБ получила право на круглосуточный доступ к заказам служб такси|author=София Земляных|date=2022-09-01|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828173519/https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|archive-date=2025-08-28|url-status=live}}</ref> Құжатқа сәйкес, ФҚҚ тапсырыстарды қабылдау, сақтау, өңдеу және беру үшін пайдаланылатын деректер базасына қол жеткізе алады. Кейбір журналистер мұндай қолжетімділік Ресейден тыс жерде тұратын соғысқа қарсы көзқарастағы ресейліктердің, Яндекстің такси және жеткізу қызметтері жұмыс істейтін басқа 20 елдегі пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін деп болжаған. Олар Яндекстің компания сапарлар туралы ақпаратты тек сапар жүзеге асырылған елдердің билігіне ғана ашады деген сенімді мәлімдемелеріне күмән келтірді. Мысал ретінде Иван Голуновтың ісін атады: ол кезде Яндекс берген деректер күштік құрылымдарға журналистке бақылау жасауға, оған есірткі тастауға және қылмыстық істі бұрмалауға көмектескен. Ішкі істер министрлігіне берілген ақпарат, атап айтқанда,Медузаның Ригадағы офисінің мекенжайын қамтыған.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |title=«Яндекс» отрицает, что ФСБ получит доступ к данным о поездках на такси за пределами России |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909192407/https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс қызметкерлерінің басшылықпен жарияланған хат-хабарларынан олардың пайдаланушылардың деректерін қорғауды қалай қамтамасыз етуге болатынына алаңдайтыны белгілі болды. Яндекстің бұрынғы технологиялар жөніндегі директоры Григорий Бакунов теориялық тұрғыда «Яндекс» пайдаланушылардың деректерін бөлек сақтай алатынын, бірақ бұл үшін «басшылықтың ерік-жігері» қажет болғанын атап өтті. Яндекстің Украинадағы бұрынғы басшысы Сергей Петренко пайдаланушылардың деректерін сақтамау мүмкіндігі — жақсы шешім екенін, бірақ сонымен бірге, сапарлардың толық тарихына ие болу қолданушыларға анағұрлым жекелендірілген ұсыныстар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, пайдаланушы үшін де, компания үшін де пайдалы екенін баса айтты.<ref name=currenttime-2>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |title="ФСБ захочет отслеживать тех, кто против войны в Берлине". Экс-глава "Яндекс.Украина" – о сотрудничестве компании со спецслужбами РФ |author=Алексей Александров |date=2023-08-16 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181925/https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref name=meduza-10>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |title=Совсем скоро ФСБ получит круглосуточный доступ к данным сервиса «Яндекса» по заказу такси. Как выяснила «Медуза», в том числе к поездкам за пределами России. Под угрозой жители множества стран — от Армении и Грузии до Израиля и Финляндии |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808121901/https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекстің такси және жеткізу сервистері бірқатар Еуропа елдерінде жұмыс істейді, қолданушылардың деректерін ресейлік дата-орталықтарда сақтау жеке деректер саласындағы еуропалық заңнаманы бұзады. [[Латвия]], [[Эстония]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] және [[Қазақстан]] Яндекс қызметтері үшін шектеулер енгізді.<ref>{{cite web |url=https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |title=НАПК предлагает наложить санкции против сервисов Yandex |author=Люба Балашова |date=2023-10-05 |publisher=Forbes |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805124238/https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Қазақстан Яндекс жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін және yandex.kz доменіне жауап беретін серверлерді ел аумағына көшіргеннен кейін шектеулерді алып тастады.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|title=«Яндекс» перенесет серверы yandex.kz в Казахстан|author=Лилия Пашкова, Анастасия Куницына|date=2023-08-21|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810202556/https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|archive-date=2025-08-10|url-status=live}}</ref> [[Нидерланд]] пен [[Норвегия]] билігі [[Финляндия]]да Yango-ға қатысты талап-арыздар пайда болғаннан кейін еуропалық пайдаланушылардың деректері ресейлік арнайы қызметтерге тікелей қолжетімді өтуі мүмкін деген ықтималдық бойынша тергеу бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |title=Russia Uber Rival Probed Over Fears Secret Service Gets Data |author=Stephanie Bodoni |date=2023-10-11 |publisher=Bloomberg |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028020017/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |url-status=live |lang=en}}</ref> Нидерланд және Норвегия билігі пайдаланушылардың деректерін беруге шектеу енгізуді және қызмет ары қарай жұмысын жалғастыруы туралы шешім қабылдауды жоспарлады, алайда Финляндияда талап-арыздардан бас тартып, Yango-ға өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді.<ref>{{cite web|url= https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|title= Yango-taksipalvelun tiedonsiirtojen valvonta jatkuu Euroopan tietosuojaviranomaisten yhteistyössä – Yango saa jatkaa toimintaansa Suomessa toistaiseksi|author= |date= 2023-09-26|publisher= tietosuoja.fi|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250612221919/https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|archive-date= 2025-06-12|url-status= live}}</ref> === Музыка === 2023 жылдың күзінде аудиостриминг алғаш рет ашықтық туралы есепті ұсынды. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында «Яндекс Музыка» 3246 контент бірлігін, үшінші тоқсанда тағы 1087 бірлігін (қызметтің жалпы жиынтығының 0,01%-ынан азын) өшірді. Өшіруге Украинадағы әскери іс-қимылдар туралы фейктер немесе билік пен армияны беделсіздендіру, дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды үгіт-насихаттау себеп ретінде аталды. 17 мыңнан астам трек «18+» таңбаламасын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|title=«Яндекс Музыка» раскрыла число удаленного контента по требованию властей|author=Александр Ситюков, Елена Чернышова|date=2024-11-02|publisher=|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719120929/https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|archive-date=2025-07-19|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |title="Яндекс.Музыка" удалила подкаст "Кавачай" о войне с Украиной |date=2023-07-07 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-10-20 |archive-date=2023-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805190151/http://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |title="Яндекс.Музыка" удалила более четырёх тысяч песен, подкастов и обложек |date=2023-11-01 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114200917/https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |title=Песню «Это пройдет» группы «Порнофильмы» внесли в реестр запрещенных сайтов, она уже пропала из «Яндекс.Музыки» |date=2023-10-13 |publisher=Медиазона |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219130325/https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |url-status=live |lang=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] i7vylhdjskdwb7hcyy1w8t1y2ixn80w 3693416 3693413 2026-11-08T12:41:27Z TheNomadEditor 120280 /* Дереккөздер */ 3693416 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> == Такси және жеткізу == Яндекс такси және жеткізу (Yandex Go) қызметтері клиенттерінің деректерін географияға бөлместен — ресейлік дата-орталықтарда сақтайды. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап такси қызметтері ФҚҚ-ға тапсырыстар туралы барлық деректерді беруге міндетті. Бұл норма 2022 жылғы желтоқсанда президент қол қойған «Жеңіл таксимен жолаушылар мен багажды тасымалдауды ұйымдастыру туралы» заңмен белгіленген.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|title=ФСБ получила право на круглосуточный доступ к заказам служб такси|author=София Земляных|date=2022-09-01|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828173519/https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|archive-date=2025-08-28|url-status=live}}</ref> Құжатқа сәйкес, ФҚҚ тапсырыстарды қабылдау, сақтау, өңдеу және беру үшін пайдаланылатын деректер базасына қол жеткізе алады. Кейбір журналистер мұндай қолжетімділік Ресейден тыс жерде тұратын соғысқа қарсы көзқарастағы ресейліктердің, Яндекстің такси және жеткізу қызметтері жұмыс істейтін басқа 20 елдегі пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін деп болжаған. Олар Яндекстің компания сапарлар туралы ақпаратты тек сапар жүзеге асырылған елдердің билігіне ғана ашады деген сенімді мәлімдемелеріне күмән келтірді. Мысал ретінде Иван Голуновтың ісін атады: ол кезде Яндекс берген деректер күштік құрылымдарға журналистке бақылау жасауға, оған есірткі тастауға және қылмыстық істі бұрмалауға көмектескен. Ішкі істер министрлігіне берілген ақпарат, атап айтқанда,Медузаның Ригадағы офисінің мекенжайын қамтыған.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |title=«Яндекс» отрицает, что ФСБ получит доступ к данным о поездках на такси за пределами России |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909192407/https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс қызметкерлерінің басшылықпен жарияланған хат-хабарларынан олардың пайдаланушылардың деректерін қорғауды қалай қамтамасыз етуге болатынына алаңдайтыны белгілі болды. Яндекстің бұрынғы технологиялар жөніндегі директоры Григорий Бакунов теориялық тұрғыда «Яндекс» пайдаланушылардың деректерін бөлек сақтай алатынын, бірақ бұл үшін «басшылықтың ерік-жігері» қажет болғанын атап өтті. Яндекстің Украинадағы бұрынғы басшысы Сергей Петренко пайдаланушылардың деректерін сақтамау мүмкіндігі — жақсы шешім екенін, бірақ сонымен бірге, сапарлардың толық тарихына ие болу қолданушыларға анағұрлым жекелендірілген ұсыныстар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, пайдаланушы үшін де, компания үшін де пайдалы екенін баса айтты.<ref name=currenttime-2>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |title="ФСБ захочет отслеживать тех, кто против войны в Берлине". Экс-глава "Яндекс.Украина" – о сотрудничестве компании со спецслужбами РФ |author=Алексей Александров |date=2023-08-16 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181925/https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref name=meduza-10>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |title=Совсем скоро ФСБ получит круглосуточный доступ к данным сервиса «Яндекса» по заказу такси. Как выяснила «Медуза», в том числе к поездкам за пределами России. Под угрозой жители множества стран — от Армении и Грузии до Израиля и Финляндии |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808121901/https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекстің такси және жеткізу сервистері бірқатар Еуропа елдерінде жұмыс істейді, қолданушылардың деректерін ресейлік дата-орталықтарда сақтау жеке деректер саласындағы еуропалық заңнаманы бұзады. [[Латвия]], [[Эстония]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] және [[Қазақстан]] Яндекс қызметтері үшін шектеулер енгізді.<ref>{{cite web |url=https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |title=НАПК предлагает наложить санкции против сервисов Yandex |author=Люба Балашова |date=2023-10-05 |publisher=Forbes |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805124238/https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Қазақстан Яндекс жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін және yandex.kz доменіне жауап беретін серверлерді ел аумағына көшіргеннен кейін шектеулерді алып тастады.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|title=«Яндекс» перенесет серверы yandex.kz в Казахстан|author=Лилия Пашкова, Анастасия Куницына|date=2023-08-21|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810202556/https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|archive-date=2025-08-10|url-status=live}}</ref> [[Нидерланд]] пен [[Норвегия]] билігі [[Финляндия]]да Yango-ға қатысты талап-арыздар пайда болғаннан кейін еуропалық пайдаланушылардың деректері ресейлік арнайы қызметтерге тікелей қолжетімді өтуі мүмкін деген ықтималдық бойынша тергеу бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |title=Russia Uber Rival Probed Over Fears Secret Service Gets Data |author=Stephanie Bodoni |date=2023-10-11 |publisher=Bloomberg |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028020017/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |url-status=live |lang=en}}</ref> Нидерланд және Норвегия билігі пайдаланушылардың деректерін беруге шектеу енгізуді және қызмет ары қарай жұмысын жалғастыруы туралы шешім қабылдауды жоспарлады, алайда Финляндияда талап-арыздардан бас тартып, Yango-ға өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді.<ref>{{cite web|url= https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|title= Yango-taksipalvelun tiedonsiirtojen valvonta jatkuu Euroopan tietosuojaviranomaisten yhteistyössä – Yango saa jatkaa toimintaansa Suomessa toistaiseksi|author= |date= 2023-09-26|publisher= tietosuoja.fi|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250612221919/https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|archive-date= 2025-06-12|url-status= live}}</ref> === Музыка === 2023 жылдың күзінде аудиостриминг алғаш рет ашықтық туралы есепті ұсынды. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында «Яндекс Музыка» 3246 контент бірлігін, үшінші тоқсанда тағы 1087 бірлігін (қызметтің жалпы жиынтығының 0,01%-ынан азын) өшірді. Өшіруге Украинадағы әскери іс-қимылдар туралы фейктер немесе билік пен армияны беделсіздендіру, дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды үгіт-насихаттау себеп ретінде аталды. 17 мыңнан астам трек «18+» таңбаламасын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|title=«Яндекс Музыка» раскрыла число удаленного контента по требованию властей|author=Александр Ситюков, Елена Чернышова|date=2024-11-02|publisher=|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719120929/https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|archive-date=2025-07-19|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |title="Яндекс.Музыка" удалила подкаст "Кавачай" о войне с Украиной |date=2023-07-07 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-10-20 |archive-date=2023-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805190151/http://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |title="Яндекс.Музыка" удалила более четырёх тысяч песен, подкастов и обложек |date=2023-11-01 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114200917/https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |title=Песню «Это пройдет» группы «Порнофильмы» внесли в реестр запрещенных сайтов, она уже пропала из «Яндекс.Музыки» |date=2023-10-13 |publisher=Медиазона |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219130325/https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Карта === 2022 жылғы маусымда «Яндекс Карталары» карталарда мемлекеттердің шекараларын көрсетуді тоқтатты, бұл әрекеттен көптеген пайдаланушылар саяси астарды және Ресейдің Украина аумақтарын оккупациялауы жағдайында биліктің шағымдарынан қашу ұмтылысын көрді. Географ-ғалым Дмитрий Орешкин [[Би-Би-Си|Би-Би-Сиге]] берген түсініктемесінде бұл қадамды картографиялық мәдениеттің деградациясы деп сипаттады (картографияда даулы аумақтарды көрсетуге арналған стандарттар бұрыннан жасалған). Сонымен бірге, сол жылдың қазан айында Ресей Украинаның бірқатар облыстарын аннексиялағаннан кейін «Яндекс Карталар» аймақтардың да шекараларын көрсетуді тоқтатты. Ресей билігі украиналық ҰАА-дан қорғану үшін қолданатын GPS-сигналды тұншықтыру және спуфинг фонында, 2023 жылғы қыркүйекте «Яндекс» қосымшаларды [[Wi-Fi]] нүктелері бойынша кеңістікте бағдарлауға үйрету үшін «Карталар» мен «Навигатор» алгоритмдерін жаңартты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] kdkdo6288yl3c196o2k7t9otpncfz8z 3693418 3693416 2026-11-08T12:42:47Z TheNomadEditor 120280 /* Карта */ 3693418 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> == Такси және жеткізу == Яндекс такси және жеткізу (Yandex Go) қызметтері клиенттерінің деректерін географияға бөлместен — ресейлік дата-орталықтарда сақтайды. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап такси қызметтері ФҚҚ-ға тапсырыстар туралы барлық деректерді беруге міндетті. Бұл норма 2022 жылғы желтоқсанда президент қол қойған «Жеңіл таксимен жолаушылар мен багажды тасымалдауды ұйымдастыру туралы» заңмен белгіленген.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|title=ФСБ получила право на круглосуточный доступ к заказам служб такси|author=София Земляных|date=2022-09-01|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828173519/https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|archive-date=2025-08-28|url-status=live}}</ref> Құжатқа сәйкес, ФҚҚ тапсырыстарды қабылдау, сақтау, өңдеу және беру үшін пайдаланылатын деректер базасына қол жеткізе алады. Кейбір журналистер мұндай қолжетімділік Ресейден тыс жерде тұратын соғысқа қарсы көзқарастағы ресейліктердің, Яндекстің такси және жеткізу қызметтері жұмыс істейтін басқа 20 елдегі пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін деп болжаған. Олар Яндекстің компания сапарлар туралы ақпаратты тек сапар жүзеге асырылған елдердің билігіне ғана ашады деген сенімді мәлімдемелеріне күмән келтірді. Мысал ретінде Иван Голуновтың ісін атады: ол кезде Яндекс берген деректер күштік құрылымдарға журналистке бақылау жасауға, оған есірткі тастауға және қылмыстық істі бұрмалауға көмектескен. Ішкі істер министрлігіне берілген ақпарат, атап айтқанда,Медузаның Ригадағы офисінің мекенжайын қамтыған.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |title=«Яндекс» отрицает, что ФСБ получит доступ к данным о поездках на такси за пределами России |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909192407/https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс қызметкерлерінің басшылықпен жарияланған хат-хабарларынан олардың пайдаланушылардың деректерін қорғауды қалай қамтамасыз етуге болатынына алаңдайтыны белгілі болды. Яндекстің бұрынғы технологиялар жөніндегі директоры Григорий Бакунов теориялық тұрғыда «Яндекс» пайдаланушылардың деректерін бөлек сақтай алатынын, бірақ бұл үшін «басшылықтың ерік-жігері» қажет болғанын атап өтті. Яндекстің Украинадағы бұрынғы басшысы Сергей Петренко пайдаланушылардың деректерін сақтамау мүмкіндігі — жақсы шешім екенін, бірақ сонымен бірге, сапарлардың толық тарихына ие болу қолданушыларға анағұрлым жекелендірілген ұсыныстар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, пайдаланушы үшін де, компания үшін де пайдалы екенін баса айтты.<ref name=currenttime-2>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |title="ФСБ захочет отслеживать тех, кто против войны в Берлине". Экс-глава "Яндекс.Украина" – о сотрудничестве компании со спецслужбами РФ |author=Алексей Александров |date=2023-08-16 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181925/https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref name=meduza-10>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |title=Совсем скоро ФСБ получит круглосуточный доступ к данным сервиса «Яндекса» по заказу такси. Как выяснила «Медуза», в том числе к поездкам за пределами России. Под угрозой жители множества стран — от Армении и Грузии до Израиля и Финляндии |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808121901/https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекстің такси және жеткізу сервистері бірқатар Еуропа елдерінде жұмыс істейді, қолданушылардың деректерін ресейлік дата-орталықтарда сақтау жеке деректер саласындағы еуропалық заңнаманы бұзады. [[Латвия]], [[Эстония]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] және [[Қазақстан]] Яндекс қызметтері үшін шектеулер енгізді.<ref>{{cite web |url=https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |title=НАПК предлагает наложить санкции против сервисов Yandex |author=Люба Балашова |date=2023-10-05 |publisher=Forbes |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805124238/https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Қазақстан Яндекс жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін және yandex.kz доменіне жауап беретін серверлерді ел аумағына көшіргеннен кейін шектеулерді алып тастады.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|title=«Яндекс» перенесет серверы yandex.kz в Казахстан|author=Лилия Пашкова, Анастасия Куницына|date=2023-08-21|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810202556/https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|archive-date=2025-08-10|url-status=live}}</ref> [[Нидерланд]] пен [[Норвегия]] билігі [[Финляндия]]да Yango-ға қатысты талап-арыздар пайда болғаннан кейін еуропалық пайдаланушылардың деректері ресейлік арнайы қызметтерге тікелей қолжетімді өтуі мүмкін деген ықтималдық бойынша тергеу бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |title=Russia Uber Rival Probed Over Fears Secret Service Gets Data |author=Stephanie Bodoni |date=2023-10-11 |publisher=Bloomberg |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028020017/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |url-status=live |lang=en}}</ref> Нидерланд және Норвегия билігі пайдаланушылардың деректерін беруге шектеу енгізуді және қызмет ары қарай жұмысын жалғастыруы туралы шешім қабылдауды жоспарлады, алайда Финляндияда талап-арыздардан бас тартып, Yango-ға өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді.<ref>{{cite web|url= https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|title= Yango-taksipalvelun tiedonsiirtojen valvonta jatkuu Euroopan tietosuojaviranomaisten yhteistyössä – Yango saa jatkaa toimintaansa Suomessa toistaiseksi|author= |date= 2023-09-26|publisher= tietosuoja.fi|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250612221919/https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|archive-date= 2025-06-12|url-status= live}}</ref> === Музыка === 2023 жылдың күзінде аудиостриминг алғаш рет ашықтық туралы есепті ұсынды. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында «Яндекс Музыка» 3246 контент бірлігін, үшінші тоқсанда тағы 1087 бірлігін (қызметтің жалпы жиынтығының 0,01%-ынан азын) өшірді. Өшіруге Украинадағы әскери іс-қимылдар туралы фейктер немесе билік пен армияны беделсіздендіру, дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды үгіт-насихаттау себеп ретінде аталды. 17 мыңнан астам трек «18+» таңбаламасын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|title=«Яндекс Музыка» раскрыла число удаленного контента по требованию властей|author=Александр Ситюков, Елена Чернышова|date=2024-11-02|publisher=|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719120929/https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|archive-date=2025-07-19|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |title="Яндекс.Музыка" удалила подкаст "Кавачай" о войне с Украиной |date=2023-07-07 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-10-20 |archive-date=2023-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805190151/http://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |title="Яндекс.Музыка" удалила более четырёх тысяч песен, подкастов и обложек |date=2023-11-01 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114200917/https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |title=Песню «Это пройдет» группы «Порнофильмы» внесли в реестр запрещенных сайтов, она уже пропала из «Яндекс.Музыки» |date=2023-10-13 |publisher=Медиазона |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219130325/https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Карта === 2022 жылғы маусымда «Яндекс Карталары» карталарда мемлекеттердің шекараларын көрсетуді тоқтатты, бұл әрекеттен көптеген пайдаланушылар саяси астарды және Ресейдің Украина аумақтарын оккупациялауы жағдайында биліктің шағымдарынан қашу ұмтылысын көрді. Географ-ғалым Дмитрий Орешкин [[Би-Би-Си]]ге берген түсініктемесінде бұл қадамды картографиялық мәдениеттің деградациясы деп сипаттады (картографияда даулы аумақтарды көрсетуге арналған стандарттар бұрыннан жасалған).<ref name=bbc-6>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |title="Яндекс" перестанет показывать границы стран на своих картах. При чем тут война? |date=2022-06-09 |publisher=BBC |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410183148/https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Сол жылдың қазан айында Ресей Украинаның бірқатар облыстарын аннексиялағаннан кейін «Яндекс Карталар» аймақтардыңда шекараларын көрсетуді тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |title=«Яндекс» убрал из сервиса карт границы регионов. Ранее исчезли госграницы |author=Николай Чикишев |date=2022-10-07 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181652/https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |title=Russian tech giant Yandex removes national borders from Maps app |author=Natasha Lomas |date=2022-06-09 |publisher=TechCrunch |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208103203/https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |url-status=live |lang=en}}</ref> Ресей билігі украиналық ҰАА-дан қорғану үшін қолданатын GPS-сигналды тұншықтыру және спуфинг фонында, 2023 жылғы қыркүйекте «Яндекс» қосымшаларды [[Wi-Fi]] нүктелері бойынша кеңістікте бағдарлауға үйрету үшін «Карталар» мен «Навигатор» алгоритмдерін жаңартты.<ref>{{cite web |url=https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |title=«Яндекс» выпустил «Карты» и «Навигатор» для мест, где глушат GPS |date=2023-09-13 |publisher=Cnews |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801061350/https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |title=Бирюльки №745. Отказ GPS в Москве, зачем отключили навигацию |author=Эльдар Муртазин |date=2023-05-08 |publisher=Mobile Review |access-date=2024-12-12 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202225055/https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |url-status=live |lang=en}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] bdfbic9suwzybl7pimh7b3ub3bmrtbz 3693420 3693418 2026-11-08T12:43:15Z TheNomadEditor 120280 /* Бағыттары */ 3693420 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> === Такси және жеткізу === Яндекс такси және жеткізу (Yandex Go) қызметтері клиенттерінің деректерін географияға бөлместен — ресейлік дата-орталықтарда сақтайды. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап такси қызметтері ФҚҚ-ға тапсырыстар туралы барлық деректерді беруге міндетті. Бұл норма 2022 жылғы желтоқсанда президент қол қойған «Жеңіл таксимен жолаушылар мен багажды тасымалдауды ұйымдастыру туралы» заңмен белгіленген.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|title=ФСБ получила право на круглосуточный доступ к заказам служб такси|author=София Земляных|date=2022-09-01|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828173519/https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|archive-date=2025-08-28|url-status=live}}</ref> Құжатқа сәйкес, ФҚҚ тапсырыстарды қабылдау, сақтау, өңдеу және беру үшін пайдаланылатын деректер базасына қол жеткізе алады. Кейбір журналистер мұндай қолжетімділік Ресейден тыс жерде тұратын соғысқа қарсы көзқарастағы ресейліктердің, Яндекстің такси және жеткізу қызметтері жұмыс істейтін басқа 20 елдегі пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін деп болжаған. Олар Яндекстің компания сапарлар туралы ақпаратты тек сапар жүзеге асырылған елдердің билігіне ғана ашады деген сенімді мәлімдемелеріне күмән келтірді. Мысал ретінде Иван Голуновтың ісін атады: ол кезде Яндекс берген деректер күштік құрылымдарға журналистке бақылау жасауға, оған есірткі тастауға және қылмыстық істі бұрмалауға көмектескен. Ішкі істер министрлігіне берілген ақпарат, атап айтқанда,Медузаның Ригадағы офисінің мекенжайын қамтыған.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |title=«Яндекс» отрицает, что ФСБ получит доступ к данным о поездках на такси за пределами России |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909192407/https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс қызметкерлерінің басшылықпен жарияланған хат-хабарларынан олардың пайдаланушылардың деректерін қорғауды қалай қамтамасыз етуге болатынына алаңдайтыны белгілі болды. Яндекстің бұрынғы технологиялар жөніндегі директоры Григорий Бакунов теориялық тұрғыда «Яндекс» пайдаланушылардың деректерін бөлек сақтай алатынын, бірақ бұл үшін «басшылықтың ерік-жігері» қажет болғанын атап өтті. Яндекстің Украинадағы бұрынғы басшысы Сергей Петренко пайдаланушылардың деректерін сақтамау мүмкіндігі — жақсы шешім екенін, бірақ сонымен бірге, сапарлардың толық тарихына ие болу қолданушыларға анағұрлым жекелендірілген ұсыныстар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, пайдаланушы үшін де, компания үшін де пайдалы екенін баса айтты.<ref name=currenttime-2>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |title="ФСБ захочет отслеживать тех, кто против войны в Берлине". Экс-глава "Яндекс.Украина" – о сотрудничестве компании со спецслужбами РФ |author=Алексей Александров |date=2023-08-16 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181925/https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref name=meduza-10>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |title=Совсем скоро ФСБ получит круглосуточный доступ к данным сервиса «Яндекса» по заказу такси. Как выяснила «Медуза», в том числе к поездкам за пределами России. Под угрозой жители множества стран — от Армении и Грузии до Израиля и Финляндии |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808121901/https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекстің такси және жеткізу сервистері бірқатар Еуропа елдерінде жұмыс істейді, қолданушылардың деректерін ресейлік дата-орталықтарда сақтау жеке деректер саласындағы еуропалық заңнаманы бұзады. [[Латвия]], [[Эстония]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] және [[Қазақстан]] Яндекс қызметтері үшін шектеулер енгізді.<ref>{{cite web |url=https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |title=НАПК предлагает наложить санкции против сервисов Yandex |author=Люба Балашова |date=2023-10-05 |publisher=Forbes |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805124238/https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Қазақстан Яндекс жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін және yandex.kz доменіне жауап беретін серверлерді ел аумағына көшіргеннен кейін шектеулерді алып тастады.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|title=«Яндекс» перенесет серверы yandex.kz в Казахстан|author=Лилия Пашкова, Анастасия Куницына|date=2023-08-21|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810202556/https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|archive-date=2025-08-10|url-status=live}}</ref> [[Нидерланд]] пен [[Норвегия]] билігі [[Финляндия]]да Yango-ға қатысты талап-арыздар пайда болғаннан кейін еуропалық пайдаланушылардың деректері ресейлік арнайы қызметтерге тікелей қолжетімді өтуі мүмкін деген ықтималдық бойынша тергеу бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |title=Russia Uber Rival Probed Over Fears Secret Service Gets Data |author=Stephanie Bodoni |date=2023-10-11 |publisher=Bloomberg |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028020017/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |url-status=live |lang=en}}</ref> Нидерланд және Норвегия билігі пайдаланушылардың деректерін беруге шектеу енгізуді және қызмет ары қарай жұмысын жалғастыруы туралы шешім қабылдауды жоспарлады, алайда Финляндияда талап-арыздардан бас тартып, Yango-ға өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді.<ref>{{cite web|url= https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|title= Yango-taksipalvelun tiedonsiirtojen valvonta jatkuu Euroopan tietosuojaviranomaisten yhteistyössä – Yango saa jatkaa toimintaansa Suomessa toistaiseksi|author= |date= 2023-09-26|publisher= tietosuoja.fi|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250612221919/https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|archive-date= 2025-06-12|url-status= live}}</ref> === Музыка === 2023 жылдың күзінде аудиостриминг алғаш рет ашықтық туралы есепті ұсынды. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында «Яндекс Музыка» 3246 контент бірлігін, үшінші тоқсанда тағы 1087 бірлігін (қызметтің жалпы жиынтығының 0,01%-ынан азын) өшірді. Өшіруге Украинадағы әскери іс-қимылдар туралы фейктер немесе билік пен армияны беделсіздендіру, дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды үгіт-насихаттау себеп ретінде аталды. 17 мыңнан астам трек «18+» таңбаламасын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|title=«Яндекс Музыка» раскрыла число удаленного контента по требованию властей|author=Александр Ситюков, Елена Чернышова|date=2024-11-02|publisher=|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719120929/https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|archive-date=2025-07-19|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |title="Яндекс.Музыка" удалила подкаст "Кавачай" о войне с Украиной |date=2023-07-07 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-10-20 |archive-date=2023-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805190151/http://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |title="Яндекс.Музыка" удалила более четырёх тысяч песен, подкастов и обложек |date=2023-11-01 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114200917/https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |title=Песню «Это пройдет» группы «Порнофильмы» внесли в реестр запрещенных сайтов, она уже пропала из «Яндекс.Музыки» |date=2023-10-13 |publisher=Медиазона |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219130325/https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Карта === 2022 жылғы маусымда «Яндекс Карталары» карталарда мемлекеттердің шекараларын көрсетуді тоқтатты, бұл әрекеттен көптеген пайдаланушылар саяси астарды және Ресейдің Украина аумақтарын оккупациялауы жағдайында биліктің шағымдарынан қашу ұмтылысын көрді. Географ-ғалым Дмитрий Орешкин [[Би-Би-Си]]ге берген түсініктемесінде бұл қадамды картографиялық мәдениеттің деградациясы деп сипаттады (картографияда даулы аумақтарды көрсетуге арналған стандарттар бұрыннан жасалған).<ref name=bbc-6>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |title="Яндекс" перестанет показывать границы стран на своих картах. При чем тут война? |date=2022-06-09 |publisher=BBC |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410183148/https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Сол жылдың қазан айында Ресей Украинаның бірқатар облыстарын аннексиялағаннан кейін «Яндекс Карталар» аймақтардыңда шекараларын көрсетуді тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |title=«Яндекс» убрал из сервиса карт границы регионов. Ранее исчезли госграницы |author=Николай Чикишев |date=2022-10-07 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181652/https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |title=Russian tech giant Yandex removes national borders from Maps app |author=Natasha Lomas |date=2022-06-09 |publisher=TechCrunch |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208103203/https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |url-status=live |lang=en}}</ref> Ресей билігі украиналық ҰАА-дан қорғану үшін қолданатын GPS-сигналды тұншықтыру және спуфинг фонында, 2023 жылғы қыркүйекте «Яндекс» қосымшаларды [[Wi-Fi]] нүктелері бойынша кеңістікте бағдарлауға үйрету үшін «Карталар» мен «Навигатор» алгоритмдерін жаңартты.<ref>{{cite web |url=https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |title=«Яндекс» выпустил «Карты» и «Навигатор» для мест, где глушат GPS |date=2023-09-13 |publisher=Cnews |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801061350/https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |title=Бирюльки №745. Отказ GPS в Москве, зачем отключили навигацию |author=Эльдар Муртазин |date=2023-05-08 |publisher=Mobile Review |access-date=2024-12-12 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202225055/https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |url-status=live |lang=en}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] lrnq9xt9915sisvrud82rykpuifj0y5 3693452 3693420 2026-11-08T14:54:37Z TheNomadEditor 120280 /* Дереккөздер */ 3693452 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> === Такси және жеткізу === Яндекс такси және жеткізу (Yandex Go) қызметтері клиенттерінің деректерін географияға бөлместен — ресейлік дата-орталықтарда сақтайды. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап такси қызметтері ФҚҚ-ға тапсырыстар туралы барлық деректерді беруге міндетті. Бұл норма 2022 жылғы желтоқсанда президент қол қойған «Жеңіл таксимен жолаушылар мен багажды тасымалдауды ұйымдастыру туралы» заңмен белгіленген.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|title=ФСБ получила право на круглосуточный доступ к заказам служб такси|author=София Земляных|date=2022-09-01|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828173519/https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|archive-date=2025-08-28|url-status=live}}</ref> Құжатқа сәйкес, ФҚҚ тапсырыстарды қабылдау, сақтау, өңдеу және беру үшін пайдаланылатын деректер базасына қол жеткізе алады. Кейбір журналистер мұндай қолжетімділік Ресейден тыс жерде тұратын соғысқа қарсы көзқарастағы ресейліктердің, Яндекстің такси және жеткізу қызметтері жұмыс істейтін басқа 20 елдегі пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін деп болжаған. Олар Яндекстің компания сапарлар туралы ақпаратты тек сапар жүзеге асырылған елдердің билігіне ғана ашады деген сенімді мәлімдемелеріне күмән келтірді. Мысал ретінде Иван Голуновтың ісін атады: ол кезде Яндекс берген деректер күштік құрылымдарға журналистке бақылау жасауға, оған есірткі тастауға және қылмыстық істі бұрмалауға көмектескен. Ішкі істер министрлігіне берілген ақпарат, атап айтқанда,Медузаның Ригадағы офисінің мекенжайын қамтыған.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |title=«Яндекс» отрицает, что ФСБ получит доступ к данным о поездках на такси за пределами России |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909192407/https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс қызметкерлерінің басшылықпен жарияланған хат-хабарларынан олардың пайдаланушылардың деректерін қорғауды қалай қамтамасыз етуге болатынына алаңдайтыны белгілі болды. Яндекстің бұрынғы технологиялар жөніндегі директоры Григорий Бакунов теориялық тұрғыда «Яндекс» пайдаланушылардың деректерін бөлек сақтай алатынын, бірақ бұл үшін «басшылықтың ерік-жігері» қажет болғанын атап өтті. Яндекстің Украинадағы бұрынғы басшысы Сергей Петренко пайдаланушылардың деректерін сақтамау мүмкіндігі — жақсы шешім екенін, бірақ сонымен бірге, сапарлардың толық тарихына ие болу қолданушыларға анағұрлым жекелендірілген ұсыныстар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, пайдаланушы үшін де, компания үшін де пайдалы екенін баса айтты.<ref name=currenttime-2>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |title="ФСБ захочет отслеживать тех, кто против войны в Берлине". Экс-глава "Яндекс.Украина" – о сотрудничестве компании со спецслужбами РФ |author=Алексей Александров |date=2023-08-16 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181925/https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref name=meduza-10>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |title=Совсем скоро ФСБ получит круглосуточный доступ к данным сервиса «Яндекса» по заказу такси. Как выяснила «Медуза», в том числе к поездкам за пределами России. Под угрозой жители множества стран — от Армении и Грузии до Израиля и Финляндии |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808121901/https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекстің такси және жеткізу сервистері бірқатар Еуропа елдерінде жұмыс істейді, қолданушылардың деректерін ресейлік дата-орталықтарда сақтау жеке деректер саласындағы еуропалық заңнаманы бұзады. [[Латвия]], [[Эстония]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] және [[Қазақстан]] Яндекс қызметтері үшін шектеулер енгізді.<ref>{{cite web |url=https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |title=НАПК предлагает наложить санкции против сервисов Yandex |author=Люба Балашова |date=2023-10-05 |publisher=Forbes |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805124238/https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Қазақстан Яндекс жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін және yandex.kz доменіне жауап беретін серверлерді ел аумағына көшіргеннен кейін шектеулерді алып тастады.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|title=«Яндекс» перенесет серверы yandex.kz в Казахстан|author=Лилия Пашкова, Анастасия Куницына|date=2023-08-21|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810202556/https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|archive-date=2025-08-10|url-status=live}}</ref> [[Нидерланд]] пен [[Норвегия]] билігі [[Финляндия]]да Yango-ға қатысты талап-арыздар пайда болғаннан кейін еуропалық пайдаланушылардың деректері ресейлік арнайы қызметтерге тікелей қолжетімді өтуі мүмкін деген ықтималдық бойынша тергеу бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |title=Russia Uber Rival Probed Over Fears Secret Service Gets Data |author=Stephanie Bodoni |date=2023-10-11 |publisher=Bloomberg |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028020017/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |url-status=live |lang=en}}</ref> Нидерланд және Норвегия билігі пайдаланушылардың деректерін беруге шектеу енгізуді және қызмет ары қарай жұмысын жалғастыруы туралы шешім қабылдауды жоспарлады, алайда Финляндияда талап-арыздардан бас тартып, Yango-ға өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді.<ref>{{cite web|url= https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|title= Yango-taksipalvelun tiedonsiirtojen valvonta jatkuu Euroopan tietosuojaviranomaisten yhteistyössä – Yango saa jatkaa toimintaansa Suomessa toistaiseksi|author= |date= 2023-09-26|publisher= tietosuoja.fi|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250612221919/https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|archive-date= 2025-06-12|url-status= live}}</ref> === Музыка === 2023 жылдың күзінде аудиостриминг алғаш рет ашықтық туралы есепті ұсынды. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында «Яндекс Музыка» 3246 контент бірлігін, үшінші тоқсанда тағы 1087 бірлігін (қызметтің жалпы жиынтығының 0,01%-ынан азын) өшірді. Өшіруге Украинадағы әскери іс-қимылдар туралы фейктер немесе билік пен армияны беделсіздендіру, дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды үгіт-насихаттау себеп ретінде аталды. 17 мыңнан астам трек «18+» таңбаламасын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|title=«Яндекс Музыка» раскрыла число удаленного контента по требованию властей|author=Александр Ситюков, Елена Чернышова|date=2024-11-02|publisher=|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719120929/https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|archive-date=2025-07-19|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |title="Яндекс.Музыка" удалила подкаст "Кавачай" о войне с Украиной |date=2023-07-07 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-10-20 |archive-date=2023-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805190151/http://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |title="Яндекс.Музыка" удалила более четырёх тысяч песен, подкастов и обложек |date=2023-11-01 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114200917/https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |title=Песню «Это пройдет» группы «Порнофильмы» внесли в реестр запрещенных сайтов, она уже пропала из «Яндекс.Музыки» |date=2023-10-13 |publisher=Медиазона |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219130325/https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Карта === 2022 жылғы маусымда «Яндекс Карталары» карталарда мемлекеттердің шекараларын көрсетуді тоқтатты, бұл әрекеттен көптеген пайдаланушылар саяси астарды және Ресейдің Украина аумақтарын оккупациялауы жағдайында биліктің шағымдарынан қашу ұмтылысын көрді. Географ-ғалым Дмитрий Орешкин [[Би-Би-Си]]ге берген түсініктемесінде бұл қадамды картографиялық мәдениеттің деградациясы деп сипаттады (картографияда даулы аумақтарды көрсетуге арналған стандарттар бұрыннан жасалған).<ref name=bbc-6>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |title="Яндекс" перестанет показывать границы стран на своих картах. При чем тут война? |date=2022-06-09 |publisher=BBC |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410183148/https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Сол жылдың қазан айында Ресей Украинаның бірқатар облыстарын аннексиялағаннан кейін «Яндекс Карталар» аймақтардыңда шекараларын көрсетуді тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |title=«Яндекс» убрал из сервиса карт границы регионов. Ранее исчезли госграницы |author=Николай Чикишев |date=2022-10-07 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181652/https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |title=Russian tech giant Yandex removes national borders from Maps app |author=Natasha Lomas |date=2022-06-09 |publisher=TechCrunch |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208103203/https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |url-status=live |lang=en}}</ref> Ресей билігі украиналық ҰАА-дан қорғану үшін қолданатын GPS-сигналды тұншықтыру және спуфинг фонында, 2023 жылғы қыркүйекте «Яндекс» қосымшаларды [[Wi-Fi]] нүктелері бойынша кеңістікте бағдарлауға үйрету үшін «Карталар» мен «Навигатор» алгоритмдерін жаңартты.<ref>{{cite web |url=https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |title=«Яндекс» выпустил «Карты» и «Навигатор» для мест, где глушат GPS |date=2023-09-13 |publisher=Cnews |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801061350/https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |title=Бирюльки №745. Отказ GPS в Москве, зачем отключили навигацию |author=Эльдар Муртазин |date=2023-05-08 |publisher=Mobile Review |access-date=2024-12-12 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202225055/https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |url-status=live |lang=en}}</ref> === YandexGPT === Яндекстің дауыстық ассистент Алисаның негізін құрайтын [[YandexGPT]] үлкен тілдік моделі де Украинаға қатысты сұраныстарға жауаптарды шектейді. YandexGPT тек соғыс тақырыптарын, [[Қырым аннексиясы|Қырымның]], Донецк және Луганск облыстарының мәртебесін ғана емес, жалпы Украина тарихын да талқылаудан бас тартады. Нейрожелі Украина президенті [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] немесе Грузияның бұрынғы президенті [[Михаил Саакашвили]] туралы сұрақтарға жауап беруден, [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путинге]] баға беруден, экс-президент [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведевтің]] өмірінің егжей-тегжейлерін талқылаудан (мысалы, оның иелігіндегі үйрекке арналған үйшік) немесе болашақта Ресейді кім басқаратыны туралы болжам жасаудан бас тартады. YandexGPT жауаптарының таңдамалылығына Ресей билігінің өкілдеріде назар аударған. Мәселен, экс-президент Д. А. Медведев [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Ресей Қауіпсіздік]] [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Кеңесінің]] басшысы ретінде нейрожеліні АҚШ-тағы ресейлік активтердің тәркіленуі, Украинадағы Степан Бандераға қойылған ескерткіштер, [[Киев]] пен Белгород арасындағы қашықтық туралы сұрақтарға жауап бергісі келмегені үшін сынға алған еді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] lhvsz4txmwwig7o88pyo9gap9vvzxz1 3693453 3693452 2026-11-08T14:55:42Z TheNomadEditor 120280 /* YandexGPT */ 3693453 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> === Такси және жеткізу === Яндекс такси және жеткізу (Yandex Go) қызметтері клиенттерінің деректерін географияға бөлместен — ресейлік дата-орталықтарда сақтайды. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап такси қызметтері ФҚҚ-ға тапсырыстар туралы барлық деректерді беруге міндетті. Бұл норма 2022 жылғы желтоқсанда президент қол қойған «Жеңіл таксимен жолаушылар мен багажды тасымалдауды ұйымдастыру туралы» заңмен белгіленген.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|title=ФСБ получила право на круглосуточный доступ к заказам служб такси|author=София Земляных|date=2022-09-01|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828173519/https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|archive-date=2025-08-28|url-status=live}}</ref> Құжатқа сәйкес, ФҚҚ тапсырыстарды қабылдау, сақтау, өңдеу және беру үшін пайдаланылатын деректер базасына қол жеткізе алады. Кейбір журналистер мұндай қолжетімділік Ресейден тыс жерде тұратын соғысқа қарсы көзқарастағы ресейліктердің, Яндекстің такси және жеткізу қызметтері жұмыс істейтін басқа 20 елдегі пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін деп болжаған. Олар Яндекстің компания сапарлар туралы ақпаратты тек сапар жүзеге асырылған елдердің билігіне ғана ашады деген сенімді мәлімдемелеріне күмән келтірді. Мысал ретінде Иван Голуновтың ісін атады: ол кезде Яндекс берген деректер күштік құрылымдарға журналистке бақылау жасауға, оған есірткі тастауға және қылмыстық істі бұрмалауға көмектескен. Ішкі істер министрлігіне берілген ақпарат, атап айтқанда,Медузаның Ригадағы офисінің мекенжайын қамтыған.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |title=«Яндекс» отрицает, что ФСБ получит доступ к данным о поездках на такси за пределами России |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909192407/https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс қызметкерлерінің басшылықпен жарияланған хат-хабарларынан олардың пайдаланушылардың деректерін қорғауды қалай қамтамасыз етуге болатынына алаңдайтыны белгілі болды. Яндекстің бұрынғы технологиялар жөніндегі директоры Григорий Бакунов теориялық тұрғыда «Яндекс» пайдаланушылардың деректерін бөлек сақтай алатынын, бірақ бұл үшін «басшылықтың ерік-жігері» қажет болғанын атап өтті. Яндекстің Украинадағы бұрынғы басшысы Сергей Петренко пайдаланушылардың деректерін сақтамау мүмкіндігі — жақсы шешім екенін, бірақ сонымен бірге, сапарлардың толық тарихына ие болу қолданушыларға анағұрлым жекелендірілген ұсыныстар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, пайдаланушы үшін де, компания үшін де пайдалы екенін баса айтты.<ref name=currenttime-2>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |title="ФСБ захочет отслеживать тех, кто против войны в Берлине". Экс-глава "Яндекс.Украина" – о сотрудничестве компании со спецслужбами РФ |author=Алексей Александров |date=2023-08-16 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181925/https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref name=meduza-10>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |title=Совсем скоро ФСБ получит круглосуточный доступ к данным сервиса «Яндекса» по заказу такси. Как выяснила «Медуза», в том числе к поездкам за пределами России. Под угрозой жители множества стран — от Армении и Грузии до Израиля и Финляндии |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808121901/https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекстің такси және жеткізу сервистері бірқатар Еуропа елдерінде жұмыс істейді, қолданушылардың деректерін ресейлік дата-орталықтарда сақтау жеке деректер саласындағы еуропалық заңнаманы бұзады. [[Латвия]], [[Эстония]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] және [[Қазақстан]] Яндекс қызметтері үшін шектеулер енгізді.<ref>{{cite web |url=https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |title=НАПК предлагает наложить санкции против сервисов Yandex |author=Люба Балашова |date=2023-10-05 |publisher=Forbes |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805124238/https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Қазақстан Яндекс жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін және yandex.kz доменіне жауап беретін серверлерді ел аумағына көшіргеннен кейін шектеулерді алып тастады.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|title=«Яндекс» перенесет серверы yandex.kz в Казахстан|author=Лилия Пашкова, Анастасия Куницына|date=2023-08-21|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810202556/https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|archive-date=2025-08-10|url-status=live}}</ref> [[Нидерланд]] пен [[Норвегия]] билігі [[Финляндия]]да Yango-ға қатысты талап-арыздар пайда болғаннан кейін еуропалық пайдаланушылардың деректері ресейлік арнайы қызметтерге тікелей қолжетімді өтуі мүмкін деген ықтималдық бойынша тергеу бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |title=Russia Uber Rival Probed Over Fears Secret Service Gets Data |author=Stephanie Bodoni |date=2023-10-11 |publisher=Bloomberg |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028020017/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |url-status=live |lang=en}}</ref> Нидерланд және Норвегия билігі пайдаланушылардың деректерін беруге шектеу енгізуді және қызмет ары қарай жұмысын жалғастыруы туралы шешім қабылдауды жоспарлады, алайда Финляндияда талап-арыздардан бас тартып, Yango-ға өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді.<ref>{{cite web|url= https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|title= Yango-taksipalvelun tiedonsiirtojen valvonta jatkuu Euroopan tietosuojaviranomaisten yhteistyössä – Yango saa jatkaa toimintaansa Suomessa toistaiseksi|author= |date= 2023-09-26|publisher= tietosuoja.fi|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250612221919/https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|archive-date= 2025-06-12|url-status= live}}</ref> === Музыка === 2023 жылдың күзінде аудиостриминг алғаш рет ашықтық туралы есепті ұсынды. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында «Яндекс Музыка» 3246 контент бірлігін, үшінші тоқсанда тағы 1087 бірлігін (қызметтің жалпы жиынтығының 0,01%-ынан азын) өшірді. Өшіруге Украинадағы әскери іс-қимылдар туралы фейктер немесе билік пен армияны беделсіздендіру, дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды үгіт-насихаттау себеп ретінде аталды. 17 мыңнан астам трек «18+» таңбаламасын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|title=«Яндекс Музыка» раскрыла число удаленного контента по требованию властей|author=Александр Ситюков, Елена Чернышова|date=2024-11-02|publisher=|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719120929/https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|archive-date=2025-07-19|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |title="Яндекс.Музыка" удалила подкаст "Кавачай" о войне с Украиной |date=2023-07-07 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-10-20 |archive-date=2023-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805190151/http://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |title="Яндекс.Музыка" удалила более четырёх тысяч песен, подкастов и обложек |date=2023-11-01 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114200917/https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |title=Песню «Это пройдет» группы «Порнофильмы» внесли в реестр запрещенных сайтов, она уже пропала из «Яндекс.Музыки» |date=2023-10-13 |publisher=Медиазона |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219130325/https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Карта === 2022 жылғы маусымда «Яндекс Карталары» карталарда мемлекеттердің шекараларын көрсетуді тоқтатты, бұл әрекеттен көптеген пайдаланушылар саяси астарды және Ресейдің Украина аумақтарын оккупациялауы жағдайында биліктің шағымдарынан қашу ұмтылысын көрді. Географ-ғалым Дмитрий Орешкин [[Би-Би-Си]]ге берген түсініктемесінде бұл қадамды картографиялық мәдениеттің деградациясы деп сипаттады (картографияда даулы аумақтарды көрсетуге арналған стандарттар бұрыннан жасалған).<ref name=bbc-6>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |title="Яндекс" перестанет показывать границы стран на своих картах. При чем тут война? |date=2022-06-09 |publisher=BBC |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410183148/https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Сол жылдың қазан айында Ресей Украинаның бірқатар облыстарын аннексиялағаннан кейін «Яндекс Карталар» аймақтардыңда шекараларын көрсетуді тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |title=«Яндекс» убрал из сервиса карт границы регионов. Ранее исчезли госграницы |author=Николай Чикишев |date=2022-10-07 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181652/https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |title=Russian tech giant Yandex removes national borders from Maps app |author=Natasha Lomas |date=2022-06-09 |publisher=TechCrunch |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208103203/https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |url-status=live |lang=en}}</ref> Ресей билігі украиналық ҰАА-дан қорғану үшін қолданатын GPS-сигналды тұншықтыру және спуфинг фонында, 2023 жылғы қыркүйекте «Яндекс» қосымшаларды [[Wi-Fi]] нүктелері бойынша кеңістікте бағдарлауға үйрету үшін «Карталар» мен «Навигатор» алгоритмдерін жаңартты.<ref>{{cite web |url=https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |title=«Яндекс» выпустил «Карты» и «Навигатор» для мест, где глушат GPS |date=2023-09-13 |publisher=Cnews |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801061350/https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |title=Бирюльки №745. Отказ GPS в Москве, зачем отключили навигацию |author=Эльдар Муртазин |date=2023-05-08 |publisher=Mobile Review |access-date=2024-12-12 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202225055/https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |url-status=live |lang=en}}</ref> === YandexGPT === Яндекстің дауыстық ассистент Алисаның негізін құрайтын [[YandexGPT]] үлкен тілдік моделі де Украинаға қатысты сұраныстарға жауаптарды шектейді. YandexGPT тек соғыс тақырыптарын, [[Қырым аннексиясы|Қырымның]], Донецк және Луганск облыстарының мәртебесін ғана емес, жалпы Украина тарихын да талқылаудан бас тартады. Нейрожелі Украина президенті [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] немесе Грузияның бұрынғы президенті [[Михаил Саакашвили]] туралы сұрақтарға жауап беруден, [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]ге баға беруден, экс-президент [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]тің өмірінің егжей-тегжейлерін талқылаудан (мысалы, оның иелігіндегі үйрекке арналған үйшік) немесе болашақта Ресейді кім басқаратыны туралы болжам жасаудан бас тартады.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2024/05/21/dmitriya-medvedeva-vzbesilo-chto-yandexgpt-ne-hochet-rasskazyvat-pro-banderu |title=Дмитрия Медведева взбесило, что YandexGPT не хочет рассказывать про Бандеру. Знал бы он, о чем еще умалчивают нейросети «Яндекса» и «Сбера» (иногда они даже забывают, что сам Медведев был президентом) |date=2024-05-21 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521191321/https://meduza.io/feature/2024/05/21/dmitriya-medvedeva-vzbesilo-chto-yandexgpt-ne-hochet-rasskazyvat-pro-banderu |url-status=live |lang=ru}}</ref> YandexGPT жауаптарының таңдамалылығына Ресей билігінің өкілдеріде назар аударған. Мәселен, экс-президент Д. А. Медведев [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Ресей Қауіпсіздік]] [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Кеңесінің]] басшысы ретінде нейрожеліні АҚШ-тағы ресейлік активтердің тәркіленуі, Украинадағы Степан Бандераға қойылған ескерткіштер, [[Киев]] пен Белгород арасындағы қашықтық туралы сұрақтарға жауап бергісі келмегені үшін сынға алған еді.<ref name=meduza-4>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2024/05/19/vklyuchila-durku-medvedev-raskritikoval-neyroset-yandeksa-za-otvety-na-voprosy-pro-banderu-i-rasstoyanie-do-kieva |title=«Включила дурку». Медведев раскритиковал нейросеть «Яндекса» за ответы на вопросы про Бандеру и расстояние до Киева |date=2024-05-19 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001230443/https://meduza.io/news/2024/05/19/vklyuchila-durku-medvedev-raskritikoval-neyroset-yandeksa-za-otvety-na-voprosy-pro-banderu-i-rasstoyanie-do-kieva |url-status=live |lang=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] 23o0t1el09arqt9kzltqkrudax9a1cb 3693458 3693453 2026-11-08T15:00:47Z TheNomadEditor 120280 /* YandexGPT */ 3693458 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> === Такси және жеткізу === Яндекс такси және жеткізу (Yandex Go) қызметтері клиенттерінің деректерін географияға бөлместен — ресейлік дата-орталықтарда сақтайды. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап такси қызметтері ФҚҚ-ға тапсырыстар туралы барлық деректерді беруге міндетті. Бұл норма 2022 жылғы желтоқсанда президент қол қойған «Жеңіл таксимен жолаушылар мен багажды тасымалдауды ұйымдастыру туралы» заңмен белгіленген.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|title=ФСБ получила право на круглосуточный доступ к заказам служб такси|author=София Земляных|date=2022-09-01|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828173519/https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|archive-date=2025-08-28|url-status=live}}</ref> Құжатқа сәйкес, ФҚҚ тапсырыстарды қабылдау, сақтау, өңдеу және беру үшін пайдаланылатын деректер базасына қол жеткізе алады. Кейбір журналистер мұндай қолжетімділік Ресейден тыс жерде тұратын соғысқа қарсы көзқарастағы ресейліктердің, Яндекстің такси және жеткізу қызметтері жұмыс істейтін басқа 20 елдегі пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін деп болжаған. Олар Яндекстің компания сапарлар туралы ақпаратты тек сапар жүзеге асырылған елдердің билігіне ғана ашады деген сенімді мәлімдемелеріне күмән келтірді. Мысал ретінде Иван Голуновтың ісін атады: ол кезде Яндекс берген деректер күштік құрылымдарға журналистке бақылау жасауға, оған есірткі тастауға және қылмыстық істі бұрмалауға көмектескен. Ішкі істер министрлігіне берілген ақпарат, атап айтқанда,Медузаның Ригадағы офисінің мекенжайын қамтыған.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |title=«Яндекс» отрицает, что ФСБ получит доступ к данным о поездках на такси за пределами России |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909192407/https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс қызметкерлерінің басшылықпен жарияланған хат-хабарларынан олардың пайдаланушылардың деректерін қорғауды қалай қамтамасыз етуге болатынына алаңдайтыны белгілі болды. Яндекстің бұрынғы технологиялар жөніндегі директоры Григорий Бакунов теориялық тұрғыда «Яндекс» пайдаланушылардың деректерін бөлек сақтай алатынын, бірақ бұл үшін «басшылықтың ерік-жігері» қажет болғанын атап өтті. Яндекстің Украинадағы бұрынғы басшысы Сергей Петренко пайдаланушылардың деректерін сақтамау мүмкіндігі — жақсы шешім екенін, бірақ сонымен бірге, сапарлардың толық тарихына ие болу қолданушыларға анағұрлым жекелендірілген ұсыныстар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, пайдаланушы үшін де, компания үшін де пайдалы екенін баса айтты.<ref name=currenttime-2>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |title="ФСБ захочет отслеживать тех, кто против войны в Берлине". Экс-глава "Яндекс.Украина" – о сотрудничестве компании со спецслужбами РФ |author=Алексей Александров |date=2023-08-16 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181925/https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref name=meduza-10>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |title=Совсем скоро ФСБ получит круглосуточный доступ к данным сервиса «Яндекса» по заказу такси. Как выяснила «Медуза», в том числе к поездкам за пределами России. Под угрозой жители множества стран — от Армении и Грузии до Израиля и Финляндии |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808121901/https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекстің такси және жеткізу сервистері бірқатар Еуропа елдерінде жұмыс істейді, қолданушылардың деректерін ресейлік дата-орталықтарда сақтау жеке деректер саласындағы еуропалық заңнаманы бұзады. [[Латвия]], [[Эстония]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] және [[Қазақстан]] Яндекс қызметтері үшін шектеулер енгізді.<ref>{{cite web |url=https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |title=НАПК предлагает наложить санкции против сервисов Yandex |author=Люба Балашова |date=2023-10-05 |publisher=Forbes |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805124238/https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Қазақстан Яндекс жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін және yandex.kz доменіне жауап беретін серверлерді ел аумағына көшіргеннен кейін шектеулерді алып тастады.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|title=«Яндекс» перенесет серверы yandex.kz в Казахстан|author=Лилия Пашкова, Анастасия Куницына|date=2023-08-21|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810202556/https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|archive-date=2025-08-10|url-status=live}}</ref> [[Нидерланд]] пен [[Норвегия]] билігі [[Финляндия]]да Yango-ға қатысты талап-арыздар пайда болғаннан кейін еуропалық пайдаланушылардың деректері ресейлік арнайы қызметтерге тікелей қолжетімді өтуі мүмкін деген ықтималдық бойынша тергеу бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |title=Russia Uber Rival Probed Over Fears Secret Service Gets Data |author=Stephanie Bodoni |date=2023-10-11 |publisher=Bloomberg |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028020017/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |url-status=live |lang=en}}</ref> Нидерланд және Норвегия билігі пайдаланушылардың деректерін беруге шектеу енгізуді және қызмет ары қарай жұмысын жалғастыруы туралы шешім қабылдауды жоспарлады, алайда Финляндияда талап-арыздардан бас тартып, Yango-ға өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді.<ref>{{cite web|url= https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|title= Yango-taksipalvelun tiedonsiirtojen valvonta jatkuu Euroopan tietosuojaviranomaisten yhteistyössä – Yango saa jatkaa toimintaansa Suomessa toistaiseksi|author= |date= 2023-09-26|publisher= tietosuoja.fi|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250612221919/https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|archive-date= 2025-06-12|url-status= live}}</ref> === Музыка === 2023 жылдың күзінде аудиостриминг алғаш рет ашықтық туралы есепті ұсынды. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында «Яндекс Музыка» 3246 контент бірлігін, үшінші тоқсанда тағы 1087 бірлігін (қызметтің жалпы жиынтығының 0,01%-ынан азын) өшірді. Өшіруге Украинадағы әскери іс-қимылдар туралы фейктер немесе билік пен армияны беделсіздендіру, дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды үгіт-насихаттау себеп ретінде аталды. 17 мыңнан астам трек «18+» таңбаламасын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|title=«Яндекс Музыка» раскрыла число удаленного контента по требованию властей|author=Александр Ситюков, Елена Чернышова|date=2024-11-02|publisher=|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719120929/https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|archive-date=2025-07-19|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |title="Яндекс.Музыка" удалила подкаст "Кавачай" о войне с Украиной |date=2023-07-07 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-10-20 |archive-date=2023-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805190151/http://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |title="Яндекс.Музыка" удалила более четырёх тысяч песен, подкастов и обложек |date=2023-11-01 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114200917/https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |title=Песню «Это пройдет» группы «Порнофильмы» внесли в реестр запрещенных сайтов, она уже пропала из «Яндекс.Музыки» |date=2023-10-13 |publisher=Медиазона |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219130325/https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Карта === 2022 жылғы маусымда «Яндекс Карталары» карталарда мемлекеттердің шекараларын көрсетуді тоқтатты, бұл әрекеттен көптеген пайдаланушылар саяси астарды және Ресейдің Украина аумақтарын оккупациялауы жағдайында биліктің шағымдарынан қашу ұмтылысын көрді. Географ-ғалым Дмитрий Орешкин [[Би-Би-Си]]ге берген түсініктемесінде бұл қадамды картографиялық мәдениеттің деградациясы деп сипаттады (картографияда даулы аумақтарды көрсетуге арналған стандарттар бұрыннан жасалған).<ref name=bbc-6>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |title="Яндекс" перестанет показывать границы стран на своих картах. При чем тут война? |date=2022-06-09 |publisher=BBC |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410183148/https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Сол жылдың қазан айында Ресей Украинаның бірқатар облыстарын аннексиялағаннан кейін «Яндекс Карталар» аймақтардыңда шекараларын көрсетуді тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |title=«Яндекс» убрал из сервиса карт границы регионов. Ранее исчезли госграницы |author=Николай Чикишев |date=2022-10-07 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181652/https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |title=Russian tech giant Yandex removes national borders from Maps app |author=Natasha Lomas |date=2022-06-09 |publisher=TechCrunch |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208103203/https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |url-status=live |lang=en}}</ref> Ресей билігі украиналық ҰАА-дан қорғану үшін қолданатын GPS-сигналды тұншықтыру және спуфинг фонында, 2023 жылғы қыркүйекте «Яндекс» қосымшаларды [[Wi-Fi]] нүктелері бойынша кеңістікте бағдарлауға үйрету үшін «Карталар» мен «Навигатор» алгоритмдерін жаңартты.<ref>{{cite web |url=https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |title=«Яндекс» выпустил «Карты» и «Навигатор» для мест, где глушат GPS |date=2023-09-13 |publisher=Cnews |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801061350/https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |title=Бирюльки №745. Отказ GPS в Москве, зачем отключили навигацию |author=Эльдар Муртазин |date=2023-05-08 |publisher=Mobile Review |access-date=2024-12-12 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202225055/https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |url-status=live |lang=en}}</ref> === YandexGPT === Яндекстің дауыстық ассистент Алисаның негізін құрайтын [[YandexGPT]] үлкен тілдік моделі де Украинаға қатысты сұраныстарға жауаптарды шектейді. YandexGPT тек соғыс тақырыптарын, [[Қырым аннексиясы|Қырымның]], Донецк және Луганск облыстарының мәртебесін ғана емес, жалпы Украина тарихын да талқылаудан бас тартады. Нейрожелі Украина президенті [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] немесе Грузияның бұрынғы президенті [[Михаил Саакашвили]] туралы сұрақтарға жауап беруден, [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]ге баға беруден, экс-президент [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]тің өмірінің егжей-тегжейлерін талқылаудан немесе болашақта Ресейді кім басқаратыны туралы болжам жасаудан бас тартады.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2024/05/21/dmitriya-medvedeva-vzbesilo-chto-yandexgpt-ne-hochet-rasskazyvat-pro-banderu |title=Дмитрия Медведева взбесило, что YandexGPT не хочет рассказывать про Бандеру. Знал бы он, о чем еще умалчивают нейросети «Яндекса» и «Сбера» (иногда они даже забывают, что сам Медведев был президентом) |date=2024-05-21 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521191321/https://meduza.io/feature/2024/05/21/dmitriya-medvedeva-vzbesilo-chto-yandexgpt-ne-hochet-rasskazyvat-pro-banderu |url-status=live |lang=ru}}</ref> YandexGPT жауаптарының таңдамалылығына Ресей билігінің өкілдеріде назар аударған. Мәселен, экс-президент Д. А. Медведев [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Ресей Қауіпсіздік]] [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Кеңесінің]] басшысы ретінде нейрожеліні АҚШ-тағы ресейлік активтердің тәркіленуі, Украинадағы Степан Бандераға қойылған ескерткіштер, [[Киев]] пен Белгород арасындағы қашықтық туралы сұрақтарға жауап бергісі келмегені үшін сынға алған еді.<ref name=meduza-4>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2024/05/19/vklyuchila-durku-medvedev-raskritikoval-neyroset-yandeksa-za-otvety-na-voprosy-pro-banderu-i-rasstoyanie-do-kieva |title=«Включила дурку». Медведев раскритиковал нейросеть «Яндекса» за ответы на вопросы про Бандеру и расстояние до Киева |date=2024-05-19 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001230443/https://meduza.io/news/2024/05/19/vklyuchila-durku-medvedev-raskritikoval-neyroset-yandeksa-za-otvety-na-voprosy-pro-banderu-i-rasstoyanie-do-kieva |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Басқалар === «Яндекс» бастаушы инвесторларға арналған сервисті бірлесіп әзірлеген серіктесi ВТБ-ға қарсы санкцияларға байланысты «Яндекс.Инвестиции» жобасын жапты. 2022 жылғы 1 наурызда іздеу жүйесіне индекстелген сайттар базасына қолжетімділік беріп келген DuckDuckGo қызметі Яндекспен серіктестікті тоқтататынын мәлімдеді. Тамақты онлайн-жеткізумен айналысатын Grubhub компаниясы да университет кампустарында тапсырыстарды өзі басқарылатын роботтармен тасу бойынша Яндекспен ынтымақтастықты тоқтататынын мәлімдеді. 2022 жылғы ақпанның соңында [[Uber]] халықаралық такси сервисі өзінің өкілдерін Яндекстің директорлар кеңесінен шығарды, 2023 жылғы сәуірде Яндекс компанияның райдтех және фудтех бағыттарын консолидациялауды аяқтау үшін осы бірлескен бизнестегі Uber-дің 2021 жылдан бері қалған үлесін толығымен сатып алды. Ұшқышсыз транспортты әзірлейтін Yandex SDG американдық бөлімшесі өз жұмысын тоқтатты. Компания американдық қызметкерлерді қысқартып, жұмыстың тоқтатылуын Мичиган штатының билік органдары тарапынан көлік құралдарына арналған лицензиялардың тоқтатылуымен түсіндірді. Сол кездегі штаттың Мемлекеттік хатшысы компанияның Мичиганда тіркелген 14 мемлекеттік нөмірлік белгісі әлі де күшінде екенін және оларды жою туралы өтініштер түспегенін мәлімдеді. 2024 жылғы маусымда Яндекс ұшқышсыз автокөліктермен және робот-жеткізушілермен байланысты жобалар үшін бөлек бренд құратынын хабарлап, Автономды транспорт тауар белгісіне өтінім берді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] sij6rafd0ynh79k17y59318ozxw73hv 3693459 3693458 2026-11-08T15:02:28Z TheNomadEditor 120280 /* Басқалар */ 3693459 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> === Такси және жеткізу === Яндекс такси және жеткізу (Yandex Go) қызметтері клиенттерінің деректерін географияға бөлместен — ресейлік дата-орталықтарда сақтайды. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап такси қызметтері ФҚҚ-ға тапсырыстар туралы барлық деректерді беруге міндетті. Бұл норма 2022 жылғы желтоқсанда президент қол қойған «Жеңіл таксимен жолаушылар мен багажды тасымалдауды ұйымдастыру туралы» заңмен белгіленген.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|title=ФСБ получила право на круглосуточный доступ к заказам служб такси|author=София Земляных|date=2022-09-01|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828173519/https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|archive-date=2025-08-28|url-status=live}}</ref> Құжатқа сәйкес, ФҚҚ тапсырыстарды қабылдау, сақтау, өңдеу және беру үшін пайдаланылатын деректер базасына қол жеткізе алады. Кейбір журналистер мұндай қолжетімділік Ресейден тыс жерде тұратын соғысқа қарсы көзқарастағы ресейліктердің, Яндекстің такси және жеткізу қызметтері жұмыс істейтін басқа 20 елдегі пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін деп болжаған. Олар Яндекстің компания сапарлар туралы ақпаратты тек сапар жүзеге асырылған елдердің билігіне ғана ашады деген сенімді мәлімдемелеріне күмән келтірді. Мысал ретінде Иван Голуновтың ісін атады: ол кезде Яндекс берген деректер күштік құрылымдарға журналистке бақылау жасауға, оған есірткі тастауға және қылмыстық істі бұрмалауға көмектескен. Ішкі істер министрлігіне берілген ақпарат, атап айтқанда,Медузаның Ригадағы офисінің мекенжайын қамтыған.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |title=«Яндекс» отрицает, что ФСБ получит доступ к данным о поездках на такси за пределами России |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909192407/https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс қызметкерлерінің басшылықпен жарияланған хат-хабарларынан олардың пайдаланушылардың деректерін қорғауды қалай қамтамасыз етуге болатынына алаңдайтыны белгілі болды. Яндекстің бұрынғы технологиялар жөніндегі директоры Григорий Бакунов теориялық тұрғыда «Яндекс» пайдаланушылардың деректерін бөлек сақтай алатынын, бірақ бұл үшін «басшылықтың ерік-жігері» қажет болғанын атап өтті. Яндекстің Украинадағы бұрынғы басшысы Сергей Петренко пайдаланушылардың деректерін сақтамау мүмкіндігі — жақсы шешім екенін, бірақ сонымен бірге, сапарлардың толық тарихына ие болу қолданушыларға анағұрлым жекелендірілген ұсыныстар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, пайдаланушы үшін де, компания үшін де пайдалы екенін баса айтты.<ref name=currenttime-2>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |title="ФСБ захочет отслеживать тех, кто против войны в Берлине". Экс-глава "Яндекс.Украина" – о сотрудничестве компании со спецслужбами РФ |author=Алексей Александров |date=2023-08-16 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181925/https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref name=meduza-10>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |title=Совсем скоро ФСБ получит круглосуточный доступ к данным сервиса «Яндекса» по заказу такси. Как выяснила «Медуза», в том числе к поездкам за пределами России. Под угрозой жители множества стран — от Армении и Грузии до Израиля и Финляндии |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808121901/https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекстің такси және жеткізу сервистері бірқатар Еуропа елдерінде жұмыс істейді, қолданушылардың деректерін ресейлік дата-орталықтарда сақтау жеке деректер саласындағы еуропалық заңнаманы бұзады. [[Латвия]], [[Эстония]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] және [[Қазақстан]] Яндекс қызметтері үшін шектеулер енгізді.<ref>{{cite web |url=https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |title=НАПК предлагает наложить санкции против сервисов Yandex |author=Люба Балашова |date=2023-10-05 |publisher=Forbes |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805124238/https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Қазақстан Яндекс жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін және yandex.kz доменіне жауап беретін серверлерді ел аумағына көшіргеннен кейін шектеулерді алып тастады.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|title=«Яндекс» перенесет серверы yandex.kz в Казахстан|author=Лилия Пашкова, Анастасия Куницына|date=2023-08-21|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810202556/https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|archive-date=2025-08-10|url-status=live}}</ref> [[Нидерланд]] пен [[Норвегия]] билігі [[Финляндия]]да Yango-ға қатысты талап-арыздар пайда болғаннан кейін еуропалық пайдаланушылардың деректері ресейлік арнайы қызметтерге тікелей қолжетімді өтуі мүмкін деген ықтималдық бойынша тергеу бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |title=Russia Uber Rival Probed Over Fears Secret Service Gets Data |author=Stephanie Bodoni |date=2023-10-11 |publisher=Bloomberg |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028020017/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |url-status=live |lang=en}}</ref> Нидерланд және Норвегия билігі пайдаланушылардың деректерін беруге шектеу енгізуді және қызмет ары қарай жұмысын жалғастыруы туралы шешім қабылдауды жоспарлады, алайда Финляндияда талап-арыздардан бас тартып, Yango-ға өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді.<ref>{{cite web|url= https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|title= Yango-taksipalvelun tiedonsiirtojen valvonta jatkuu Euroopan tietosuojaviranomaisten yhteistyössä – Yango saa jatkaa toimintaansa Suomessa toistaiseksi|author= |date= 2023-09-26|publisher= tietosuoja.fi|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250612221919/https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|archive-date= 2025-06-12|url-status= live}}</ref> === Музыка === 2023 жылдың күзінде аудиостриминг алғаш рет ашықтық туралы есепті ұсынды. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында «Яндекс Музыка» 3246 контент бірлігін, үшінші тоқсанда тағы 1087 бірлігін (қызметтің жалпы жиынтығының 0,01%-ынан азын) өшірді. Өшіруге Украинадағы әскери іс-қимылдар туралы фейктер немесе билік пен армияны беделсіздендіру, дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды үгіт-насихаттау себеп ретінде аталды. 17 мыңнан астам трек «18+» таңбаламасын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|title=«Яндекс Музыка» раскрыла число удаленного контента по требованию властей|author=Александр Ситюков, Елена Чернышова|date=2024-11-02|publisher=|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719120929/https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|archive-date=2025-07-19|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |title="Яндекс.Музыка" удалила подкаст "Кавачай" о войне с Украиной |date=2023-07-07 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-10-20 |archive-date=2023-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805190151/http://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |title="Яндекс.Музыка" удалила более четырёх тысяч песен, подкастов и обложек |date=2023-11-01 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114200917/https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |title=Песню «Это пройдет» группы «Порнофильмы» внесли в реестр запрещенных сайтов, она уже пропала из «Яндекс.Музыки» |date=2023-10-13 |publisher=Медиазона |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219130325/https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Карта === 2022 жылғы маусымда «Яндекс Карталары» карталарда мемлекеттердің шекараларын көрсетуді тоқтатты, бұл әрекеттен көптеген пайдаланушылар саяси астарды және Ресейдің Украина аумақтарын оккупациялауы жағдайында биліктің шағымдарынан қашу ұмтылысын көрді. Географ-ғалым Дмитрий Орешкин [[Би-Би-Си]]ге берген түсініктемесінде бұл қадамды картографиялық мәдениеттің деградациясы деп сипаттады (картографияда даулы аумақтарды көрсетуге арналған стандарттар бұрыннан жасалған).<ref name=bbc-6>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |title="Яндекс" перестанет показывать границы стран на своих картах. При чем тут война? |date=2022-06-09 |publisher=BBC |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410183148/https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Сол жылдың қазан айында Ресей Украинаның бірқатар облыстарын аннексиялағаннан кейін «Яндекс Карталар» аймақтардыңда шекараларын көрсетуді тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |title=«Яндекс» убрал из сервиса карт границы регионов. Ранее исчезли госграницы |author=Николай Чикишев |date=2022-10-07 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181652/https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |title=Russian tech giant Yandex removes national borders from Maps app |author=Natasha Lomas |date=2022-06-09 |publisher=TechCrunch |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208103203/https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |url-status=live |lang=en}}</ref> Ресей билігі украиналық ҰАА-дан қорғану үшін қолданатын GPS-сигналды тұншықтыру және спуфинг фонында, 2023 жылғы қыркүйекте «Яндекс» қосымшаларды [[Wi-Fi]] нүктелері бойынша кеңістікте бағдарлауға үйрету үшін «Карталар» мен «Навигатор» алгоритмдерін жаңартты.<ref>{{cite web |url=https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |title=«Яндекс» выпустил «Карты» и «Навигатор» для мест, где глушат GPS |date=2023-09-13 |publisher=Cnews |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801061350/https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |title=Бирюльки №745. Отказ GPS в Москве, зачем отключили навигацию |author=Эльдар Муртазин |date=2023-05-08 |publisher=Mobile Review |access-date=2024-12-12 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202225055/https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |url-status=live |lang=en}}</ref> === YandexGPT === Яндекстің дауыстық ассистент Алисаның негізін құрайтын [[YandexGPT]] үлкен тілдік моделі де Украинаға қатысты сұраныстарға жауаптарды шектейді. YandexGPT тек соғыс тақырыптарын, [[Қырым аннексиясы|Қырымның]], Донецк және Луганск облыстарының мәртебесін ғана емес, жалпы Украина тарихын да талқылаудан бас тартады. Нейрожелі Украина президенті [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] немесе Грузияның бұрынғы президенті [[Михаил Саакашвили]] туралы сұрақтарға жауап беруден, [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]ге баға беруден, экс-президент [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]тің өмірінің егжей-тегжейлерін талқылаудан немесе болашақта Ресейді кім басқаратыны туралы болжам жасаудан бас тартады.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2024/05/21/dmitriya-medvedeva-vzbesilo-chto-yandexgpt-ne-hochet-rasskazyvat-pro-banderu |title=Дмитрия Медведева взбесило, что YandexGPT не хочет рассказывать про Бандеру. Знал бы он, о чем еще умалчивают нейросети «Яндекса» и «Сбера» (иногда они даже забывают, что сам Медведев был президентом) |date=2024-05-21 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521191321/https://meduza.io/feature/2024/05/21/dmitriya-medvedeva-vzbesilo-chto-yandexgpt-ne-hochet-rasskazyvat-pro-banderu |url-status=live |lang=ru}}</ref> YandexGPT жауаптарының таңдамалылығына Ресей билігінің өкілдеріде назар аударған. Мәселен, экс-президент Д. А. Медведев [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Ресей Қауіпсіздік]] [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Кеңесінің]] басшысы ретінде нейрожеліні АҚШ-тағы ресейлік активтердің тәркіленуі, Украинадағы Степан Бандераға қойылған ескерткіштер, [[Киев]] пен Белгород арасындағы қашықтық туралы сұрақтарға жауап бергісі келмегені үшін сынға алған еді.<ref name=meduza-4>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2024/05/19/vklyuchila-durku-medvedev-raskritikoval-neyroset-yandeksa-za-otvety-na-voprosy-pro-banderu-i-rasstoyanie-do-kieva |title=«Включила дурку». Медведев раскритиковал нейросеть «Яндекса» за ответы на вопросы про Бандеру и расстояние до Киева |date=2024-05-19 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001230443/https://meduza.io/news/2024/05/19/vklyuchila-durku-medvedev-raskritikoval-neyroset-yandeksa-za-otvety-na-voprosy-pro-banderu-i-rasstoyanie-do-kieva |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Басқалар === «Яндекс» бастаушы инвесторларға арналған сервисті бірлесіп әзірлеген серіктесi ВТБ-ға қарсы санкцияларға байланысты «Яндекс.Инвестиции» жобасын жапты.<ref>{{cite web|url= https://www.forbes.ru/investicii/461497-andeks-zakroet-proekt-servis-andeks-investici-iz-za-sankcij-protiv-vtb|title= «Яндекс» закроет сервис «Яндекс.Инвестиции» из-за санкций против ВТБ|author= Матвей Бирюков|date= 2022-04-05|publisher= [[Forbes]]|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250702073226/https://www.forbes.ru/investicii/461497-andeks-zakroet-proekt-servis-andeks-investici-iz-za-sankcij-protiv-vtb|archive-date= 2025-07-02|url-status= live}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.interfax.ru/business/827659|title= Поисковик DuckDuckGo понизил в выдаче российские государственные СМИ|author= |date= 2022-03-11|publisher= [[Интерфакс]]|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250808090320/https://www.interfax.ru/business/827659|archive-date= 2025-08-08|url-status= live}}</ref><ref name=nyt-2 /><ref name=bbc-2>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-61182638 |title="Исключительные проблемы" и заморозка инвестиций. Как война в Украине скажется на бизнесе "Яндекса"? |author=Ксения Чурманова |date=2022-04-21 |publisher=BBC |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61182638 |archive-date=2024-08-20 |url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 1 наурызда іздеу жүйесіне индекстелген сайттар базасына қолжетімділік беріп келген DuckDuckGo қызметі Яндекспен серіктестікті тоқтататынын мәлімдеді. Тамақты онлайн-жеткізумен айналысатын Grubhub компаниясы да университет кампустарында тапсырыстарды өзі басқарылатын роботтармен тасу бойынша Яндекспен ынтымақтастықты тоқтататынын мәлімдеді.<ref>{{cite web|url= https://wek.ru/grubhub-prekratila-sotrudnichestvo-s-yandeksom-po-dostavke-tovarov-s-pomoshhyu-avtonomnyx-robotov|title= Grubhub прекратила сотрудничество с Яндексом по доставке товаров с помощью автономных роботов|author= |date= 2022-03-07|publisher= wek.ru|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250905205147/https://wek.ru/grubhub-prekratila-sotrudnichestvo-s-yandeksom-po-dostavke-tovarov-s-pomoshhyu-avtonomnyx-robotov|archive-date= 2025-09-05|url-status= live}}</ref><ref name=theverge-1 /><ref>{{cite web |url=https://edscoop.com/grubhub-russian-food-delivery-robots-college-campuses/ |title=Grubhub halts Russian-made food delivery robots on college campuses after Ukraine invasion |author=Emily Bamforth |date=2022-03-03 |publisher=Edscoop |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627014626/https://edscoop.com/grubhub-russian-food-delivery-robots-college-campuses/ |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылғы ақпанның соңында [[Uber]] халықаралық такси сервисі өзінің өкілдерін Яндекстің директорлар кеңесінен шығарды, 2023 жылғы сәуірде Яндекс компанияның райдтех және фудтех бағыттарын консолидациялауды аяқтау үшін осы бірлескен бизнестегі Uber-дің 2021 жылдан бері қалған үлесін толығымен сатып алды.<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5951573|title=«Яндекс» выкупил долю Uber в группе компаний «Яндекс Такси»|author=|date=2023-04-21|publisher=[[Коммерсантъ]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913111145/https://www.kommersant.ru/doc/5951573|archive-date=2025-09-13|url-status=live}}</ref> Ұшқышсыз транспортты әзірлейтін Yandex SDG американдық бөлімшесі өз жұмысын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/75575/ |title=Yandex's self-driving vehicle development division suspends operations in USA amid situation in Ukraine |date=2022-03-05 |publisher=Interfax |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181848/https://interfax.com/newsroom/top-stories/75575/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Компания американдық қызметкерлерді қысқартып, жұмыстың тоқтатылуын Мичиган штатының билік органдары тарапынан көлік құралдарына арналған лицензиялардың тоқтатылуымен түсіндірді. Сол кездегі штаттың Мемлекеттік хатшысы компанияның Мичиганда тіркелген 14 мемлекеттік нөмірлік белгісі әлі де күшінде екенін және оларды жою туралы өтініштер түспегенін мәлімдеді.<ref name=theverge-1>{{cite web |url=https://www.theverge.com/2022/3/29/23000184/yandex-layoff-michigan-autonomous-vehicle-robot-delivery |title=Russia’s Yandex lays off two dozen US-based workers from its robot and self-driving teams |author=Andrew J. Hawkins |date=date=2022-03-29 |publisher=The Verge |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229162848/https://www.theverge.com/2022/3/29/23000184/yandex-layoff-michigan-autonomous-vehicle-robot-delivery |url-status=live |lang=en}}</ref> 2024 жылғы маусымда Яндекс ұшқышсыз автокөліктермен және робот-жеткізушілермен байланысты жобалар үшін бөлек бренд құратынын хабарлап, Автономды транспорт тауар белгісіне өтінім берді.<ref>{{cite web |url= https://tass.ru/ekonomika/21094173|title="Яндекс" создаст отдельный бренд для беспилотных авто и роботов-доставщиков|author= |date=2024-06-14|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2025-07-16}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] 69worcydx1o229wkqkow6mlifx7mqv3 3693460 3693459 2026-11-08T15:04:55Z TheNomadEditor 120280 /* Дереккөздер */ 3693460 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> === Такси және жеткізу === Яндекс такси және жеткізу (Yandex Go) қызметтері клиенттерінің деректерін географияға бөлместен — ресейлік дата-орталықтарда сақтайды. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап такси қызметтері ФҚҚ-ға тапсырыстар туралы барлық деректерді беруге міндетті. Бұл норма 2022 жылғы желтоқсанда президент қол қойған «Жеңіл таксимен жолаушылар мен багажды тасымалдауды ұйымдастыру туралы» заңмен белгіленген.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|title=ФСБ получила право на круглосуточный доступ к заказам служб такси|author=София Земляных|date=2022-09-01|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828173519/https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|archive-date=2025-08-28|url-status=live}}</ref> Құжатқа сәйкес, ФҚҚ тапсырыстарды қабылдау, сақтау, өңдеу және беру үшін пайдаланылатын деректер базасына қол жеткізе алады. Кейбір журналистер мұндай қолжетімділік Ресейден тыс жерде тұратын соғысқа қарсы көзқарастағы ресейліктердің, Яндекстің такси және жеткізу қызметтері жұмыс істейтін басқа 20 елдегі пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін деп болжаған. Олар Яндекстің компания сапарлар туралы ақпаратты тек сапар жүзеге асырылған елдердің билігіне ғана ашады деген сенімді мәлімдемелеріне күмән келтірді. Мысал ретінде Иван Голуновтың ісін атады: ол кезде Яндекс берген деректер күштік құрылымдарға журналистке бақылау жасауға, оған есірткі тастауға және қылмыстық істі бұрмалауға көмектескен. Ішкі істер министрлігіне берілген ақпарат, атап айтқанда,Медузаның Ригадағы офисінің мекенжайын қамтыған.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |title=«Яндекс» отрицает, что ФСБ получит доступ к данным о поездках на такси за пределами России |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909192407/https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс қызметкерлерінің басшылықпен жарияланған хат-хабарларынан олардың пайдаланушылардың деректерін қорғауды қалай қамтамасыз етуге болатынына алаңдайтыны белгілі болды. Яндекстің бұрынғы технологиялар жөніндегі директоры Григорий Бакунов теориялық тұрғыда «Яндекс» пайдаланушылардың деректерін бөлек сақтай алатынын, бірақ бұл үшін «басшылықтың ерік-жігері» қажет болғанын атап өтті. Яндекстің Украинадағы бұрынғы басшысы Сергей Петренко пайдаланушылардың деректерін сақтамау мүмкіндігі — жақсы шешім екенін, бірақ сонымен бірге, сапарлардың толық тарихына ие болу қолданушыларға анағұрлым жекелендірілген ұсыныстар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, пайдаланушы үшін де, компания үшін де пайдалы екенін баса айтты.<ref name=currenttime-2>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |title="ФСБ захочет отслеживать тех, кто против войны в Берлине". Экс-глава "Яндекс.Украина" – о сотрудничестве компании со спецслужбами РФ |author=Алексей Александров |date=2023-08-16 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181925/https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref name=meduza-10>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |title=Совсем скоро ФСБ получит круглосуточный доступ к данным сервиса «Яндекса» по заказу такси. Как выяснила «Медуза», в том числе к поездкам за пределами России. Под угрозой жители множества стран — от Армении и Грузии до Израиля и Финляндии |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808121901/https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекстің такси және жеткізу сервистері бірқатар Еуропа елдерінде жұмыс істейді, қолданушылардың деректерін ресейлік дата-орталықтарда сақтау жеке деректер саласындағы еуропалық заңнаманы бұзады. [[Латвия]], [[Эстония]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] және [[Қазақстан]] Яндекс қызметтері үшін шектеулер енгізді.<ref>{{cite web |url=https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |title=НАПК предлагает наложить санкции против сервисов Yandex |author=Люба Балашова |date=2023-10-05 |publisher=Forbes |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805124238/https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Қазақстан Яндекс жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін және yandex.kz доменіне жауап беретін серверлерді ел аумағына көшіргеннен кейін шектеулерді алып тастады.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|title=«Яндекс» перенесет серверы yandex.kz в Казахстан|author=Лилия Пашкова, Анастасия Куницына|date=2023-08-21|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810202556/https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|archive-date=2025-08-10|url-status=live}}</ref> [[Нидерланд]] пен [[Норвегия]] билігі [[Финляндия]]да Yango-ға қатысты талап-арыздар пайда болғаннан кейін еуропалық пайдаланушылардың деректері ресейлік арнайы қызметтерге тікелей қолжетімді өтуі мүмкін деген ықтималдық бойынша тергеу бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |title=Russia Uber Rival Probed Over Fears Secret Service Gets Data |author=Stephanie Bodoni |date=2023-10-11 |publisher=Bloomberg |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028020017/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |url-status=live |lang=en}}</ref> Нидерланд және Норвегия билігі пайдаланушылардың деректерін беруге шектеу енгізуді және қызмет ары қарай жұмысын жалғастыруы туралы шешім қабылдауды жоспарлады, алайда Финляндияда талап-арыздардан бас тартып, Yango-ға өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді.<ref>{{cite web|url= https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|title= Yango-taksipalvelun tiedonsiirtojen valvonta jatkuu Euroopan tietosuojaviranomaisten yhteistyössä – Yango saa jatkaa toimintaansa Suomessa toistaiseksi|author= |date= 2023-09-26|publisher= tietosuoja.fi|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250612221919/https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|archive-date= 2025-06-12|url-status= live}}</ref> === Музыка === 2023 жылдың күзінде аудиостриминг алғаш рет ашықтық туралы есепті ұсынды. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында «Яндекс Музыка» 3246 контент бірлігін, үшінші тоқсанда тағы 1087 бірлігін (қызметтің жалпы жиынтығының 0,01%-ынан азын) өшірді. Өшіруге Украинадағы әскери іс-қимылдар туралы фейктер немесе билік пен армияны беделсіздендіру, дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды үгіт-насихаттау себеп ретінде аталды. 17 мыңнан астам трек «18+» таңбаламасын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|title=«Яндекс Музыка» раскрыла число удаленного контента по требованию властей|author=Александр Ситюков, Елена Чернышова|date=2024-11-02|publisher=|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719120929/https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|archive-date=2025-07-19|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |title="Яндекс.Музыка" удалила подкаст "Кавачай" о войне с Украиной |date=2023-07-07 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-10-20 |archive-date=2023-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805190151/http://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |title="Яндекс.Музыка" удалила более четырёх тысяч песен, подкастов и обложек |date=2023-11-01 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114200917/https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |title=Песню «Это пройдет» группы «Порнофильмы» внесли в реестр запрещенных сайтов, она уже пропала из «Яндекс.Музыки» |date=2023-10-13 |publisher=Медиазона |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219130325/https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Карта === 2022 жылғы маусымда «Яндекс Карталары» карталарда мемлекеттердің шекараларын көрсетуді тоқтатты, бұл әрекеттен көптеген пайдаланушылар саяси астарды және Ресейдің Украина аумақтарын оккупациялауы жағдайында биліктің шағымдарынан қашу ұмтылысын көрді. Географ-ғалым Дмитрий Орешкин [[Би-Би-Си]]ге берген түсініктемесінде бұл қадамды картографиялық мәдениеттің деградациясы деп сипаттады (картографияда даулы аумақтарды көрсетуге арналған стандарттар бұрыннан жасалған).<ref name=bbc-6>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |title="Яндекс" перестанет показывать границы стран на своих картах. При чем тут война? |date=2022-06-09 |publisher=BBC |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410183148/https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Сол жылдың қазан айында Ресей Украинаның бірқатар облыстарын аннексиялағаннан кейін «Яндекс Карталар» аймақтардыңда шекараларын көрсетуді тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |title=«Яндекс» убрал из сервиса карт границы регионов. Ранее исчезли госграницы |author=Николай Чикишев |date=2022-10-07 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181652/https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |title=Russian tech giant Yandex removes national borders from Maps app |author=Natasha Lomas |date=2022-06-09 |publisher=TechCrunch |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208103203/https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |url-status=live |lang=en}}</ref> Ресей билігі украиналық ҰАА-дан қорғану үшін қолданатын GPS-сигналды тұншықтыру және спуфинг фонында, 2023 жылғы қыркүйекте «Яндекс» қосымшаларды [[Wi-Fi]] нүктелері бойынша кеңістікте бағдарлауға үйрету үшін «Карталар» мен «Навигатор» алгоритмдерін жаңартты.<ref>{{cite web |url=https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |title=«Яндекс» выпустил «Карты» и «Навигатор» для мест, где глушат GPS |date=2023-09-13 |publisher=Cnews |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801061350/https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |title=Бирюльки №745. Отказ GPS в Москве, зачем отключили навигацию |author=Эльдар Муртазин |date=2023-05-08 |publisher=Mobile Review |access-date=2024-12-12 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202225055/https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |url-status=live |lang=en}}</ref> === YandexGPT === Яндекстің дауыстық ассистент Алисаның негізін құрайтын [[YandexGPT]] үлкен тілдік моделі де Украинаға қатысты сұраныстарға жауаптарды шектейді. YandexGPT тек соғыс тақырыптарын, [[Қырым аннексиясы|Қырымның]], Донецк және Луганск облыстарының мәртебесін ғана емес, жалпы Украина тарихын да талқылаудан бас тартады. Нейрожелі Украина президенті [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] немесе Грузияның бұрынғы президенті [[Михаил Саакашвили]] туралы сұрақтарға жауап беруден, [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]ге баға беруден, экс-президент [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]тің өмірінің егжей-тегжейлерін талқылаудан немесе болашақта Ресейді кім басқаратыны туралы болжам жасаудан бас тартады.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2024/05/21/dmitriya-medvedeva-vzbesilo-chto-yandexgpt-ne-hochet-rasskazyvat-pro-banderu |title=Дмитрия Медведева взбесило, что YandexGPT не хочет рассказывать про Бандеру. Знал бы он, о чем еще умалчивают нейросети «Яндекса» и «Сбера» (иногда они даже забывают, что сам Медведев был президентом) |date=2024-05-21 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521191321/https://meduza.io/feature/2024/05/21/dmitriya-medvedeva-vzbesilo-chto-yandexgpt-ne-hochet-rasskazyvat-pro-banderu |url-status=live |lang=ru}}</ref> YandexGPT жауаптарының таңдамалылығына Ресей билігінің өкілдеріде назар аударған. Мәселен, экс-президент Д. А. Медведев [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Ресей Қауіпсіздік]] [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Кеңесінің]] басшысы ретінде нейрожеліні АҚШ-тағы ресейлік активтердің тәркіленуі, Украинадағы Степан Бандераға қойылған ескерткіштер, [[Киев]] пен Белгород арасындағы қашықтық туралы сұрақтарға жауап бергісі келмегені үшін сынға алған еді.<ref name=meduza-4>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2024/05/19/vklyuchila-durku-medvedev-raskritikoval-neyroset-yandeksa-za-otvety-na-voprosy-pro-banderu-i-rasstoyanie-do-kieva |title=«Включила дурку». Медведев раскритиковал нейросеть «Яндекса» за ответы на вопросы про Бандеру и расстояние до Киева |date=2024-05-19 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001230443/https://meduza.io/news/2024/05/19/vklyuchila-durku-medvedev-raskritikoval-neyroset-yandeksa-za-otvety-na-voprosy-pro-banderu-i-rasstoyanie-do-kieva |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Басқалар === «Яндекс» бастаушы инвесторларға арналған сервисті бірлесіп әзірлеген серіктесi ВТБ-ға қарсы санкцияларға байланысты «Яндекс.Инвестиции» жобасын жапты.<ref>{{cite web|url= https://www.forbes.ru/investicii/461497-andeks-zakroet-proekt-servis-andeks-investici-iz-za-sankcij-protiv-vtb|title= «Яндекс» закроет сервис «Яндекс.Инвестиции» из-за санкций против ВТБ|author= Матвей Бирюков|date= 2022-04-05|publisher= [[Forbes]]|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250702073226/https://www.forbes.ru/investicii/461497-andeks-zakroet-proekt-servis-andeks-investici-iz-za-sankcij-protiv-vtb|archive-date= 2025-07-02|url-status= live}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.interfax.ru/business/827659|title= Поисковик DuckDuckGo понизил в выдаче российские государственные СМИ|author= |date= 2022-03-11|publisher= [[Интерфакс]]|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250808090320/https://www.interfax.ru/business/827659|archive-date= 2025-08-08|url-status= live}}</ref><ref name=nyt-2 /><ref name=bbc-2>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-61182638 |title="Исключительные проблемы" и заморозка инвестиций. Как война в Украине скажется на бизнесе "Яндекса"? |author=Ксения Чурманова |date=2022-04-21 |publisher=BBC |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61182638 |archive-date=2024-08-20 |url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 1 наурызда іздеу жүйесіне индекстелген сайттар базасына қолжетімділік беріп келген DuckDuckGo қызметі Яндекспен серіктестікті тоқтататынын мәлімдеді. Тамақты онлайн-жеткізумен айналысатын Grubhub компаниясы да университет кампустарында тапсырыстарды өзі басқарылатын роботтармен тасу бойынша Яндекспен ынтымақтастықты тоқтататынын мәлімдеді.<ref>{{cite web|url= https://wek.ru/grubhub-prekratila-sotrudnichestvo-s-yandeksom-po-dostavke-tovarov-s-pomoshhyu-avtonomnyx-robotov|title= Grubhub прекратила сотрудничество с Яндексом по доставке товаров с помощью автономных роботов|author= |date= 2022-03-07|publisher= wek.ru|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250905205147/https://wek.ru/grubhub-prekratila-sotrudnichestvo-s-yandeksom-po-dostavke-tovarov-s-pomoshhyu-avtonomnyx-robotov|archive-date= 2025-09-05|url-status= live}}</ref><ref name=theverge-1 /><ref>{{cite web |url=https://edscoop.com/grubhub-russian-food-delivery-robots-college-campuses/ |title=Grubhub halts Russian-made food delivery robots on college campuses after Ukraine invasion |author=Emily Bamforth |date=2022-03-03 |publisher=Edscoop |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627014626/https://edscoop.com/grubhub-russian-food-delivery-robots-college-campuses/ |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылғы ақпанның соңында [[Uber]] халықаралық такси сервисі өзінің өкілдерін Яндекстің директорлар кеңесінен шығарды, 2023 жылғы сәуірде Яндекс компанияның райдтех және фудтех бағыттарын консолидациялауды аяқтау үшін осы бірлескен бизнестегі Uber-дің 2021 жылдан бері қалған үлесін толығымен сатып алды.<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5951573|title=«Яндекс» выкупил долю Uber в группе компаний «Яндекс Такси»|author=|date=2023-04-21|publisher=[[Коммерсантъ]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913111145/https://www.kommersant.ru/doc/5951573|archive-date=2025-09-13|url-status=live}}</ref> Ұшқышсыз транспортты әзірлейтін Yandex SDG американдық бөлімшесі өз жұмысын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/75575/ |title=Yandex's self-driving vehicle development division suspends operations in USA amid situation in Ukraine |date=2022-03-05 |publisher=Interfax |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181848/https://interfax.com/newsroom/top-stories/75575/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Компания американдық қызметкерлерді қысқартып, жұмыстың тоқтатылуын Мичиган штатының билік органдары тарапынан көлік құралдарына арналған лицензиялардың тоқтатылуымен түсіндірді. Сол кездегі штаттың Мемлекеттік хатшысы компанияның Мичиганда тіркелген 14 мемлекеттік нөмірлік белгісі әлі де күшінде екенін және оларды жою туралы өтініштер түспегенін мәлімдеді.<ref name=theverge-1>{{cite web |url=https://www.theverge.com/2022/3/29/23000184/yandex-layoff-michigan-autonomous-vehicle-robot-delivery |title=Russia’s Yandex lays off two dozen US-based workers from its robot and self-driving teams |author=Andrew J. Hawkins |date=date=2022-03-29 |publisher=The Verge |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229162848/https://www.theverge.com/2022/3/29/23000184/yandex-layoff-michigan-autonomous-vehicle-robot-delivery |url-status=live |lang=en}}</ref> 2024 жылғы маусымда Яндекс ұшқышсыз автокөліктермен және робот-жеткізушілермен байланысты жобалар үшін бөлек бренд құратынын хабарлап, Автономды транспорт тауар белгісіне өтінім берді.<ref>{{cite web |url= https://tass.ru/ekonomika/21094173|title="Яндекс" создаст отдельный бренд для беспилотных авто и роботов-доставщиков|author= |date=2024-06-14|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2025-07-16}}</ref> == Пайдаланушы деректерін ашу == Яндекстің құқық қорғау органдарының сұраныстары бойынша пайдаланушылардың деректерін ашу туралы жария статистикасынан 2024 жылы компания 57 434 сұранысты қанағаттандырғаны белгілі болды, алайда қанағаттандырылған сұраныстардың үлесі 74%-ға дейін төмендеді. Ресей билігі көбінесе Райдтех санатындағы қызметтердің (такси, жеткізу, самокаттарды жалға алу және каршеринг) пайдаланушылары туралы ақпаратқа жиі қызығушылық танытқан, екінші орында — Яндекстің электронды поштасы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] 3w2hfdnm366154ryskiq3d463qar9no 3693461 3693460 2026-11-08T15:05:31Z TheNomadEditor 120280 /* Пайдаланушы деректерін ашу */ 3693461 wikitext text/x-wiki '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> === Такси және жеткізу === Яндекс такси және жеткізу (Yandex Go) қызметтері клиенттерінің деректерін географияға бөлместен — ресейлік дата-орталықтарда сақтайды. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап такси қызметтері ФҚҚ-ға тапсырыстар туралы барлық деректерді беруге міндетті. Бұл норма 2022 жылғы желтоқсанда президент қол қойған «Жеңіл таксимен жолаушылар мен багажды тасымалдауды ұйымдастыру туралы» заңмен белгіленген.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|title=ФСБ получила право на круглосуточный доступ к заказам служб такси|author=София Земляных|date=2022-09-01|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828173519/https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|archive-date=2025-08-28|url-status=live}}</ref> Құжатқа сәйкес, ФҚҚ тапсырыстарды қабылдау, сақтау, өңдеу және беру үшін пайдаланылатын деректер базасына қол жеткізе алады. Кейбір журналистер мұндай қолжетімділік Ресейден тыс жерде тұратын соғысқа қарсы көзқарастағы ресейліктердің, Яндекстің такси және жеткізу қызметтері жұмыс істейтін басқа 20 елдегі пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін деп болжаған. Олар Яндекстің компания сапарлар туралы ақпаратты тек сапар жүзеге асырылған елдердің билігіне ғана ашады деген сенімді мәлімдемелеріне күмән келтірді. Мысал ретінде Иван Голуновтың ісін атады: ол кезде Яндекс берген деректер күштік құрылымдарға журналистке бақылау жасауға, оған есірткі тастауға және қылмыстық істі бұрмалауға көмектескен. Ішкі істер министрлігіне берілген ақпарат, атап айтқанда,Медузаның Ригадағы офисінің мекенжайын қамтыған.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |title=«Яндекс» отрицает, что ФСБ получит доступ к данным о поездках на такси за пределами России |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909192407/https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс қызметкерлерінің басшылықпен жарияланған хат-хабарларынан олардың пайдаланушылардың деректерін қорғауды қалай қамтамасыз етуге болатынына алаңдайтыны белгілі болды. Яндекстің бұрынғы технологиялар жөніндегі директоры Григорий Бакунов теориялық тұрғыда «Яндекс» пайдаланушылардың деректерін бөлек сақтай алатынын, бірақ бұл үшін «басшылықтың ерік-жігері» қажет болғанын атап өтті. Яндекстің Украинадағы бұрынғы басшысы Сергей Петренко пайдаланушылардың деректерін сақтамау мүмкіндігі — жақсы шешім екенін, бірақ сонымен бірге, сапарлардың толық тарихына ие болу қолданушыларға анағұрлым жекелендірілген ұсыныстар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, пайдаланушы үшін де, компания үшін де пайдалы екенін баса айтты.<ref name=currenttime-2>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |title="ФСБ захочет отслеживать тех, кто против войны в Берлине". Экс-глава "Яндекс.Украина" – о сотрудничестве компании со спецслужбами РФ |author=Алексей Александров |date=2023-08-16 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181925/https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref name=meduza-10>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |title=Совсем скоро ФСБ получит круглосуточный доступ к данным сервиса «Яндекса» по заказу такси. Как выяснила «Медуза», в том числе к поездкам за пределами России. Под угрозой жители множества стран — от Армении и Грузии до Израиля и Финляндии |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808121901/https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекстің такси және жеткізу сервистері бірқатар Еуропа елдерінде жұмыс істейді, қолданушылардың деректерін ресейлік дата-орталықтарда сақтау жеке деректер саласындағы еуропалық заңнаманы бұзады. [[Латвия]], [[Эстония]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] және [[Қазақстан]] Яндекс қызметтері үшін шектеулер енгізді.<ref>{{cite web |url=https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |title=НАПК предлагает наложить санкции против сервисов Yandex |author=Люба Балашова |date=2023-10-05 |publisher=Forbes |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805124238/https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Қазақстан Яндекс жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін және yandex.kz доменіне жауап беретін серверлерді ел аумағына көшіргеннен кейін шектеулерді алып тастады.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|title=«Яндекс» перенесет серверы yandex.kz в Казахстан|author=Лилия Пашкова, Анастасия Куницына|date=2023-08-21|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810202556/https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|archive-date=2025-08-10|url-status=live}}</ref> [[Нидерланд]] пен [[Норвегия]] билігі [[Финляндия]]да Yango-ға қатысты талап-арыздар пайда болғаннан кейін еуропалық пайдаланушылардың деректері ресейлік арнайы қызметтерге тікелей қолжетімді өтуі мүмкін деген ықтималдық бойынша тергеу бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |title=Russia Uber Rival Probed Over Fears Secret Service Gets Data |author=Stephanie Bodoni |date=2023-10-11 |publisher=Bloomberg |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028020017/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |url-status=live |lang=en}}</ref> Нидерланд және Норвегия билігі пайдаланушылардың деректерін беруге шектеу енгізуді және қызмет ары қарай жұмысын жалғастыруы туралы шешім қабылдауды жоспарлады, алайда Финляндияда талап-арыздардан бас тартып, Yango-ға өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді.<ref>{{cite web|url= https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|title= Yango-taksipalvelun tiedonsiirtojen valvonta jatkuu Euroopan tietosuojaviranomaisten yhteistyössä – Yango saa jatkaa toimintaansa Suomessa toistaiseksi|author= |date= 2023-09-26|publisher= tietosuoja.fi|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250612221919/https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|archive-date= 2025-06-12|url-status= live}}</ref> === Музыка === 2023 жылдың күзінде аудиостриминг алғаш рет ашықтық туралы есепті ұсынды. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында «Яндекс Музыка» 3246 контент бірлігін, үшінші тоқсанда тағы 1087 бірлігін (қызметтің жалпы жиынтығының 0,01%-ынан азын) өшірді. Өшіруге Украинадағы әскери іс-қимылдар туралы фейктер немесе билік пен армияны беделсіздендіру, дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды үгіт-насихаттау себеп ретінде аталды. 17 мыңнан астам трек «18+» таңбаламасын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|title=«Яндекс Музыка» раскрыла число удаленного контента по требованию властей|author=Александр Ситюков, Елена Чернышова|date=2024-11-02|publisher=|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719120929/https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|archive-date=2025-07-19|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |title="Яндекс.Музыка" удалила подкаст "Кавачай" о войне с Украиной |date=2023-07-07 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-10-20 |archive-date=2023-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805190151/http://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |title="Яндекс.Музыка" удалила более четырёх тысяч песен, подкастов и обложек |date=2023-11-01 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114200917/https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |title=Песню «Это пройдет» группы «Порнофильмы» внесли в реестр запрещенных сайтов, она уже пропала из «Яндекс.Музыки» |date=2023-10-13 |publisher=Медиазона |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219130325/https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Карта === 2022 жылғы маусымда «Яндекс Карталары» карталарда мемлекеттердің шекараларын көрсетуді тоқтатты, бұл әрекеттен көптеген пайдаланушылар саяси астарды және Ресейдің Украина аумақтарын оккупациялауы жағдайында биліктің шағымдарынан қашу ұмтылысын көрді. Географ-ғалым Дмитрий Орешкин [[Би-Би-Си]]ге берген түсініктемесінде бұл қадамды картографиялық мәдениеттің деградациясы деп сипаттады (картографияда даулы аумақтарды көрсетуге арналған стандарттар бұрыннан жасалған).<ref name=bbc-6>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |title="Яндекс" перестанет показывать границы стран на своих картах. При чем тут война? |date=2022-06-09 |publisher=BBC |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410183148/https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Сол жылдың қазан айында Ресей Украинаның бірқатар облыстарын аннексиялағаннан кейін «Яндекс Карталар» аймақтардыңда шекараларын көрсетуді тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |title=«Яндекс» убрал из сервиса карт границы регионов. Ранее исчезли госграницы |author=Николай Чикишев |date=2022-10-07 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181652/https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |title=Russian tech giant Yandex removes national borders from Maps app |author=Natasha Lomas |date=2022-06-09 |publisher=TechCrunch |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208103203/https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |url-status=live |lang=en}}</ref> Ресей билігі украиналық ҰАА-дан қорғану үшін қолданатын GPS-сигналды тұншықтыру және спуфинг фонында, 2023 жылғы қыркүйекте «Яндекс» қосымшаларды [[Wi-Fi]] нүктелері бойынша кеңістікте бағдарлауға үйрету үшін «Карталар» мен «Навигатор» алгоритмдерін жаңартты.<ref>{{cite web |url=https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |title=«Яндекс» выпустил «Карты» и «Навигатор» для мест, где глушат GPS |date=2023-09-13 |publisher=Cnews |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801061350/https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |title=Бирюльки №745. Отказ GPS в Москве, зачем отключили навигацию |author=Эльдар Муртазин |date=2023-05-08 |publisher=Mobile Review |access-date=2024-12-12 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202225055/https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |url-status=live |lang=en}}</ref> === YandexGPT === Яндекстің дауыстық ассистент Алисаның негізін құрайтын [[YandexGPT]] үлкен тілдік моделі де Украинаға қатысты сұраныстарға жауаптарды шектейді. YandexGPT тек соғыс тақырыптарын, [[Қырым аннексиясы|Қырымның]], Донецк және Луганск облыстарының мәртебесін ғана емес, жалпы Украина тарихын да талқылаудан бас тартады. Нейрожелі Украина президенті [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] немесе Грузияның бұрынғы президенті [[Михаил Саакашвили]] туралы сұрақтарға жауап беруден, [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]ге баға беруден, экс-президент [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]тің өмірінің егжей-тегжейлерін талқылаудан немесе болашақта Ресейді кім басқаратыны туралы болжам жасаудан бас тартады.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2024/05/21/dmitriya-medvedeva-vzbesilo-chto-yandexgpt-ne-hochet-rasskazyvat-pro-banderu |title=Дмитрия Медведева взбесило, что YandexGPT не хочет рассказывать про Бандеру. Знал бы он, о чем еще умалчивают нейросети «Яндекса» и «Сбера» (иногда они даже забывают, что сам Медведев был президентом) |date=2024-05-21 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521191321/https://meduza.io/feature/2024/05/21/dmitriya-medvedeva-vzbesilo-chto-yandexgpt-ne-hochet-rasskazyvat-pro-banderu |url-status=live |lang=ru}}</ref> YandexGPT жауаптарының таңдамалылығына Ресей билігінің өкілдеріде назар аударған. Мәселен, экс-президент Д. А. Медведев [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Ресей Қауіпсіздік]] [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Кеңесінің]] басшысы ретінде нейрожеліні АҚШ-тағы ресейлік активтердің тәркіленуі, Украинадағы Степан Бандераға қойылған ескерткіштер, [[Киев]] пен Белгород арасындағы қашықтық туралы сұрақтарға жауап бергісі келмегені үшін сынға алған еді.<ref name=meduza-4>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2024/05/19/vklyuchila-durku-medvedev-raskritikoval-neyroset-yandeksa-za-otvety-na-voprosy-pro-banderu-i-rasstoyanie-do-kieva |title=«Включила дурку». Медведев раскритиковал нейросеть «Яндекса» за ответы на вопросы про Бандеру и расстояние до Киева |date=2024-05-19 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001230443/https://meduza.io/news/2024/05/19/vklyuchila-durku-medvedev-raskritikoval-neyroset-yandeksa-za-otvety-na-voprosy-pro-banderu-i-rasstoyanie-do-kieva |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Басқалар === «Яндекс» бастаушы инвесторларға арналған сервисті бірлесіп әзірлеген серіктесi ВТБ-ға қарсы санкцияларға байланысты «Яндекс.Инвестиции» жобасын жапты.<ref>{{cite web|url= https://www.forbes.ru/investicii/461497-andeks-zakroet-proekt-servis-andeks-investici-iz-za-sankcij-protiv-vtb|title= «Яндекс» закроет сервис «Яндекс.Инвестиции» из-за санкций против ВТБ|author= Матвей Бирюков|date= 2022-04-05|publisher= [[Forbes]]|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250702073226/https://www.forbes.ru/investicii/461497-andeks-zakroet-proekt-servis-andeks-investici-iz-za-sankcij-protiv-vtb|archive-date= 2025-07-02|url-status= live}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.interfax.ru/business/827659|title= Поисковик DuckDuckGo понизил в выдаче российские государственные СМИ|author= |date= 2022-03-11|publisher= [[Интерфакс]]|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250808090320/https://www.interfax.ru/business/827659|archive-date= 2025-08-08|url-status= live}}</ref><ref name=nyt-2 /><ref name=bbc-2>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-61182638 |title="Исключительные проблемы" и заморозка инвестиций. Как война в Украине скажется на бизнесе "Яндекса"? |author=Ксения Чурманова |date=2022-04-21 |publisher=BBC |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61182638 |archive-date=2024-08-20 |url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 1 наурызда іздеу жүйесіне индекстелген сайттар базасына қолжетімділік беріп келген DuckDuckGo қызметі Яндекспен серіктестікті тоқтататынын мәлімдеді. Тамақты онлайн-жеткізумен айналысатын Grubhub компаниясы да университет кампустарында тапсырыстарды өзі басқарылатын роботтармен тасу бойынша Яндекспен ынтымақтастықты тоқтататынын мәлімдеді.<ref>{{cite web|url= https://wek.ru/grubhub-prekratila-sotrudnichestvo-s-yandeksom-po-dostavke-tovarov-s-pomoshhyu-avtonomnyx-robotov|title= Grubhub прекратила сотрудничество с Яндексом по доставке товаров с помощью автономных роботов|author= |date= 2022-03-07|publisher= wek.ru|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250905205147/https://wek.ru/grubhub-prekratila-sotrudnichestvo-s-yandeksom-po-dostavke-tovarov-s-pomoshhyu-avtonomnyx-robotov|archive-date= 2025-09-05|url-status= live}}</ref><ref name=theverge-1 /><ref>{{cite web |url=https://edscoop.com/grubhub-russian-food-delivery-robots-college-campuses/ |title=Grubhub halts Russian-made food delivery robots on college campuses after Ukraine invasion |author=Emily Bamforth |date=2022-03-03 |publisher=Edscoop |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627014626/https://edscoop.com/grubhub-russian-food-delivery-robots-college-campuses/ |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылғы ақпанның соңында [[Uber]] халықаралық такси сервисі өзінің өкілдерін Яндекстің директорлар кеңесінен шығарды, 2023 жылғы сәуірде Яндекс компанияның райдтех және фудтех бағыттарын консолидациялауды аяқтау үшін осы бірлескен бизнестегі Uber-дің 2021 жылдан бері қалған үлесін толығымен сатып алды.<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5951573|title=«Яндекс» выкупил долю Uber в группе компаний «Яндекс Такси»|author=|date=2023-04-21|publisher=[[Коммерсантъ]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913111145/https://www.kommersant.ru/doc/5951573|archive-date=2025-09-13|url-status=live}}</ref> Ұшқышсыз транспортты әзірлейтін Yandex SDG американдық бөлімшесі өз жұмысын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/75575/ |title=Yandex's self-driving vehicle development division suspends operations in USA amid situation in Ukraine |date=2022-03-05 |publisher=Interfax |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181848/https://interfax.com/newsroom/top-stories/75575/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Компания американдық қызметкерлерді қысқартып, жұмыстың тоқтатылуын Мичиган штатының билік органдары тарапынан көлік құралдарына арналған лицензиялардың тоқтатылуымен түсіндірді. Сол кездегі штаттың Мемлекеттік хатшысы компанияның Мичиганда тіркелген 14 мемлекеттік нөмірлік белгісі әлі де күшінде екенін және оларды жою туралы өтініштер түспегенін мәлімдеді.<ref name=theverge-1>{{cite web |url=https://www.theverge.com/2022/3/29/23000184/yandex-layoff-michigan-autonomous-vehicle-robot-delivery |title=Russia’s Yandex lays off two dozen US-based workers from its robot and self-driving teams |author=Andrew J. Hawkins |date=date=2022-03-29 |publisher=The Verge |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229162848/https://www.theverge.com/2022/3/29/23000184/yandex-layoff-michigan-autonomous-vehicle-robot-delivery |url-status=live |lang=en}}</ref> 2024 жылғы маусымда Яндекс ұшқышсыз автокөліктермен және робот-жеткізушілермен байланысты жобалар үшін бөлек бренд құратынын хабарлап, Автономды транспорт тауар белгісіне өтінім берді.<ref>{{cite web |url= https://tass.ru/ekonomika/21094173|title="Яндекс" создаст отдельный бренд для беспилотных авто и роботов-доставщиков|author= |date=2024-06-14|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2025-07-16}}</ref> == Пайдаланушы деректерін ашу == Яндекстің құқық қорғау органдарының сұраныстары бойынша пайдаланушылардың деректерін ашу туралы жария статистикасынан 2024 жылы компания 57 434 сұранысты қанағаттандырғаны белгілі болды, алайда қанағаттандырылған сұраныстардың үлесі 74%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=https://glavk1.org/articles/279437-kompanija_jandekc_poluchila_bespretsedentnoe_kolichestvo_zaprosov_ot_vlastej_na_predostavlenie_dannyh_poljzovatelej|title=Компания «Яндекс» получила беспрецедентное количество запросов от властей на предоставление данных пользователей|author=Тарас Пивовар|date=2025-05-07|publisher=glavk1.org|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515195049/https://glavk1.org/articles/279437-kompanija_jandekc_poluchila_bespretsedentnoe_kolichestvo_zaprosov_ot_vlastej_na_predostavlenie_dannyh_poljzovatelej|archive-date=2025-05-15|url-status=live}}</ref> Ресей билігі көбінесе Райдтех санатындағы қызметтердің (такси, жеткізу, самокаттарды жалға алу және каршеринг) пайдаланушылары туралы ақпаратқа жиі қызығушылық танытқан, екінші орында — Яндекстің электронды поштасы.<ref name=meduza-10 /><ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/272671 |title=В 2023 году «Яндекс» по запросу от властей раскрыл рекордное количество данных пользователей — «Верстка» |date=2024-06-25 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102024613/https://theins.ru/news/272671 |url-status=live |lang=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] nxt0ay3kne6ksv5lue5k0otm5hxnq2h 3693474 3693461 2026-11-08T15:19:45Z Wikuiser 172895 /* */ 3693474 wikitext text/x-wiki {{ЖИ арқылы жасалған|себебі=[[mw:Edit check/LLM Paste Check|editcheck-llm-paste]] [[Арнайы:Tags|тегі]] іске қосылды.}} '''Яндекс және Ресейдің Украинаға басып кіруі''' ({{Lang-ru|Яндекс и вторжение России на Украину}}) — 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі Ресейдің ең ірі технологиялық компаниясы — [[Яндекс]]ке айтарлықтай әсер етті. [[NASDAQ]] биржасында Яндекстің бағалы қағаздары бойынша сауда-саттық тоқтатылды, компанияның бағалануы бірнеше есе азайды, компанияның бас құрылымы техникалық [[дефолт]] алдында қалды. Яндекстің негізін қалаушы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]] бен Тигран Худавердян халықаралық санкцияларға ілікті.<ref>{{cite web|url=https://kz.kursiv.media/kk/2024-07-15/tkbv-yandeks-biznesi/|title=Yandex Ресейдегі активтерін сатуға келісті – БАҚ |author=Нұртай Текебаев|date=2026-07-15|website=kursiv.media|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref> 2024 жылдың ақпанында Яндексті қайта құрылымдау өтті, оның нәтижесінде «Yandex N.V.» компаниясы атауын ауыстырып, Яндекс брендтерін пайдалануды тоқтатты. Яндекстің активтері нидерландық Yandex N.V. мен Ресей юрисдикциясындағы компанияның жаңа құрылымы арасында бөлінді.<ref>{{cite web|url= https://www.kommersant.ru/doc/6493340|title= Yandex N.V. согласовал продажу активов в России|author= Юрий Литвиненко|date= 2024-02-05|publisher= [[Коммерсантъ]]|access-date= 2025|archive-url= https://web.archive.org/web/20240207190934/https://www.kommersant.ru/doc/6493340|archive-date= 2024-02-07|url-status= live}}</ref> 2026 жылы Ресейдің Украинаның телекоммуникациялық инфрақұрылымына жасаған соққыларынан кейін,<ref>{{Cite web|url=https://arstechnica.com/gadgets/2026/10/russian-drones-strike-ukraines-data-centers-by-exploiting-air-defense-gaps/|title=Russian drones strike Ukraine’s data centers by exploiting air defense gaps|lang=en|first=Jeremy|last=Hsu|website=Ars Technica|date=2026-10-05|access-date=2026-10-16}}</ref> украиналық [[Ұшқышсыз ұшу аппараты|ұшқышсыз ұшу аппараттары]] Яндекс мәліметтер [[дата-орталық]]тарына шабуыл жасады, нәтижесінде компанияның көптеген сервистерінің жұмысы қатты бұзылды.<ref>{{cite web|url=https://qaz.ulysmedia.kz/news/42806-iandekske-zhasalgan-dron-shabuyly-kazakstandagy-zhappai-akauga-sebep-boldy-ma/|title=«Яндекске» жасалған дрон шабуылы Қазақстандағы жаппай ақауға себеп болды ма?|author=Сырым Қаржас|date=2026-10-11|website=ulysmedia.kz|publisher=|accessdate=2026-10-25|lang=kk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://meduza.io/feature/2026/10/12/kak-yandeks-spravlyaetsya-s-posledstviyami-udarov-ukrainy-po-svoim-data-tsentram|title=Как «Яндекс» справляется с последствиями ударов Украины по своим дата-центрам? Сервисы все еще не работают как в России, так и за рубежом. Замена поврежденного оборудования займет до полугода. Защиту дата-центров обсуждают с Минобороны|lang=ru|website=Meduza|access-date=2026-10-16}}</ref> == Бағыттары == === Жаңалықтар === «Яндекс» туралы 2022 жылдың ақпанынан кейінгі өзінің зерттеуінде «Meduza» басылымының журналисі Светлана Рейтер «Яндекс Жаңалқытар» «токсикті актив» деп атады. 2016 жылдан бастап «Жаңалықтар» тобы тек президент әкімшілігі мақұлдаған басылымдардың «ақ тізімі» негізінде ғана қалыптасты. Журналистің айтуынша, бұл туралы тек жаңалықтар сервисінің қызметкерлері ғана білген. Материалға енгізілген мәліметтер бойынша, Яндекстің басты бетінде оның аудиториясы қаңтарда 9 млн адамды құраса, наурызда 14 млн-ға дейін өскен. Светлана Рейтердің Яндекстегі сұхбаттастарының бірі «Жаңалықтар»: «Жеке ештеңе жоқ, жай ғана бизнес, біз мұндай емеспіз, өмір осындай» деген сөздермен сипаттады. Яндекстің қосалқы құрылтайшысы [[Аркадий Юрьевич Волож|Аркадий Волож]]да ұқсас сөз тіркестеріне жүгінген: «ел осындай, медиаландшафт осындай».<ref name=meduza-2>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |title=Мы замучились бороться. Как российское вторжение в Украину раскололо «Яндекс». Расследование Светланы Рейтер |date=2022-05-05 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2022-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221122233511/https://meduza.io/feature/2022/05/05/my-zamuchilis-borotsya |url-status=live |lang=ru}}</ref> Одан әрі, Ресейден біржола іргесін аулақ салып, Яндекстегі өзінің үлесін сатқаннан кейін Волож өзінің жаңалықтар агрегаторының цензураланған сипатын келісім деп атайтын болады.<ref name=meduza-6>{{cite web |url=https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |title=«Замедление» YouTube в цифрах, ядерная энергетика для бигтехов и стоит ли доверять российским сертификатам безопасности |author=Валерия Позычанюк |date=2024-10-20 |publisher=The Bell |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241223023741/https://thebell.io/zamedlenie-youtube-v-tsifrakh-yadernaya-energetika-dlya-bigtekhov-i-stoit-li-doveryat-rossiyskim-sertifikatam-bezopasnosti |url-status=live |lang=ru}}</ref> Басып кірудің алтыншы күні Яндекстің алғашқы жаңалықтар агрегаторын жасаушы әрі 2005—2012 жылдардағы Жаңалықтардың бұрынғы басшысы Лев Гершензон Facebook парақшасындағы постында Яндекс Жаңалықтардың іс жүзінде ондаған миллион ресейлік үшін соғыс туралы шынайы ақпаратты жасырудың басты элементіне айналғанына назар аударды.<ref>{{cite web |url=https://re-russia.net/discussion/0187/ |title=Алгоритмы — репутация — карма: почему фейки захватывают мир и побеждают качественную информацию |author=Лев Гершензон |date=2024-09-16 |publisher=Re:Russia |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003124528/https://re-russia.net/discussion/0187/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Өз жазбасында Яндекстің іздеу, жарнама және бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскинді, компанияның бас директоры Елена Бунинаны және компанияның басқарушы директоры Тигран Худавердянды белгілеп, олардың әріптестері мен пайдаланушылар алдындағы жауапкершілігін естеріне салды. Гершензонның мәлімдемесінен кейін көп ұзамай Яндекстің апта сайынғы жалпы жиналысында қызметкерлер басты беттен Жаңалықтарды алып тастауға бола ма деп сұрай бастады. Кездесуде басшылық тарапынан бас директор Елена Бунина, басқарушы директор Тигран Худавердян және іздеу, жарнама мен бұлтты технологиялар бизнес-тобының басшысы Андрей Стыскин болды. Олар Яндекс қызметтерін рөлін білдіру үшін пайдалануға моральдық құқықтары жоқ екенін және «10 минуттық абырой» үшін қызметкерлердің тағдырын тәуекелге тігуге дайын еместігін айтып жауап берді. Яндекс Медузаға бұл кездесуге қатысты пікір білдіруден бас тартты. Бунина сұхбат алу туралы өтініштен кейін «Медуза» корреспондентін бұғаттады, Тигран Худавердянмен жеке байланысу мүмкін болмады, ал Андрей Стыскин «Медуза» корреспондентін баспасөз қызметіне бағыттады.<ref name=meduza-2 /> Кейіннен Яндекс Жаңалықтар қызметі цензура мен пропаганда құралы ретінде Худавердян мен Воложға қарсы санкциялар енгізуге негіз болды.<ref name=nyt-2>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |title=How War in Ukraine Roiled Russia’s ‘Coolest Company’ |author=Neil MacFarquhar |date=2022-07-06 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241215203946/https://www.nytimes.com/2022/07/06/world/europe/yandex-russia-ukraine.html |url-status=live |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |title=Russian Tech Giant Reaches $5 Billion Deal to Quit Russia |author=Anatoly Kurmanaev |date=2024-02-05 |publisher=The New York Times |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207132734/https://www.nytimes.com/2024/02/05/world/europe/yandex-russia-sale.html |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылдың қыркүйегінде «Яндекс» «Жаңалықтар» мен [[Дзен (мазмұн платформасы)|Яндекс Дзенді]] Ресей Федерациясы Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенконың ұлы Владимир Кириенко басқаратын [[ВКонтакте]] холдингіне сату бойынша мәмілені жапты.<ref>{{cite web |url=https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |title=«Яндекс» закрыл сделку по продаже VK сервисов «Дзен» и «Новости» |date=2022-09-12 |publisher=РБК |access-date=2024-12-12 |archive-date=2022-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220912232031/https://www.rbc.ru/business/12/09/2022/631f00b99a794786177778bc |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Іздеу === Digital Forensic Research Lab Атлантикалық кеңесінің интернеттегі дезинформацияны зерттеушілері «Яндекс» ресейлік пайдаланушылар үшін іздеу нәтижелерін цензуралайтынын, бірақ басқа елдердің келушілері үшін де Роскомнадзор тыйым салған<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/russian/news-61258387|title="Яндекс.Новости" и "Яндекс.Дзен" покупает VK. При чем здесь Украина и Путин?|lang=ru|date=2022-04-28|publisher=[[BBC]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61258387|archive-date=2024-08-20|access-date=2024-12-07|url-status=live}}</ref> (және «Яндекс» нәтижелерінде жоқ) тәуелсіз БАҚ, мысалы, [[Google]]<ref name="dfrlab-1" /> іздеуіне қарағанда төменірек орналасатынын анықтады. Украинаға, соғысқа және соғысқа қарсы қозғалысқа қатысты сұраныстар бойынша «Яндекс» ресейлік цензураланатын медианы анық басымдықта ұстаған.<ref name="dfrlab-1">{{cite web|url=https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5|title=Yandex suppresses Ukraine war information for Russian internet users|lang=en|author=Jacqueline Malaret, Ingrid Dickinson|website=[[Medium]]|date=2022-03-31|publisher=Digital Forensic Research Lab|access-date=|url-status=live|quote=Yandex excludes from its results any sites that Russia has deemed “restricted” by Roskomnadzor. From a US IP address, these sites do appear in Yandex search results, but they are indexed lower than they are on Google, for example|archive-date=2024-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240522094406/https://medium.com/dfrlab/yandex-suppresses-ukraine-war-information-for-russian-internet-users-caadfed968b5}}</ref> Мысалы, «Ресей неге соғыс бастады» сұранысы бойынша алғашқы 10 сілтеменің 10-ы да Украинаға әскери басып кіруді айыптамайтын немесе қолдайтын материалдарға апарады; «денацификация» немесе ресейлік әскерилердің [[Буча қырғыны|Бучада бейбіт тұрғындарды жаппай өлтіруі]] туралы сұраныстар бойынша іздеу нәтижелеріне «Уикипедия» мақалалары түседі, бірақ қалған материалдардың барлығы дерлік — үгіт-насихат пен [[Фейк ньюс|жалған жаңалықтар]]. Ресей армиясының шығындары туралы сұраққа «Яндекс» Украина армиясының шығындарына арналған көптеген жарияланымдарды ұсынады. Херсон облысындағы сәтті украиналық қарсы шабуыл кезінде аймақтағы ұрыстар туралы тақырыптық іздеу нәтижелері күрт өзгеріп, дерлік толығымен Украина Қарулы Күштерінің сәтсіздіктері мен шығындарынан тұрды.<ref>{{cite web |url=https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |title=Не найдено: «война». Как Google и «Яндекс» отвечают на популярные вопросы россиян о вторжении России в Украину |author=Полина Ужвак |date=2022-08-31 |publisher=Важные истории |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241207035033/https://istories.media/investigations/2022/08/31/ne-naideno-voina-kak-google-i-yandeks-otvechayut-na-populyarnie-voprosi-rossiyan-o-vtorzhenii-rossii-v-ukrainu/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2022 жылғы 25 ақпаннан бастап Украинаға қатысты іздеу сұраныстары кезінде, Украина мемлекеттік органдарының ресми сайттарына сілтемелердің жанында «Яндекс»: «интернеттегі кейбір материалдарда шынайы емес ақпарат болуы мүмкін» деген ескертуді көрсетеді.<ref>{{cite web |url=https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |title=«Яндекс» стал уведомлять пользователей о «недостоверной информации» при запросах об Украине |date=2022-02-25 |publisher=Бумага |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225182019/https://paperpaper.io/papernews/2022/2/25/yandeks-stal-uvedomlyat-polzovate/ |archive-date=2024-12-25}}</ref> Сонымен бірге 2024 жылғы тамызда азаматтық белсенділер «Яндекс» іздеу нәтижелерінде Ресейлік еріктілер корпусы мен «Ресей бостандығы» легионының — құрамында Ресейден келген көптеген еріктілер қызмет ететін украиналық бөлімшелердің сайттарының көшірмелеріне басымдық беретінін анықтады. Белсенділер мен журналистердің болжауынша, көшірме сайттарды ресейлік күштік құрылымдар Украина Қарулы Күштерін қолдайтын ресейліктердің жеке деректерін жинау үшін пайдаланған болуы мүмкін.<ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/273907 |title=«Яндекс» выдает пользователям фальшивые страницы РДК и легиона «Свобода России» выше реальных. На них есть форма записи в эти подразделения |date=2024-08-15 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001172510/https://theins.ru/news/273907 |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |title=В выдаче "Яндекса" появились копии сайтов легиона "Свобода России" и РДК, которые ведут на поддельные телеграм-каналы подразделений |date=2024-08-15 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923172859/https://www.currenttime.tv/a/v-vydache-yandeksa-poyavilis-kopii-saytov-legiona-svoboda-rossii-i-rdk/33079773.html |url-status=live |lang=ru}}</ref> 2023 жылы Яндекс сервистерінің бастапқы кодының ауқымды ағып кетуінен Яндекс іздеу нәтижелерінен релевантты, бірақ жағымсыз бейнелерді алып тастау үшін сервис тарапынан пайдаланушылардың іздеу сұраныстарын қалай бұрмалаған алгоритмдері туралы белгілі болды. Ережелердің бірі «символ z» (немесе «z арнайы операция логотип» т. б.) сұранысы бойынша [[Нацистік Германия]]ның символикасын көрсетуге тыйым салған. Осыған ұқсас «Яндекс» «[[Путин — хуйло!]]», «[[бункерлік шал]]», «бүкіл орыстің ақымағы», «скафандр киген хуй», «қолын бұлғап тұрған біртүрлі мақұлық» және басқа да көптеген сұраныстар бойынша [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің фотосуреттерін іздеу нәтижелерінен мәжбүрлі түрде алып тастап отырған.<ref name=meduza-8>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |title=«Яндекс» блокировал изображения Путина, когда пользователи искали «бункерного деда». И нацистские символы — когда они искали. Z Что «Медуза» узнала из новой утечки «Яндекса». Предупреждаем: много мата 🤬 |date=2021-01-30 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230130153924/https://meduza.io/feature/2023/01/30/yandeks-blokiroval-izobrazheniya-putina-kogda-polzovateli-iskali-bunkernogo-deda-i-natsistskie-simvoly-kogda-oni-iskali-z |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс алгоритмдері барлық жағдайларда жаңа, өзекті, сілтеме жасалатын материалдарға басымдық бергенімен, дәл украиналық қалалардың атаулары (мысалы, оккупация кезінде ресейлік әскерилер бірнеше жүз бейбіт тұрғынды өлтiрген Буча) сұратылған жағдайда, іздеу жүйесі бірінші кезекте тек 2020—2021 жылдардағы «бейтарап бейнелерді» көрсеткен.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |title=«Яндекс» объяснил разницу с Google при поиске фото из Бучи |date=2022-04-05 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240612222121/https://devby.io/news/yandeks-obyasnil-raznitsu-s-google-pri-poiske-foto-iz-buchi-1649145482 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Digital Forensic Research Lab мамандары мұндай іздеу нәтижелерінен свастиканы таба алды, бірақ [[Украина туы]]ның түстерінде болған. Зерттеушілер тележурналист Марина Овсянникова соғысқа қарсы плакатпен кадрға шыққан «Бірінші каналдың» тікелей эфиріндегі фотосуреттерді немесе видеожазбаларды табуға тырысқан. Бұл жағдайда әдеттегі іздеу де, кері іздеу де жұмыс істемеді. Яндекстегі суреттер бойынша іздеу кезіндегі нәтижелерді манипуляциялау, кейбір жағдайларда, Ресейден тыс жердегі пайдаланушыларғада тараған.<ref name=dfrlab-1 /> Жарияланған бастапқы кодта жүйе пайдаланушыны ботқа ұқсас әрекеттер жасады деп күдіктенген жағдайда оны тексеру құралы болып табылатын [[CAPTCHA|капчаға]] арналған тыйым салынған сөздердің тізімі де болды. Олардың қатарында «[[львов]]» (соғыстың басынан бері зымыран соққыларына ұшыраған украин қаласымен омоним болуы мүмкін) және «берілу» бар.<ref name=meduza-8 /> === Такси және жеткізу === Яндекс такси және жеткізу (Yandex Go) қызметтері клиенттерінің деректерін географияға бөлместен — ресейлік дата-орталықтарда сақтайды. 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап такси қызметтері ФҚҚ-ға тапсырыстар туралы барлық деректерді беруге міндетті. Бұл норма 2022 жылғы желтоқсанда президент қол қойған «Жеңіл таксимен жолаушылар мен багажды тасымалдауды ұйымдастыру туралы» заңмен белгіленген.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|title=ФСБ получила право на круглосуточный доступ к заказам служб такси|author=София Земляных|date=2022-09-01|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250828173519/https://www.rbc.ru/politics/01/09/2023/64ddaff79a7947871f6f3ebc|archive-date=2025-08-28|url-status=live}}</ref> Құжатқа сәйкес, ФҚҚ тапсырыстарды қабылдау, сақтау, өңдеу және беру үшін пайдаланылатын деректер базасына қол жеткізе алады. Кейбір журналистер мұндай қолжетімділік Ресейден тыс жерде тұратын соғысқа қарсы көзқарастағы ресейліктердің, Яндекстің такси және жеткізу қызметтері жұмыс істейтін басқа 20 елдегі пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатер төндіруі мүмкін деп болжаған. Олар Яндекстің компания сапарлар туралы ақпаратты тек сапар жүзеге асырылған елдердің билігіне ғана ашады деген сенімді мәлімдемелеріне күмән келтірді. Мысал ретінде Иван Голуновтың ісін атады: ол кезде Яндекс берген деректер күштік құрылымдарға журналистке бақылау жасауға, оған есірткі тастауға және қылмыстық істі бұрмалауға көмектескен. Ішкі істер министрлігіне берілген ақпарат, атап айтқанда,Медузаның Ригадағы офисінің мекенжайын қамтыған.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |title=«Яндекс» отрицает, что ФСБ получит доступ к данным о поездках на такси за пределами России |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240909192407/https://meduza.io/news/2023/08/08/yandeks-otritsaet-chto-fsb-poluchit-dostup-k-dannym-o-poezdkah-na-taksi-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекс қызметкерлерінің басшылықпен жарияланған хат-хабарларынан олардың пайдаланушылардың деректерін қорғауды қалай қамтамасыз етуге болатынына алаңдайтыны белгілі болды. Яндекстің бұрынғы технологиялар жөніндегі директоры Григорий Бакунов теориялық тұрғыда «Яндекс» пайдаланушылардың деректерін бөлек сақтай алатынын, бірақ бұл үшін «басшылықтың ерік-жігері» қажет болғанын атап өтті. Яндекстің Украинадағы бұрынғы басшысы Сергей Петренко пайдаланушылардың деректерін сақтамау мүмкіндігі — жақсы шешім екенін, бірақ сонымен бірге, сапарлардың толық тарихына ие болу қолданушыларға анағұрлым жекелендірілген ұсыныстар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, пайдаланушы үшін де, компания үшін де пайдалы екенін баса айтты.<ref name=currenttime-2>{{cite web |url=https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |title="ФСБ захочет отслеживать тех, кто против войны в Берлине". Экс-глава "Яндекс.Украина" – о сотрудничестве компании со спецслужбами РФ |author=Алексей Александров |date=2023-08-16 |publisher=Настоящее время |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181925/https://www.currenttime.tv/a/32548631.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref name=meduza-10>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |title=Совсем скоро ФСБ получит круглосуточный доступ к данным сервиса «Яндекса» по заказу такси. Как выяснила «Медуза», в том числе к поездкам за пределами России. Под угрозой жители множества стран — от Армении и Грузии до Израиля и Финляндии |date=2023-08-08 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230808121901/https://meduza.io/feature/2023/08/08/sovsem-skoro-fsb-poluchit-kruglosutochnyy-dostup-k-dannym-servisa-yandeksa-po-zakazu-taksi-kak-vyyasnila-meduza-v-tom-chisle-k-poezdkam-za-predelami-rossii |url-status=live |lang=ru}}</ref> Яндекстің такси және жеткізу сервистері бірқатар Еуропа елдерінде жұмыс істейді, қолданушылардың деректерін ресейлік дата-орталықтарда сақтау жеке деректер саласындағы еуропалық заңнаманы бұзады. [[Латвия]], [[Эстония]], [[Ұлыбритания]], [[Франция]] және [[Қазақстан]] Яндекс қызметтері үшін шектеулер енгізді.<ref>{{cite web |url=https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |title=НАПК предлагает наложить санкции против сервисов Yandex |author=Люба Балашова |date=2023-10-05 |publisher=Forbes |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805124238/https://forbes.ua/ru/news/nazk-proponue-naklasti-sanktsii-proti-servisiv-yandex-05102023-16485 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Қазақстан Яндекс жергілікті тұрғындарға қызмет көрсететін және yandex.kz доменіне жауап беретін серверлерді ел аумағына көшіргеннен кейін шектеулерді алып тастады.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|title=«Яндекс» перенесет серверы yandex.kz в Казахстан|author=Лилия Пашкова, Анастасия Куницына|date=2023-08-21|publisher=[[РБК]]|access-date=2025-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250810202556/https://www.rbc.ru/technology_and_media/21/08/2023/64e347b59a7947ecb3178862|archive-date=2025-08-10|url-status=live}}</ref> [[Нидерланд]] пен [[Норвегия]] билігі [[Финляндия]]да Yango-ға қатысты талап-арыздар пайда болғаннан кейін еуропалық пайдаланушылардың деректері ресейлік арнайы қызметтерге тікелей қолжетімді өтуі мүмкін деген ықтималдық бойынша тергеу бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |title=Russia Uber Rival Probed Over Fears Secret Service Gets Data |author=Stephanie Bodoni |date=2023-10-11 |publisher=Bloomberg |access-date=2024-12-07 |archive-date=2023-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231028020017/https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-10-11/russia-s-uber-rival-probed-over-fears-of-data-sharing-with-fsb?srnd=technology-vp |url-status=live |lang=en}}</ref> Нидерланд және Норвегия билігі пайдаланушылардың деректерін беруге шектеу енгізуді және қызмет ары қарай жұмысын жалғастыруы туралы шешім қабылдауды жоспарлады, алайда Финляндияда талап-арыздардан бас тартып, Yango-ға өз қызметін жалғастыруға рұқсат берді.<ref>{{cite web|url= https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|title= Yango-taksipalvelun tiedonsiirtojen valvonta jatkuu Euroopan tietosuojaviranomaisten yhteistyössä – Yango saa jatkaa toimintaansa Suomessa toistaiseksi|author= |date= 2023-09-26|publisher= tietosuoja.fi|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250612221919/https://tietosuoja.fi/-/yango-taksipalvelun-tiedonsiirtojen-valvonta-jatkuu-euroopan-tietosuojaviranomaisten-yhteistyossa-yango-saa-jatkaa-toimintaansa-suomessa-toistaiseksi|archive-date= 2025-06-12|url-status= live}}</ref> === Музыка === 2023 жылдың күзінде аудиостриминг алғаш рет ашықтық туралы есепті ұсынды. 2023 жылдың бірінші жартыжылдығында «Яндекс Музыка» 3246 контент бірлігін, үшінші тоқсанда тағы 1087 бірлігін (қызметтің жалпы жиынтығының 0,01%-ынан азын) өшірді. Өшіруге Украинадағы әскери іс-қимылдар туралы фейктер немесе билік пен армияны беделсіздендіру, дәстүрлі емес жыныстық қатынастарды үгіт-насихаттау себеп ретінде аталды. 17 мыңнан астам трек «18+» таңбаламасын алды.<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|title=«Яндекс Музыка» раскрыла число удаленного контента по требованию властей|author=Александр Ситюков, Елена Чернышова|date=2024-11-02|publisher=|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250719120929/https://www.rbc.ru/technology_and_media/02/11/2024/67259ef99a79472b3a87096a|archive-date=2025-07-19|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |title="Яндекс.Музыка" удалила подкаст "Кавачай" о войне с Украиной |date=2023-07-07 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-10-20 |archive-date=2023-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230805190151/http://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-podkast-kavachay-o-voyne-s-ukrainoy/32493746.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |title="Яндекс.Музыка" удалила более четырёх тысяч песен, подкастов и обложек |date=2023-11-01 |publisher=Радио Свобода |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114200917/https://www.svoboda.org/a/yandeks-muzyka-udalila-bolee-chetyryoh-tysyach-pesen-podkastov-i-oblozhek/32665310.html |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |title=Песню «Это пройдет» группы «Порнофильмы» внесли в реестр запрещенных сайтов, она уже пропала из «Яндекс.Музыки» |date=2023-10-13 |publisher=Медиазона |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219130325/https://zona.media/news/2023/10/13/eto_projdet |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Карта === 2022 жылғы маусымда «Яндекс Карталары» карталарда мемлекеттердің шекараларын көрсетуді тоқтатты, бұл әрекеттен көптеген пайдаланушылар саяси астарды және Ресейдің Украина аумақтарын оккупациялауы жағдайында биліктің шағымдарынан қашу ұмтылысын көрді. Географ-ғалым Дмитрий Орешкин [[Би-Би-Си]]ге берген түсініктемесінде бұл қадамды картографиялық мәдениеттің деградациясы деп сипаттады (картографияда даулы аумақтарды көрсетуге арналған стандарттар бұрыннан жасалған).<ref name=bbc-6>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |title="Яндекс" перестанет показывать границы стран на своих картах. При чем тут война? |date=2022-06-09 |publisher=BBC |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410183148/https://www.bbc.com/russian/news-61745055 |url-status=live |lang=ru}}</ref> Сол жылдың қазан айында Ресей Украинаның бірқатар облыстарын аннексиялағаннан кейін «Яндекс Карталар» аймақтардыңда шекараларын көрсетуді тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |title=«Яндекс» убрал из сервиса карт границы регионов. Ранее исчезли госграницы |author=Николай Чикишев |date=2022-10-07 |publisher=Dev.by |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181652/https://devby.io/news/yandeks-ubral-iz-servisa-kart-granitsy-regionov-ranee-ischezli-gosgranitsy |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |title=Russian tech giant Yandex removes national borders from Maps app |author=Natasha Lomas |date=2022-06-09 |publisher=TechCrunch |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241208103203/https://techcrunch.com/2022/06/09/yandex-maps-no-borders/ |url-status=live |lang=en}}</ref> Ресей билігі украиналық ҰАА-дан қорғану үшін қолданатын GPS-сигналды тұншықтыру және спуфинг фонында, 2023 жылғы қыркүйекте «Яндекс» қосымшаларды [[Wi-Fi]] нүктелері бойынша кеңістікте бағдарлауға үйрету үшін «Карталар» мен «Навигатор» алгоритмдерін жаңартты.<ref>{{cite web |url=https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |title=«Яндекс» выпустил «Карты» и «Навигатор» для мест, где глушат GPS |date=2023-09-13 |publisher=Cnews |access-date=2024-12-08 |archive-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801061350/https://www.cnews.ru/news/top/2023-09-13_yandeks_vypustil_karty |url-status=live |lang=ru}}</ref><ref>{{cite web |url=https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |title=Бирюльки №745. Отказ GPS в Москве, зачем отключили навигацию |author=Эльдар Муртазин |date=2023-05-08 |publisher=Mobile Review |access-date=2024-12-12 |archive-date=2023-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202225055/https://mobile-review.com/all/articles/birulki/biryulki-n745-otkaz-gps-v-moskve-zachem-otklyuchili-navigacziyu/ |url-status=live |lang=en}}</ref> === YandexGPT === Яндекстің дауыстық ассистент Алисаның негізін құрайтын [[YandexGPT]] үлкен тілдік моделі де Украинаға қатысты сұраныстарға жауаптарды шектейді. YandexGPT тек соғыс тақырыптарын, [[Қырым аннексиясы|Қырымның]], Донецк және Луганск облыстарының мәртебесін ғана емес, жалпы Украина тарихын да талқылаудан бас тартады. Нейрожелі Украина президенті [[Владимир Александрович Зеленский|Владимир Зеленский]] немесе Грузияның бұрынғы президенті [[Михаил Саакашвили]] туралы сұрақтарға жауап беруден, [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]ге баға беруден, экс-президент [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]тің өмірінің егжей-тегжейлерін талқылаудан немесе болашақта Ресейді кім басқаратыны туралы болжам жасаудан бас тартады.<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/feature/2024/05/21/dmitriya-medvedeva-vzbesilo-chto-yandexgpt-ne-hochet-rasskazyvat-pro-banderu |title=Дмитрия Медведева взбесило, что YandexGPT не хочет рассказывать про Бандеру. Знал бы он, о чем еще умалчивают нейросети «Яндекса» и «Сбера» (иногда они даже забывают, что сам Медведев был президентом) |date=2024-05-21 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240521191321/https://meduza.io/feature/2024/05/21/dmitriya-medvedeva-vzbesilo-chto-yandexgpt-ne-hochet-rasskazyvat-pro-banderu |url-status=live |lang=ru}}</ref> YandexGPT жауаптарының таңдамалылығына Ресей билігінің өкілдеріде назар аударған. Мәселен, экс-президент Д. А. Медведев [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Ресей Қауіпсіздік]] [[Ресей Қауіпсіздік Кеңесі|Кеңесінің]] басшысы ретінде нейрожеліні АҚШ-тағы ресейлік активтердің тәркіленуі, Украинадағы Степан Бандераға қойылған ескерткіштер, [[Киев]] пен Белгород арасындағы қашықтық туралы сұрақтарға жауап бергісі келмегені үшін сынға алған еді.<ref name=meduza-4>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2024/05/19/vklyuchila-durku-medvedev-raskritikoval-neyroset-yandeksa-za-otvety-na-voprosy-pro-banderu-i-rasstoyanie-do-kieva |title=«Включила дурку». Медведев раскритиковал нейросеть «Яндекса» за ответы на вопросы про Бандеру и расстояние до Киева |date=2024-05-19 |publisher=Meduza |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241001230443/https://meduza.io/news/2024/05/19/vklyuchila-durku-medvedev-raskritikoval-neyroset-yandeksa-za-otvety-na-voprosy-pro-banderu-i-rasstoyanie-do-kieva |url-status=live |lang=ru}}</ref> === Басқалар === «Яндекс» бастаушы инвесторларға арналған сервисті бірлесіп әзірлеген серіктесi ВТБ-ға қарсы санкцияларға байланысты «Яндекс.Инвестиции» жобасын жапты.<ref>{{cite web|url= https://www.forbes.ru/investicii/461497-andeks-zakroet-proekt-servis-andeks-investici-iz-za-sankcij-protiv-vtb|title= «Яндекс» закроет сервис «Яндекс.Инвестиции» из-за санкций против ВТБ|author= Матвей Бирюков|date= 2022-04-05|publisher= [[Forbes]]|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250702073226/https://www.forbes.ru/investicii/461497-andeks-zakroet-proekt-servis-andeks-investici-iz-za-sankcij-protiv-vtb|archive-date= 2025-07-02|url-status= live}}</ref><ref>{{cite web|url= https://www.interfax.ru/business/827659|title= Поисковик DuckDuckGo понизил в выдаче российские государственные СМИ|author= |date= 2022-03-11|publisher= [[Интерфакс]]|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250808090320/https://www.interfax.ru/business/827659|archive-date= 2025-08-08|url-status= live}}</ref><ref name=nyt-2 /><ref name=bbc-2>{{cite web |url=https://www.bbc.com/russian/news-61182638 |title="Исключительные проблемы" и заморозка инвестиций. Как война в Украине скажется на бизнесе "Яндекса"? |author=Ксения Чурманова |date=2022-04-21 |publisher=BBC |access-date=2024-12-07 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820234020/https://www.bbc.com/russian/news-61182638 |archive-date=2024-08-20 |url-status=live}}</ref> 2022 жылғы 1 наурызда іздеу жүйесіне индекстелген сайттар базасына қолжетімділік беріп келген DuckDuckGo қызметі Яндекспен серіктестікті тоқтататынын мәлімдеді. Тамақты онлайн-жеткізумен айналысатын Grubhub компаниясы да университет кампустарында тапсырыстарды өзі басқарылатын роботтармен тасу бойынша Яндекспен ынтымақтастықты тоқтататынын мәлімдеді.<ref>{{cite web|url= https://wek.ru/grubhub-prekratila-sotrudnichestvo-s-yandeksom-po-dostavke-tovarov-s-pomoshhyu-avtonomnyx-robotov|title= Grubhub прекратила сотрудничество с Яндексом по доставке товаров с помощью автономных роботов|author= |date= 2022-03-07|publisher= wek.ru|access-date= 2025-07-16|archive-url= https://web.archive.org/web/20250905205147/https://wek.ru/grubhub-prekratila-sotrudnichestvo-s-yandeksom-po-dostavke-tovarov-s-pomoshhyu-avtonomnyx-robotov|archive-date= 2025-09-05|url-status= live}}</ref><ref name=theverge-1 /><ref>{{cite web |url=https://edscoop.com/grubhub-russian-food-delivery-robots-college-campuses/ |title=Grubhub halts Russian-made food delivery robots on college campuses after Ukraine invasion |author=Emily Bamforth |date=2022-03-03 |publisher=Edscoop |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240627014626/https://edscoop.com/grubhub-russian-food-delivery-robots-college-campuses/ |url-status=live |lang=en}}</ref> 2022 жылғы ақпанның соңында [[Uber]] халықаралық такси сервисі өзінің өкілдерін Яндекстің директорлар кеңесінен шығарды, 2023 жылғы сәуірде Яндекс компанияның райдтех және фудтех бағыттарын консолидациялауды аяқтау үшін осы бірлескен бизнестегі Uber-дің 2021 жылдан бері қалған үлесін толығымен сатып алды.<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5951573|title=«Яндекс» выкупил долю Uber в группе компаний «Яндекс Такси»|author=|date=2023-04-21|publisher=[[Коммерсантъ]]|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913111145/https://www.kommersant.ru/doc/5951573|archive-date=2025-09-13|url-status=live}}</ref> Ұшқышсыз транспортты әзірлейтін Yandex SDG американдық бөлімшесі өз жұмысын тоқтатты.<ref>{{cite web |url=https://interfax.com/newsroom/top-stories/75575/ |title=Yandex's self-driving vehicle development division suspends operations in USA amid situation in Ukraine |date=2022-03-05 |publisher=Interfax |access-date=2024-12-07 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225181848/https://interfax.com/newsroom/top-stories/75575/ |url-status=live |lang=ru}}</ref> Компания американдық қызметкерлерді қысқартып, жұмыстың тоқтатылуын Мичиган штатының билік органдары тарапынан көлік құралдарына арналған лицензиялардың тоқтатылуымен түсіндірді. Сол кездегі штаттың Мемлекеттік хатшысы компанияның Мичиганда тіркелген 14 мемлекеттік нөмірлік белгісі әлі де күшінде екенін және оларды жою туралы өтініштер түспегенін мәлімдеді.<ref name=theverge-1>{{cite web |url=https://www.theverge.com/2022/3/29/23000184/yandex-layoff-michigan-autonomous-vehicle-robot-delivery |title=Russia’s Yandex lays off two dozen US-based workers from its robot and self-driving teams |author=Andrew J. Hawkins |date=date=2022-03-29 |publisher=The Verge |access-date=2024-12-11 |archive-date=2024-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241229162848/https://www.theverge.com/2022/3/29/23000184/yandex-layoff-michigan-autonomous-vehicle-robot-delivery |url-status=live |lang=en}}</ref> 2024 жылғы маусымда Яндекс ұшқышсыз автокөліктермен және робот-жеткізушілермен байланысты жобалар үшін бөлек бренд құратынын хабарлап, Автономды транспорт тауар белгісіне өтінім берді.<ref>{{cite web |url= https://tass.ru/ekonomika/21094173|title="Яндекс" создаст отдельный бренд для беспилотных авто и роботов-доставщиков|author= |date=2024-06-14|publisher=[[ТАСС]]|access-date=2025-07-16}}</ref> == Пайдаланушы деректерін ашу == Яндекстің құқық қорғау органдарының сұраныстары бойынша пайдаланушылардың деректерін ашу туралы жария статистикасынан 2024 жылы компания 57 434 сұранысты қанағаттандырғаны белгілі болды, алайда қанағаттандырылған сұраныстардың үлесі 74%-ға дейін төмендеді.<ref>{{cite web|url=https://glavk1.org/articles/279437-kompanija_jandekc_poluchila_bespretsedentnoe_kolichestvo_zaprosov_ot_vlastej_na_predostavlenie_dannyh_poljzovatelej|title=Компания «Яндекс» получила беспрецедентное количество запросов от властей на предоставление данных пользователей|author=Тарас Пивовар|date=2025-05-07|publisher=glavk1.org|access-date=2025-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515195049/https://glavk1.org/articles/279437-kompanija_jandekc_poluchila_bespretsedentnoe_kolichestvo_zaprosov_ot_vlastej_na_predostavlenie_dannyh_poljzovatelej|archive-date=2025-05-15|url-status=live}}</ref> Ресей билігі көбінесе Райдтех санатындағы қызметтердің (такси, жеткізу, самокаттарды жалға алу және каршеринг) пайдаланушылары туралы ақпаратқа жиі қызығушылық танытқан, екінші орында — Яндекстің электронды поштасы.<ref name=meduza-10 /><ref>{{cite web |url=https://theins.ru/news/272671 |title=В 2023 году «Яндекс» по запросу от властей раскрыл рекордное количество данных пользователей — «Верстка» |date=2024-06-25 |publisher=The Insider |access-date=2024-12-12 |archive-date=2024-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241102024613/https://theins.ru/news/272671 |url-status=live |lang=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Ресейдің Украинаға басып кіруі}} [[Санат:Яндекс]] [[Санат:Ресейдің Украинаға басып кіруі]] [[Санат:Ресейдегі цензура]] 6h6hlabu0ffba2bffpqtnwt0mba2x0i 0 789650 3693822 3690188 2026-11-09T09:37:51Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693822 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Чандигарх тас бағы''' (ағылш. ''Rock Garden of Chandigarh'') — [[Үндістан]]ның [[Чандигарх]] қаласындағы ашық аспан астындағы мүсіндер бағы. Оны жол инспекторы әрі өздігінен өнер үйренген Нек Чанд жасаған. Бақ тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтарды пайдаланып құрастырылған мүсіндерімен белгілі. Чандигарх әкімшілігінің мәліметінде оның аумағы шамамен 40 акр, яғни 16 гектар деп көрсетіледі.<ref name="district">[https://chandigarhdistrict.nic.in/tourist-place/rock-garden/ Rock Garden]. Chandigarh District Administration. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}</ref> Бақ Нек Чандтың тас бағы деген атпен де танылады. Мүсіндер, қабырғалар, өтпелі жолдар, аулалар және жасанды сарқырамалар біртұтас көркем орта құрайды.<ref name="foundation">[https://nekchand.org/about-nek-chand/ About Nek Chand]. Nek Chand Foundation. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}</ref> Бұл бақ — бұл жай ғана мүсіндер жиынтығы емес, жасанды сарқырамалары, аркалары және жайлы аулалары бар тұтас кешен. Әр бұрыштан жаңа бір нәрсе ашып, бірнеше сағат бойы серуендеуге болатын жер. == Қалыптасу тарихы == Нек Чанд мемлекеттік мекемеде жол инспекторы болып жұмыс істеген. Чандигарх әкімшілігінің ресми сипаттамасында оның бақты 1957 жылы бос уақытында жасырын жасай бастағаны айтылады. Алғашқы кезеңде ол ерекше пішінді тастар мен тасталған заттарды жинаған.<ref name="district" /> Жұмыс ресми рұқсатсыз, құрылыс салуға арналмаған аумақта жүргізілген. Чанд түнде және демалыс күндері еңбек етіп, жинаған материалдарынан шағын мүсіндер мен қоршаулар құрастырған. Біртіндеп бастапқы шағын орын өзара жалғасқан аулалар мен жүздеген бейне орналасқан кешенге айналған.<ref name="foundation" /> Бақ билік өкілдеріне белгілі болғаннан кейін оны бұзу мәселесі көтерілген. Алайда жергілікті тұрғындар мен қолдаушылар нысанды сақтап қалуды жақтаған. Қала басшылығы кейін Чандқа жұмысын жалғастыру үшін қаражат пен көмекшілер бөлген.<ref name="SPACES">Tracy Bonfitto. [https://spacesarchives.org/explore/search-the-online-collection/nek-chand-rock-garden-of-chandigarh/ Rock Garden of Chandigarh]. SPACES Archives. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}</ref> Нек Чанд қоры жариялаған Антон Рейердің мақаласына сәйкес, бақ 1976 жылғы 24 қаңтарда ресми түрде ашылған. Осыдан кейін оның аумағын кеңейту мен безендіру жұмыстары жергілікті биліктің қолдауымен жалғасқан.<ref name="foundation" /> == Пайдаланылған материалдар == Бақтағы мүсіндер мен құрылыстарды жасауға сынған керамика, ыдыс бөлшектері, әйнек білезіктер, тақташалар, бөтелкелер және электр жабдықтарының қалдықтары қолданылған. Материалдар бұрынғы қызметінен ажыратылып, жаңа пішіндер мен мозаикалық беттерді қалыптастыруға пайдаланылған.<ref name="tourism">[https://chandigarhtourism.gov.in/rock-garden Rock garden]. Chandigarh Tourism. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}</ref> Бетон мүсіндердің негізін құраған. Олардың сыртқы беттері түрлі түсті сынықтармен қапталған. Pallant House Gallery сипаттамасында Чандтың ескі велосипед бөлшектерін де қолданғаны, ал қабырғаларда керамика, электр розеткалары және қыш ыдыстар кездесетіні көрсетіледі.<ref name="Pallant">[https://pallant.org.uk/nek-chand-the-rock-garden-sculptures/ Nek Chand: The Rock Garden Sculptures]. Pallant House Gallery. 19 маусым 2020. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}</ref> == Кеңістіктің ұйымдастырылуы == Бақ жеке мүсіндер қойылған алаңмен шектелмейді. Оның құрылымы тар өткелдер, төмен есіктер, кең аулалар және су ағындары арқылы жалғасатын бөлімдерден тұрады. Келуші бір кеңістіктен екіншісіне өткен сайын көрініс пен ауқым өзгеріп отырады.<ref name="foundation" /> Кешеннің үш негізгі даму кезеңі ажыратылады. Алғашқы бөліктерінде адамдар мен жануарлардың мүсіндері басым. Кейінгі бөлімдерде ауылдық ортаға ұқсас шағын құрылыстар, жолдар, сахналық алаңдар және ірі сәулеттік пішіндер жасалған.<ref name="tourism" /> Чандигарх туризм басқармасы бақтың құрамында сарқырамалар, ашық аспан астындағы театр және үлкен әткеншектер бар екенін көрсетеді. Бұл элементтер мүсіндік экспозицияны адамдар жүріп, демалатын қоғамдық кеңістікпен біріктіреді.<ref name="tourism" /> == Мүсіндердің тақырыптары == Бақта адамдар, құстар, жануарлар және қиялдан туған кейіпкерлер бейнеленген. Мүсіндер ұзын қатарларға немесе ірі топтарға біріктіріліп орналастырылған. Олардың пішіндері ықшамдалған, бет-әлпеті кейде бетпердеге ұқсайды.<ref name="Pallant" /> Чандтың композицияларында үнді ауылының тұрмысы мен қиялдағы патшалық бейнесі қатар кездеседі. Бақтың бір бөлімінде үйлер, дүкендер, жолдар мен ғибадатхана пішіндері арқылы шағын ауылдық орта жасалған.<ref name="foundation" /> == Өнер тарихындағы орны == Нек Чанд кәсіби көркемдік білім алмаған. Оның бақты біртіндеп, жеке бастамасымен құруы бұл нысанды өздігінен қалыптасқан өнер орталарын зерттеушілердің назарындағы шығармалар қатарына енгізді. SPACES мұрағаты бақтың тарихын, бейнелерін және оны сақтау жөніндегі құжаттарды жинақтайды.<ref name="SPACES" /> Pallant House Gallery материалы Нек Чанд шығармашылығын «аутсайдер өнері» аясында талқылайды. Сонымен қатар бақтың ретсіз органикалық пішіндері Чандигархтың жоспарлы, геометриялық қала кеңістігімен салыстырылады.<ref name="Pallant" /> 2015 жылы Нек Чандтың қырықтан астам мүсіні Ұлыбританиядағы Pallant House Gallery ауласында көрсетілген. Бұл көрме автордың бейнелерін олардың бастапқы үнділік ортасынан тыс жерде таныстырған.<ref name="Pallant" /> == Сақталуы == Бақтың сақталуына жергілікті және халықаралық қолдау ықпал еткен. SPACES мәліметіне сәйкес, 1997 жылы Ұлыбританияда құрылған Нек Чанд қоры нысанды құжаттау, насихаттау және еріктілер еңбегін ұйымдастыруға қатысқан.<ref name="SPACES" /> Бақ тұрмыста пайдаланудан қалған заттарды көркем шығармаға айналдыру тәжірибесін көрсетеді. Үндістанның ресми туристік порталы оны қайта пайдаланылған материалдардан жасалған ашық аспан астындағы экспозиция ретінде сипаттайды.<ref name="India">[https://www.incredibleindia.gov.in/en/chandigarh/chandigarh/rock-garden Rock Garden]. Incredible India. Қаралған күні: 2 қараша 2026. {{ref-en}}</ref> == Дереккөздер == <references /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://chandigarhdistrict.nic.in/tourist-place/rock-garden/ Чандигарх әкімшілігінің бақ туралы парағы] {{ref-en}} * [https://nekchand.org/ Нек Чанд қорының сайты] {{ref-en}} [[Санат:Мүсін өнері]] [[Санат:Чандигарх]] 9gou7x65gqxbkuym8ais2e00n125w9f 0 789762 3693821 3691700 2026-11-09T09:27:09Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693821 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ақшоқыдағы Құнанбай музейі''' — [[Қарауыл тарихи-өлкетану музейі|Семей қаласының облыстық тарихи-өлкетану музейі Қарауыл ауылындағы филиалының]] бөлімі. == Тарихы == 2019 жылғы сәуір айында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Шығыс Қазақстанға жасаған сапарында «Біз ұлы Абай туралы айтқанда, оның әкесі – Құнанбайдың ел тарихындағы еңбегін ұмытпауымыз қажет. Сондықтан алдағы уақытта облыс әкімдігі Құнанбайдың есімін ұлықтауға байланысты тиісті шаралар қабылдау мүмкіндігін қарастыруы керек» деген. Абай Құнанбайұлының 175 жылдық мерейтойы аясында Абай ауданы аумағындағы Құнанбай қорымы мемлекет қамқорлығына алынып, елімізде тұңғыш рет Құнанбай Өскенбайұлының музейі құрылды. Музей Абай ауданы, Қасқабұлақ ауылдық округына қарасты Ақшоқы қорығында 2020 жылы салынып, жаһанды жайлаған індетке байланысты тек 2021 жылы пайдалануға берілді. 2021 жылы «ШҚО қаржы басқармасы» ММ 14.04.2021 ж.бұйрығына сәйкес бұл музей Абай ауданының ТКШ есебінен ШҚО мәдениет басқармасының «Семей қаласының облыстық тарихи-өлкетану музейі» КМҚК есебіне берілді. Сонымен бірге музей қарамағына Құнанбай қорымы берілді. Музейде 1 экспозициялық зал, 1 конференц-зал, зиярат етіп келушілерге 4 адамга арналған қонақ бөлмелері, намазхана, ас бөлмесі бар. Музейдің жалпы ауданы 311,8 шаршы метрді құрайды. Музейдің экспозициялық залында Құнанбай дәуірі мен оның қоғамдық қызметі, сол заманындағы ел тарихы мен мәдениетіне қатысты құнды жәдігерлер, құжаттар мен [[тұрмыстық бұйымдар]] және т.б. көрсетілген.<ref>{{кітап|авторы= |бөлімі=|бөлім сілтемесі= |тақырыбы= 140 жылдық шежіре|шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны= Алматы|баспасы= Zialy baspasy|жыл=2023|томы= |беттері=151|барлық беті=222|сериясы= |isbn= 978-601-7435-00-4|тиражы= 150 }}</ref> [[Санат:Мұражайлар]] 49p0etclp71rtumjayl3u1fmyzlqdch 0 789784 3693820 3691277 2026-11-09T09:01:47Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693820 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} '''Шал қажы мазары''' — [[Абай облысы]]ның [[Ақсуат ауданы]] аумағында орналасқан XIX ғасырдағы тарихи-сәулет ескерткіші. Мазар Қызылкесік ауылынан батысқа қарай 11 шақырым жерде орналасқан. Қазақстанның жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген.<ref name="adilet">{{cite web |url=https://old.adilet.zan.kz/kaz/docs/G26F000063A |title=Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы |website=Әділет |language=kk}}</ref> == Тарихы == Мазар XIX ғасырдағы сәулет ескерткіштерінің қатарына жатады. Абай облысының туристік ақпараттық Visit Abay порталында Шал қажының өз заманында белгілі әрі құрметті адам болғаны, Құнанбай Өскенбайұлымен және Абай Құнанбайұлымен таныс болғаны туралы мәлімет берілген.<ref name="visit">{{cite web |url=https://visitabay.kz/pamjatniki-oblasti-abaj/109-aksuatskij-rajon.html |title=Аксуатский район |website=Visit Abay |language=ru}}</ref> == Сәулеттік ерекшеліктері == Шал қажы мазары алты қырлы пішінде салынған. Ескерткіштің табаны да алты қырлы болып, шикі кірпіштен тұрғызылған. Мазардың сәулеттік құрылымы XIX ғасырдағы жерлеу ескерткіштерінің үлгісі ретінде қарастырылады.<ref name="visit"/> 1997 жылы  арнайы жобамен Шал қажы ұрпақтары өз қаражаттарына салдырған. Жер көлемі 650 шаршы метр, ғимараттың ұзындығы 18,6, ені 13,3 метр. Қабырғасы [[силикат кірпіштен]] қаланып, сырты ақ түспен сыланған. Мұнарасының биіктігі 16, күмбезінің биіктігі 2 метр. 100  кісіге арналған. Еденіне [[жайнамаз]] төселген. == Ескерткіш мәртебесі == Шал қажы мазары жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген. Тізімде ол XIX ғасырдағы қала құрылысы және сәулет ескерткіші ретінде көрсетілген.<ref name="adilet"/> 2008 жылғы Шығыс Қазақстан облысының ескерткіштер тізімінде нысан «Шал қожа мазары» деген атаумен берілген. Кейінгі мемлекеттік тізімдерде «Шал қажы мазары» атауы қолданылған.<ref>{{cite web |url=https://insecure.zan.kz/kaz/docs/V08V0002484 |title=Жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы |language=kk}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://visitabay.kz/pamjatniki-oblasti-abaj/109-aksuatskij-rajon.html Ақсуат ауданының тарихи ескерткіштері — Visit Abay] * [https://old.adilet.zan.kz/kaz/docs/G26F000063A Абай облысының тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі] [https://www.muftyat.kz/kk/] [[Санат:Абай облысының тарихи ескерткіштері]] [[Санат:Ақсуат ауданы]] [[Санат:Қазақстанның кесенелері]] 2ikjy1a917prem3s3x2m7lfns1bz7o5 0 789828 3693736 3691564 2026-11-09T05:57:04Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3693736 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледж''' — [[Абай облысы]]ның білім басқармасына қарайтын мемлекеттік педагогикалық колледж. [[Қазақстан Республикасының ең көне оқу орындарының бірі.]] Оқу орны педагог кадрларын даярлауға маманданған. == Тарихы == Колледждің тарихы XX ғасырдың басынан басталады. Оқу орны ұзақ жылдар бойы [[Семей]] өңірі мен [[Қазақстан]]ның мектептері мен мектепке дейінгі ұйымдары үшін мұғалімдер мен тәрбиешілер даярлап келеді. Колледж қазақ әдебиетінің классигі [[Мұхтар Әуезов]]тің есімімен аталады. == Қызметі == Колледж келесі бағыттарда мамандар даярлайды: * Бастауыш білім беру педагогы * Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту * Қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі * Шетел тілі мұғалімі * Дене шынықтыру мұғалімі және басқа да педагогикалық мамандықтар Оқу орнында күндізгі және сырттай оқу түрлері бар. Студенттер теориялық біліммен қатар мектептерде педагогикалық практикадан өтеді. == Байланыс == * Мекенжайы: [[Семей]] қаласы, Шоқан Уәлиханов көшесі, 150 * Директоры: Жанаева Шағангүл Алдамжарқызы * Ресми сайты: pkollsemey.edu.kz == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Абай облысының колледждері]] [[Санат:Семейдегі оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан колледждері]] c4hhgje8u8qfab2im8i6d7ti6pjdqyw 3693738 3693736 2026-11-09T06:02:32Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] ([[User talk:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Сейлова Гүлжан|Сейлова Гүлжан]] соңғы нұсқасына қайтарды 3691564 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледж''' — [[Абай облысы]]ның білім басқармасына қарайтын мемлекеттік педагогикалық колледж. Оқу орны педагог кадрларын даярлауға маманданған. == Тарихы == Колледждің тарихы XX ғасырдың басынан басталады. Оқу орны ұзақ жылдар бойы [[Семей]] өңірі мен [[Қазақстан]]ның мектептері мен мектепке дейінгі ұйымдары үшін мұғалімдер мен тәрбиешілер даярлап келеді. Колледж қазақ әдебиетінің классигі [[Мұхтар Әуезов]]тің есімімен аталады. == Қызметі == Колледж келесі бағыттарда мамандар даярлайды: * Бастауыш білім беру педагогы * Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту * Қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі * Шетел тілі мұғалімі * Дене шынықтыру мұғалімі және басқа да педагогикалық мамандықтар Оқу орнында күндізгі және сырттай оқу түрлері бар. Студенттер теориялық біліммен қатар мектептерде педагогикалық практикадан өтеді. == Байланыс == * Мекенжайы: [[Семей]] қаласы, Шоқан Уәлиханов көшесі, 150 * Директоры: Жанаева Шағангүл Алдамжарқызы * Ресми сайты: pkollsemey.edu.kz == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Абай облысының колледждері]] [[Санат:Семейдегі оқу орындары]] [[Санат:Қазақстан колледждері]] tju77j4yj8tjxy7e73epubrqc0dj8zy 0 789964 3693731 3692476 2026-11-09T05:50:34Z Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова 182660 1 абзац басына жылдары бойынша өзгеріс енгізілід. "Атаулар тарихы және аудандық өзгерістер" бөлімінде: [[1965 жыл]]ы газет те, қызметкерлері де - деп өзгертілді. және соңына 1 сөйлем қосылды 3693731 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> == Басылымның бастауы мен негізін қалаушылар == '''«Мұғалжар» газеті''' өз бастауын 1924 жылдан бастап жарыққа шыққан [[«Кедей» басылымы]]нан алады. 1930 жылдан бастап “Кедейден” бөлінген аудандық газет бүгінгі [[Мұғалжар]], [[Темір]], [[Шалқар]] аудандарының аумағында тараған алғашқы ақпарат құралы ескі төте жазумен басылды. Газеттің іргетасы [[Құдайберген Жұбанов]], [[Хамит Құрмашев]], [[Жиенғали Тілепбергенов]]тің қолымен қаланды. [[1933 жылы]] қоғам тамырының соғысынан жаңалық іздеген басылым [[“Социалды майдан”]] болып өзгертілді. == Атаулар тарихы және аудандық өзгерістер == Осыдан кейін де газет бірнеше даму сатысы мен өзгеріс кезеңдерінен өтті. Мұны газет атауының жиі өзгеріске ұшырауынан-ақ байқауға болады: [[1997 жыл]]ға дейін бүгінгі «[[Мұғалжар]]» - [[«Коммунизм жолы»]], [[«Жаршы»]], [[«Октябрь туы»]] - [[«Знамя Октября»]], [[«Қандыағаш»]] деген атпен шығып келді. [[1965 жыл]]ы газет те, қызметкерлері де [[Темір]] ауданының орталығы [[Қандыағаш]] қаласына көшіріліп, аудан құрылымы өзгергеннен кейін газет [[«Октябрь туы»]] - [[«Знамя Октября»]] атауларымен екі тілде шыға бастады. [[1997 жыл]]ы [[Октябрь ауданы]] мен [[Мұғалжар]] аудандары қосылып, жаңа Мұғалжар ауданы құрылған кезеңде, аудандық газеттің де атауы өзгерді. Осы уақыттан бастап газет «Мұғалжар» болып шыға бастады. == Газет тарихындағы көрнекті тұлғалар == Бүгінгі [[«Мұғалжар» газеті]]нің әр кезеңдердегі қалыптасу, даму тарихында лингвист-ғалым [[Құдайберген Жұбанов]], публицист [[Әмір Оралбай]], ақын [[Амантай Өтегенов]], [[Есенбай Дүйсенбай]], сатирик-жазушы [[Табыл Құлиясов]], журналист [[Жұмағұл Саухат]], фельетоншы [[Зейнолла Құлжанов]] сынды қаламгерлер қызмет атқарып, алғашқы тырнақалды тәжірибелерін осы газеттен жинады. Сонымен қатар қаламдары қарымды [[Николай Шуликин]], [[Бақытжан Жанасаев]], [[Елеусіз Кенебаев]], [[Жақып Тоқтағұлов]], [[Әбдош Досмағамбетов]]тердің құнды мақалалары оқырманның жадында, «Мұғалжардың» мұрағатында қалды. [[Жаңылша Балмағамбетова]], [[Башар Хайруллин]], [[Қазтуған Ботағарин]], [[Нұрғали Тастанбаев]], [[Елубай Қодаров]], [[Жолдымұрат Сегізбаев]], [[Бақытжан Неталин]] газет редакторлары қызметін атқарды. == Техникалық даму және баспаханалық эволюция == Аудандық газет [[2000 жыл]]ға дейін аудандық баспаханада қолмен қорғасынға құйып теру арқылы «[[Ромоер]]» баспа машинасында А-3 форматпен басылып шықты. [[2002 жыл]]ы газетке жаңа баспа құрылғысы-«[[Ризограф]]» машинасы алынып, газет А-4 форматта шыға бастады. [[2006 жыл]]дың қараша айынан бастап «Шамшырақ-Ақтөбе» ЖШС-нің құрамына енді. Осы уақыттан бастап, газет [[Ақтөбе]] қаласында орналасқан «А-Полиграфия» баспаханасында басылып, шыға бастады. Бұл газет сапасын әлдеқайда арттыруға қол жеткізді. [[2009 жыл]]дың мамыр айында [[«Мұғалжар» газеті]] «Шамшырақ-Ақтөбе» ЖШС-нің құрамынан шығып, «Мұғалжар аудандық ішкі саясат бөлімі» ММ-сі жанындағы «[[Мұғалжар газеті]]нің редакциясы» шаруашылық жүргізу құқығындағы КМК-ны болып қайта құрылды. Бұл жылдары газетке Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі Қуаныш Кенжеғалиев басшылық етті. == Бүгінгі заманауи тынысы == [[2014 жыл]]дан «Мұғалжар» газеті жекеге өтіп, «Мұғалжар» ЖШС-не қарайды. Бүгінде басылым [[Мұғалжар ауданы]]ның орталығы [[Қандыағаш қаласы]]нда дайындалып, Қызылорда қаласындағы баспаханада басылады. Газеттің бүгінде [[“Mugalzhar.kz”]] сайты мен әлеуметтік желіде ақпарат тарататын өз парақшалары бар. Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9 == Дереккөз == Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9 e4uhslrbvkt969s39cev9ls6b9sb5te 0 790070 3693479 3692914 2026-11-08T15:35:48Z Nurken 111493 «[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары|Қазіргі мемлекет басшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3693479 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Ваагн Хачатурян | Шынайы есімі = {{lang-hy|Վահագն Խաչատուրյան}} | Суреті = Vahagn Khachaturyan - 2025 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Хачатурян, 2025 жыл | Титулы = [[Армения президенті]] | Ту = Flag of the President of Armenia.svg | Ту2 = Seal of the President of Armenia.svg | Басқара бастады = 13 наурыз 2022 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] | Ізашары = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]]<br>[[Ален Робертович Симонян|Ален Симонян]] ({{м.а.}}) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Жоғары технология]]лық өнеркәсіп министрі | Ту_2 = Flag of Armenia.svg | Ту2_2 = Coat of arms of Armenia.svg | Басқара бастады_2 = 4 тамыз 2021 | Басқаруын аяқтады_2 = 3 наурыз 2022 | Премьер_2 = [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] | Ізашары_2 = {{iw|Айк Арутюнович Чобанян|Айк Чобанян|hy|Հայկ Չոբանյան}} | Ізбасары_2 = Давид Саакян ({{м.а.}})<br>Роберт Хачатрян | Титулы_3 = [[Ереван]] мэрі | Ту_3 = Flag of Yerevan.svg | Ту2_3 = Coat of arms of Yerevan.svg | Басқара бастады_3 = 4 желтоқсан 1992 | Басқаруын аяқтады_3 = 22 ақпан 1996 | Ізашары_3 = {{iw|Амбарцум Пайлакович Галустян|Амбарцум Галустян|hy|Համբարձում Գալստյան}} | Ізбасары_3 = {{iw|Ашот Мовсесович Мирзоян|Ашот Мирзоян|hy|Աշոտ Միրզոյան (քաղաքական գործիչ)}} | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 22.4.1959 | Туған жері = {{туғанжері|Сисиан|Сисианда}}, [[Сюник облысы]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Азаматтығы = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{iw|Анаит Минасян|Анаит Минасян|en|Anahit Minasyan}} | Балалары = 2 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] |[[Армян ұлттық конгрессі]] (2013–2022) }} | Білімі = [[Армян мемлекеттік экономика университеті|Ереван ұлттық экономика институты]] (1980) | Мамандығы = {{hlist|Экономист|саясаткер}} | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = 1980–1982 | Құрамында болды = {{байрақ|КСРО}} | Әскер түрі = [[КСРО Қарулы күштері]] | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Sign V Khachaturyan.jpg | Сайты = {{URL|http://www.vahagnhacaturyan.com/}} | Commons = Vahagn Khachaturyan | Марапаттары = {{Қатар |{{Құтқарушы ордені үлкен крестінің иегері}} |{{Құрмет легионы ордені үлкен крестінің иегері}} }} }} '''Ваагн Гарникович Хачатурян''' ({{lang-hy|Վահագն Գառնիկի Խաչատուրյան}}, {{IPA|[vɑˈhɑɡən χɑt͡ʃʰɑtuɾˈjɑn]}}; [[22 сәуір]] [[1959 жыл|1959]], [[Сисиан]]) — [[армения]]лық экономист және саясаткер, 2022 жылғы наурыздан бергі 5-[[Армения президенті]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/vaagn-hachaturyan-armeniya-prezident-bolyip-saylandyi-334899/ |title=Ваагн Хачатурян Армения президенті болып сайланды |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2022-03-03 |accessdate=2026-11-02}}</ref> Бұрын Хачатурян 1992 жылдан 1996 жылға дейін [[Ереван]] мэрі және 2021 жылдан 2022 жылға дейін [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] үкіметінде Армения [[Жоғары технология]]лық өнеркәсібі министрі қызметтерін атқарды.<ref>{{cite web|title=Former mayors of Yerevan|url=http://www.yerevan.am/3_115_%D4%B5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%AF%D5%AB%D5%B6%20%D6%84%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D6%84%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8.html|publisher=Yerevan Municipality Official Website|access-date=25 March 2013}}</ref><ref>[https://www.president.am/hy/decrees/item/5366/ Decrees of the President of the Republic]</ref> Хачатурян 2022 жылғы отставкасына дейін [[Армян ұлттық конгрессі]] саяси партиясының мүшесі болды, алайда 2017 жылдан партия істеріне араласпады.<ref>{{Cite web|title=High-Tech minister addresses reports that he is ruling party's pick for presidency|url=https://armenpress.am/eng/news/1074332.html|accessdate=2022-02-03|work=armenpress.am|date=2022-01-31|language=en|quote=According to Khachaturyan, he quit the party after the 2017 elections, but he said there might be some formal paperwork issues about that.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Armenian Public TV: Vahagn Khachaturyan to be offered country's presidency|url=https://oc-media.org/armenian-public-tv-vahagn-khachaturyan-to-be-offered-countrys-presidency/|first=Ani|last=Avetisyan|accessdate=2025-06-13|work=oc-media.org|date=2022-02-01|language=en|quote=According to Khachaturyan, he stopped his party activities in 2017, but remains a member — though he said he would terminate his membership before officially accepting a nomination for the presidency.}}</ref> == Ерте жылдары және білімі == Хачатурян 1959 жылы [[Сисиан]] қаласында дүниеге келген. 1980 жылы ол [[Армян мемлекеттік экономика университеті|Ереван ұлттық экономика институты]]ндағы оқуын экономист болып бітірді. 1980 жылдан 1982 жылға дейін [[КСРО Қарулы күштері]]нде қызмет етті. Әскердегі қызметінен кейін ол он жыл бойы Ереван институтында педагог болды, түрлі өнеркәсіп компанияларында экономист болды. == Саяси мансабы == 1990 жылдан 1996 жылға дейін Хачатурян {{iw|Ереван қалалық кеңесі|Ереван қалалық кеңесінің|hy|Երևանի քաղաքապետարան}} мүшесі болды, 1992 жылдан 1996 жылға дейін [[Ереван]] мэрі қызметінде болды. Ол 1995 жылдан 1999 жылға дейін [[Армения Ұлттық жиналысы]]ның депутаты болды.<ref>{{Cite web |title=President of the Republic of Armenia - The President - The President of the Republic of Armenia |url=https://www.president.am/en/Vahagn-Khachaturyan-bio/ |accessdate=2022-11-14 |work=www.president.am |language=en}}</ref> 1996–1998 жылдары ол президент [[Левон Акопович Тер-Петросян|Левон Тер-Петросян]]ның кеңесшісі болды. 2002 жылы ол Саяси ғылымдар, заң және экономиканы зерттеу орталығының вице-президенті атанды. 2021 жылы ол [[Жоғары технология]]лық өнеркәсіп министрі болып тағайындалды. == Президенттігі (2022–) == === Ұсынылуы және сайлануы === 2022 жылғы қаңтардағы президент [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]]ның отставкасынан кейін [[Азаматтық келісім (партия)|Азаматтық келісім]] билік партиясы президенттікке Хачатурянды ұсынды.<ref>{{Cite web|last=Ghazanchyan|first=Siranush|date=2022-02-02|title=Vahagn Khachaturyan officially nominated for President of Armenia|url=https://en.armradio.am/2022/02/02/vahagn-khachaturyan-officially-nominated-for-president-of-armenia/|accessdate=2022-02-03|publisher=Public Radio of Armenia|language=en-US}}</ref> [[Армениядағы президент сайлауы (2022)|Дауыс берудің екінші айналымында]] ол [[Армения президенті]] болып сайланды.<ref>{{Cite web |date=2022-03-03 |title=Vahagn Khachaturyan elected President of Armenia |url=https://armenpress.am/eng/news/1076998.html |accessdate=2022-03-03 |work=armenpress.am |language=en}}</ref> Инаугурациясы 2022 жылғы 13 наурызда өтті.<ref>{{Cite web |date=2022-03-03 |title=President-elect Vahagn Khachaturyan to be inaugurated in 10 days |url=https://armenpress.am/eng/news/1077001/ |access-date=2022-03-07 |website=Armenpress |language=en}}</ref> === Ішкі саясаты === [[Сурет:President Vahagn Khachaturyan attended the festive military parade organized on the occasion of Republic Day 28.jpg|нобай|оңға|Республика күніне орай жасалған әскери парадтағы Армения басшылығы, оң жақтан сол жаққа: [[Армения Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиналыс]] спикері [[Ален Робертович Симонян|Ален Симонян]], президент Хачатурян мен [[Армения премьер-министрі|премьер-министр]] [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]], 2026 жылғы 28 мамыр]] Хачатурян [[жоғары технология]] секторын дамытуды экономиканы әртараптандырудың маңызды түрі қылған. === Сыртқы саясаты === [[Сурет:Vahagn Khachaturyan and Vladimir Putin at the 25th St. Petersburg International Economic Forum (2).jpg|нобай|оңға|Хачатурян мен [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]], [[Санкт-Петербург]], Ресей, 2022 жылғы 16 маусым]] 2022 жылғы маусымда Хачатурян [[Санкт-Петербург]]ке сапар жасап, [[Петербург халықаралық экономикалық форумы]]на 25 жылдығына орай қатысты.<ref>{{cite web|url=https://www.arabnews24.ca/en/World_news/205243.html |title=2022 St. Petersburg International Economic Forum: Day 1 |date=2022-06-15 |language=en}}</ref> 2024 жылғы ақпанда ол [[Мажарстан]]ға ресми сапар жасады. Бұл сапар екі ел арасындағы дипоматиялық қатынастарының қайта орнауынан бергі тұңғыш ресми сапар болды; Армения президенттері Мажарстанға 1989 жылдан бері келіп көрмеген болатын.<ref>{{Cite web |title=President Vahagn Khachaturyan will leave for Hungary on an official visit |url=https://www.president.am/en/press-release/item/2024/02/05/Announcement/ |language=en |website=[[Армения президенті]] |date=2024-02-05}}</ref> Ол президент [[Каталин Новак]]пен, спикер [[Ласло Кёвер]]мен, премьер-министр [[Виктор Орбан]]мен, Мажарстандағы [[Армяндар|армян]] диаспорасының өкілдерімен кездесті.<ref>{{Cite web |title=President Vahagn Khachaturyan had a meeting with Laszlo Kover, the Speaker of the National Assembly of Hungary |url=https://www.president.am/en/press-release/item/2024/02/07/President-Vahagn-Khachaturyan-met-with-Laszlo-Kover-07.02/ |language=en |publisher=[[Армения президенті]] |date=2024-02-05}}</ref> Ол, оған қоса, [[Петер Пазмань католик университеті]]нде де болған.<ref>{{Cite web |title=President Vahagn Khachaturyan visited the Pázmány Péter Catholic University |url=https://www.president.am/en/press-release/item/2024/02/07/President-Vahagn-Khachaturyan-visited-Pazmany-Peter-Catholic-University/ |language=en |publisher=[[Армения президенті]] |date=2024-02-05}}</ref> Ресейдің [[RTVI]] атты онлайн баспасына берген сұхбатында Хачатурян Армения Ресейдің «інісі» болып жүргенін қоятын болды деді, Ресеймен жаңа және тең бірлестікті қалайтынын айтты.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=Armenian President: ‘there is no question’ of the nationalisation of Electric Networks |url=https://oc-media.org/armenian-president-there-is-no-question-of-the-nationalisation-of-electric-networks/ |accessdate=2026-06-25 |publisher=OC Media |language=en}}</ref> 2024 жылы Хачатурян Қазақстанның Астана қаласына жұмыс сапармен келді. [[ҚазАқпарат]] баспасына берген сұхбатында ол [[Армения-Қазақстан қатынастары|Армения мен Қазақстанды дос елдер деді]], екі елдің келешектегі әр саладан бірлескен жұмысының дамығанын қалады.<ref>{{Cite web |date=2024-10-16 |title=Мы заинтересованы в дружбе с Казахстаном — интервью с Президентом Армении Ваагном Хачатуряном |url=https://www.inform.kz/ru/mi-nuzhdaemsya-v-druzhbe-s-kazahstanom-intervyu-s-prezidentom-armenii-vaagnom-hachaturyanom |accessdate=2026-11-07 |publisher=[[ҚазАқпарат]] |language=ru}}</ref> == Өзге істері == *2000: ARMAT Демократия және азаматтық қоғам дамыту орталығының негіздеуші мүшесі *2006: «Aylyntrank» әлеуметтік және саяси инициативаларының негіздеушісі мүшесі *2019–2021: Армэкономбанк басқармасының мүшесі == Марапаттары және атақтары == *«[[Мақтымқұлы|Мақтымқұлы Фрағи]] 300 жылдығына орай» мерейтойлық медалі (11 қазан 2024; [[Түрікменстан]]) *[[Құтқарушы ордені|Құтқарушы орденінің үлкен кресті]] (2026; [[Грекия]]) *[[Құрмет легионының ордені|Құрмет легионы орденінің үлкен кресті]] (2026; [[Франция]]) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{Армения президенттері}} {{DEFAULTSORT:Хачатурян, Ваагн Гарникович}} [[Санат:Армения экономистері]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] [[Санат:Армения президенттері]] [[Санат:Ереван мэрлері]] [[Санат:Армения министрлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] 61psh5np3hf8vcmor2kfliueg6pnlde 3693490 3693479 2026-11-08T15:42:46Z Nurken 111493 «[[Санат:Армения Ұлттық жиналысы депутаттары|Армения Ұлттық жиналысы депутаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3693490 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Ваагн Хачатурян | Шынайы есімі = {{lang-hy|Վահագն Խաչատուրյան}} | Суреті = Vahagn Khachaturyan - 2025 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Хачатурян, 2025 жыл | Титулы = [[Армения президенті]] | Ту = Flag of the President of Armenia.svg | Ту2 = Seal of the President of Armenia.svg | Басқара бастады = 13 наурыз 2022 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] | Ізашары = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]]<br>[[Ален Робертович Симонян|Ален Симонян]] ({{м.а.}}) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Жоғары технология]]лық өнеркәсіп министрі | Ту_2 = Flag of Armenia.svg | Ту2_2 = Coat of arms of Armenia.svg | Басқара бастады_2 = 4 тамыз 2021 | Басқаруын аяқтады_2 = 3 наурыз 2022 | Премьер_2 = [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] | Ізашары_2 = {{iw|Айк Арутюнович Чобанян|Айк Чобанян|hy|Հայկ Չոբանյան}} | Ізбасары_2 = Давид Саакян ({{м.а.}})<br>Роберт Хачатрян | Титулы_3 = [[Ереван]] мэрі | Ту_3 = Flag of Yerevan.svg | Ту2_3 = Coat of arms of Yerevan.svg | Басқара бастады_3 = 4 желтоқсан 1992 | Басқаруын аяқтады_3 = 22 ақпан 1996 | Ізашары_3 = {{iw|Амбарцум Пайлакович Галустян|Амбарцум Галустян|hy|Համբարձում Գալստյան}} | Ізбасары_3 = {{iw|Ашот Мовсесович Мирзоян|Ашот Мирзоян|hy|Աշոտ Միրզոյան (քաղաքական գործիչ)}} | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 22.4.1959 | Туған жері = {{туғанжері|Сисиан|Сисианда}}, [[Сюник облысы]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Азаматтығы = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{iw|Анаит Минасян|Анаит Минасян|en|Anahit Minasyan}} | Балалары = 2 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] |[[Армян ұлттық конгрессі]] (2013–2022) }} | Білімі = [[Армян мемлекеттік экономика университеті|Ереван ұлттық экономика институты]] (1980) | Мамандығы = {{hlist|Экономист|саясаткер}} | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = 1980–1982 | Құрамында болды = {{байрақ|КСРО}} | Әскер түрі = [[КСРО Қарулы күштері]] | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Sign V Khachaturyan.jpg | Сайты = {{URL|http://www.vahagnhacaturyan.com/}} | Commons = Vahagn Khachaturyan | Марапаттары = {{Қатар |{{Құтқарушы ордені үлкен крестінің иегері}} |{{Құрмет легионы ордені үлкен крестінің иегері}} }} }} '''Ваагн Гарникович Хачатурян''' ({{lang-hy|Վահագն Գառնիկի Խաչատուրյան}}, {{IPA|[vɑˈhɑɡən χɑt͡ʃʰɑtuɾˈjɑn]}}; [[22 сәуір]] [[1959 жыл|1959]], [[Сисиан]]) — [[армения]]лық экономист және саясаткер, 2022 жылғы наурыздан бергі 5-[[Армения президенті]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/vaagn-hachaturyan-armeniya-prezident-bolyip-saylandyi-334899/ |title=Ваагн Хачатурян Армения президенті болып сайланды |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2022-03-03 |accessdate=2026-11-02}}</ref> Бұрын Хачатурян 1992 жылдан 1996 жылға дейін [[Ереван]] мэрі және 2021 жылдан 2022 жылға дейін [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] үкіметінде Армения [[Жоғары технология]]лық өнеркәсібі министрі қызметтерін атқарды.<ref>{{cite web|title=Former mayors of Yerevan|url=http://www.yerevan.am/3_115_%D4%B5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%AF%D5%AB%D5%B6%20%D6%84%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D6%84%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8.html|publisher=Yerevan Municipality Official Website|access-date=25 March 2013}}</ref><ref>[https://www.president.am/hy/decrees/item/5366/ Decrees of the President of the Republic]</ref> Хачатурян 2022 жылғы отставкасына дейін [[Армян ұлттық конгрессі]] саяси партиясының мүшесі болды, алайда 2017 жылдан партия істеріне араласпады.<ref>{{Cite web|title=High-Tech minister addresses reports that he is ruling party's pick for presidency|url=https://armenpress.am/eng/news/1074332.html|accessdate=2022-02-03|work=armenpress.am|date=2022-01-31|language=en|quote=According to Khachaturyan, he quit the party after the 2017 elections, but he said there might be some formal paperwork issues about that.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Armenian Public TV: Vahagn Khachaturyan to be offered country's presidency|url=https://oc-media.org/armenian-public-tv-vahagn-khachaturyan-to-be-offered-countrys-presidency/|first=Ani|last=Avetisyan|accessdate=2025-06-13|work=oc-media.org|date=2022-02-01|language=en|quote=According to Khachaturyan, he stopped his party activities in 2017, but remains a member — though he said he would terminate his membership before officially accepting a nomination for the presidency.}}</ref> == Ерте жылдары және білімі == Хачатурян 1959 жылы [[Сисиан]] қаласында дүниеге келген. 1980 жылы ол [[Армян мемлекеттік экономика университеті|Ереван ұлттық экономика институты]]ндағы оқуын экономист болып бітірді. 1980 жылдан 1982 жылға дейін [[КСРО Қарулы күштері]]нде қызмет етті. Әскердегі қызметінен кейін ол он жыл бойы Ереван институтында педагог болды, түрлі өнеркәсіп компанияларында экономист болды. == Саяси мансабы == 1990 жылдан 1996 жылға дейін Хачатурян {{iw|Ереван қалалық кеңесі|Ереван қалалық кеңесінің|hy|Երևանի քաղաքապետարան}} мүшесі болды, 1992 жылдан 1996 жылға дейін [[Ереван]] мэрі қызметінде болды. Ол 1995 жылдан 1999 жылға дейін [[Армения Ұлттық жиналысы]]ның депутаты болды.<ref>{{Cite web |title=President of the Republic of Armenia - The President - The President of the Republic of Armenia |url=https://www.president.am/en/Vahagn-Khachaturyan-bio/ |accessdate=2022-11-14 |work=www.president.am |language=en}}</ref> 1996–1998 жылдары ол президент [[Левон Акопович Тер-Петросян|Левон Тер-Петросян]]ның кеңесшісі болды. 2002 жылы ол Саяси ғылымдар, заң және экономиканы зерттеу орталығының вице-президенті атанды. 2021 жылы ол [[Жоғары технология]]лық өнеркәсіп министрі болып тағайындалды. == Президенттігі (2022–) == === Ұсынылуы және сайлануы === 2022 жылғы қаңтардағы президент [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]]ның отставкасынан кейін [[Азаматтық келісім (партия)|Азаматтық келісім]] билік партиясы президенттікке Хачатурянды ұсынды.<ref>{{Cite web|last=Ghazanchyan|first=Siranush|date=2022-02-02|title=Vahagn Khachaturyan officially nominated for President of Armenia|url=https://en.armradio.am/2022/02/02/vahagn-khachaturyan-officially-nominated-for-president-of-armenia/|accessdate=2022-02-03|publisher=Public Radio of Armenia|language=en-US}}</ref> [[Армениядағы президент сайлауы (2022)|Дауыс берудің екінші айналымында]] ол [[Армения президенті]] болып сайланды.<ref>{{Cite web |date=2022-03-03 |title=Vahagn Khachaturyan elected President of Armenia |url=https://armenpress.am/eng/news/1076998.html |accessdate=2022-03-03 |work=armenpress.am |language=en}}</ref> Инаугурациясы 2022 жылғы 13 наурызда өтті.<ref>{{Cite web |date=2022-03-03 |title=President-elect Vahagn Khachaturyan to be inaugurated in 10 days |url=https://armenpress.am/eng/news/1077001/ |access-date=2022-03-07 |website=Armenpress |language=en}}</ref> === Ішкі саясаты === [[Сурет:President Vahagn Khachaturyan attended the festive military parade organized on the occasion of Republic Day 28.jpg|нобай|оңға|Республика күніне орай жасалған әскери парадтағы Армения басшылығы, оң жақтан сол жаққа: [[Армения Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиналыс]] спикері [[Ален Робертович Симонян|Ален Симонян]], президент Хачатурян мен [[Армения премьер-министрі|премьер-министр]] [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]], 2026 жылғы 28 мамыр]] Хачатурян [[жоғары технология]] секторын дамытуды экономиканы әртараптандырудың маңызды түрі қылған. === Сыртқы саясаты === [[Сурет:Vahagn Khachaturyan and Vladimir Putin at the 25th St. Petersburg International Economic Forum (2).jpg|нобай|оңға|Хачатурян мен [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]], [[Санкт-Петербург]], Ресей, 2022 жылғы 16 маусым]] 2022 жылғы маусымда Хачатурян [[Санкт-Петербург]]ке сапар жасап, [[Петербург халықаралық экономикалық форумы]]на 25 жылдығына орай қатысты.<ref>{{cite web|url=https://www.arabnews24.ca/en/World_news/205243.html |title=2022 St. Petersburg International Economic Forum: Day 1 |date=2022-06-15 |language=en}}</ref> 2024 жылғы ақпанда ол [[Мажарстан]]ға ресми сапар жасады. Бұл сапар екі ел арасындағы дипоматиялық қатынастарының қайта орнауынан бергі тұңғыш ресми сапар болды; Армения президенттері Мажарстанға 1989 жылдан бері келіп көрмеген болатын.<ref>{{Cite web |title=President Vahagn Khachaturyan will leave for Hungary on an official visit |url=https://www.president.am/en/press-release/item/2024/02/05/Announcement/ |language=en |website=[[Армения президенті]] |date=2024-02-05}}</ref> Ол президент [[Каталин Новак]]пен, спикер [[Ласло Кёвер]]мен, премьер-министр [[Виктор Орбан]]мен, Мажарстандағы [[Армяндар|армян]] диаспорасының өкілдерімен кездесті.<ref>{{Cite web |title=President Vahagn Khachaturyan had a meeting with Laszlo Kover, the Speaker of the National Assembly of Hungary |url=https://www.president.am/en/press-release/item/2024/02/07/President-Vahagn-Khachaturyan-met-with-Laszlo-Kover-07.02/ |language=en |publisher=[[Армения президенті]] |date=2024-02-05}}</ref> Ол, оған қоса, [[Петер Пазмань католик университеті]]нде де болған.<ref>{{Cite web |title=President Vahagn Khachaturyan visited the Pázmány Péter Catholic University |url=https://www.president.am/en/press-release/item/2024/02/07/President-Vahagn-Khachaturyan-visited-Pazmany-Peter-Catholic-University/ |language=en |publisher=[[Армения президенті]] |date=2024-02-05}}</ref> Ресейдің [[RTVI]] атты онлайн баспасына берген сұхбатында Хачатурян Армения Ресейдің «інісі» болып жүргенін қоятын болды деді, Ресеймен жаңа және тең бірлестікті қалайтынын айтты.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=Armenian President: ‘there is no question’ of the nationalisation of Electric Networks |url=https://oc-media.org/armenian-president-there-is-no-question-of-the-nationalisation-of-electric-networks/ |accessdate=2026-06-25 |publisher=OC Media |language=en}}</ref> 2024 жылы Хачатурян Қазақстанның Астана қаласына жұмыс сапармен келді. [[ҚазАқпарат]] баспасына берген сұхбатында ол [[Армения-Қазақстан қатынастары|Армения мен Қазақстанды дос елдер деді]], екі елдің келешектегі әр саладан бірлескен жұмысының дамығанын қалады.<ref>{{Cite web |date=2024-10-16 |title=Мы заинтересованы в дружбе с Казахстаном — интервью с Президентом Армении Ваагном Хачатуряном |url=https://www.inform.kz/ru/mi-nuzhdaemsya-v-druzhbe-s-kazahstanom-intervyu-s-prezidentom-armenii-vaagnom-hachaturyanom |accessdate=2026-11-07 |publisher=[[ҚазАқпарат]] |language=ru}}</ref> == Өзге істері == *2000: ARMAT Демократия және азаматтық қоғам дамыту орталығының негіздеуші мүшесі *2006: «Aylyntrank» әлеуметтік және саяси инициативаларының негіздеушісі мүшесі *2019–2021: Армэкономбанк басқармасының мүшесі == Марапаттары және атақтары == *«[[Мақтымқұлы|Мақтымқұлы Фрағи]] 300 жылдығына орай» мерейтойлық медалі (11 қазан 2024; [[Түрікменстан]]) *[[Құтқарушы ордені|Құтқарушы орденінің үлкен кресті]] (2026; [[Грекия]]) *[[Құрмет легионының ордені|Құрмет легионы орденінің үлкен кресті]] (2026; [[Франция]]) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{Армения президенттері}} {{DEFAULTSORT:Хачатурян, Ваагн Гарникович}} [[Санат:Армения экономистері]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] [[Санат:Армения президенттері]] [[Санат:Ереван мэрлері]] [[Санат:Армения министрлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Армения Ұлттық жиналысы депутаттары]] r9lwp4mj3ywosss1afde4x6jarw6vrj 10 790086 3693718 3693227 2026-11-09T05:38:36Z 1nter pares 146705 3693718 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық жол |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |аты = Израиль университеттері |тақырыбы = [[Израильдің университеттерінің тізімі|Израиль университеттері]] |мазмұны = [[Ариэль университеті]]{{•}} [[Бар-Илан атындағы университет]]{{•}} [[Негевтегі Бен-Гурион университеті]]{{•}} [[Иерусалимдегі Еврей университеті]]{{•}} [[Израиль ашық университеті]]{{•}} [[Рейхман университеті]]{{•}} [[Технион]]{{•}} [[Тель-Авив университеті]]{{•}} [[Хайфа университеті]]{{•}} [[Вейцман атындағы ғылым институты]] }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер]] </noinclude> 9ozz6iawjl9tq0b7drqyvldcfyejsvu 0 790109 3693733 3693273 2026-11-09T05:53:49Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3693733 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | Қазақша атауы = Полдарк | Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}} | суреті = | тақырыбы = | сурет ені = | жанры = [[Драма|драма]] | формат = | авторы = Дебби Хорсфилд | желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы | өндіріс = | рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]] | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]] | мемлекет = {{UK}} | тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | маусымдар = 5 | сериялар саны = 43 | сериялардың тізімі = Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі | атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл | продюсері = Элиза Меллор | режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер | операторы = | сценарист = Дебби Хорсфилд | түсірілім орны = | ұзақтығы = 60 минут | студия = Mammoth Screen | статусы = | телеарна = [[BBC One]] | бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]] | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 8 наурыз 2015 | соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019 | алдыңғы = | келесі = | байланысты = | imdb_id = 3636060 | tv_com_id = | сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf }} '''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>. == Желісі == [[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі. Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады. Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады... == Бөлімдері == {{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}} {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Рөлдерде == === Негізгі құрамы === * [[Эйдан Тернер]] — капитан Росс Полдарк * [[Элеонор Томлинсон]] — Демелза Полдарк (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Карн) * Руби Бенталл — Верити Блейми (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Полдарк) * Кэролайн Блэкистон — Агата Полдарк (1—3 маусымдары, 4 маусымда қонақ) * Фил Дэвис — Джуд Пэйнтер (1—2 маусымдары) * Бети Эдни — Пруди Пэйнтер * Джек Фартинг — Джордж Уорлегган * Люк Норрис — дәрігер Дуайт Энис * Хейда Рид — Елизабет Уорлегган (бұған дейін Полдарк, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (1—4 маусымдары, 5 маусымда қонақ) * Кайл Соллер — Фрэнсис Полдарк (1—2 маусымдары, 4 маусымда қонақ) * Пип Торренс — Кэри Уорлегган * Уоррен Кларк — Чарлз Полдарк (1 маусым) * Габриэлла Уайлд — Кэролайн Энис (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Пенвенен) (2—5 маусымдары) * Джон Неттлз — Рэй Пенвенен (2—3 маусымдары) * Кристиан Брассингтон — дін қызметкері Осборн Уитворт (3—4 маусымдары) * Эллис Чаппел — Морвенна Карн (бұған дейін Уитворт, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—5 маусымдары) * Шон Гилдер — Толли Трегерлс (3—4 маусымдары) * Гарри Ричардсон — Дрейк Карн (3—5 маусымдары) * Джош Уайтхаус — Хью Армитидж (3—4 маусымдары) * Том Йорк — Сэм Карн (3—5 маусымдары) * Тим Даттон — Джозеф Мерсетон (5 маусым) * Керри Маклин — Китти Деспард (5 маусым) * Винсент Риган — полковник Нед Деспард (5 маусым) * Питер Салливан — Ральф Хэнсон (5 маусым) * Тристан Старрок — капитан Заки Мартин (1—4 маусымдары үзіп-үзіп, 5 маусымда әрдайым) === Қосалқы құрамы === {{Col-begin}} {{Col-2}} * Робин Эллис — дін қызметкері дәрігер Холс * Ричард Хоуп — Харрис Паско * Эд Браунинг — Пол Дэниел * Джон Холлингворт — капитан Уильям Хэншо (1—3 маусымдары) * Рори Уилтон — Ричард Тонкин (1—2 маусымдары) * Ричард Харрингтон — капитан Эндрю Блейми (1—3 маусымдары) * Грейси О’Брайен — Джинни Картер (1—2 маусымдары) * Эмма Спургин Хасси — миссис Мартин (1—2 маусымдары) * Мэтью Уилсон — Марк Дэниел (1—2 маусымдары) * Салли Декстер — миссис Чайновет (1—2 маусымдары) * Генри Гарретт — капитан Макнил (1—2 маусымдары) * Марк Фрост — Том Карн (1—3 маусымдары) * Кристал Леати — Маргарет Воспер (1—2 маусымдары) * Патрик Райкарт — сэр Хью Бодруган (1—2 маусымдары) * Майкл Калкин — Хорас Тренеглос (1—2 маусымдары) * Джейсон Торп — Мэтью Сэнсон (1 маусым) * Роберт Доус — дәрігер Чоук (1—4 маусымдары) * Александр Арнольд — Джим Картер (1 маусым) * Сабрина Бартлетт — Керен Дэниел (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Смит) (1 маусым) * Харриет Баллард — Рут Тренеглос (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Тиг) (1 маусым) * Мэри Вудвайн — миссис Тиг (1 маусым) * Дэниел Кук — Джон Тренеглос (1 маусым) * Джейсон Скуибб — дін қызметкері Оджерс (1, 3—4 маусымдары) * Себастьян Арместо — Танкард (2 маусым) * Хью Скиннер — лорд Анвин Тревонанс (2 маусым) * Росс Грин — Чарли Кемпторн (2 маусым) * Амелия Кларксон — Розина Карн (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Хоблин) (2, 4—5 маусымдары) * Джон Макнил — Джека Хоблин (2, 4—5 маусымдары) * Льюис Пик — Тед Каркик (2 маусым) * Роуз Рейнольдс — Бетти Каркик (2 маусым) * Александр Моррис — капитан Джеймс Блейми (2 маусым) * Изабелла Пэррисс — Эстер Блейми (2 маусым) * Турло Конвери — Том Харри (2—4 маусымдары) * Ричард Маккейб — мистер Тренкром (2—3 маусымдары) * Гарри Маркус — Джеффри Чарлз Полдарк (3 маусым) * Джон Хопкинс — сэр Фрэнсис Бассет (3—4 маусымдары) * Джеймс Уилби — лорд Фалмут (3—4 маусымдары) * Сиара Чартерис — Эмма Трегёрлс (3—4 маусымдары) {{Col-break}} * Эсме Кой — Ровелла Солуэй (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—4 маусымдары) * Уилл Меррик — Артур Солуэй (3—4 маусымдары) * Луис Дэвидсон — Джеффри Чарлз Полдарк (4 маусым) * Эдвард Беннет — премьер-министр [[Уильям Питт (Кіші)|Уильям Питт]] (4 маусым) * Джек Риддифорд — Яго Мартин (4 маусым) * Робин Маккалум — Джастис Трехерн (4 маусым) * Эмили Патрик — Белинда (4 маусым) * Майк Бернсайд — Натаниэль Пирс (4 маусым) * Корнелиус Бут — сэр Кристофер Хокинс (4 маусым) * Дэнни Киррейн — Гарри (4 маусым) * Джош Тейлор — виконт Боллингтон (4 маусым) * Софи Симнетт — Андромеда Пейдж (4 маусым) * Чарли Филд — Джон Крейвен (4 маусым) * Адриан Лукис — сэр Джон Митфорд (4 маусым) * Ричард Дурден — дәрігер Ансельм (4 маусым) * Макс Беннет — Монк Эддерли (4 маусым) * Ребекка Фронт — леди Уитворт (4 маусым, 5 маусымда қонақ) * Фредди Уайз — Джеффри Чарлз Полдарк (5 маусым) * Лили Додсворт-Эванс — Сесилия Хэнсон (5 маусым) * София Оксенхэм — Тесс Треджиден (5 маусым) * Энтони Калф — Уильям Уикхем (5 маусым) * Вуди Норман — Валентин Уорлегган (5 маусым) * Уэнсдей Гиббонс — Клоуэнс Полдарк (5 маусым) * Оскар Новак — Джереми Полдарк (5 маусым) * Эндрю Гауэр — Джеймс Хэдфилд (5 маусым) * Эойн Линч — Джон Макнамара (5 маусым) * Питер Форбс — Томас Эрскин (5 маусым) * Норман Боуман — Джеймс Баннантин (5 маусым) * Саймон Уильямс — лорд-судья Кеньон (5 маусым) * Саймон Торп — дәрігер Пенроуз (5 маусым) * Александр Перкинс — Стоун (5 маусым) * Сэм Крейн — сэр Спенсер Персиваль (5 маусым) * Уильям Себаг-Монтефиоре — алқабилер төрағасы (5 маусым) * Ричард Диксон — лорд Элленборо (5 маусым) * Дэн О’Киф — Колдбат, түрме күзетшісі (5 маусым) * Дон Галлахер — викарий (5 маусым) * Захари Фолл — Лорент (5 маусым) * Нико Рогнер — генерал Жюль Туссен (5 маусым) {{Col-end}} == Өндірісі == Телехикая BBC One арнасының бұрынғы басшысы Дэнни Коэн мақұлдаған соңғы жобалардың бірі болды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html | title='Poldark' remake, Charles Dickens drama ordered by BBC One | work=Digital Spy | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jeffery, Morgan | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085645/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions | title=Danny Cohen says goodbye to BBC1 with 4 new drama commissions | work=Radio Times | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jones, Paul | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407070111/http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article | title=Cohen signs off with Poldark | work=Broadcast | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Kanter, Jake | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407074234/http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article }}</ref>. Түсірілім жұмыстары 2014 жылдың сәуір айында [[Корнуолл]] мен [[Бристоль]] қалаларында басталды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html | title=The White Queen actress Eleanor Tomlinson joins BBC One's Poldark | work=Digital Spy | date=2014-03-31 | access-date=2014-04-03 | author=Eames, Tom | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407065337/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ | title=The Hobbit and Being Human star Aidan Turner joins BBC remake of Poldark | work=Metro | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | author=Deen, Sarah | archive-date=2014-04-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140405051844/http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html | title=BBC One announces Aidan Turner to star as Poldark in new series | work=BBC | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2017-11-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171124170211/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html | title=Eleanor Tomlinson to star as Demelza in BBC One drama Poldark | work=BBC | date=2014-03-30 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2016-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623151700/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html }}</ref>. Телехикаяны Mammoth Screen продюсерлік компаниясы түсірді<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation | title=BBC to broadcast Poldark adaptation | work=The Guardian | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Deans, Jason | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085539/http://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation }}</ref>. Түсірілім орындарының қатарында Солтүстік Корнуоллдағы [[Сент-Агнес (Корнуолл)|Сент-Агнес]] жағалауы бар. Бұл жер сериалда Нампара аңғарының көрінісін бейнелеу үшін пайдаланылды. Сент-Джаст маңындағы Перранвитте орналасқан «Боталлак» кеніші Росс Полдарк қайта іске қосуға тырысатын «Уил-Лежер» кенішінің орнына түсірілді. Лизард түбегіндегі Ганволло елді мекенінің Черч-Коув жағажайында кеменің апатқа ұшырау көріністері түсірілді<ref>[http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ Cornish Coast stars in Poldark remake at National Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151013020120/http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ |date=2015-10-13 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Қаладағы оқиғаларға қатысты көріністер [[Уилтшир]] графтығындағы Коршем қаласында түсірілді<ref>[https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ Poldark at Breaks in Cornwall] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080418/https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ |date=2016-03-04 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Жерасты көріністері Корнуоллдағы «Полдарк» кенішінде түсірілді. Бұл кенішке Уинстон Грэмнің романдарының құрметіне осындай атау берілген. Ал интерьердегі кейбір көріністер [[Сомерсет]] графтығындағы [[Бат (Англия)|Бат]] қаласында орналасқан Прайор-Парк колледжінде түсірілді<ref>{{cite news | url=http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | title=Prior Park College to appear in the next episode of Poldark | work=Bath Chronicle | date=2015-03-11 | access-date=2015-04-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151016063851/http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | archive-date=2015-10-16 }}</ref>. Телехикаяның сегіз бөлімнен тұратын алғашқы маусымы кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романның желісі бойынша түсірілді. 2015 жылы 8 сәуірде үшінші және төртінші романдарды қамтитын он бөлімнен тұратын екінші маусымды түсіру туралы шешім қабылданды<ref>{{Cite web |title =BBC One scores record-breaking Q1 performance in 2015 and announces recommission of Poldark |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |publisher =BBC Media centre |date =2015-04-08 |access-date =2015-04-12 |archive-date =2016-04-14 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160414152419/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |url-status =live }}</ref>. Екінші маусымның тұсаукесері 2016 жылы 4 қыркүйекте өтті<ref>{{cite tweet|user=PoldarkTV|author=Official Poldark|number=753997906126966784|title=#Poldark Series 2. @BBCOne. 4th Sept 2016. The countdown begins...|date=2016-07-15|access-date=2016-07-20}}</ref>. 2016 жылы 6 шілдеде, екінші маусым көрсетілімге шықпай тұрып-ақ, бесінші роман мен алтыншы романның алғашқы жартысына негізделген үшінші маусымның түсірілімі басталғаны жарияланды<ref>{{cite web |title =Poldark will return to BBC One for a third series |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |publisher =BBC Media centre |date =2016-07-06 |access-date =2016-07-08 |archive-date =2016-07-26 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160726000840/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |url-status =live }}</ref>. Тоғыз бөлімнен тұратын үшінші маусымның тұсаукесері 2017 жылы 11 маусымда өтті. Телехикая төртінші маусымға ұзартылып, оның тұсаукесері 2018 жылдың жазына жоспарланды. Төртінші маусымның алғашқы бөлімі 2018 жылы 10 маусымда көрсетілді. 2018 жылы мамырда, төртінші маусымның тұсаукесеріне дейін, телехикаяның бесінші маусымға ұзартылғаны жарияланды. Бесінші әрі соңғы маусым 2019 жылдың 14 шілдесінен бастап 26 тамызға дейін эфирге шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]] [[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]] [[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]] [[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]] [[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]] [[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]] [[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]] [[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]] ew12zdmzuscflv8zg7h8garzey6iw7g 3693804 3693733 2026-11-09T07:42:00Z Орел Карл 81620 /* Рөлдерде */ 3693804 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | Қазақша атауы = Полдарк | Шынайы атауы = {{lang-en|Poldark}} | суреті = | тақырыбы = | сурет ені = | жанры = [[Драма|драма]] | формат = | авторы = Дебби Хорсфилд | желісі = Уинстон Грэмнің «[[Полдарк]]» романдар топтамасы | өндіріс = | рөлдерде = [[Эйдан Тернер]]<br /> [[Элеонор Томлинсон]] | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = [[Энн Дадли (композитор)|Энн Дадли]] | мемлекет = {{UK}} | тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | маусымдар = 5 | сериялар саны = 43 | сериялардың тізімі = Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі | атқарушы продюсері = Дебби Хорсфилд<br /> Ребекка Кин<br /> Карен Трасселл<br /> Дэмиен Тиммер<br /> Полли Хилл | продюсері = Элиза Меллор | режиссёрі = Эдвард Базалгетт<br /> Уильям Макгрегор<br /> Уилл Синклер | операторы = | сценарист = Дебби Хорсфилд | түсірілім орны = | ұзақтығы = 60 минут | студия = Mammoth Screen | статусы = | телеарна = [[BBC One]] | бейне форматы = [[16:9]] [[1080i]] | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 8 наурыз 2015 | соңғы рет көрсетілді = 26 тамыз 2019 | алдыңғы = | келесі = | байланысты = | imdb_id = 3636060 | tv_com_id = | сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p02jslnf }} '''«Полдарк»''' ({{lang-en|Poldark}}) — британдық тарихи телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өтті. Сюжет желісіне жазушы [[Уинстон Грэм|Уинстон Грэмнің]] осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негіз болған. Оны сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=https://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161121071806/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. Алғашқы жеті романның [[Полдарк (телехикая, 1975)|бұған дейінгі экрандық нұсқасы]] 1975–1977 жылдары BBC One телеарнасында көрсетілген<ref>{{cite news | url=http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html | title=BBC to challenge Downton with Poldark remake | work=The Daily Telegraph | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Ensor, Josie | archive-date=2014-05-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140512083006/http://www.telegraph.co.uk/culture/tvandradio/10046866/BBC-to-challenge-Downton-with-Poldark-remake.html }}</ref>. == Желісі == [[XVIII ғасыр|XVIII ғасырдың]] соңы. [[Ұлыбритания]]. [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|Америка отарлары үшін болған соғыста]] жеңіліс тапқан Росс Полдарк үш жыл әскери қызмет атқарғаннан кейін, [[Контрабанда|контрабандамен]] айналысқаны үшін жазаланбау мақсатында туған жері [[Корнуолл|Корнуоллға]], мыс кеніштеріне оралады. Үйіне келгенде әкесінің қайтыс болғанын, ал бұрынғы сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсиске тұрмысқа шығуға уәде беріп қойғанын біледі. Росс Полдарк өзін ұрып-соғудан жасөспірім қыз Демелзаны құтқарып, оны үйіне аспазшы етіп жұмысқа алады. Осы кезде ол кедейленген ауыл тұрғындарына әкесінен қалған ескі кенішті қайта іске қосуға көмектесуге тырысады. Алайда кенішті өз бақылауына алғысы келетін арсыз бәсекелесі Джордж Уорлегган оған үнемі кедергі жасайды. Елизабет Фрэнсиске тұрмысқа шығады. Ал Росс Демельзаға үйленеді. Бірнеше жылдан кейін [[Француз революциясы|көршілес Францияда революциялық оқиғалар]] басталып, тағы біраз уақыт өткен соң Ұлыбритания басқа Еуропа державаларымен бірге [[Бірінші коалиция соғысы|Францияға]] қарсы жаңа соғысқа араласуға мәжбүр болады. Кенішті қайта іске қосу жолында Росс көптеген қиындықтарға тап болады. Әсіресе немере ағасының отбасымен арадағы кикілжіңдер оған оңайға соқпайды. Кейін екеуі татуласқанымен, немере ағасы Росстың кенішінде болған апаттан қаза табады. Кеніштен мыс кенін табу әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталып, соңы шахтаның опырылуы мен жұмысшылардың қазасына әкеледі. Осы жағдайлар Россты бұрынғы контрабандашылармен қайта байланыс орнатуға мәжбүр етеді. Заңмен де қайшылыққа түсіп, қоғамдағы беделінен біртіндеп айырыла бастайды. Росстың Елизабетке деген басылмаған сезімі Демелзамен арадағы некесіне сызат түсіреді. Ақырында, ең жақын адамдарының барлығы дерлік одан теріс айналып, шарасыздықтан Франциямен жүріп жатқан соғысқа қатысу үшін қайтадан әскерге баруға бел буған сәтте, тағдыр оған күтпеген жерден оң қабақ танытады: жабылуға шақ қалған кеніштен әуелі қалайы, кейін мыс кені табылады... == Бөлімдері == {{main|Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі}} {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Рөлдерде == === Негізгі құрамы === * [[Эйдан Тернер]] — капитан Росс Полдарк * [[Элеонор Томлинсон]] — Демелза Полдарк (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Карн) * Руби Бенталл — Верити Блейми (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Полдарк) * Кэролайн Блэкистон — Агата Полдарк (1—3 маусымдары, 4 маусымда қонақ) * Фил Дэвис — Джуд Пэйнтер (1—2 маусымдары) * Бети Эдни — Пруди Пэйнтер * Джек Фартинг — Джордж Уорлегган * Люк Норрис — дәрігер Дуайт Энис * Хейда Рид — Елизабет Уорлегган (бұған дейін Полдарк, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (1—4 маусымдары, 5 маусымда қонақ) * Кайл Соллер — Фрэнсис Полдарк (1—2 маусымдары, 4 маусымда қонақ) * Пип Торренс — Кэри Уорлегган * Уоррен Кларк — Чарлз Полдарк (1 маусым) * Габриэлла Уайлд — Керолайн Энис (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Пенвенен) (2—5 маусымдары) * Джон Неттлз — Рэй Пенвенен (2—3 маусымдары) * Кристиан Брассингтон — дін қызметкері Осборн Уитворт (3—4 маусымдары) * Эллис Чаппел — Морвенна Карн (бұған дейін Уитворт, күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—5 маусымдары) * Шон Гилдер — Толли Трегерлс (3—4 маусымдары) * Гарри Ричардсон — Дрейк Карн (3—5 маусымдары) * Джош Уайтхаус — Хью Армитидж (3—4 маусымдары) * Том Йорк — Сэм Карн (3—5 маусымдары) * Тим Даттон — Джозеф Мерсетон (5 маусым) * Керри Маклин — Китти Деспард (5 маусым) * Винсент Риган — полковник Нед Деспард (5 маусым) * Питер Салливан — Ральф Хэнсон (5 маусым) * Тристан Старрок — капитан Заки Мартин (1—4 маусымдары үзіп-үзіп, 5 маусымда әрдайым) === Қосалқы құрамы === {{Col-begin}} {{Col-2}} * Робин Эллис — дін қызметкері дәрігер Холс * Ричард Хоуп — Харрис Паско * Эд Браунинг — Пол Дэниел * Джон Холлингворт — капитан Уильям Хэншо (1—3 маусымдары) * Рори Уилтон — Ричард Тонкин (1—2 маусымдары) * Ричард Харрингтон — капитан Эндрю Блейми (1—3 маусымдары) * Грейси О’Брайен — Джинни Картер (1—2 маусымдары) * Эмма Спургин Хасси — миссис Мартин (1—2 маусымдары) * Мэтью Уилсон — Марк Дэниел (1—2 маусымдары) * Салли Декстер — миссис Чайновет (1—2 маусымдары) * Генри Гарретт — капитан Макнил (1—2 маусымдары) * Марк Фрост — Том Карн (1—3 маусымдары) * Кристал Леати — Маргарет Воспер (1—2 маусымдары) * Патрик Райкарт — сэр Хью Бодруган (1—2 маусымдары) * Майкл Калкин — Хорас Тренеглос (1—2 маусымдары) * Джейсон Торп — Мэтью Сэнсон (1 маусым) * Роберт Доус — дәрігер Чоук (1—4 маусымдары) * Александр Арнольд — Джим Картер (1 маусым) * Сабрина Бартлетт — Керен Дэниел (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Смит) (1 маусым) * Харриет Баллард — Рут Тренеглос (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Тиг) (1 маусым) * Мэри Вудвайн — миссис Тиг (1 маусым) * Дэниел Кук — Джон Тренеглос (1 маусым) * Джейсон Скуибб — дін қызметкері Оджерс (1, 3—4 маусымдары) * Себастьян Арместо — Танкард (2 маусым) * Хью Скиннер — лорд Анвин Тревонанс (2 маусым) * Росс Грин — Чарли Кемпторн (2 маусым) * Амелия Кларксон — Розина Карн (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Хоблин) (2, 4—5 маусымдары) * Джон Макнил — Джека Хоблин (2, 4—5 маусымдары) * Льюис Пик — Тед Каркик (2 маусым) * Роуз Рейнольдс — Бетти Каркик (2 маусым) * Александр Моррис — капитан Джеймс Блейми (2 маусым) * Изабелла Пэррисс — Эстер Блейми (2 маусым) * Турло Конвери — Том Харри (2—4 маусымдары) * Ричард Маккейб — мистер Тренкром (2—3 маусымдары) * Гарри Маркус — Джеффри Чарлз Полдарк (3 маусым) * Джон Хопкинс — сэр Фрэнсис Бассет (3—4 маусымдары) * Джеймс Уилби — лорд Фалмут (3—4 маусымдары) * Сиара Чартерис — Эмма Трегёрлс (3—4 маусымдары) {{Col-break}} * Эсме Кой — Ровелла Солуэй (күйеуге шықпағанға дейінгі тегі — Чайновет) (3—4 маусымдары) * Уилл Меррик — Артур Солуэй (3—4 маусымдары) * Луис Дэвидсон — Джеффри Чарлз Полдарк (4 маусым) * Эдвард Беннет — премьер-министр [[Уильям Питт (Кіші)|Уильям Питт]] (4 маусым) * Джек Риддифорд — Яго Мартин (4 маусым) * Робин Маккалум — Джастис Трехерн (4 маусым) * Эмили Патрик — Белинда (4 маусым) * Майк Бернсайд — Натаниэль Пирс (4 маусым) * Корнелиус Бут — сэр Кристофер Хокинс (4 маусым) * Дэнни Киррейн — Гарри (4 маусым) * Джош Тейлор — виконт Боллингтон (4 маусым) * Софи Симнетт — Андромеда Пейдж (4 маусым) * Чарли Филд — Джон Крейвен (4 маусым) * Адриан Лукис — сэр Джон Митфорд (4 маусым) * Ричард Дурден — дәрігер Ансельм (4 маусым) * Макс Беннет — Монк Эддерли (4 маусым) * Ребекка Фронт — леди Уитворт (4 маусым, 5 маусымда қонақ) * Фредди Уайз — Джеффри Чарлз Полдарк (5 маусым) * Лили Додсворт-Эванс — Сесилия Хэнсон (5 маусым) * София Оксенхэм — Тесс Треджиден (5 маусым) * Энтони Калф — Уильям Уикхем (5 маусым) * Вуди Норман — Валентин Уорлегган (5 маусым) * Уэнсдей Гиббонс — Клоуэнс Полдарк (5 маусым) * Оскар Новак — Джереми Полдарк (5 маусым) * Эндрю Гауэр — Джеймс Хэдфилд (5 маусым) * Эойн Линч — Джон Макнамара (5 маусым) * Питер Форбс — Томас Эрскин (5 маусым) * Норман Боуман — Джеймс Баннантин (5 маусым) * Саймон Уильямс — лорд-судья Кеньон (5 маусым) * Саймон Торп — дәрігер Пенроуз (5 маусым) * Александр Перкинс — Стоун (5 маусым) * Сэм Крейн — сэр Спенсер Персиваль (5 маусым) * Уильям Себаг-Монтефиоре — алқабилер төрағасы (5 маусым) * Ричард Диксон — лорд Элленборо (5 маусым) * Дэн О’Киф — Колдбат, түрме күзетшісі (5 маусым) * Дон Галлахер — викарий (5 маусым) * Захари Фолл — Лорент (5 маусым) * Нико Рогнер — генерал Жюль Туссен (5 маусым) {{Col-end}} == Өндірісі == Телехикая BBC One арнасының бұрынғы басшысы Дэнни Коэн мақұлдаған соңғы жобалардың бірі болды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html | title='Poldark' remake, Charles Dickens drama ordered by BBC One | work=Digital Spy | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jeffery, Morgan | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085645/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a479972/poldark-remake-charles-dickens-drama-ordered-by-bbc-one.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions | title=Danny Cohen says goodbye to BBC1 with 4 new drama commissions | work=Radio Times | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Jones, Paul | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407070111/http://www.radiotimes.com/news/2013-05-09/danny-cohen-says-goodbye-to-bbc1-with-4-new-drama-commissions }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article | title=Cohen signs off with Poldark | work=Broadcast | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Kanter, Jake | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407074234/http://www.broadcastnow.co.uk/news/commissioning/cohen-signs-off-with-poldark/5054753.article }}</ref>. Түсірілім жұмыстары 2014 жылдың сәуір айында [[Корнуолл]] мен [[Бристоль]] қалаларында басталды<ref>{{cite news | url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html | title=The White Queen actress Eleanor Tomlinson joins BBC One's Poldark | work=Digital Spy | date=2014-03-31 | access-date=2014-04-03 | author=Eames, Tom | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407065337/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a561167/the-white-queen-actress-eleanor-tomlinson-joins-bbc-ones-poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ | title=The Hobbit and Being Human star Aidan Turner joins BBC remake of Poldark | work=Metro | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | author=Deen, Sarah | archive-date=2014-04-05 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140405051844/http://metro.co.uk/2014/02/28/the-hobbit-and-being-human-star-aidan-turner-joins-bbc-remake-of-poldark-4345450/ }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html | title=BBC One announces Aidan Turner to star as Poldark in new series | work=BBC | date=2014-02-28 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2017-11-24 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171124170211/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/poldark.html }}</ref><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html | title=Eleanor Tomlinson to star as Demelza in BBC One drama Poldark | work=BBC | date=2014-03-30 | access-date=2014-04-03 | archive-date=2016-06-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160623151700/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/eleanor-tomlinson-poldark.html }}</ref>. Телехикаяны Mammoth Screen продюсерлік компаниясы түсірді<ref>{{cite news | url=https://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation | title=BBC to broadcast Poldark adaptation | work=The Guardian | date=2013-05-09 | access-date=2014-04-03 | author=Deans, Jason | archive-date=2014-04-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140407085539/http://www.theguardian.com/media/2013/may/09/bbc-poldark-adaptation }}</ref>. Түсірілім орындарының қатарында Солтүстік Корнуоллдағы [[Сент-Агнес (Корнуолл)|Сент-Агнес]] жағалауы бар. Бұл жер сериалда Нампара аңғарының көрінісін бейнелеу үшін пайдаланылды. Сент-Джаст маңындағы Перранвитте орналасқан «Боталлак» кеніші Росс Полдарк қайта іске қосуға тырысатын «Уил-Лежер» кенішінің орнына түсірілді. Лизард түбегіндегі Ганволло елді мекенінің Черч-Коув жағажайында кеменің апатқа ұшырау көріністері түсірілді<ref>[http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ Cornish Coast stars in Poldark remake at National Trust] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151013020120/http://www.nationaltrust.org.uk/article-1355886329391/ |date=2015-10-13 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Қаладағы оқиғаларға қатысты көріністер [[Уилтшир]] графтығындағы Коршем қаласында түсірілді<ref>[https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ Poldark at Breaks in Cornwall] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304080418/https://www.breaksincornwall.com/2015/03/poldark-2015/ |date=2016-03-04 }}. Retrieved 22 March 2015.</ref>. Жерасты көріністері Корнуоллдағы «Полдарк» кенішінде түсірілді. Бұл кенішке Уинстон Грэмнің романдарының құрметіне осындай атау берілген. Ал интерьердегі кейбір көріністер [[Сомерсет]] графтығындағы [[Бат (Англия)|Бат]] қаласында орналасқан Прайор-Парк колледжінде түсірілді<ref>{{cite news | url=http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | title=Prior Park College to appear in the next episode of Poldark | work=Bath Chronicle | date=2015-03-11 | access-date=2015-04-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151016063851/http://www.bathchronicle.co.uk/Prior-Park-College-appear-episode-BBC1-drama/story-26152321-detail/story.html | archive-date=2015-10-16 }}</ref>. Телехикаяның сегіз бөлімнен тұратын алғашқы маусымы кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романның желісі бойынша түсірілді. 2015 жылы 8 сәуірде үшінші және төртінші романдарды қамтитын он бөлімнен тұратын екінші маусымды түсіру туралы шешім қабылданды<ref>{{Cite web |title =BBC One scores record-breaking Q1 performance in 2015 and announces recommission of Poldark |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |publisher =BBC Media centre |date =2015-04-08 |access-date =2015-04-12 |archive-date =2016-04-14 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160414152419/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2015/bbc-one-q1 |url-status =live }}</ref>. Екінші маусымның тұсаукесері 2016 жылы 4 қыркүйекте өтті<ref>{{cite tweet|user=PoldarkTV|author=Official Poldark|number=753997906126966784|title=#Poldark Series 2. @BBCOne. 4th Sept 2016. The countdown begins...|date=2016-07-15|access-date=2016-07-20}}</ref>. 2016 жылы 6 шілдеде, екінші маусым көрсетілімге шықпай тұрып-ақ, бесінші роман мен алтыншы романның алғашқы жартысына негізделген үшінші маусымның түсірілімі басталғаны жарияланды<ref>{{cite web |title =Poldark will return to BBC One for a third series |url =http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |publisher =BBC Media centre |date =2016-07-06 |access-date =2016-07-08 |archive-date =2016-07-26 |archive-url =https://web.archive.org/web/20160726000840/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2016/poldark-series-three |url-status =live }}</ref>. Тоғыз бөлімнен тұратын үшінші маусымның тұсаукесері 2017 жылы 11 маусымда өтті. Телехикая төртінші маусымға ұзартылып, оның тұсаукесері 2018 жылдың жазына жоспарланды. Төртінші маусымның алғашқы бөлімі 2018 жылы 10 маусымда көрсетілді. 2018 жылы мамырда, төртінші маусымның тұсаукесеріне дейін, телехикаяның бесінші маусымға ұзартылғаны жарияланды. Бесінші әрі соңғы маусым 2019 жылдың 14 шілдесінен бастап 26 тамызға дейін эфирге шықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:2015 жылы басталған Ұлыбритания телехикаялары]] [[Санат:2019 жылы аяқталған Ұлыбритания телехикаялары]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]] [[Санат:Ұлыбританияның тарихи телеcериалдары]] [[Санат:Би-би-си телеарнасының бағдарламалары]] [[Санат:1780-жылдар туралы тарихи телехикаялар]] [[Санат:1790-жылдар туралы тарихи телехикаялар]] [[Санат:Оқиғалары Англияда өрбитін телехикаялар]] [[Санат:Ұлыбритания романдарының экрандаулары]] bjlun2g69zs577xd0ph8evlx0etfear 0 790114 3693771 3693319 2026-11-09T07:08:07Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3693771 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, доктор Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен доктор Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен доктор Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен доктор Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда доктор Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] c76si361u84qbsk8tz6jsl1n7lmzouj 3693772 3693771 2026-11-09T07:08:49Z Орел Карл 81620 /* 1 маусым (2015) */ 3693772 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, доктор Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен доктор Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен доктор Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен доктор Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда доктор Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] 7av6ys2yjmhx0nd5diw50ypqx7yqz3b 3693773 3693772 2026-11-09T07:09:07Z Орел Карл 81620 /* 1 маусым (2015) */ 3693773 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, доктор Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен доктор Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен доктор Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен доктор Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда доктор Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] 37k3e00kgsa2m98qcxoovd1hfz1c6sa 3693774 3693773 2026-11-09T07:09:24Z Орел Карл 81620 /* 2 маусым (2016) */ 3693774 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, доктор Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен доктор Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен доктор Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен доктор Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда доктор Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы көрермендер (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] 59wxxu84u2vzz8vclbot5n0a7nh7b7a 3693775 3693774 2026-11-09T07:09:42Z Орел Карл 81620 /* 3 маусым (2017) */ 3693775 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, доктор Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен доктор Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен доктор Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен доктор Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда доктор Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] l4gr9z5zg308aeaof3fv1u2aoy0ttng 3693778 3693775 2026-11-09T07:17:31Z Орел Карл 81620 /* 4 маусым (2018) */ 3693778 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, доктор Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен доктор Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен доктор Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен доктор Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда доктор Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#196F3D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 28 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|10|df=y}} |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Дрейк пен Сэм өздері қатыспаған бүлік үшін түрмеге қамалады. Оларды дарға асу жазасына кеседі, алайда соңғы сәтте Росстың көмегімен босатады, тек шахта басқарушысының ұлын ғана өлім жазасына кеседі. Мұның бәрі Демелзаның хабарынсыз болады. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруін жалғастырады, бірақ денсаулығы барған сайын нашарлай түседі. Мұны доктор Дуайт та байқайды. Дәрігердің жеке өмірі ретке келе бастайды: әйелі жүкті. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 29 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|17|df=y}} |Aux4 = 6,66 |ShortSummary = Росс сайлауда Джорджды аз ғана басымдықпен жеңеді. Осы кезде Хьюго Демелзаның көз алдында қайтыс болады. Ол бұл қазадан қатты қайғырады. Сэм Джордждың қызметшісі Томмен төбелеседі, бірақ жеңіліп қалады. Сэм ғашық болған әрі Құдай жолына түсіруді армандаған күнәһар әйел бұл өңірден кетеді. Росс саяси мансабын жалғастыру үшін Лондонға баруға мәжбүр болады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 30 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|24|df=y}} |Aux4 = 6,25 |ShortSummary = Росс бір жылға жуық уақыт бойы үйде болмайды. Осы уақыт ішінде жұрттың бәрі онсыз өмір сүруге үйренеді. Алайда шахтадағы кен қоры таусылғанда, Демелза одан қайтып оралуын өтініп хат жазады. Росс қайтып келген кезде доктор Дуайттың қызы дүниеге келеді. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 31 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|1|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = Доктор Дуайттың қызы жүрек ауруынан қайтыс болады. Қайғыға төзе алмаған Кэролайн Лондонға кетеді. Джордж Вестминстердегі орнын қайтарып алу үшін айла-шарғыға барады. Росстың шахтасын су басады. Росс кейінірек әйелі мен балаларын өзімен бірге алып кетуге уәде беріп, Лондонға аттанады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 32 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|8|df=y}} |Aux4 = 6,02 |ShortSummary = Кэролайн қызының өлімін ұмыту үшін сән-салтанатты қабылдаулар ұйымдастырады. Росс оған барынша қолдау көрсетеді. Доктор Дуайт қайғысын өзінше жеңуге тырысып, Демелзамен бірге кедейлерге көмектесуден жұбаныш табады. Дрейк пен Розинаның үйлену тойына дайындық басталады. Морвенаның әпкесінің күйеуі Артур әйелінің көзіне шөп салғанын біліп, абайсызда оның көңілдесін өлтіріп алады. Енді Морвена қаза тапқан адамның анасының тұтқынында қалады. Морвенаның бостандыққа шыққанын естіген Дрейк үйлену тойынан қашып кетеді, бірақ Морвена бұрынғы сүйіктісін қабылдамайды. Росс парламентте кедейлерге көмек көрсету туралы заңдарды қабылдатуға күш салады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 33 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|15|df=y}} |Aux4 = 6,09 |ShortSummary = |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 34 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|22|df=y}} |Aux4 = 5,92 |ShortSummary = |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 35 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|29|df=y}} |Aux4 = 6,01 |ShortSummary = |LineColor = 196F3D }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] pkno2d7agv9w4d1y02nx4gomt3bb7se 3693780 3693778 2026-11-09T07:19:11Z Орел Карл 81620 /* 4 маусым (2018) */ 3693780 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, доктор Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен доктор Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен доктор Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен доктор Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда доктор Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#196F3D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 28 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|10|df=y}} |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Дрейк пен Сэм өздері қатыспаған бүлік үшін түрмеге қамалады. Оларды дарға асу жазасына кеседі, алайда соңғы сәтте Росстың көмегімен босатады, тек шахта басқарушысының ұлын ғана өлім жазасына кеседі. Мұның бәрі Демелзаның хабарынсыз болады. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруін жалғастырады, бірақ денсаулығы барған сайын нашарлай түседі. Мұны дәрігер Дуайт та байқайды. Дәрігердің жеке өмірі ретке келе бастайды: әйелі жүкті. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 29 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|17|df=y}} |Aux4 = 6,66 |ShortSummary = Росс сайлауда Джорджды аз ғана басымдықпен жеңеді. Осы кезде Хьюго Демелзаның көз алдында қайтыс болады. Ол бұл қазадан қатты қайғырады. Сэм Джордждың қызметшісі Томмен төбелеседі, бірақ жеңіліп қалады. Сэм ғашық болған әрі Құдай жолына түсіруді армандаған күнәһар әйел бұл өңірден кетеді. Росс саяси мансабын жалғастыру үшін Лондонға баруға мәжбүр болады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 30 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|24|df=y}} |Aux4 = 6,25 |ShortSummary = Росс бір жылға жуық уақыт бойы үйде болмайды. Осы уақыт ішінде жұрттың бәрі онсыз өмір сүруге үйренеді. Алайда шахтадағы кен қоры таусылғанда, Демелза одан қайтып оралуын өтініп хат жазады. Росс қайтып келген кезде дәрігер Дуайттың қызы дүниеге келеді. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 31 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|1|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = Дәрігер Дуайттың қызы жүрек ауруынан қайтыс болады. Қайғыға төзе алмаған Кэролайн Лондонға кетеді. Джордж Вестминстердегі орнын қайтарып алу үшін айла-шарғыға барады. Росстың шахтасын су басады. Росс кейінірек әйелі мен балаларын өзімен бірге алып кетуге уәде беріп, Лондонға аттанады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 32 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|8|df=y}} |Aux4 = 6,02 |ShortSummary = Кэролайн қызының өлімін ұмыту үшін сән-салтанатты қабылдаулар ұйымдастырады. Росс оған барынша қолдау көрсетеді. Доктор Дуайт қайғысын өзінше жеңуге тырысып, Демелзамен бірге кедейлерге көмектесуден жұбаныш табады. Дрейк пен Розинаның үйлену тойына дайындық басталады. Морвенаның әпкесінің күйеуі Артур әйелінің көзіне шөп салғанын біліп, абайсызда оның көңілдесін өлтіріп алады. Енді Морвена қаза тапқан адамның анасының тұтқынында қалады. Морвенаның бостандыққа шыққанын естіген Дрейк үйлену тойынан қашып кетеді, бірақ Морвена бұрынғы сүйіктісін қабылдамайды. Росс парламентте кедейлерге көмек көрсету туралы заңдарды қабылдатуға күш салады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 33 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|15|df=y}} |Aux4 = 6,09 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 34 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|22|df=y}} |Aux4 = 5,92 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 35 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|29|df=y}} |Aux4 = 6,01 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] e07kz34nud033pu684cl23thtzm6ww0 3693784 3693780 2026-11-09T07:21:19Z Орел Карл 81620 /* 1 маусым (2015) */ 3693784 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, дәрігер Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен дәрігер Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен дәрігер Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен дәрігер Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда дәрігер Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#196F3D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 28 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|10|df=y}} |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Дрейк пен Сэм өздері қатыспаған бүлік үшін түрмеге қамалады. Оларды дарға асу жазасына кеседі, алайда соңғы сәтте Росстың көмегімен босатады, тек шахта басқарушысының ұлын ғана өлім жазасына кеседі. Мұның бәрі Демелзаның хабарынсыз болады. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруін жалғастырады, бірақ денсаулығы барған сайын нашарлай түседі. Мұны дәрігер Дуайт та байқайды. Дәрігердің жеке өмірі ретке келе бастайды: әйелі жүкті. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 29 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|17|df=y}} |Aux4 = 6,66 |ShortSummary = Росс сайлауда Джорджды аз ғана басымдықпен жеңеді. Осы кезде Хьюго Демелзаның көз алдында қайтыс болады. Ол бұл қазадан қатты қайғырады. Сэм Джордждың қызметшісі Томмен төбелеседі, бірақ жеңіліп қалады. Сэм ғашық болған әрі Құдай жолына түсіруді армандаған күнәһар әйел бұл өңірден кетеді. Росс саяси мансабын жалғастыру үшін Лондонға баруға мәжбүр болады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 30 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|24|df=y}} |Aux4 = 6,25 |ShortSummary = Росс бір жылға жуық уақыт бойы үйде болмайды. Осы уақыт ішінде жұрттың бәрі онсыз өмір сүруге үйренеді. Алайда шахтадағы кен қоры таусылғанда, Демелза одан қайтып оралуын өтініп хат жазады. Росс қайтып келген кезде дәрігер Дуайттың қызы дүниеге келеді. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 31 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|1|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = Дәрігер Дуайттың қызы жүрек ауруынан қайтыс болады. Қайғыға төзе алмаған Кэролайн Лондонға кетеді. Джордж Вестминстердегі орнын қайтарып алу үшін айла-шарғыға барады. Росстың шахтасын су басады. Росс кейінірек әйелі мен балаларын өзімен бірге алып кетуге уәде беріп, Лондонға аттанады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 32 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|8|df=y}} |Aux4 = 6,02 |ShortSummary = Кэролайн қызының өлімін ұмыту үшін сән-салтанатты қабылдаулар ұйымдастырады. Росс оған барынша қолдау көрсетеді. Доктор Дуайт қайғысын өзінше жеңуге тырысып, Демелзамен бірге кедейлерге көмектесуден жұбаныш табады. Дрейк пен Розинаның үйлену тойына дайындық басталады. Морвенаның әпкесінің күйеуі Артур әйелінің көзіне шөп салғанын біліп, абайсызда оның көңілдесін өлтіріп алады. Енді Морвена қаза тапқан адамның анасының тұтқынында қалады. Морвенаның бостандыққа шыққанын естіген Дрейк үйлену тойынан қашып кетеді, бірақ Морвена бұрынғы сүйіктісін қабылдамайды. Росс парламентте кедейлерге көмек көрсету туралы заңдарды қабылдатуға күш салады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 33 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|15|df=y}} |Aux4 = 6,09 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 34 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|22|df=y}} |Aux4 = 5,92 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 35 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|29|df=y}} |Aux4 = 6,01 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] q22eodvxfy20yl7nimcz97msprfjk9t 3693785 3693784 2026-11-09T07:21:42Z Орел Карл 81620 /* 4 маусым (2018) */ 3693785 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, дәрігер Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен дәрігер Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен дәрігер Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен дәрігер Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда дәрігер Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#196F3D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 28 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|10|df=y}} |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Дрейк пен Сэм өздері қатыспаған бүлік үшін түрмеге қамалады. Оларды дарға асу жазасына кеседі, алайда соңғы сәтте Росстың көмегімен босатады, тек шахта басқарушысының ұлын ғана өлім жазасына кеседі. Мұның бәрі Демелзаның хабарынсыз болады. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруін жалғастырады, бірақ денсаулығы барған сайын нашарлай түседі. Мұны дәрігер Дуайт та байқайды. Дәрігердің жеке өмірі ретке келе бастайды: әйелі жүкті. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 29 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|17|df=y}} |Aux4 = 6,66 |ShortSummary = Росс сайлауда Джорджды аз ғана басымдықпен жеңеді. Осы кезде Хьюго Демелзаның көз алдында қайтыс болады. Ол бұл қазадан қатты қайғырады. Сэм Джордждың қызметшісі Томмен төбелеседі, бірақ жеңіліп қалады. Сэм ғашық болған әрі Құдай жолына түсіруді армандаған күнәһар әйел бұл өңірден кетеді. Росс саяси мансабын жалғастыру үшін Лондонға баруға мәжбүр болады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 30 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|24|df=y}} |Aux4 = 6,25 |ShortSummary = Росс бір жылға жуық уақыт бойы үйде болмайды. Осы уақыт ішінде жұрттың бәрі онсыз өмір сүруге үйренеді. Алайда шахтадағы кен қоры таусылғанда, Демелза одан қайтып оралуын өтініп хат жазады. Росс қайтып келген кезде дәрігер Дуайттың қызы дүниеге келеді. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 31 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|1|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = Дәрігер Дуайттың қызы жүрек ауруынан қайтыс болады. Қайғыға төзе алмаған Кэролайн Лондонға кетеді. Джордж Вестминстердегі орнын қайтарып алу үшін айла-шарғыға барады. Росстың шахтасын су басады. Росс кейінірек әйелі мен балаларын өзімен бірге алып кетуге уәде беріп, Лондонға аттанады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 32 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|8|df=y}} |Aux4 = 6,02 |ShortSummary = Кэролайн қызының өлімін ұмыту үшін сән-салтанатты қабылдаулар ұйымдастырады. Росс оған барынша қолдау көрсетеді. Дәрігер Дуайт қайғысын өзінше жеңуге тырысып, Демелзамен бірге кедейлерге көмектесуден жұбаныш табады. Дрейк пен Розинаның үйлену тойына дайындық басталады. Морвенаның әпкесінің күйеуі Артур әйелінің көзіне шөп салғанын біліп, абайсызда оның көңілдесін өлтіріп алады. Енді Морвена қаза тапқан адамның анасының тұтқынында қалады. Морвенаның бостандыққа шыққанын естіген Дрейк үйлену тойынан қашып кетеді, бірақ Морвена бұрынғы сүйіктісін қабылдамайды. Росс парламентте кедейлерге көмек көрсету туралы заңдарды қабылдатуға күш салады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 33 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|15|df=y}} |Aux4 = 6,09 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 34 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|22|df=y}} |Aux4 = 5,92 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 35 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|29|df=y}} |Aux4 = 6,01 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] fwiwe2j22o96l4g7x0h2ghquiul5xc2 3693788 3693785 2026-11-09T07:22:15Z Орел Карл 81620 /* Дереккөздер */ 3693788 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, дәрігер Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен дәрігер Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен дәрігер Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен дәрігер Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда дәрігер Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#196F3D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 28 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|10|df=y}} |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Дрейк пен Сэм өздері қатыспаған бүлік үшін түрмеге қамалады. Оларды дарға асу жазасына кеседі, алайда соңғы сәтте Росстың көмегімен босатады, тек шахта басқарушысының ұлын ғана өлім жазасына кеседі. Мұның бәрі Демелзаның хабарынсыз болады. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруін жалғастырады, бірақ денсаулығы барған сайын нашарлай түседі. Мұны дәрігер Дуайт та байқайды. Дәрігердің жеке өмірі ретке келе бастайды: әйелі жүкті. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 29 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|17|df=y}} |Aux4 = 6,66 |ShortSummary = Росс сайлауда Джорджды аз ғана басымдықпен жеңеді. Осы кезде Хьюго Демелзаның көз алдында қайтыс болады. Ол бұл қазадан қатты қайғырады. Сэм Джордждың қызметшісі Томмен төбелеседі, бірақ жеңіліп қалады. Сэм ғашық болған әрі Құдай жолына түсіруді армандаған күнәһар әйел бұл өңірден кетеді. Росс саяси мансабын жалғастыру үшін Лондонға баруға мәжбүр болады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 30 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|24|df=y}} |Aux4 = 6,25 |ShortSummary = Росс бір жылға жуық уақыт бойы үйде болмайды. Осы уақыт ішінде жұрттың бәрі онсыз өмір сүруге үйренеді. Алайда шахтадағы кен қоры таусылғанда, Демелза одан қайтып оралуын өтініп хат жазады. Росс қайтып келген кезде дәрігер Дуайттың қызы дүниеге келеді. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 31 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|1|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = Дәрігер Дуайттың қызы жүрек ауруынан қайтыс болады. Қайғыға төзе алмаған Кэролайн Лондонға кетеді. Джордж Вестминстердегі орнын қайтарып алу үшін айла-шарғыға барады. Росстың шахтасын су басады. Росс кейінірек әйелі мен балаларын өзімен бірге алып кетуге уәде беріп, Лондонға аттанады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 32 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|8|df=y}} |Aux4 = 6,02 |ShortSummary = Кэролайн қызының өлімін ұмыту үшін сән-салтанатты қабылдаулар ұйымдастырады. Росс оған барынша қолдау көрсетеді. Дәрігер Дуайт қайғысын өзінше жеңуге тырысып, Демелзамен бірге кедейлерге көмектесуден жұбаныш табады. Дрейк пен Розинаның үйлену тойына дайындық басталады. Морвенаның әпкесінің күйеуі Артур әйелінің көзіне шөп салғанын біліп, абайсызда оның көңілдесін өлтіріп алады. Енді Морвена қаза тапқан адамның анасының тұтқынында қалады. Морвенаның бостандыққа шыққанын естіген Дрейк үйлену тойынан қашып кетеді, бірақ Морвена бұрынғы сүйіктісін қабылдамайды. Росс парламентте кедейлерге көмек көрсету туралы заңдарды қабылдатуға күш салады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 33 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|15|df=y}} |Aux4 = 6,09 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 34 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|22|df=y}} |Aux4 = 5,92 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 35 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|29|df=y}} |Aux4 = 6,01 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} |} === 5 маусым (2019) === '''1800—1802''' == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] ptbtkmcsihok763n58eucae4f24tlb1 3693789 3693788 2026-11-09T07:23:45Z Орел Карл 81620 /* 5 маусым (2019) */ 3693789 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, дәрігер Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен дәрігер Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен дәрігер Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен дәрігер Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда дәрігер Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#196F3D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 28 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|10|df=y}} |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Дрейк пен Сэм өздері қатыспаған бүлік үшін түрмеге қамалады. Оларды дарға асу жазасына кеседі, алайда соңғы сәтте Росстың көмегімен босатады, тек шахта басқарушысының ұлын ғана өлім жазасына кеседі. Мұның бәрі Демелзаның хабарынсыз болады. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруін жалғастырады, бірақ денсаулығы барған сайын нашарлай түседі. Мұны дәрігер Дуайт та байқайды. Дәрігердің жеке өмірі ретке келе бастайды: әйелі жүкті. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 29 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|17|df=y}} |Aux4 = 6,66 |ShortSummary = Росс сайлауда Джорджды аз ғана басымдықпен жеңеді. Осы кезде Хьюго Демелзаның көз алдында қайтыс болады. Ол бұл қазадан қатты қайғырады. Сэм Джордждың қызметшісі Томмен төбелеседі, бірақ жеңіліп қалады. Сэм ғашық болған әрі Құдай жолына түсіруді армандаған күнәһар әйел бұл өңірден кетеді. Росс саяси мансабын жалғастыру үшін Лондонға баруға мәжбүр болады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 30 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|24|df=y}} |Aux4 = 6,25 |ShortSummary = Росс бір жылға жуық уақыт бойы үйде болмайды. Осы уақыт ішінде жұрттың бәрі онсыз өмір сүруге үйренеді. Алайда шахтадағы кен қоры таусылғанда, Демелза одан қайтып оралуын өтініп хат жазады. Росс қайтып келген кезде дәрігер Дуайттың қызы дүниеге келеді. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 31 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|1|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = Дәрігер Дуайттың қызы жүрек ауруынан қайтыс болады. Қайғыға төзе алмаған Кэролайн Лондонға кетеді. Джордж Вестминстердегі орнын қайтарып алу үшін айла-шарғыға барады. Росстың шахтасын су басады. Росс кейінірек әйелі мен балаларын өзімен бірге алып кетуге уәде беріп, Лондонға аттанады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 32 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|8|df=y}} |Aux4 = 6,02 |ShortSummary = Кэролайн қызының өлімін ұмыту үшін сән-салтанатты қабылдаулар ұйымдастырады. Росс оған барынша қолдау көрсетеді. Дәрігер Дуайт қайғысын өзінше жеңуге тырысып, Демелзамен бірге кедейлерге көмектесуден жұбаныш табады. Дрейк пен Розинаның үйлену тойына дайындық басталады. Морвенаның әпкесінің күйеуі Артур әйелінің көзіне шөп салғанын біліп, абайсызда оның көңілдесін өлтіріп алады. Енді Морвена қаза тапқан адамның анасының тұтқынында қалады. Морвенаның бостандыққа шыққанын естіген Дрейк үйлену тойынан қашып кетеді, бірақ Морвена бұрынғы сүйіктісін қабылдамайды. Росс парламентте кедейлерге көмек көрсету туралы заңдарды қабылдатуға күш салады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 33 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|15|df=y}} |Aux4 = 6,09 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 34 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|22|df=y}} |Aux4 = 5,92 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 35 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|29|df=y}} |Aux4 = 6,01 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} |} === 5 маусым (2019) === '''1800—1802''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #78474D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #78474D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#78474D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 36 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|14|df=y}} |Aux4 = 5,96 |ShortSummary = |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 37 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|21|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 38 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|28|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 39 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|4|df=y}} |Aux4 = 5,44 |ShortSummary = |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 40 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|11|df=y}} |Aux4 = 5,51 |ShortSummary = |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 41 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|18|df=y}} |Aux4 = 5,41 |ShortSummary = |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 42 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|25|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 43 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|26|df=y}} |Aux4 = 5,32 |ShortSummary = |LineColor = 78474D }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] i48n8q9nu1fquhybehhwti72j6tw364 3693792 3693789 2026-11-09T07:24:49Z Орел Карл 81620 /* 5 маусым (2019) */ 3693792 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, дәрігер Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен дәрігер Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен дәрігер Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен дәрігер Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда дәрігер Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#196F3D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 28 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|10|df=y}} |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Дрейк пен Сэм өздері қатыспаған бүлік үшін түрмеге қамалады. Оларды дарға асу жазасына кеседі, алайда соңғы сәтте Росстың көмегімен босатады, тек шахта басқарушысының ұлын ғана өлім жазасына кеседі. Мұның бәрі Демелзаның хабарынсыз болады. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруін жалғастырады, бірақ денсаулығы барған сайын нашарлай түседі. Мұны дәрігер Дуайт та байқайды. Дәрігердің жеке өмірі ретке келе бастайды: әйелі жүкті. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 29 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|17|df=y}} |Aux4 = 6,66 |ShortSummary = Росс сайлауда Джорджды аз ғана басымдықпен жеңеді. Осы кезде Хьюго Демелзаның көз алдында қайтыс болады. Ол бұл қазадан қатты қайғырады. Сэм Джордждың қызметшісі Томмен төбелеседі, бірақ жеңіліп қалады. Сэм ғашық болған әрі Құдай жолына түсіруді армандаған күнәһар әйел бұл өңірден кетеді. Росс саяси мансабын жалғастыру үшін Лондонға баруға мәжбүр болады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 30 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|24|df=y}} |Aux4 = 6,25 |ShortSummary = Росс бір жылға жуық уақыт бойы үйде болмайды. Осы уақыт ішінде жұрттың бәрі онсыз өмір сүруге үйренеді. Алайда шахтадағы кен қоры таусылғанда, Демелза одан қайтып оралуын өтініп хат жазады. Росс қайтып келген кезде дәрігер Дуайттың қызы дүниеге келеді. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 31 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|1|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = Дәрігер Дуайттың қызы жүрек ауруынан қайтыс болады. Қайғыға төзе алмаған Кэролайн Лондонға кетеді. Джордж Вестминстердегі орнын қайтарып алу үшін айла-шарғыға барады. Росстың шахтасын су басады. Росс кейінірек әйелі мен балаларын өзімен бірге алып кетуге уәде беріп, Лондонға аттанады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 32 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|8|df=y}} |Aux4 = 6,02 |ShortSummary = Кэролайн қызының өлімін ұмыту үшін сән-салтанатты қабылдаулар ұйымдастырады. Росс оған барынша қолдау көрсетеді. Дәрігер Дуайт қайғысын өзінше жеңуге тырысып, Демелзамен бірге кедейлерге көмектесуден жұбаныш табады. Дрейк пен Розинаның үйлену тойына дайындық басталады. Морвенаның әпкесінің күйеуі Артур әйелінің көзіне шөп салғанын біліп, абайсызда оның көңілдесін өлтіріп алады. Енді Морвена қаза тапқан адамның анасының тұтқынында қалады. Морвенаның бостандыққа шыққанын естіген Дрейк үйлену тойынан қашып кетеді, бірақ Морвена бұрынғы сүйіктісін қабылдамайды. Росс парламентте кедейлерге көмек көрсету туралы заңдарды қабылдатуға күш салады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 33 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|15|df=y}} |Aux4 = 6,09 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 34 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|22|df=y}} |Aux4 = 5,92 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 35 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|29|df=y}} |Aux4 = 6,01 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} |} === 5 маусым (2019) === '''1800—1802''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #78474D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #78474D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#78474D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 36 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|14|df=y}} |Aux4 = 5,96 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 37 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|21|df=y}} |Aux4 = 5,46 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 38 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|28|df=y}} |Aux4 = 5,46 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 39 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|4|df=y}} |Aux4 = 5,44 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 40 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|11|df=y}} |Aux4 = 5,51 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 41 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|18|df=y}} |Aux4 = 5,41 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 42 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|25|df=y}} |Aux4 = 5,46 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 43 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|26|df=y}} |Aux4 = 5,32 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] 6a10i26jf47p4y6zersrc0l43cijfmm 3693796 3693792 2026-11-09T07:28:27Z Орел Карл 81620 /* 2 маусым (2016) */ 3693796 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, дәрігер Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен дәрігер Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен дәрігер Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен дәрігер Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда дәрігер Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 |ShortSummary = 1791 жылдың басы. Росстың мойнындағы қарыз көбейіп, Уил-Лежер кенішіндегі үлесінің жартысын сатуға мәжбүр болады. Бұл үлесті Джордж сатып алады. Бұған қоса, Росс контрабандашылармен келісімге келеді. Түскен ақшаны ол Фрэнсиспен серіктесе отырып, Уил-Грейс кенішін қайта ашуға жұмсайды. Джордж Росқа бұл істі бастауға қажет қаражатты Фрэнсис оған опасыздық жасау арқылы тапқанын айтады (бірінші маусымның жетінші бөлімі). Бұған ашуланған Росс Джорджды жұдырықпен ұрады. Кейін Росс осы мәліметті Фрэнсиске қарсы пайдаланып, оны Веритидің капитан Блеймимен некесіне батасын беруге көндіреді. Кэролайн мен дәрігер Энистің арасындағы сезім тереңдей түседі. Алайда өмірлік құндылықтарының әртүрлі болуы олардың қарым-қатынасына кедергі келтіреді. Ақыры Кэролайн Лондонға қайтуға мәжбүр болады. Ал Демелза Джереми есімді ұл баланы дүниеге әкеледі. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#196F3D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 28 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|10|df=y}} |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Дрейк пен Сэм өздері қатыспаған бүлік үшін түрмеге қамалады. Оларды дарға асу жазасына кеседі, алайда соңғы сәтте Росстың көмегімен босатады, тек шахта басқарушысының ұлын ғана өлім жазасына кеседі. Мұның бәрі Демелзаның хабарынсыз болады. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруін жалғастырады, бірақ денсаулығы барған сайын нашарлай түседі. Мұны дәрігер Дуайт та байқайды. Дәрігердің жеке өмірі ретке келе бастайды: әйелі жүкті. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 29 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|17|df=y}} |Aux4 = 6,66 |ShortSummary = Росс сайлауда Джорджды аз ғана басымдықпен жеңеді. Осы кезде Хьюго Демелзаның көз алдында қайтыс болады. Ол бұл қазадан қатты қайғырады. Сэм Джордждың қызметшісі Томмен төбелеседі, бірақ жеңіліп қалады. Сэм ғашық болған әрі Құдай жолына түсіруді армандаған күнәһар әйел бұл өңірден кетеді. Росс саяси мансабын жалғастыру үшін Лондонға баруға мәжбүр болады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 30 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|24|df=y}} |Aux4 = 6,25 |ShortSummary = Росс бір жылға жуық уақыт бойы үйде болмайды. Осы уақыт ішінде жұрттың бәрі онсыз өмір сүруге үйренеді. Алайда шахтадағы кен қоры таусылғанда, Демелза одан қайтып оралуын өтініп хат жазады. Росс қайтып келген кезде дәрігер Дуайттың қызы дүниеге келеді. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 31 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|1|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = Дәрігер Дуайттың қызы жүрек ауруынан қайтыс болады. Қайғыға төзе алмаған Кэролайн Лондонға кетеді. Джордж Вестминстердегі орнын қайтарып алу үшін айла-шарғыға барады. Росстың шахтасын су басады. Росс кейінірек әйелі мен балаларын өзімен бірге алып кетуге уәде беріп, Лондонға аттанады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 32 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|8|df=y}} |Aux4 = 6,02 |ShortSummary = Кэролайн қызының өлімін ұмыту үшін сән-салтанатты қабылдаулар ұйымдастырады. Росс оған барынша қолдау көрсетеді. Дәрігер Дуайт қайғысын өзінше жеңуге тырысып, Демелзамен бірге кедейлерге көмектесуден жұбаныш табады. Дрейк пен Розинаның үйлену тойына дайындық басталады. Морвенаның әпкесінің күйеуі Артур әйелінің көзіне шөп салғанын біліп, абайсызда оның көңілдесін өлтіріп алады. Енді Морвена қаза тапқан адамның анасының тұтқынында қалады. Морвенаның бостандыққа шыққанын естіген Дрейк үйлену тойынан қашып кетеді, бірақ Морвена бұрынғы сүйіктісін қабылдамайды. Росс парламентте кедейлерге көмек көрсету туралы заңдарды қабылдатуға күш салады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 33 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|15|df=y}} |Aux4 = 6,09 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 34 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|22|df=y}} |Aux4 = 5,92 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 35 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|29|df=y}} |Aux4 = 6,01 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 196F3D }} |} === 5 маусым (2019) === '''1800—1802''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #78474D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #78474D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#78474D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 36 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|14|df=y}} |Aux4 = 5,96 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 37 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|21|df=y}} |Aux4 = 5,46 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 38 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|28|df=y}} |Aux4 = 5,46 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 39 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|4|df=y}} |Aux4 = 5,44 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 40 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|11|df=y}} |Aux4 = 5,51 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 41 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|18|df=y}} |Aux4 = 5,41 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 42 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|25|df=y}} |Aux4 = 5,46 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 43 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|26|df=y}} |Aux4 = 5,32 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] 6l1jwez9dxvofq614cqxpmn97klt28o 3693799 3693796 2026-11-09T07:33:08Z Орел Карл 81620 /* 4 маусым (2018) */ 3693799 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, дәрігер Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен дәрігер Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен дәрігер Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен дәрігер Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда дәрігер Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 |ShortSummary = 1791 жылдың басы. Росстың мойнындағы қарыз көбейіп, Уил-Лежер кенішіндегі үлесінің жартысын сатуға мәжбүр болады. Бұл үлесті Джордж сатып алады. Бұған қоса, Росс контрабандашылармен келісімге келеді. Түскен ақшаны ол Фрэнсиспен серіктесе отырып, Уил-Грейс кенішін қайта ашуға жұмсайды. Джордж Росқа бұл істі бастауға қажет қаражатты Фрэнсис оған опасыздық жасау арқылы тапқанын айтады (бірінші маусымның жетінші бөлімі). Бұған ашуланған Росс Джорджды жұдырықпен ұрады. Кейін Росс осы мәліметті Фрэнсиске қарсы пайдаланып, оны Веритидің капитан Блеймимен некесіне батасын беруге көндіреді. Кэролайн мен дәрігер Энистің арасындағы сезім тереңдей түседі. Алайда өмірлік құндылықтарының әртүрлі болуы олардың қарым-қатынасына кедергі келтіреді. Ақыры Кэролайн Лондонға қайтуға мәжбүр болады. Ал Демелза Джереми есімді ұл баланы дүниеге әкеледі. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#196F3D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 28 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|10|df=y}} |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Дрейк пен Сэм өздері қатыспаған бүлік үшін түрмеге қамалады. Оларды дарға асу жазасына кеседі, алайда соңғы сәтте Росстың көмегімен босатады, тек шахта басқарушысының ұлын ғана өлім жазасына кеседі. Мұның бәрі Демелзаның хабарынсыз болады. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруін жалғастырады, бірақ денсаулығы барған сайын нашарлай түседі. Мұны дәрігер Дуайт та байқайды. Дәрігердің жеке өмірі ретке келе бастайды: әйелі жүкті. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 29 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|17|df=y}} |Aux4 = 6,66 |ShortSummary = Росс сайлауда Джорджды аз ғана басымдықпен жеңеді. Осы кезде Хьюго Демелзаның көз алдында қайтыс болады. Ол бұл қазадан қатты қайғырады. Сэм Джордждың қызметшісі Томмен төбелеседі, бірақ жеңіліп қалады. Сэм ғашық болған әрі Құдай жолына түсіруді армандаған күнәһар әйел бұл өңірден кетеді. Росс саяси мансабын жалғастыру үшін Лондонға баруға мәжбүр болады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 30 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|24|df=y}} |Aux4 = 6,25 |ShortSummary = Росс бір жылға жуық уақыт бойы үйде болмайды. Осы уақыт ішінде жұрттың бәрі онсыз өмір сүруге үйренеді. Алайда шахтадағы кен қоры таусылғанда, Демелза одан қайтып оралуын өтініп хат жазады. Росс қайтып келген кезде дәрігер Дуайттың қызы дүниеге келеді. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 31 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|1|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = Дәрігер Дуайттың қызы жүрек ауруынан қайтыс болады. Қайғыға төзе алмаған Кэролайн Лондонға кетеді. Джордж Вестминстердегі орнын қайтарып алу үшін айла-шарғыға барады. Росстың шахтасын су басады. Росс кейінірек әйелі мен балаларын өзімен бірге алып кетуге уәде беріп, Лондонға аттанады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 32 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|8|df=y}} |Aux4 = 6,02 |ShortSummary = Кэролайн қызының өлімін ұмыту үшін сән-салтанатты қабылдаулар ұйымдастырады. Росс оған барынша қолдау көрсетеді. Дәрігер Дуайт қайғысын өзінше жеңуге тырысып, Демелзамен бірге кедейлерге көмектесуден жұбаныш табады. Дрейк пен Розинаның үйлену тойына дайындық басталады. Морвенаның әпкесінің күйеуі Артур әйелінің көзіне шөп салғанын біліп, абайсызда оның көңілдесін өлтіріп алады. Енді Морвена қаза тапқан адамның анасының тұтқынында қалады. Морвенаның бостандыққа шыққанын естіген Дрейк үйлену тойынан қашып кетеді, бірақ Морвена бұрынғы сүйіктісін қабылдамайды. Росс парламентте кедейлерге көмек көрсету туралы заңдарды қабылдатуға күш салады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 33 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|15|df=y}} |Aux4 = 6,09 |ShortSummary = 1799 жылдың басы. Росстың идеялары премьер-министрдің назарын аударады. Ол түскі ас үстіндегі кездесуді пайдаланып, Россқа бірнеше ақыл-кеңес береді. Харрис Пасконың банкінен ақша жымқырған Нат Пирс қайтыс болады. Осыны пайдаланған Джордж Пасконы банкротқа ұшыратуға мүмкіндік алады. Соның салдарынан Росс пен Демелзаның да қаржылық жағдайы күрт нашарлайды. Басынынан өткен ауыр жағдайдың зардабын әлі де тартып жүрген Морвенна дәрігер Энистен көмек сұрайды. Елизабет жүкті екенін аңғартатын белгілер байқата бастайды. Бұл оның Джордждың күдігі мен оны біржола сейілтудің жолы туралы Росс екеуінің арасында болған әңгімені есіне түсіреді. Демелза Пасконың банкін сақтап қалу үшін барын салады, бірақ әрекеті нәтижесіз болады. Росс Лондоннан Кэролайн мен Джеффри Чарлзды ертіп оралады. Джеффри Чарлз марқұм әкесінің жаман әдеттеріне еліктей бастаған еді. Росс Паскоға қаржы құюға инвесторлар іздеп бар күшін салады. Бұл әрекетінен де нәтиже шықпаған соң, Пасконың банкін сэр Фрэнсис Бассеттің банкімен біріктіруді ұсынады. Жаңа банкте Паско серіктес болуы керек еді, алайда бұл ұсыныс та қабылданбайды. Кэролайн Дуайтпен қайта қауышады. Бірақ көп ұзамай Корнуоллдағы өмірден жалығып, күйеуінен өзімен бірге Лондонға баруын өтінеді. Елизабет жүктілігі туралы хабарды мүмкіндігінше ұзақ уақыт жария етпеуге тырысады. Алайда денсаулығының сыр беруі дәрігер Энис пен күйеуінің күдігін туғызады. Морвенна Дрейкке қайтадан жүкті екенін және сондықтан оған тұрмысқа шыға алмайтынын айтады. Ақыры сэр Фрэнсис Росстың ұсынысын қабыл алып, Пасконы серіктес етеді. Сондай-ақ ол Россты да жаңадан құрылатын банкке қосылуға шақырады. Росс Демелзаға келесі жолы Лондонға өзімен бірге баруын ұсынады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 34 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|22|df=y}} |Aux4 = 5,92 |ShortSummary = 1799 жылдың орта тұсы. Росс пен Демелза Лондонға алғаш рет бірге сапар шегіп, қаланы тамашалайды. Дәрігер Дуайт пен Кэролайн Энис те уақыттарын бірге өткізеді. Дрейк Карн ағасының көмегімен Соул ауылында ұсталық кәсібіне қайта оралады. Джордж бен Елизабет ұйымдастырған маскарад балында Демелзаға атышулы капитан Монк Эддерли қырындап, көңіл білдіреді. Демелза оны ренжітпей, әдеппен бетін қайтаруға тырысқанымен, капитан мұны түсінгісі келмейді. Росс әйелін қорғауға араласқанда, Кэролайн мен Дуайт екеуінің арасында жанжал тумауы үшін оларды тоқтатады. Эддерли Джорджбен Демелзаны азғырып, арын төгемін деп бәс тігіп, әр мүмкіндікті пайдаланып оған қайта-қайта көңіл білдіреді. Қызғанышқа бой алдырған Росс Эддерлидің арандатуына ойланбай жауап қайтарады. Ақыры екеуінің арасында жекпе-жек өтіп, екі қарсылас та жараланады. Росс Демелзамен бірге тоқтаған жеріне оралады. Дуайт Эддерлиді ауруханаға жеткізуді ұйымдастырып, содан кейін Росстың жарасын емдейді. Ал Демелза болған жанжалға өзін кінәлі сезінеді. Ақырында Эддерли алған жарақатынан қайтыс болады. Джордж бұл іске Росстың қатысы бар деп күдіктенеді. Осы уақытта Морвенна түсік тастайды. Енесі леди Уитворт оны психиатриялық емдеу мекемесіне жіберуге шешім қабылдайды. Алайда Морвенна із-түзсіз жоғалып, Дрейкке барып, оны не себепті қабылдай алмайтынын түсіндіреді. Лондон қоғамының ортасында өзін бөтен сезінген әрі Росстың күдігі мен сенімсіздігіне көңілі қалған Демелза Дуайтпен бірге Корнуоллға қайтуды ұйғарады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 35 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|29|df=y}} |Aux4 = 6,01 |ShortSummary = 1799 жылдың аяғы. Елизабет құрсағындағы сәбиінің өміріне қауіп төндіруі мүмкін ерекше өтінішін орындау үшін дәрігерге қаралады. Джордж Росқа деген ашу-ызасы мен қызғанышын жасыра алмай, әр мүмкіндікте оған өшпенділік танытады. Джеффри Чарлздың інісі туралы ойланбай айтқан сөзінен кейін Джордж Валентиннің әкесі кім екеніне қатысты бұрынғы күдігін қайта жаңғыртады. Джордждың Валентин мен Елизабетке деген қарым-қатынасы Елизабетті баланың өз ұлы екенін күйеуіне дәлелдеуге итермелейді. Алайда бұл үшін ол өз өмірін қатерге тігеді. Осы кезде Дрейк Морвеннаны оған деген сүйіспеншілігінің мәңгілік екеніне және ниетінің ақтығына сендіреді. Ақыры Морвенна оған тұрмысқа шығуға келіседі. Бұл жаңалық Джордждың ашу-ызасын тудырады. Елизабет мерзімінен бұрын босанып, дені сау қыз баланы дүниеге әкеледі. Алайда босанғаннан кейінгі ауырсынуы басылмай, қан тамырларының тарылуына байланысты аурудың белгілері байқалады. Ақырында осы дерт оның өмірін жалмайды. Жұрт Дрейк пен Морвеннаның үйлену тойын тойлап жатқанда, Джордж бен Валентин Елизабеттің қабірінің басында қайғырып тұрады. |LineColor = 196F3D }} |} === 5 маусым (2019) === '''1800—1802''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #78474D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #78474D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#78474D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 36 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|14|df=y}} |Aux4 = 5,96 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 37 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|21|df=y}} |Aux4 = 5,46 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 38 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|28|df=y}} |Aux4 = 5,46 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 39 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|4|df=y}} |Aux4 = 5,44 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 40 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|11|df=y}} |Aux4 = 5,51 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 41 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|18|df=y}} |Aux4 = 5,41 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 42 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|25|df=y}} |Aux4 = 5,46 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 43 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|26|df=y}} |Aux4 = 5,32 <!-- |ShortSummary =--> |LineColor = 78474D }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] 4w4lzi4qoleuirbazni0ep4ik9qut78 3693802 3693799 2026-11-09T07:39:24Z Орел Карл 81620 /* 5 маусым (2019) */ 3693802 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, дәрігер Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен дәрігер Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен дәрігер Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен дәрігер Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда дәрігер Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Кэролайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 |ShortSummary = 1791 жылдың басы. Росстың мойнындағы қарыз көбейіп, Уил-Лежер кенішіндегі үлесінің жартысын сатуға мәжбүр болады. Бұл үлесті Джордж сатып алады. Бұған қоса, Росс контрабандашылармен келісімге келеді. Түскен ақшаны ол Фрэнсиспен серіктесе отырып, Уил-Грейс кенішін қайта ашуға жұмсайды. Джордж Росқа бұл істі бастауға қажет қаражатты Фрэнсис оған опасыздық жасау арқылы тапқанын айтады (бірінші маусымның жетінші бөлімі). Бұған ашуланған Росс Джорджды жұдырықпен ұрады. Кейін Росс осы мәліметті Фрэнсиске қарсы пайдаланып, оны Веритидің капитан Блеймимен некесіне батасын беруге көндіреді. Кэролайн мен дәрігер Энистің арасындағы сезім тереңдей түседі. Алайда өмірлік құндылықтарының әртүрлі болуы олардың қарым-қатынасына кедергі келтіреді. Ақыры Кэролайн Лондонға қайтуға мәжбүр болады. Ал Демелза Джереми есімді ұл баланы дүниеге әкеледі. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Кэролайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Кэролайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Кэролайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Кэролайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Кэролайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Кэролайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Кэролайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Кэролайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Кэролайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#196F3D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 28 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|10|df=y}} |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Дрейк пен Сэм өздері қатыспаған бүлік үшін түрмеге қамалады. Оларды дарға асу жазасына кеседі, алайда соңғы сәтте Росстың көмегімен босатады, тек шахта басқарушысының ұлын ғана өлім жазасына кеседі. Мұның бәрі Демелзаның хабарынсыз болады. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруін жалғастырады, бірақ денсаулығы барған сайын нашарлай түседі. Мұны дәрігер Дуайт та байқайды. Дәрігердің жеке өмірі ретке келе бастайды: әйелі жүкті. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 29 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|17|df=y}} |Aux4 = 6,66 |ShortSummary = Росс сайлауда Джорджды аз ғана басымдықпен жеңеді. Осы кезде Хьюго Демелзаның көз алдында қайтыс болады. Ол бұл қазадан қатты қайғырады. Сэм Джордждың қызметшісі Томмен төбелеседі, бірақ жеңіліп қалады. Сэм ғашық болған әрі Құдай жолына түсіруді армандаған күнәһар әйел бұл өңірден кетеді. Росс саяси мансабын жалғастыру үшін Лондонға баруға мәжбүр болады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 30 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|24|df=y}} |Aux4 = 6,25 |ShortSummary = Росс бір жылға жуық уақыт бойы үйде болмайды. Осы уақыт ішінде жұрттың бәрі онсыз өмір сүруге үйренеді. Алайда шахтадағы кен қоры таусылғанда, Демелза одан қайтып оралуын өтініп хат жазады. Росс қайтып келген кезде дәрігер Дуайттың қызы дүниеге келеді. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 31 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|1|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = Дәрігер Дуайттың қызы жүрек ауруынан қайтыс болады. Қайғыға төзе алмаған Кэролайн Лондонға кетеді. Джордж Вестминстердегі орнын қайтарып алу үшін айла-шарғыға барады. Росстың шахтасын су басады. Росс кейінірек әйелі мен балаларын өзімен бірге алып кетуге уәде беріп, Лондонға аттанады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 32 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|8|df=y}} |Aux4 = 6,02 |ShortSummary = Кэролайн қызының өлімін ұмыту үшін сән-салтанатты қабылдаулар ұйымдастырады. Росс оған барынша қолдау көрсетеді. Дәрігер Дуайт қайғысын өзінше жеңуге тырысып, Демелзамен бірге кедейлерге көмектесуден жұбаныш табады. Дрейк пен Розинаның үйлену тойына дайындық басталады. Морвенаның әпкесінің күйеуі Артур әйелінің көзіне шөп салғанын біліп, абайсызда оның көңілдесін өлтіріп алады. Енді Морвена қаза тапқан адамның анасының тұтқынында қалады. Морвенаның бостандыққа шыққанын естіген Дрейк үйлену тойынан қашып кетеді, бірақ Морвена бұрынғы сүйіктісін қабылдамайды. Росс парламентте кедейлерге көмек көрсету туралы заңдарды қабылдатуға күш салады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 33 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|15|df=y}} |Aux4 = 6,09 |ShortSummary = 1799 жылдың басы. Росстың идеялары премьер-министрдің назарын аударады. Ол түскі ас үстіндегі кездесуді пайдаланып, Россқа бірнеше ақыл-кеңес береді. Харрис Пасконың банкінен ақша жымқырған Нат Пирс қайтыс болады. Осыны пайдаланған Джордж Пасконы банкротқа ұшыратуға мүмкіндік алады. Соның салдарынан Росс пен Демелзаның да қаржылық жағдайы күрт нашарлайды. Басынынан өткен ауыр жағдайдың зардабын әлі де тартып жүрген Морвенна дәрігер Энистен көмек сұрайды. Елизабет жүкті екенін аңғартатын белгілер байқата бастайды. Бұл оның Джордждың күдігі мен оны біржола сейілтудің жолы туралы Росс екеуінің арасында болған әңгімені есіне түсіреді. Демелза Пасконың банкін сақтап қалу үшін барын салады, бірақ әрекеті нәтижесіз болады. Росс Лондоннан Кэролайн мен Джеффри Чарлзды ертіп оралады. Джеффри Чарлз марқұм әкесінің жаман әдеттеріне еліктей бастаған еді. Росс Паскоға қаржы құюға инвесторлар іздеп бар күшін салады. Бұл әрекетінен де нәтиже шықпаған соң, Пасконың банкін сэр Фрэнсис Бассеттің банкімен біріктіруді ұсынады. Жаңа банкте Паско серіктес болуы керек еді, алайда бұл ұсыныс та қабылданбайды. Кэролайн Дуайтпен қайта қауышады. Бірақ көп ұзамай Корнуоллдағы өмірден жалығып, күйеуінен өзімен бірге Лондонға баруын өтінеді. Елизабет жүктілігі туралы хабарды мүмкіндігінше ұзақ уақыт жария етпеуге тырысады. Алайда денсаулығының сыр беруі дәрігер Энис пен күйеуінің күдігін туғызады. Морвенна Дрейкке қайтадан жүкті екенін және сондықтан оған тұрмысқа шыға алмайтынын айтады. Ақыры сэр Фрэнсис Росстың ұсынысын қабыл алып, Пасконы серіктес етеді. Сондай-ақ ол Россты да жаңадан құрылатын банкке қосылуға шақырады. Росс Демелзаға келесі жолы Лондонға өзімен бірге баруын ұсынады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 34 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|22|df=y}} |Aux4 = 5,92 |ShortSummary = 1799 жылдың орта тұсы. Росс пен Демелза Лондонға алғаш рет бірге сапар шегіп, қаланы тамашалайды. Дәрігер Дуайт пен Кэролайн Энис те уақыттарын бірге өткізеді. Дрейк Карн ағасының көмегімен Соул ауылында ұсталық кәсібіне қайта оралады. Джордж бен Елизабет ұйымдастырған маскарад балында Демелзаға атышулы капитан Монк Эддерли қырындап, көңіл білдіреді. Демелза оны ренжітпей, әдеппен бетін қайтаруға тырысқанымен, капитан мұны түсінгісі келмейді. Росс әйелін қорғауға араласқанда, Кэролайн мен Дуайт екеуінің арасында жанжал тумауы үшін оларды тоқтатады. Эддерли Джорджбен Демелзаны азғырып, арын төгемін деп бәс тігіп, әр мүмкіндікті пайдаланып оған қайта-қайта көңіл білдіреді. Қызғанышқа бой алдырған Росс Эддерлидің арандатуына ойланбай жауап қайтарады. Ақыры екеуінің арасында жекпе-жек өтіп, екі қарсылас та жараланады. Росс Демелзамен бірге тоқтаған жеріне оралады. Дуайт Эддерлиді ауруханаға жеткізуді ұйымдастырып, содан кейін Росстың жарасын емдейді. Ал Демелза болған жанжалға өзін кінәлі сезінеді. Ақырында Эддерли алған жарақатынан қайтыс болады. Джордж бұл іске Росстың қатысы бар деп күдіктенеді. Осы уақытта Морвенна түсік тастайды. Енесі леди Уитворт оны психиатриялық емдеу мекемесіне жіберуге шешім қабылдайды. Алайда Морвенна із-түзсіз жоғалып, Дрейкке барып, оны не себепті қабылдай алмайтынын түсіндіреді. Лондон қоғамының ортасында өзін бөтен сезінген әрі Росстың күдігі мен сенімсіздігіне көңілі қалған Демелза Дуайтпен бірге Корнуоллға қайтуды ұйғарады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 35 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|29|df=y}} |Aux4 = 6,01 |ShortSummary = 1799 жылдың аяғы. Елизабет құрсағындағы сәбиінің өміріне қауіп төндіруі мүмкін ерекше өтінішін орындау үшін дәрігерге қаралады. Джордж Росқа деген ашу-ызасы мен қызғанышын жасыра алмай, әр мүмкіндікте оған өшпенділік танытады. Джеффри Чарлздың інісі туралы ойланбай айтқан сөзінен кейін Джордж Валентиннің әкесі кім екеніне қатысты бұрынғы күдігін қайта жаңғыртады. Джордждың Валентин мен Елизабетке деген қарым-қатынасы Елизабетті баланың өз ұлы екенін күйеуіне дәлелдеуге итермелейді. Алайда бұл үшін ол өз өмірін қатерге тігеді. Осы кезде Дрейк Морвеннаны оған деген сүйіспеншілігінің мәңгілік екеніне және ниетінің ақтығына сендіреді. Ақыры Морвенна оған тұрмысқа шығуға келіседі. Бұл жаңалық Джордждың ашу-ызасын тудырады. Елизабет мерзімінен бұрын босанып, дені сау қыз баланы дүниеге әкеледі. Алайда босанғаннан кейінгі ауырсынуы басылмай, қан тамырларының тарылуына байланысты аурудың белгілері байқалады. Ақырында осы дерт оның өмірін жалмайды. Жұрт Дрейк пен Морвеннаның үйлену тойын тойлап жатқанда, Джордж бен Валентин Елизабеттің қабірінің басында қайғырып тұрады. |LineColor = 196F3D }} |} === 5 маусым (2019) === '''1800—1802''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #78474D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #78474D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#78474D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 36 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|14|df=y}} |Aux4 = 5,96 |ShortSummary = 1800 жылдың алғашқы айлары. Әділетсіз айыппен түрмеге қамалған полковник Деспард Россқа хат жазып, оны Лондонға оралуға шақырады. Дәрігер Энисті ертіп Лондонға жеткен Росс қаланың үрей құшағында отырғанын көреді де, Деспардтың ісін қолға алуға келіседі. Ол Деспардтың әйелі, бұрынғы құл Китти сөз сөйлейтін құлдыққа қарсы жиынға қатысады. Театрда ақыл-есі ауысқан деп есептелетін король III Георгке жасалған қастандықтың алдын алады. Осы әрекетінің арқасында Росс Уикхэм мырзамен кездесуге мүмкіндік алады. Уикхэммен келісімге келіп, Деспардты босатуға көмектесуі үшін үкімет тапсырмаларын жасырын түрде орындауға уағдаласады. Демелза Корнуоллдағы шаруашылықты өзі басқаруға мәжбүр болады. Ол наразылық білдіріп жүрген, жұмыссыз қалған адамдарға жұмыс тауып беруге уәде етеді. Олардың басында Тесс тұр. Бір түні үйге өрт қойылады. Демелза ұлы мен қызын жалыннан аман алып қалуға бар күшін салады. Ол өртке Тесстің қатысы бар деп күдіктенгенімен, қыз мұны жоққа шығарады. Елизабеттің өлімінен кейін Джордж өзін қолға ала алмай, оғаш әрекеттер жасай бастайды. Елизабеттің елесін көріп, сандырақтайды. Осы уақытта ол ағасымен бірге Гондурастан қызыл ағаш әкеліп сататын саудагер Ральф Хэнсонмен іскерлік серіктестік орнатады. Корнуоллда Морвенна басынан өткерген ауыр күйзелістен арылуға тырысады. Дрейктің мейірімділігі, сабырлылығы мен кіршіксіз махаббаты оған біртіндеп сауығып кетуге үміт сыйлайды. Демелза балаларын ертіп, күйеуіне қосылу үшін Лондонға баруды ұйғарады. Кэролайн да дәл осындай шешім қабылдайды. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 37 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|21|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = 1800 жылдың екінші тоқсаны. Росс пен Демелза Нед Деспардтың жақсы атын қалпына келтіруге күш салады. Алайда Демелза оның Гондурастағы бұрынғы хатшысы жазған, полковниктің адамгершілігі мен жақсы қасиеттерін мадақтайтын кітапшаны көпшілікке таратып жібереді. Ол бұл әрекетінің қандай салдарға әкелетінін алдын ала болжай алмайды. Джеффри Чарлз Ральф Хэнсонның қызы мисс Хэнсонға көңіл қоя бастайды. Алайда бұл байланыс құптарлық емес: Хэнсон шын мәнінде құл иеленуші әрі құл саудасын қолдаушы адам болып шығады. Сондай-ақ ол полковник Деспардқа тағылған жалған айыптардың артында тұрған тұлға еді. Дәрігер Дуайт Энис әріптестеріне психикалық аурулар туралы дәріс оқиды. Алайда оның көзқарастары тыңдаушылардың басым бөлігіне ұнамайды. Тек бір заңгер ғана оның пікіріне құлақ асып, мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталған, ақыл-есі дұрыс еместігінің белгілері байқалатын өз қорғауындағы адамға қатысты сотта куәлік беруін өтінеді. Дуайт әлгі адамның әскери қызмет кезінде алған ауыр ми жарақаты салдарынан психикалық дертке шалдыққанын судьяға дәлелдеп шығады. Соған қарамастан, судья оны қоғамға қауіпті деп танып, Бедлам психиатриялық ауруханасына жатқызу туралы шешім шығарады. Бұл жағдай Дуайттың көңілін қатты түсіреді. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 38 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|28|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = 1800 жылдың үшінші тоқсаны. Корнуоллға оралған Энистер мен Полдарктар Нед Деспардты Росс шахтасына жұмысқа орналастырып, оның көзге түспей, тыныш өмір сүруіне жағдай жасағысы келеді. Алайда оның әйелі Киттиді Корнуолл тұрғындарының бәрі бірдей жылы қабылдай қоймайды. Осыған байланысты болған бір оқиғадан кейін Кэролайн Китти құрметті қонақ болатын кеш ұйымдастыруды ұйғарады. Бірақ Кэролайн леди Уитвортты да шақырып, оның Ральф Хэнсонмен бірге келуі кештің шырқын бұзады. Уорлегганға тиесілі шахталардың бірінде опырылу болады. Алайда Джорджбен байланысу мүмкін болмайды: қатты қайғыдан есеңгіреген оны қатыгез дәрігердің қарауына беріп қойған. Дәрігер Джорджға аяусыз ем-дом жасап жатыр. Сондықтан шахтадағы жағдайды Росс пен Нед жасырын түрде өз қолдарына алады. Оларға Дуайт, Джеффри Чарлз, Карн бауырлар мен Заки Мартин көмектеседі. Олар кеншілердің барлығын жер астынан алып шығады, бірақ бәрін бірдей аман алып қалу мүмкін болмайды. Нед Деспардтың ойланбай жасайтын қауіпті әрекеттері мен Росстың оған деген көзқарасы Демелза мен Киттиді алаңдатады. Олар біреуі сүрінсе, екіншісі де соның соңынан құлдырап кетпей ме деп қауіптенеді. Росс Джеффри Чарлздың әскери академиядағы алғашқы оқу жылына қажет қаражатты Джордждың ағасынан қарызға алады. Кейін Джордж бөлмесінен қашып шығып, жартастан секіріп кетпек болады. Алайда Дуайт оны дер кезінде тоқтатып, Джордждың ағасын жиенін өз қарауына беруге көндіреді. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 39 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|4|df=y}} |Aux4 = 5,44 |ShortSummary = 1800 жылдың соңғы тоқсаны. Росс Деспардтардың Гондурасқа қайта оралуына мүмкіндік туатынына үміттенеді. Алайда оның жаңа қарсыласы Ральф Хэнсонның Труроға қайтып келгенін білгенде, жағдай күрделене түседі. Демелза жергілікті жұрттың өз мәселелерін өз күшімен шешуіне көмектесуді жалғастырады. Дуайт Джорджға қайғысын жеңуге көмектесу үшін оны басынан өткерген ауыр жағдаймен бетпе-бет келтіреді. Әуелі Елизабеттің қабіріне апарады, содан кейін ол қайтыс болған түні болған оқиғаларды еске түсіру үшін Джорджды оның бөлмесіне ертіп барады. Джордж сол түні болған жайттарды санасынан ығыстырып тастаған еді. Дуайт оған әлі де әкесіне мұқтаж балалары бар екенін түсіндіреді. Емнің нәтижесі жақсы болып, Джордждың ағасы да жеңілдеп қалады. Ұлынан айырылу қайғысын әлі де еңсере алмай жүрген Морвенна ауылдан жасырын шығып кетуді әдетке айналдырады. Дрейк оның қайда баратынын түсінбей, алаңдай бастайды. Сэм мен Розинаның арасы жақындай түседі. Розина мектеп жұмыстарына көмектесе бастайды. Ал Джеффри Чарлз бен Сесили жасырын кездесулерін жалғастырады. Бірақ Ральф пен Кэри ойластырған іскерлік жоспардың шын мәнін білген соң, екеуі де тығырыққа тіреледі. Осы уақытта Ральф Тессті және жергілікті тұрғындардың арасындағы наразы адамдарды өз жағына тартып, алдымен Деспардтардың, содан кейін Полдарктардың түбіне жетуді көздеген қастандығын жүзеге асыруға кіріседі. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 40 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|11|df=y}} |Aux4 = 5,51 |ShortSummary = 1801 жылдың алғашқы тоқсаны. Росс Нед пен Киттидің Гондурасқа қайтуына ақыры рұқсат алу үмітімен Деспардтар мен Энистерді ертіп, Лондонға аттанады. Банктер алтын ақшаның орнына қағаз банкноттар шығара бастағанда, Демелза жұмысшылары мен жергілікті тұрғындар арасындағы бұрын-соңды кездеспеген қиындықтарға тап болады. Мұны Тесс пен Джака өз мүдделеріне пайдалануға тырысады. Морвенна ұлынан ажыраудың ауыр қайғысымен күресіп жүр, ал Дрейк оның жан азабын жеңілдету үшін шектен тыс әрекеттерге барады. Осы уақытта Джеффри Чарлз Сесилиге үйленуге ниетті екенін ашық білдіріп, екеуін де қиын жағдайға қалдырады. Джордж парламентте алғашқы сөзін сөйлеп, Хэнсонмен бірге қолға алған жаңа кәсіптің негізінде жатқан құлдық жүйесін қолдайтынын көрсетеді. Росс оған қарсы тұруға мәжбүр болады, бірақ Недтің бірбеткейлігі екеуінің де ісіне кедергі келтіреді. Джордж ежелгі жауына қарсы тағы да астыртын әрекет ұйымдастырып жатқанда, оның одақтастары қарсыластарын біржола құртуға бағытталған жоспарларын жүзеге асыруға кіріседі. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 41 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|18|df=y}} |Aux4 = 5,41 |ShortSummary = 1801 жылдың екінші тоқсаны. Росс Недті бостандыққа шығаруға бар күшін салады. Ал Джордж Сесилиге үйленіп, Хэнсон және Мерсеронмен жасасқан келісімін түпкілікті бекітуге дайындалады. Джеффри Чарлз үйлену тойына дейін Сесилимен бірге қашып кетудің амалын іздеп, тәуекелге бел буады. Ал Демелза шахтадағы ұрлықтың бетін ашады. Дрейк пен Морвенна ақыры шаңырақ көтеріп, отбасылық бақытқа кенеледі. Алайда Сэмнің Розинаға деген сезімі күшейе түскен тұста, Тесс оны таза әрі тақуа өмірге бет бұруға шақырып, екеуінің арасына сызат түсіреді. Недтің соты жақындап, істің сәтті аяқталуына мүмкіндік азая түседі. Амалы таусылған Росс досын құтқару үшін батыл қадамға бармақ болып, Дуайттан көмек сұрайды. Өкінішке қарай, олар Недтің жазасын дарға асу, ішек-қарнын ақтару және төртке бөлу түріндегі өлім жазасынан жай ғана дарға асуға ауыстыруға ғана қол жеткізеді. Корнуоллға оралған соң, Росс біреудің соққысынан есінен танып қалады. Көзін ашқанда, үңгірде жатқанын көреді. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 42 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|25|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = 1801 жылдың үшінші тоқсаны. Демелза француздардың Корнуоллға жасырын түрде қару-жарақ әкеліп жатқанын анықтайды. Алайда Росс Недке жала жапқаны үшін Мерсерон мен Хэнсоннан кек алуға бекініп, олармен бетпе-бет келу үшін Лондонға қайта аттанады. Энистер де оның соңынан Лондонға келеді. Кэролайн Мерсеронға қарсы күресте Киттиге қолдау көрсету үшін өз күмәні мен қорқынышын жеңуге мәжбүр болады. Бірақ осы әрекетімен өзі де қауіпті адамдардың назарына ілігеді. Сэм барлық қауіп-қатерге қарамастан Тесспен кездесуді жалғастырады. Ал Сесили мен Джеффри Чарлз Росстың көмегімен қашып кетудің жоспарын құрады. Алайда Полдарктардың соңынан қалмай жүрген қауіп көп ұзамай олардың да алдынан шығады. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 43 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|26|df=y}} |Aux4 = 5,32 |ShortSummary = 1801 жылдың соңғы тоқсаны. Бірнеше ай өтеді. Росс француздардың басып кіру күштерімен барған сайын тығыз байланыс орнатып, олардың басшысы генерал Туссеннің келуіне дайындық жүргізеді. Алайда оның құпияны қатаң сақтауды қажет деп санауы бұрынғы күмән мен сенімсіздікті қайта оятып, достарының, некесінің, тіпті өз өмірінің қауіпке ұшырауына себеп болады. Осы уақытта Морвенна мен Дрейк сәбилерін дүниеге әкелуге дайындалып жүр. Ал Джордж Мерсерон мен Хэнсонның көмегімен Россты біржола құртуға мүмкіндік беретін амал табады. Бірақ одақтастары туралы күтпеген шындықты білгенде, кек алу шынымен соған тұра ма деген ойға қалады. Өмірлері қыл үстінде тұрған Росс пен оның достары өздерін де, елді де ішкі және сыртқы жаулардан құтқару үшін осы уақытқа дейінгі ең батыл жоспарын жүзеге асыруға мәжбүр болады. |LineColor = 78474D }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] sclsn8k6an1am90hyah3lxdb85ol2wt 3693803 3693802 2026-11-09T07:41:28Z Орел Карл 81620 /* Бөлімдер тізімі */ 3693803 wikitext text/x-wiki Бұл — тұсаукесері 2015 жылы 8 наурызда [[BBC One]] телеарнасында өткен «[[Полдарк (телехикая, 2015)|Полдарк]]» британдық телехикаясының бөлімдер тізімі. Телехикаяның сюжеті жазушы Уинстон Грэмнің осы [[Полдарк|аттас кітаптар топтамасы]] негізінде әзірленген. Романдарды сценарист Дебби Хорсфилд телехикаяға бейімдеген<ref>{{кітап |url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ |тақырыбы=Poldark'' Season 1'' |баспасы=PBS |lang= |archive-date=2016-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119000625/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/programs/series/poldark-s1/ }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия ! colspan="2" | Көрсетілу күндері |- ! Алғашқы сериясы ! Соңғы сериясы |- | style="background:#29272B; width:10px; padding:0;" | | 1 | 8 | 8 наурыз 2015 | 26 сәуір 2015 |- | style="background:#963E40; width:10px; padding:0;" | | 2 | 10 | 4 қыркүйек 2016 | 6 қараша 2016 |- | style="background:#204A91; width:10px; padding:0;" | | 3 | 9 | 11 маусым 2017 | 6 тамыз 2017 |- | style="background:#187343; width:10px; padding:0;" | | 4 | 8 | 10 маусым 2018 | 29 шілде 2018 |- | style="background:#76474F; width:10px; padding:0;" | | 5 | 8 | 14 шілде 2019 | 26 тамыз 2019 |} == Бөлімдер тізімі == === 1 маусым (2015) === '''1783—1789''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #29272B; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#29272B; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 9,51 |OriginalAirDate = 8 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс Полдарк, [[АҚШ тәуелсіздігі үшін соғыс|АҚШ-тың тәуелсіздік жолындағы соғысына]] қатысқан ардагер, туған өлкесі Корнуоллға оралып, әкесінің осыдан жарты жыл бұрын қайтыс болғанын біледі. Ол ағасының үйіне келгенде, өзіне мұраға қалған дүние-мүліктің әбден қирағанын, ал сүйіктісі Елизабеттің немере ағасы Фрэнсис Полдаркпен атастырылып қойғанын біледі. Әулетіне тиесілі құнды заттардың бір бөлігін сатып, қалаға жол тартады. Сол жерде жергілікті бұзақылар итіне қол салған, үсті-басы алба-жұлба Демелза Карнды кездестіреді. Демелзаның әкесі ұрып-соққаннан кейін үйінен қашып кеткені анықталады. Росстың ағасы оны Корнуоллдан кетуге көндірмек болады, алайда Росс туған жерінде біржола қалуға және мұрасын қайта қалпына келтіруге бел буады. ---- Бұл бөлім түсірілімін аяқтағаннан бірнеше апта өткен соң дүниеден озған актер Уоррен Кларктың (1947–2014) рухына арналды<ref>{{cite news|url=http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110|title=Poldark star Warren Clarke to leave fans in tears as his on-screen death is shown|last=Pauley|first=Nigel|publisher=[[Daily Mirror]]|date=2015-03-29|access-date=2015-03-31|archive-date=2015-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330172357/http://www.mirror.co.uk/tv/tv-news/poldark-star-warren-clarke-leave-5420110}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html|title=Poldark: Warren Clarke Makes Last Ever TV Appearance During Sunday Night's Episode|last=Welsh|first=Daniel|publisher=[[The Huffington Post]]|date=2015-03-30|access-date=2015-03-31|archive-date=2016-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160923190031/http://www.huffingtonpost.co.uk/2015/03/30/poldark-warren-clarke-dead-last-tv-appearance_n_6967766.html}}</ref>. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,74 |OriginalAirDate = 15 наурыз 2015 |ShortSummary = Кеніштер бірінен соң бірі жабылып, жүздеген адам жұмыссыз қалып жатыр. Росс Фрэнсистің өз ісіне қосылып, «Уил-Лежер» кенішін қайта ашуға көмектеседі деп үміттенеді. Алайда Росстың бәсекелесі Джордж Уорлегган немере ағалардың арасындағы және олардың Елизабетпен қарым-қатынасындағы шиеленісті күшейтіп, ақырында Фрэнсистің бұл іске араласудан бас тартуына себеп болады. Росс кенішін ашуға қажетті қаржыны басқа кәсіпкерлерден табады. Тренвиттегі Полдарктардың үйінде өткен қабылдауда Росстың тұрмысқа шықпаған немере әпкесі Верити масқараға ұшыраған капитан Блеймимен танысып, оған ғашық болады. Росс әкесінің қарсылығына қарамастан, Веритиге капитанмен жасырын кездесуге көмектеседі. Мұның соңы Фрэнсис пен капитанның жекпе-жегіне ұласады. Фрэнсис жараланған кезде, Елизабет өзінің жүкті екенін хабарлайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,42 |OriginalAirDate = 22 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс кенішті ашып, мыс кенін іздеуге кіріседі. Елизабет ұл баланы дүниеге әкелгенімен, күйеуімен арақатынасы нашарлай түседі. Росс кезінде сүйіктісі жүкті болғанда көмектескен жас кенші Джим Картер үйленгеннен кейін де браконьерлікпен айналысуын тоқтатпайды. Ақыры оны қылмыс үстінде ұстап алып, жеті жылға каторгаға жібермек болады. Росс кешірім сұрап өтініш жасағаннан кейін, Джимді босатпай, екі жылға түрмеге қамайды. Алайда Росс оның мүлде бостандыққа шыққанын қалаған еді. Росс пен Демелзаның арасында орынсыз қарым-қатынас бар деген қауесет тарай бастайды. Осы кезде әдепті, сыйлы адамға айналған Демелзаның әкесі қызынан үйіне қайтуын талап етеді. Росс пен Демелза ғашықтарға айналады. Амалсыз қалғандай күй кешкен Демелза отбасына қайтуды ұйғарады, бірақ Росс оны тоқтатады. Көп ұзамай екеуі үйленеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |AltTitle = |DirectedBy = Эдвард Базалгетт |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 8,29 |OriginalAirDate = 29 наурыз 2015 |ShortSummary = Росс пен Демелзаның үйленгені туралы хабарды ақсүйектер де, қарапайым халық та таңданыспен қабылдайды. Росс кенішін дамыту үшін акционерлерінен қосымша қаржы тартуға тырысқанда, оның шешімдері күмән туғыза бастайды. Росстың ағасы Чарльз Полдарк жүрек талмасына ұшырап, өлім аузында жатқанда Росстан отбасына қамқор болуын өтінеді. Өйткені Фрэнсистің бизнесті жүргізуге қабілетсіз екенін түсінеді. Капитан Блеймиді әлі де ұмыта алмаған Верити Полдарктардың үйіне қонаққа келеді. Ол Демелзаға жоғары қоғамда өзін қалай ұстау керектігін үйретеді. Мұның бәрі Демелза Фрэнсис пен Елизабеттің үйінде өтетін Рождестволық қабылдауда жақсы әсер қалдыруы үшін жасалады. Әуелде-ақ шиеленісті басталған кешке Уорлеггандардың келуі мүлде берекесін кетіреді. Ақыры Росстың кенішінен мыс табылады. Демелза Россқа өзінің жүкті екенін айтады, ал Росс оған сүйетінін ақыры мойындайды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,56 |OriginalAirDate = 5 сәуір 2015 |ShortSummary = Росстың досы, дәрігер Энис, кеншілердің өкпе ауруларын зерттеу үшін Корнуоллға келеді. Демелза қыз баланы дүниеге әкеледі. Джордж Уорлегган Росстың кенішінің акцияларын сатып ала бастайды. Металлургия компаниялары мыстың сатып алу бағасын тым төмен қоюына байланысты кеніш иелері Росс басқаратын өз металлургия компаниясын жасырын түрде құруға шешім қабылдайды. Демелза Верити мен капитан Блеймидің кездесуін ұйымдастыруға тырысады. Росстың жұмысшыларының бірі Марк көшпелі театрдың актрисасы Керенге ғашық болады. Алайда Кереннің одан күтері Марктың бере алатынынан әлдеқайда көп еді. Бизнесті жүргізе білмегендіктен қарызға белшесінен батқан Фрэнсис құмар ойындарға салынып кетеді. Ол жезөкше Маргаретке ақша жұмсап, ақырында карта ойынында өз кенішін бәске тігеді. Ұтылып қалып, кенішін жабуға мәжбүр болады. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,68 |OriginalAirDate = 12 сәуір 2015 |ShortSummary = Марктің жаңа әйелі Керен дәрігер Эниске көз сала бастайды. Бодмин түрмесінде өлімге әкелетін індет тарайды. Росс пен дәрігер Энис Джим Картерді ажалдан арашалап қалу үшін оны түрмеден заңсыз алып шығады, алайда олардың бар әрекеті нәтижесіз болып, Джимді құтқара алмайды. Уорлеггандар бал ұйымдастырады. Онда Демелза барша жұрттың назарын өзіне аударады. Ал масайған Росс Джим Картерді түрмеге қамаған судьямен және Фрэнсисті тақырға отырғызған ойыншымен карта ойнайды. Капитан Блейми де кешке келгенде, Верити қатты абыржиды, өйткені оған капитанмен қайта кездесуге тыйым салынған еді. Джордж Уорлегган кеніш иелерінің мысты жасырын балқытып жатқан жерін біліп қояды. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,84 |OriginalAirDate = 19 сәуір 2015 |ShortSummary = Верити капитан Блеймимен бірге қашып кетеді, ал Фрэнсис болған жағдайдың бәріне Россты кінәлайды. Джордж Уорлегган Росстың компаниясын әлсірету үшін Фрэнсиске немере ағасы Уорлегганмен карта ойнап ұтылған ақшасының бір бөлігін қайтарып береді. Оның есесіне Фрэнсис Джорджға Росстың іскер серіктестерінің есімдерін айтып береді. Олардың басым бөлігі Уорлеггандар банкіне қарыз болғандықтан, Джордж дереу қарыздарын қайтаруды талап етеді. Керен дәрігер Энисті азғырады. Артынша әйелінің опасыздығын білген күйеуі ашуға булығып, онымен бетпе-бет келеді. Мұның соңы қайғылы жағдайға ұласады. Фрэнсистің Россқа не үшін ашуланғанын білген Демелза күйеуіне Веритидің капитан Блеймимен қашуына өзі көмектескенін мойындайды. Сонда Росс өзінің іскер серіктестерін банкротқа ұшырату үшін Уорлегганға олар туралы мәліметті кім бергенін түсінеді. |LineColor = 29272B }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |AltTitle = |DirectedBy = Уильям Макгрегор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 7,86 |OriginalAirDate = 26 сәуір 2015 |ShortSummary = Уорлеггандардың Росстың металлургия компаниясын жабу жөніндегі жоспары жүзеге аса бастайды: компания мыс аукционында жеңіліс табады. Джордж Уорлегган бұл жеңісті кеме сатып алу арқылы атап өтеді. Шаруалар мен ақсүйектер арасында, соның ішінде Фрэнсис, Елизабет және олардың ұлы да бар, [[Дифтерия|дифтериялық күл аурулық қыспақ]] індеті тарайды. Демелза науқастарды күтіп-бағады, бірақ көп ұзамай өзі де, қызы Джулия да ауырып қалады. Соның салдарынан Джулия қайтыс болады, ал Демелза ұзақ уақыт бойы сырқаттанып жатады. Алайда дәрігер Энистің көмегімен ол біртіндеп сауыға бастайды. Уорлеггандардың кемесі Росстың жеріне жақын жағалауда апатқа ұшырайды. Росс қолдаған ашыққан жергілікті тұрғындар жағаға шығарылған кемедегі азық-түлік жүктерін алып кетеді. Росс апаттан аман қалған жолаушылар мен экипаж мүшелерін құтқарып, түнеп шығу үшін үйіне әкеледі. Кеме апатынан Джордждың немере ағасы Мэттью қаза табады. Ал Россты кісі өлтірді және бөтеннің мүлкін тонады деген айыппен тұтқындайды. Демелза шарасыз күйде қалады. |LineColor = 29272B }} |} === 2 маусым (2016) === '''1790—1793''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #943D3E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#943D3E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 9 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |OriginalAirDate = 4 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,65 |ShortSummary = Росс сот алдында жауап береді, ал Демелза мен Елизабет оған көмектесуге тырысады. Джордж Россқа зиян келтіру үшін қолынан келгеннің бәрін жасайды. Фрэнсисті бұрынғы әрекеттері үшін ар-ұжданы мазалайды, ал Дуайт жас мұрагер Керолайн Пенвененмен танысады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 10 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |OriginalAirDate = 11 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,31 |ShortSummary = Сайлау қалада тәртіпсіздіктерге әкеледі. Елизабет Бодминге аттанады. Сот отырысы жақындаған сайын Демелза іске ықпал ету үшін судьямен жеке кездесуге тырысады, бірақ Джордж оған барынша кедергі жасайды. Барлығына күтпеген жағдай болып, алқабилер соты Россты ақтап шығады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 11 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |OriginalAirDate = 18 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,17 |ShortSummary = Росс пен Демелза қаржылық күйреудің аз-ақ алдында тұр. Джордж Джудтан кек алуды жоспарлайды. Осы уақытта Фрэнсис бұрынғы өмірін қалпына келтіруге тырысып, Росс пен Демелзаны үйіне қонаққа шақырады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 12 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |OriginalAirDate = 25 қыркүйек 2016 |DirectedBy = Уилл Синклер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,54 |ShortSummary = 1791 жылдың басы. Росстың мойнындағы қарыз көбейіп, Уил-Лежер кенішіндегі үлесінің жартысын сатуға мәжбүр болады. Бұл үлесті Джордж сатып алады. Бұған қоса, Росс контрабандашылармен келісімге келеді. Түскен ақшаны ол Фрэнсиспен серіктесе отырып, Уил-Грейс кенішін қайта ашуға жұмсайды. Джордж Росқа бұл істі бастауға қажет қаражатты Фрэнсис оған опасыздық жасау арқылы тапқанын айтады (бірінші маусымның жетінші бөлімі). Бұған ашуланған Росс Джорджды жұдырықпен ұрады. Кейін Росс осы мәліметті Фрэнсиске қарсы пайдаланып, оны Веритидің капитан Блеймимен некесіне батасын беруге көндіреді. Керолайн мен дәрігер Энистің арасындағы сезім тереңдей түседі. Алайда өмірлік құндылықтарының әртүрлі болуы олардың қарым-қатынасына кедергі келтіреді. Ақыры Керолайн Лондонға қайтуға мәжбүр болады. Ал Демелза Джереми есімді ұл баланы дүниеге әкеледі. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 13 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |OriginalAirDate = 2 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 5,95 |ShortSummary = Фрэнсис Росс екеуіне ортақ кеніште қаза табады. Ол мыс кенінің жалған белгісін әзірлеумен айналысып жүріп, суы әлі сорылмаған шахта құдығына құлап кетеді. Росс оған көмекке келіп үлгермейді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 14 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |OriginalAirDate = 9 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,16 |ShortSummary = Франциядағы революциялық оқиғалар күшейіп, Ұлыбританияны алаңдата бастайды. Росс өз кенішінен мыс іздегенімен, нәтижеге жете алмайды. Джордж Росстан сатып алған қарыз қолхаты бойынша берешекті Рождествоға дейін өтеуді талап етеді. Соған қарамастан, Росс басқа кенішке тиесілі соңғы үлесін сатып, түскен ақшаға өз атын жасырын ұстап, қайтыс болған Фрэнсистің үлесін Елизабеттен сатып алады. Осылайша оны қаржылық күйреуден құтқаруға тырысады. Контрабандашылар өз араларынан ақпарат берушіні іздеуді жалғастырып, Россқа оның үйінде тауар сақтайтын жасырын орын жабдықтауды ұсынады. Оның орнына Росстың кенішінде мыс бар екенін бұрын растаған куәгерді іздеуге көмектесуін сұрайды. Росс мыс табуға деген соңғы үміті үшін бұл ұсынысты қабылдауға мәжбүр болады. 1792–1793 жылғы Рождество қарсаңында француз революционерлері Бельгияда шабуылға шығып, Ұлыбританияның мүдделеріне қауіп төндіреді. Франциямен соғыстың болмай қоймайтыны анық болады. Росс қарызын өтей алмағандықтан борышкерлер түрмесіне қамалуға дайындалады, бірақ күтпеген жерден Керолайн Пенвенен оның Джордж алдындағы қарызын өз атын жарияламай сатып алады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 15 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |OriginalAirDate = 16 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,14 |ShortSummary = 1793 жыл. Францияда революционерлер [[XVI Людовикке қатысты сот үдерісі|патша XVI Людовикті]] өлім жазасына кеседі. [[Корнуолл]] тұрғындары Ұлыбританияның [[Бірінші коалиция соғысы|Франциямен соғысқа]] кіруіне байланысты болуы мүмкін тәртіпсіздіктерге дайындалады. Осы кезде контрабандашылар шалғайдағы порттардың бірінен жасырынып жүрген қашқынды — Росстың кенішінде мыс бар екенін растайтын куәгерді табады. Росс онымен контрабандашылардың кемесінде кездесуге аттанады. Алайда мыс бар деген мәлімет қашқынның қате болжамы болып шығады. Мыс табуға деген соңғы үмітінен айырылған Росс контрабандашылармен бірге үйіне қайтады. Осы уақытта Дуайттың Керолайнмен қарым-қатынасы дамып, қыздың ағасының қарсылығына қарамастан, олар бірге қашуға шешім қабылдайды. Алайда қашатын түні Дуайт ақпарат берушіні анықтап, контрабандашылар қайтып оралғанда полиция оларды Россымен бірге ұстайтынын түсінеді. Ол жағаға асығып, Россты тұтқиылдан жасалған шабуыл туралы ескерту үшін белгі отын жағады. Бірақ сүйіктісіне уақытында жете алмай, Керолайнның сенімінен айырылады. Енді Дуайт та Росс сияқты полицияның күдігіне ілігеді. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 16 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |OriginalAirDate = 23 қазан 2016 |DirectedBy = Чарлз Палмер |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,38 |ShortSummary = Полицияның тінтуінен Росстың үйінде жасырынған ол қайтадан сотқа шақырылады. Бұл жолы оған контрабандашыларға көмектесті деген айып тағылады. Алайда контрабандашылар Росстың алибиін растау үшін үш жалған куәгер тауып, сот оны ақтауға мәжбүр болады. Дуайт та аз ғана айыппұл төлеумен құтылады. Мыс таба алмаған Росс кенішті жабуға дайындалады, бірақ кеніштен күтпеген жерден қалайы табылады. Оның қоры мол болуы мүмкін болғанымен, Росс оны өндіруге қажетті қаражаттан айырылған еді. Елизабетке қызғанышпен қарайтын Демелзамен қарым-қатынасы да барған сайын нашарлай түседі. Осы уақытта Джордж Елизабетті қаржылық күйреуге жасырын түрде итермелей отырып, оған ашық түрде тұрмысқа шығуды ұсынады. Росстың жұмысшылары қалайы өндіруден көбірек пайда табуды көздеп, соңғы ақшаларына шахтадағы суды соруға қажетті көмір сатып алады да, тіреуіштерді сатып алмайды. Соның салдарынан апат болып, екі кенші қаза табады. Росстың тағы бір сәтсіздікке ұшырағанын естіген Елизабет Джорджға тұрмысқа шығуға келісім береді. Мұны білген Росс Демелзаның көзінше барлығын тастап, Елизабетке асығады. Ол қызбен қалаған жақындығына күшпен дерлік қол жеткізіп, келесі күні өзін жек көріп кеткен Демелзаның қасына оралады. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |OriginalAirDate = 30 қазан 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,70 |ShortSummary = Росстың әрекетінен кейін күмәнға бой алдырған Елизабет Джордждан некені бір айға кейінге қалдыруды сұрайды. Осы уақыт ішінде Росс Демелзамен қарым-қатынасын қалпына келтіруге тырысады. Демелза күйеуінің опасыздығына дәл сондай әрекетпен жауап беріп, қонақта түнеуге шақыруды қабылдайды. Алайда соңғы сәтте бөлмесін қоршап алған құмарлыққа берілген ер адамдардан терезе арқылы қашып кетеді. Түрмеден босап шыққан Росстың бұрын бизнес бастау үшін одан қарыз алған танысы соғысқа байланысты тауарларға сұраныс артқанын және ісінің алға басқанын хабарлайды. Ол Россқа серіктес болуды ұсынады. Осылайша Росс кенішті қайта қалпына келтіруге үміттене бастайды, бірақ күйеуінің опасыздығына ренжіген Демелза бұл үмітке ортақтаспайды. |LineColor = 943D3E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Episode 10 |OriginalAirDate = 6 қараша 2016 |DirectedBy = Ричард Сеньор |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |Aux4 = 6,88 |ShortSummary = Елизабетке үйленген Джордж Уорлегган оның иелігіндегі жерлерді өз қалауынша басқара бастайды. Оның бұйрығымен Тренвит жері арқылы өтетін барлық жолдар жабылады. Округ тұрғындары бұл жағдайға наразылық білдіре бастайды. Үйіне оралған Росс көтерілісті басып үлгереді және Демелзадан шын жүректен кешірім сұрайды. Осы уақытта Елизабет болашақ баласының әкесі кім болуы мүмкін екенін ойлап, үрейге бой алдырады. Әскери дәрігер атанған Дуайт Энис Лондоннан өзі үшін оралған Керолайнмен ақыры татуласады. Алайда алда соғыс пен белгісіздік күтіп тұр. |LineColor = 943D3E }} |} === 3 маусым (2017) === '''1794—1795''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #1C4492; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#1C4492; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 11 маусым 2017 |Aux4 = 6,69 |ShortSummary = Елизабет Уорлегган баспалдақтан құлағандай болып, осылайша босануды жеделдетеді. Джордж Уорлегган ұлына Валентайн деген есім береді. Агата тәтей баланы қара ай астында дүниеге келген қарғыс атқан бала деп сипаттайды. Ал Демелза мен Елизабет нәрестенің шын әкесі кім екенін ой елегінен өткізеді. Джордж Елизабеттің немере әпкесі Морвенна Ченовитті Джеффри Чарльзға күтуші етіп жұмысқа алады. Дәрігер Дуайт Энис жағалаудағы қысқа демалысы кезінде Керолайн Пенвененге үйленеді, бірақ көп ұзамай оны Елизабеттің сәбиіне медициналық көмек көрсетуге шақырады. Демелза өлім аузында жатқан әкесімен қоштасу үшін туған үйіне барады. Өлер алдында Керолайнның ағасы Рэй олардың некесіне батасын береді. Демелзаның ағалары Дрейк пен Сэм келеді, ал Росс оларды өз қамқорлығына алады. Росс пен Джордж өзара жаулықты тоқтатып, бір-бірінің отбасыларымен араласпауға келіседі. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 18 маусым 2017 |Aux4 = 6,59 |ShortSummary = Демелзаның ағалары кеніште аянбай еңбек етіп, үзіліс кезінде әкесінің дінін насихаттап, оның жақтастарын көбейтуге тырысады. Сэр Фрэнсис Бассет пен Джордж Рэйдің орнына сотта кім отыратынын талқылайды, ал Джордж бұл қызметті иеленуді көздейді. Кенішке осыдан 13 жыл бұрын бұл өңірде көрінбеген бұрынғы жұмысшы әрі саяхатшы Толли Трэгилс оралады. Тренфилдке Валентайнның шоқындыру рәсіміне Верити баласымен бірге келеді. Болашақ шіркеуге арналған ауыр арқалықты көтеріп бара жатқан Демелзаның ағалары Тренфилд аумағына кіріп, жас Полдаркпен әңгімелеседі. Джеффри Чарльздың күтушісі Морвенна мен Демелзаның інісі Дрейктің арасында сезім пайда болады. Керолайн мен Верити күйеулерінің француздармен болған теңіз шайқасында қаза тапқаны туралы қауесеттерден қатты қорқады. Росс қолда бар барлық ақпаратты жинауға тырысады. Демелзаның ағалары Уорлеггандар шіркеуіне барып, Джорджға қатысты орынсыз әрекеттер жасайды. Жергілікті дін қызметкері оларға шіркеуге келуге тыйым салады. Дрейк Морвенна мен Джеффри Чарльзға бір кездері әулие Саул қасиетті еткендіктен суы ерекше тәтті саналатын шатқалды көрсетеді. Балалар қасиетті судың жанында тілек тілейді. Керолайн, Росс және Демелза соғыста хабар-ошарсыз кеткендер туралы мәлімет алу үшін балға барады. Сол кеште жаңа судья сайлануы тиіс. Уорлегганның үрейіне қарай, бұл қызмет Россқа ұсынылады, бірақ ол бірден бас тартады. Веритидің күйеуі мінген «Эсмеральда» кемесі Лиссабонға жетеді, ал Верити сол жаққа жолға шығады. Толли жүз ағылшын тұтқыны туралы хабар жеткізеді. Росс контрабандашылармен бірге Францияға аттанады. Дәрігер Дуайт тұтқында, оның тағдыры белгісіз. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 25 маусым 2017 |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Демелзаның ағалары өз жақтастарымен бірге көшеде уағыз айтып, Уорлегганның ашу-ызасын тудыруды жалғастырады. Ақырында олар бұрын Фрэнсис сыйға тартқан ескі құлшылық үйін иеленуге шешім қабылдайды. Алайда Уорлегган ғимаратты қайтарып алады. Джордж судья болып сайланғанымен, одан да жоғары лауазымға ұмтылып, сот барысында өзінің ықпалы мен қатыгездігін көрсетеді. Росс Францияның портты қаласында дәрігер Дуайт туралы ақпарат іздейді, бірақ өзі тұтқынға түседі. Елден еш нәтиже шығара алмай кетуге мәжбүр болғанымен, соңғы сәтте суға секіріп, жасырын түрде досының тағдырын анықтау үшін Францияда қалады. Елизабет пен Джордж Росс олардың жерлерін тартып алуды жоспарлап отыр деп күдіктеніп, Лондонға көшеді. Демелза ағаларына шіркеу ретінде пайдалануға үлкен қойма сыйлайды. Росс тұтқындар тізімінен Дуайттың есімін тауып, осы хабарды жеткізуге асығады. Ол өзі де тұтқын бола тұра, басқа тұтқындарға көмектесуге тырысады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 2 шілде 2017 |Aux4 = 6,46 |ShortSummary = Қыс қатты болып, халық аштыққа ұшырайды. Демелза қыз босанады. Нәрестенің шоқындыру рәсіміне Джеффри Чарльз бен Морвенна келеді. Мұны білген Джордж Морвеннаны оның еркінен тыс бай әрі тәкаппар адаммен атастыруды ұйғарады. Қыз өзін қолға ала алмай, қайтадан Тренфилдке жіберіледі. Дуайт тұтқындарға үздіксіз көмектеседі. Ашаршылық адамдарды қайыршылыққа және контрабандаға баруға мәжбүр етеді. Алайда тауар тасымалдау кезінде Джордждың қызметшісі ер адамдарды байқап қояды. Судья ретінде Джордж оларға барынша қатал жаза қолдануға дайын. Бірақ контрабандашылар оны алдап кетеді. Бұған жауап ретінде Джордж «Утлл Лежер» кенішін жабады. Росс жұмыстан босатылған 30 жұмысшыны өзіне қабылдайды, бірақ мұндай шығынды көтеру оған оңайға соқпайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Стивен Вулфенден |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 9 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Росс бір топ батыл серігімен бірге Францияға аттанады. Бастапқы жоспар өзгеріп, олар түрмеге өз беттерінше жасырын кіруге шешім қабылдайды. Морвеннаның сезімдері туралы өтірік айтуы салдарынан көңілі қалған Дрейк те жаңа мақсат іздеп, олармен бірге жолға шығады. Бұл құпия сапар туралы білген Джордж жағдайды пайдаланып, Росстың беделіне біржола нұқсан келтіруді көздейді. Үлкен шығынға қарамастан, олар дәрігер Дуайтты түрмеден босатып алады. Сонымен қатар ықпалды адамның ұлы Хьюго Армитиджді де құтқарады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 16 шілде 2017 |Aux4 = 6,61 |ShortSummary = Дәрігер Дуайт тұтқында бастан өткерген азаптан кейін сән-салтанатқа толы бейбіт өмірге үйрене алмайды. Росс оның көңілін көтеру үшін құтқарылған Хьюгоны қонаққа шақырады. Дрейк Морвеннаны айттыру әрекетін жалғастырады. Ол Тренфилдтегі тоғанға бақалар тастап, Джордждың бала кезіндегі қорқынышты еске түсіреді. Джордж сәтсіз тінту ұйымдастырады. Дрейктен құтылу үшін Джордж оны Джеффри Чарльз сыйлаған Киелі кітапты ұрлады деп айыптайды. Алайда Морвенна сүйіктісін құтқару үшін өзін құрбан етіп, Джордждың жоспарына сәйкес тұрмысқа шығуға мәжбүр болады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 23 шілде 2017 |Aux4 = 7,11 |ShortSummary = Сэр Пирс Артур қайтыс болады. Морвенна өзін мүлде бақытсыз сезінеді: ол жүкті, ал күйеуі оған ар-намысы жоқ әйелдей қарайды. Сэм Толлидің қызына көз сала бастайды. Агата тәтейдің 100 жасқа толатын мерейтойы жақындайды. Джеффри Чарльз тәкаппарлығынан арылсын деген мақсатпен оны оқуға жібереді. Ақыры дәрігер Дуайт пен Керолайн үйленетіндерін жариялап, қабылдау ұйымдастырады. Дуайт Джордж бен Елизабетке ұлдарының мешел ауруына қатысты кеңес береді. Фрэнсис Бассет Росс пен Демелзаны кешкі асқа шақырады. Сол жерде Хьюго Демелзаға ықылас танытады. Қабылдау кезінде Джордж Бассеттің үйіне шақырусыз келеді, бірақ одан біраз күте тұруды сұрайды. Күтіп отырған кезінде ол Росс пен Бассеттің маңызды саяси әңгімесін естіп қояды. Росс ешкімнің қуыршағы болғысы келмейтінін айтып, саяси әрекеттерге қатысудан бас тартады. Агатаның мерекесін бұзу үшін Джордж оның шын мәнінде небәрі 98 жасқа толатынын анықтап, мерекенің шырқын бұзады. Бұған кек ретінде Агата Валентайнның Джордждың ұлы болмауы мүмкін екенін айтады да, көп ұзамай қайтыс болады. Оны асығыс әрі үнсіз жерлейді, бірақ мұны көрген Росс Агатаны өзі қайта жерлейді. Ал Джордж сайлауға қатысуға шешім қабылдайды. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 30 шілде 2017 |Aux4 = 6,42 |ShortSummary = Естіген сөздерінен кейін Джордж әйелі мен баласына көңіл бөлмей, Валентайнның дүниеге келуіне қатысты шындықты анықтауға тырысады. Дрейк жанын ұмыту үшін ұстаханада жұмыс істей бастайды. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруді жалғастырады. Морвеннаның күйеуі әйелінің қарындасына көз салады, өйткені Морвеннаның ерлі-зайыптылық міндетін атқаруы қауіпті. Джорджды соққыға жығады. Морвенна ұл босанады. Демелза Россқа опасыздық жасауды ойлап жүргенін мойындайды. Росс жасақ құруға көмектесуге келісіп, француздардың шабуылына дайындалуға және округтегі тәртіпті сақтауға бел буады. |LineColor = 1C4492 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 27 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Episode 9 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = 6 тамыз 2017 |Aux4 = 6,50 |ShortSummary = Елизабет Джорджды Валентайнның өз ұлы екеніне сендіреді. Демелза көп ұзамай көру қабілетінен айырылуы мүмкін Хьюгомен Россқа опасыздық жасайды. Морвеннаның қарындасы оның күйеуінен жүкті болып қалады. Ол сүйген адамы — кітапханашыға тұрмысқа шығу үшін айлаға барады. Росс қарапайым халықтың құқықтарын қорғау мақсатында саясатқа араласуды көздейді. |LineColor = 1C4492 }} |} === 4 маусым (2018) === '''1796—1799''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #196F3D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#196F3D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 28 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|10|df=y}} |Aux4 = 6,49 |ShortSummary = Дрейк пен Сэм өздері қатыспаған бүлік үшін түрмеге қамалады. Оларды дарға асу жазасына кеседі, алайда соңғы сәтте Росстың көмегімен босатады, тек шахта басқарушысының ұлын ғана өлім жазасына кеседі. Мұның бәрі Демелзаның хабарынсыз болады. Хьюго Демелзаға көңіл білдіруін жалғастырады, бірақ денсаулығы барған сайын нашарлай түседі. Мұны дәрігер Дуайт та байқайды. Дәрігердің жеке өмірі ретке келе бастайды: әйелі жүкті. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 29 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|17|df=y}} |Aux4 = 6,66 |ShortSummary = Росс сайлауда Джорджды аз ғана басымдықпен жеңеді. Осы кезде Хьюго Демелзаның көз алдында қайтыс болады. Ол бұл қазадан қатты қайғырады. Сэм Джордждың қызметшісі Томмен төбелеседі, бірақ жеңіліп қалады. Сэм ғашық болған әрі Құдай жолына түсіруді армандаған күнәһар әйел бұл өңірден кетеді. Росс саяси мансабын жалғастыру үшін Лондонға баруға мәжбүр болады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 30 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|6|24|df=y}} |Aux4 = 6,25 |ShortSummary = Росс бір жылға жуық уақыт бойы үйде болмайды. Осы уақыт ішінде жұрттың бәрі онсыз өмір сүруге үйренеді. Алайда шахтадағы кен қоры таусылғанда, Демелза одан қайтып оралуын өтініп хат жазады. Росс қайтып келген кезде дәрігер Дуайттың қызы дүниеге келеді. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 31 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|1|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = Дәрігер Дуайттың қызы жүрек ауруынан қайтыс болады. Қайғыға төзе алмаған Керолайн Лондонға кетеді. Джордж Вестминстердегі орнын қайтарып алу үшін айла-шарғыға барады. Росстың шахтасын су басады. Росс кейінірек әйелі мен балаларын өзімен бірге алып кетуге уәде беріп, Лондонға аттанады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 32 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|8|df=y}} |Aux4 = 6,02 |ShortSummary = Керолайн қызының өлімін ұмыту үшін сән-салтанатты қабылдаулар ұйымдастырады. Росс оған барынша қолдау көрсетеді. Дәрігер Дуайт қайғысын өзінше жеңуге тырысып, Демелзамен бірге кедейлерге көмектесуден жұбаныш табады. Дрейк пен Розинаның үйлену тойына дайындық басталады. Морвенаның әпкесінің күйеуі Артур әйелінің көзіне шөп салғанын біліп, абайсызда оның көңілдесін өлтіріп алады. Енді Морвена қаза тапқан адамның анасының тұтқынында қалады. Морвенаның бостандыққа шыққанын естіген Дрейк үйлену тойынан қашып кетеді, бірақ Морвена бұрынғы сүйіктісін қабылдамайды. Росс парламентте кедейлерге көмек көрсету туралы заңдарды қабылдатуға күш салады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 33 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Брайан Келли |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|15|df=y}} |Aux4 = 6,09 |ShortSummary = 1799 жылдың басы. Росстың идеялары премьер-министрдің назарын аударады. Ол түскі ас үстіндегі кездесуді пайдаланып, Россқа бірнеше ақыл-кеңес береді. Харрис Пасконың банкінен ақша жымқырған Нат Пирс қайтыс болады. Осыны пайдаланған Джордж Пасконы банкротқа ұшыратуға мүмкіндік алады. Соның салдарынан Росс пен Демелзаның да қаржылық жағдайы күрт нашарлайды. Басынынан өткен ауыр жағдайдың зардабын әлі де тартып жүрген Морвенна дәрігер Энистен көмек сұрайды. Елизабет жүкті екенін аңғартатын белгілер байқата бастайды. Бұл оның Джордждың күдігі мен оны біржола сейілтудің жолы туралы Росс екеуінің арасында болған әңгімені есіне түсіреді. Демелза Пасконың банкін сақтап қалу үшін барын салады, бірақ әрекеті нәтижесіз болады. Росс Лондоннан Керолайн мен Джеффри Чарлзды ертіп оралады. Джеффри Чарлз марқұм әкесінің жаман әдеттеріне еліктей бастаған еді. Росс Паскоға қаржы құюға инвесторлар іздеп бар күшін салады. Бұл әрекетінен де нәтиже шықпаған соң, Пасконың банкін сэр Фрэнсис Бассеттің банкімен біріктіруді ұсынады. Жаңа банкте Паско серіктес болуы керек еді, алайда бұл ұсыныс та қабылданбайды. Керолайн Дуайтпен қайта қауышады. Бірақ көп ұзамай Корнуоллдағы өмірден жалығып, күйеуінен өзімен бірге Лондонға баруын өтінеді. Елизабет жүктілігі туралы хабарды мүмкіндігінше ұзақ уақыт жария етпеуге тырысады. Алайда денсаулығының сыр беруі дәрігер Энис пен күйеуінің күдігін туғызады. Морвенна Дрейкке қайтадан жүкті екенін және сондықтан оған тұрмысқа шыға алмайтынын айтады. Ақыры сэр Фрэнсис Росстың ұсынысын қабыл алып, Пасконы серіктес етеді. Сондай-ақ ол Россты да жаңадан құрылатын банкке қосылуға шақырады. Росс Демелзаға келесі жолы Лондонға өзімен бірге баруын ұсынады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 34 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|22|df=y}} |Aux4 = 5,92 |ShortSummary = 1799 жылдың орта тұсы. Росс пен Демелза Лондонға алғаш рет бірге сапар шегіп, қаланы тамашалайды. Дәрігер Дуайт пен Керолайн Энис те уақыттарын бірге өткізеді. Дрейк Карн ағасының көмегімен Соул ауылында ұсталық кәсібіне қайта оралады. Джордж бен Елизабет ұйымдастырған маскарад балында Демелзаға атышулы капитан Монк Эддерли қырындап, көңіл білдіреді. Демелза оны ренжітпей, әдеппен бетін қайтаруға тырысқанымен, капитан мұны түсінгісі келмейді. Росс әйелін қорғауға араласқанда, Керолайн мен Дуайт екеуінің арасында жанжал тумауы үшін оларды тоқтатады. Эддерли Джорджбен Демелзаны азғырып, арын төгемін деп бәс тігіп, әр мүмкіндікті пайдаланып оған қайта-қайта көңіл білдіреді. Қызғанышқа бой алдырған Росс Эддерлидің арандатуына ойланбай жауап қайтарады. Ақыры екеуінің арасында жекпе-жек өтіп, екі қарсылас та жараланады. Росс Демелзамен бірге тоқтаған жеріне оралады. Дуайт Эддерлиді ауруханаға жеткізуді ұйымдастырып, содан кейін Росстың жарасын емдейді. Ал Демелза болған жанжалға өзін кінәлі сезінеді. Ақырында Эддерли алған жарақатынан қайтыс болады. Джордж бұл іске Росстың қатысы бар деп күдіктенеді. Осы уақытта Морвенна түсік тастайды. Енесі леди Уитворт оны психиатриялық емдеу мекемесіне жіберуге шешім қабылдайды. Алайда Морвенна із-түзсіз жоғалып, Дрейкке барып, оны не себепті қабылдай алмайтынын түсіндіреді. Лондон қоғамының ортасында өзін бөтен сезінген әрі Росстың күдігі мен сенімсіздігіне көңілі қалған Демелза Дуайтпен бірге Корнуоллға қайтуды ұйғарады. |LineColor = 196F3D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 35 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Джосс Эгнью |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2018|7|29|df=y}} |Aux4 = 6,01 |ShortSummary = 1799 жылдың аяғы. Елизабет құрсағындағы сәбиінің өміріне қауіп төндіруі мүмкін ерекше өтінішін орындау үшін дәрігерге қаралады. Джордж Росқа деген ашу-ызасы мен қызғанышын жасыра алмай, әр мүмкіндікте оған өшпенділік танытады. Джеффри Чарлздың інісі туралы ойланбай айтқан сөзінен кейін Джордж Валентиннің әкесі кім екеніне қатысты бұрынғы күдігін қайта жаңғыртады. Джордждың Валентин мен Елизабетке деген қарым-қатынасы Елизабетті баланың өз ұлы екенін күйеуіне дәлелдеуге итермелейді. Алайда бұл үшін ол өз өмірін қатерге тігеді. Осы кезде Дрейк Морвеннаны оған деген сүйіспеншілігінің мәңгілік екеніне және ниетінің ақтығына сендіреді. Ақыры Морвенна оған тұрмысқа шығуға келіседі. Бұл жаңалық Джордждың ашу-ызасын тудырады. Елизабет мерзімінен бұрын босанып, дені сау қыз баланы дүниеге әкеледі. Алайда босанғаннан кейінгі ауырсынуы басылмай, қан тамырларының тарылуына байланысты аурудың белгілері байқалады. Ақырында осы дерт оның өмірін жалмайды. Жұрт Дрейк пен Морвеннаның үйлену тойын тойлап жатқанда, Джордж бен Валентин Елизабеттің қабірінің басында қайғырып тұрады. |LineColor = 196F3D }} |} === 5 маусым (2019) === '''1800—1802''' {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #78474D; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #78474D; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #78474D; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background:#78474D; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 36 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Episode 1 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|14|df=y}} |Aux4 = 5,96 |ShortSummary = 1800 жылдың алғашқы айлары. Әділетсіз айыппен түрмеге қамалған полковник Деспард Россқа хат жазып, оны Лондонға оралуға шақырады. Дәрігер Энисті ертіп Лондонға жеткен Росс қаланың үрей құшағында отырғанын көреді де, Деспардтың ісін қолға алуға келіседі. Ол Деспардтың әйелі, бұрынғы құл Китти сөз сөйлейтін құлдыққа қарсы жиынға қатысады. Театрда ақыл-есі ауысқан деп есептелетін король III Георгке жасалған қастандықтың алдын алады. Осы әрекетінің арқасында Росс Уикхэм мырзамен кездесуге мүмкіндік алады. Уикхэммен келісімге келіп, Деспардты босатуға көмектесуі үшін үкімет тапсырмаларын жасырын түрде орындауға уағдаласады. Демелза Корнуоллдағы шаруашылықты өзі басқаруға мәжбүр болады. Ол наразылық білдіріп жүрген, жұмыссыз қалған адамдарға жұмыс тауып беруге уәде етеді. Олардың басында Тесс тұр. Бір түні үйге өрт қойылады. Демелза ұлы мен қызын жалыннан аман алып қалуға бар күшін салады. Ол өртке Тесстің қатысы бар деп күдіктенгенімен, қыз мұны жоққа шығарады. Елизабеттің өлімінен кейін Джордж өзін қолға ала алмай, оғаш әрекеттер жасай бастайды. Елизабеттің елесін көріп, сандырақтайды. Осы уақытта ол ағасымен бірге Гондурастан қызыл ағаш әкеліп сататын саудагер Ральф Хэнсонмен іскерлік серіктестік орнатады. Корнуоллда Морвенна басынан өткерген ауыр күйзелістен арылуға тырысады. Дрейктің мейірімділігі, сабырлылығы мен кіршіксіз махаббаты оған біртіндеп сауығып кетуге үміт сыйлайды. Демелза балаларын ертіп, күйеуіне қосылу үшін Лондонға баруды ұйғарады. Керолайн да дәл осындай шешім қабылдайды. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 37 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Episode 2 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|21|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = 1800 жылдың екінші тоқсаны. Росс пен Демелза Нед Деспардтың жақсы атын қалпына келтіруге күш салады. Алайда Демелза оның Гондурастағы бұрынғы хатшысы жазған, полковниктің адамгершілігі мен жақсы қасиеттерін мадақтайтын кітапшаны көпшілікке таратып жібереді. Ол бұл әрекетінің қандай салдарға әкелетінін алдын ала болжай алмайды. Джеффри Чарлз Ральф Хэнсонның қызы мисс Хэнсонға көңіл қоя бастайды. Алайда бұл байланыс құптарлық емес: Хэнсон шын мәнінде құл иеленуші әрі құл саудасын қолдаушы адам болып шығады. Сондай-ақ ол полковник Деспардқа тағылған жалған айыптардың артында тұрған тұлға еді. Дәрігер Дуайт Энис әріптестеріне психикалық аурулар туралы дәріс оқиды. Алайда оның көзқарастары тыңдаушылардың басым бөлігіне ұнамайды. Тек бір заңгер ғана оның пікіріне құлақ асып, мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталған, ақыл-есі дұрыс еместігінің белгілері байқалатын өз қорғауындағы адамға қатысты сотта куәлік беруін өтінеді. Дуайт әлгі адамның әскери қызмет кезінде алған ауыр ми жарақаты салдарынан психикалық дертке шалдыққанын судьяға дәлелдеп шығады. Соған қарамастан, судья оны қоғамға қауіпті деп танып, Бедлам психиатриялық ауруханасына жатқызу туралы шешім шығарады. Бұл жағдай Дуайттың көңілін қатты түсіреді. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 38 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Episode 3 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|7|28|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = 1800 жылдың үшінші тоқсаны. Корнуоллға оралған Энистер мен Полдарктар Нед Деспардты Росс шахтасына жұмысқа орналастырып, оның көзге түспей, тыныш өмір сүруіне жағдай жасағысы келеді. Алайда оның әйелі Киттиді Корнуолл тұрғындарының бәрі бірдей жылы қабылдай қоймайды. Осыған байланысты болған бір оқиғадан кейін Керолайн Китти құрметті қонақ болатын кеш ұйымдастыруды ұйғарады. Бірақ Керолайн леди Уитвортты да шақырып, оның Ральф Хэнсонмен бірге келуі кештің шырқын бұзады. Уорлегганға тиесілі шахталардың бірінде опырылу болады. Алайда Джорджбен байланысу мүмкін болмайды: қатты қайғыдан есеңгіреген оны қатыгез дәрігердің қарауына беріп қойған. Дәрігер Джорджға аяусыз ем-дом жасап жатыр. Сондықтан шахтадағы жағдайды Росс пен Нед жасырын түрде өз қолдарына алады. Оларға Дуайт, Джеффри Чарлз, Карн бауырлар мен Заки Мартин көмектеседі. Олар кеншілердің барлығын жер астынан алып шығады, бірақ бәрін бірдей аман алып қалу мүмкін болмайды. Нед Деспардтың ойланбай жасайтын қауіпті әрекеттері мен Росстың оған деген көзқарасы Демелза мен Киттиді алаңдатады. Олар біреуі сүрінсе, екіншісі де соның соңынан құлдырап кетпей ме деп қауіптенеді. Росс Джеффри Чарлздың әскери академиядағы алғашқы оқу жылына қажет қаражатты Джордждың ағасынан қарызға алады. Кейін Джордж бөлмесінен қашып шығып, жартастан секіріп кетпек болады. Алайда Дуайт оны дер кезінде тоқтатып, Джордждың ағасын жиенін өз қарауына беруге көндіреді. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 39 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Episode 4 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|4|df=y}} |Aux4 = 5,44 |ShortSummary = 1800 жылдың соңғы тоқсаны. Росс Деспардтардың Гондурасқа қайта оралуына мүмкіндік туатынына үміттенеді. Алайда оның жаңа қарсыласы Ральф Хэнсонның Труроға қайтып келгенін білгенде, жағдай күрделене түседі. Демелза жергілікті жұрттың өз мәселелерін өз күшімен шешуіне көмектесуді жалғастырады. Дуайт Джорджға қайғысын жеңуге көмектесу үшін оны басынан өткерген ауыр жағдаймен бетпе-бет келтіреді. Әуелі Елизабеттің қабіріне апарады, содан кейін ол қайтыс болған түні болған оқиғаларды еске түсіру үшін Джорджды оның бөлмесіне ертіп барады. Джордж сол түні болған жайттарды санасынан ығыстырып тастаған еді. Дуайт оған әлі де әкесіне мұқтаж балалары бар екенін түсіндіреді. Емнің нәтижесі жақсы болып, Джордждың ағасы да жеңілдеп қалады. Ұлынан айырылу қайғысын әлі де еңсере алмай жүрген Морвенна ауылдан жасырын шығып кетуді әдетке айналдырады. Дрейк оның қайда баратынын түсінбей, алаңдай бастайды. Сэм мен Розинаның арасы жақындай түседі. Розина мектеп жұмыстарына көмектесе бастайды. Ал Джеффри Чарлз бен Сесили жасырын кездесулерін жалғастырады. Бірақ Ральф пен Кэри ойластырған іскерлік жоспардың шын мәнін білген соң, екеуі де тығырыққа тіреледі. Осы уақытта Ральф Тессті және жергілікті тұрғындардың арасындағы наразы адамдарды өз жағына тартып, алдымен Деспардтардың, содан кейін Полдарктардың түбіне жетуді көздеген қастандығын жүзеге асыруға кіріседі. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 40 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Episode 5 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|11|df=y}} |Aux4 = 5,51 |ShortSummary = 1801 жылдың алғашқы тоқсаны. Росс Нед пен Киттидің Гондурасқа қайтуына ақыры рұқсат алу үмітімен Деспардтар мен Энистерді ертіп, Лондонға аттанады. Банктер алтын ақшаның орнына қағаз банкноттар шығара бастағанда, Демелза жұмысшылары мен жергілікті тұрғындар арасындағы бұрын-соңды кездеспеген қиындықтарға тап болады. Мұны Тесс пен Джака өз мүдделеріне пайдалануға тырысады. Морвенна ұлынан ажыраудың ауыр қайғысымен күресіп жүр, ал Дрейк оның жан азабын жеңілдету үшін шектен тыс әрекеттерге барады. Осы уақытта Джеффри Чарлз Сесилиге үйленуге ниетті екенін ашық білдіріп, екеуін де қиын жағдайға қалдырады. Джордж парламентте алғашқы сөзін сөйлеп, Хэнсонмен бірге қолға алған жаңа кәсіптің негізінде жатқан құлдық жүйесін қолдайтынын көрсетеді. Росс оған қарсы тұруға мәжбүр болады, бірақ Недтің бірбеткейлігі екеуінің де ісіне кедергі келтіреді. Джордж ежелгі жауына қарсы тағы да астыртын әрекет ұйымдастырып жатқанда, оның одақтастары қарсыластарын біржола құртуға бағытталған жоспарларын жүзеге асыруға кіріседі. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 41 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Episode 6 |DirectedBy = Джастин Молотников |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|18|df=y}} |Aux4 = 5,41 |ShortSummary = 1801 жылдың екінші тоқсаны. Росс Недті бостандыққа шығаруға бар күшін салады. Ал Джордж Сесилиге үйленіп, Хэнсон және Мерсеронмен жасасқан келісімін түпкілікті бекітуге дайындалады. Джеффри Чарлз үйлену тойына дейін Сесилимен бірге қашып кетудің амалын іздеп, тәуекелге бел буады. Ал Демелза шахтадағы ұрлықтың бетін ашады. Дрейк пен Морвенна ақыры шаңырақ көтеріп, отбасылық бақытқа кенеледі. Алайда Сэмнің Розинаға деген сезімі күшейе түскен тұста, Тесс оны таза әрі тақуа өмірге бет бұруға шақырып, екеуінің арасына сызат түсіреді. Недтің соты жақындап, істің сәтті аяқталуына мүмкіндік азая түседі. Амалы таусылған Росс досын құтқару үшін батыл қадамға бармақ болып, Дуайттан көмек сұрайды. Өкінішке қарай, олар Недтің жазасын дарға асу, ішек-қарнын ақтару және төртке бөлу түріндегі өлім жазасынан жай ғана дарға асуға ауыстыруға ғана қол жеткізеді. Корнуоллға оралған соң, Росс біреудің соққысынан есінен танып қалады. Көзін ашқанда, үңгірде жатқанын көреді. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 42 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Episode 7 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|25|df=y}} |Aux4 = 5,46 |ShortSummary = 1801 жылдың үшінші тоқсаны. Демелза француздардың Корнуоллға жасырын түрде қару-жарақ әкеліп жатқанын анықтайды. Алайда Росс Недке жала жапқаны үшін Мерсерон мен Хэнсоннан кек алуға бекініп, олармен бетпе-бет келу үшін Лондонға қайта аттанады. Энистер де оның соңынан Лондонға келеді. Керолайн Мерсеронға қарсы күресте Киттиге қолдау көрсету үшін өз күмәні мен қорқынышын жеңуге мәжбүр болады. Бірақ осы әрекетімен өзі де қауіпті адамдардың назарына ілігеді. Сэм барлық қауіп-қатерге қарамастан Тесспен кездесуді жалғастырады. Ал Сесили мен Джеффри Чарлз Росстың көмегімен қашып кетудің жоспарын құрады. Алайда Полдарктардың соңынан қалмай жүрген қауіп көп ұзамай олардың да алдынан шығады. |LineColor = 78474D }} {{Episode list |EpisodeNumber = 43 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Episode 8 |DirectedBy = Салли Апрахамиан |WrittenBy = Дебби Хорсфилд |OriginalAirDate = {{Start date|2019|8|26|df=y}} |Aux4 = 5,32 |ShortSummary = 1801 жылдың соңғы тоқсаны. Бірнеше ай өтеді. Росс француздардың басып кіру күштерімен барған сайын тығыз байланыс орнатып, олардың басшысы генерал Туссеннің келуіне дайындық жүргізеді. Алайда оның құпияны қатаң сақтауды қажет деп санауы бұрынғы күмән мен сенімсіздікті қайта оятып, достарының, некесінің, тіпті өз өмірінің қауіпке ұшырауына себеп болады. Осы уақытта Морвенна мен Дрейк сәбилерін дүниеге әкелуге дайындалып жүр. Ал Джордж Мерсерон мен Хэнсонның көмегімен Россты біржола құртуға мүмкіндік беретін амал табады. Бірақ одақтастары туралы күтпеген шындықты білгенде, кек алу шынымен соған тұра ма деген ойға қалады. Өмірлері қыл үстінде тұрған Росс пен оның достары өздерін де, елді де ішкі және сыртқы жаулардан құтқару үшін осы уақытқа дейінгі ең батыл жоспарын жүзеге асыруға мәжбүр болады. |LineColor = 78474D }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] 23sm6ib1izd4qlcm890cnkhuc0dlta3 14 790130 3693421 2026-11-08T12:46:21Z TheNomadEditor 120280 Жаңа бетте: {{Commonscat|Censorship in Russia}} [[Санат:Елдер бойынша цензура]] [[Санат:Ресей құқығы]] [[Санат:Ресейдегі сөз бостандығы]] 3693421 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Censorship in Russia}} [[Санат:Елдер бойынша цензура]] [[Санат:Ресей құқығы]] [[Санат:Ресейдегі сөз бостандығы]] scf5yt0g21325g5x2f0it29y30st9t7 0 790131 3693422 2026-11-08T13:01:54Z Мағыпар 100137 толықтыру 3693422 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Литва қалалары]] 99130hno9phsgs08x63k2jgruik2322 3693423 3693422 2026-11-08T13:04:46Z Мағыпар 100137 үлгі 3693423 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] jzttzvhxgth2mkiywq5zzw9pmpfa3tr 3693426 3693423 2026-11-08T13:07:40Z Мағыпар 100137 толықтыру 3693426 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 3xhn2wdjm1gcvdxghm9i3rq8t49fxox 3693427 3693426 2026-11-08T13:08:41Z Мағыпар 100137 үлгі 3693427 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] kp2ybx96edxskh9u1v9olwvmiq65jfr 3693428 3693427 2026-11-08T13:10:20Z Мағыпар 100137 толықтыру 3693428 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] rrdccycu16qyjguzzr0zp6nwzau2udw 3693429 3693428 2026-11-08T13:12:23Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ толықтыру 3693429 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] ih5k7iina6q7hipu0dfcg35kpkh34ia 3693430 3693429 2026-11-08T13:13:13Z Мағыпар 100137 /* Географиялық орналасуы */ дереккөз 3693430 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] p5f4e9q398vtyhwvbuusjbkmx5pgat2 3693431 3693430 2026-11-08T13:13:45Z Мағыпар 100137 толықтыру 3693431 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 4veve9d66ut4oqf6mi66b6h1dqljg1n 3693432 3693431 2026-11-08T13:15:09Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3693432 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 18 ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] pxz86r83g16tjmcjhl5fbso5iy7pj6a 3693433 3693432 2026-11-08T13:16:54Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3693433 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 18 ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 4h6hrev2bgkw09lijle8lf2q91v3iiw 3693434 3693433 2026-11-08T13:20:47Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3693434 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала 18 ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 7h6x4zbr9i5d507lhbr5utv565x97qz 3693435 3693434 2026-11-08T13:23:56Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3693435 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] nj87zdug3zsimq9sr12ftk0pb9fzcmr 3693436 3693435 2026-11-08T13:30:49Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3693436 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] ob17zo06rg9kgz4m5ja38hr3f8achb3 3693437 3693436 2026-11-08T13:32:05Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3693437 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 1aewevcc5tfghnzei2ahnvoaj834lme 3693438 3693437 2026-11-08T13:34:56Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ 3693438 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] szw3lgnt623we5b7wuk3uoci6jnwmvq 3693439 3693438 2026-11-08T13:36:12Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ дереккөз 3693439 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 40wth0umk1rdgh5hd77tvixwzpzmxk5 3693440 3693439 2026-11-08T13:37:18Z Мағыпар 100137 толықтыру 3693440 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] j3z3rltwi8wn2seo7k8enw4t8pl0061 3693441 3693440 2026-11-08T13:46:25Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3693441 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] jjt8hwklapirn9isnlzrqy6qz6r55cm 3693442 3693441 2026-11-08T13:47:11Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3693442 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] m622u1blkgqtchz2tctjx79yn51dsp4 3693443 3693442 2026-11-08T13:55:34Z Мағыпар 100137 /* Экономикасы және инфрақұрылымы */ толықтыру 3693443 wikitext text/x-wiki '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 37rlnln1gyqst2f8c2mrmakcun5v527 3693502 3693443 2026-11-08T17:11:40Z Мағыпар 100137 үлгі, толықтыру 3693502 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = |қазақша атауы = |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] fcm32nok0h1l9lhszazvpnjbhntmbrt 3693503 3693502 2026-11-08T17:12:09Z Мағыпар 100137 үлгі 3693503 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] s9av9cu5y17olxj2os0l4xouqs6vh6t 3693504 3693503 2026-11-08T17:13:05Z Мағыпар 100137 үлгі 3693504 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = Jonavos Panorama 2014.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] lw2oc09vd1pa7cx452apd3kj4zq5uij 3693505 3693504 2026-11-08T17:13:42Z Мағыпар 100137 үлгі 3693505 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = Jonavos Panorama 2014.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = |ту = Flag of Jonava (Lithuania).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 3lk2ocxkelysbrcczbbopi216uabncp 3693506 3693505 2026-11-08T17:14:11Z Мағыпар 100137 үлгі 3693506 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = Jonavos Panorama 2014.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = |елтаңба = Coat of arms of Jonava (Lithuania).svg |ту = Flag of Jonava (Lithuania).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir =E |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — Литвадағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 6djv7n4tgn7r9d3i918vbz9jhlqzs4v 3693507 3693506 2026-11-08T17:16:10Z Мағыпар 100137 үлгі 3693507 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = Jonavos Panorama 2014.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Jonava (Lithuania).svg |ту = Flag of Jonava (Lithuania).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =16 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = |аймағы = |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — [[Литва]]дағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] gh6dh38f22qb17x6xq9ziwwwaojwye6 3693508 3693507 2026-11-08T17:16:44Z Мағыпар 100137 үлгі 3693508 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = Jonavos Panorama 2014.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Jonava (Lithuania).svg |ту = Flag of Jonava (Lithuania).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =16 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — [[Литва]]дағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 85jwsnu6ktw3c64e7fxopu7xgkkldjf 3693512 3693508 2026-11-08T17:17:42Z Мағыпар 100137 үлгі 3693512 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = Jonavos Panorama 2014.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Jonava (Lithuania).svg |ту = Flag of Jonava (Lithuania).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =16 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 13,66 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = |DST = |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jonava |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — [[Литва]]дағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 2tcdgbw85ywmpt2735l8x7cg8ldx1mv 3693516 3693512 2026-11-08T17:19:49Z Мағыпар 100137 үлгі 3693516 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = Jonavos Panorama 2014.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Jonava (Lithuania).svg |ту = Flag of Jonava (Lithuania).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =16 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 13,66 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = |санақ жылы = |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 349 |пошта индексі = LT-55001, LT-55014 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jonava |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — [[Литва]]дағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 1nzyp1nirjde6avey0ujhgnd8ujh4xd 3693520 3693516 2026-11-08T17:20:54Z Мағыпар 100137 толықтыру 3693520 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = Jonavos Panorama 2014.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Jonava (Lithuania).svg |ту = Flag of Jonava (Lithuania).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =16 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 13,66 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 34 056 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 349 |пошта индексі = LT-55001, LT-55014 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jonava |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — [[Литва]]дағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] lu04rqs298x0b6f2gtzb34h41bl54km 3693522 3693520 2026-11-08T17:22:26Z Мағыпар 100137 үлгі 3693522 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = Jonavos Panorama 2014.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Jonava (Lithuania).svg |ту = Flag of Jonava (Lithuania).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =16 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1740 |алғашқы дерек = 1740 |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 13,66 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 34 056 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 349 |пошта индексі = LT-55001, LT-55014 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jonava |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — [[Литва]]дағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 1r3k5b3p0vcs8flvoiyvupa4k0iyih2 3693524 3693522 2026-11-08T17:24:16Z Мағыпар 100137 үлгі 3693524 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = Jonavos Panorama 2014.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Jonava (Lithuania).svg |ту = Flag of Jonava (Lithuania).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =16 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1740 |алғашқы дерек = 1740 |бұрынғы атаулары = Яново |статус алуы = 1846 |жер аумағы = 13,66 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = ≈ 60-80 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 34 056 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 3 201 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 349 |пошта индексі = LT-55001, LT-55014 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jonava |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — [[Литва]]дағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 9495f1d1d7hm44ri0ku5km6q383cx7c 3693527 3693524 2026-11-08T17:25:42Z Мағыпар 100137 сурет қою 3693527 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = Jonavos Panorama 2014.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Jonava (Lithuania).svg |ту = Flag of Jonava (Lithuania).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =16 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1740 |алғашқы дерек = 1740 |бұрынғы атаулары = Яново |статус алуы = 1846 |жер аумағы = 13,66 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = ≈ 60-80 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 34 056 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 3 201 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 349 |пошта индексі = LT-55001, LT-55014 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jonava |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — [[Литва]]дағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Jonavos KC.jpg|Мәдени орталық </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 0uc290t98atvv4zy23hofm87xk741ug 3693528 3693527 2026-11-08T17:27:45Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3693528 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = Jonavos Panorama 2014.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Jonava (Lithuania).svg |ту = Flag of Jonava (Lithuania).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =16 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1740 |алғашқы дерек = 1740 |бұрынғы атаулары = Яново |статус алуы = 1846 |жер аумағы = 13,66 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = ≈ 60-80 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 34 056 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 3 201 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 349 |пошта индексі = LT-55001, LT-55014 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jonava |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — [[Литва]]дағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Jonavos KC.jpg|Мәдени орталық Jonavos Viešoji Biblioteka, 2014.JPG|Кітапхана Jonavos savivaldybe.jpg|Әкімшілік үйі </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] 7bl48oycx5coeq2wjwzamplwsamlz6j 3693530 3693528 2026-11-08T17:28:32Z Мағыпар 100137 /* Галерея */ сурет қою 3693530 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Ионава |шынайы атауы = {{lang-lt|Jonava}} |сурет = Jonavos Panorama 2014.jpg |сурет атауы = |жағдайы = |ел = Литва |елтаңба = Coat of arms of Jonava (Lithuania).svg |ту = Flag of Jonava (Lithuania).svg |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir = N|lat_deg =55 |lat_min =04 |lat_sec =20 |lon_dir =E |lon_deg =24 |lon_min =16 |lon_sec =50 |CoordAddon = |CoordScale = |аймақ түрі = Уезд |аймағы = Каунас уезі |кестедегі аймақ = |аудан түрі = |ауданы = |кестедегі аудан = |қауым округі түрі = |қауым округі = |кестедегі қауым округі = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |3асшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = 1740 |алғашқы дерек = 1740 |бұрынғы атаулары = Яново |статус алуы = 1846 |жер аумағы = 13,66 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = ≈ 60-80 |климаты = қоңыржай континенттік |ресми тілі = |тұрғыны = 34 056 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = 3 201 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +2:00 |DST = |телефон коды = (+370) 349 |пошта индексі = LT-55001, LT-55014 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Jonava |сайты = |сайт тілі = }} '''Ионава''' ({{lang-lt|Jonava}}) — [[Литва]]дағы қала, [[Каунас уезі]]ндегі Йонава ауданының әкімшілік орталығы. Ионава қаласының халқы 2026 жылы 34 056 адамды құрады. Ионава — Литвадағы 103 қаланың бірі және халық саны бойынша Литвада 9-шы орында.<ref>{{citeweb|url=https://population-hub.com/ru/lt/population-of-jonava-11118.html|title=Население Йонава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Географиялық орналасуы == Нярис (Вилия) өзенінің оң жағалауында, [[Вильнюс]]тен солтүстік-батысқа қарай 106 км және [[Каунас]]тан солтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде орналасқан.<ref>{{citeweb|url=https://coronovirus.ru/stati/19400-ionava.html|title=Ионава|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Тарихы == Қала XVIII ғасырдың ортасынан бастау алады, сол кезде Доминик Коссаковскийдің жесірі Мария Коссаковская өз иелігінде ағаш шіркеу салды. 1750 жылы король Август III Коссаковскаяға базары бар шағын ауыл салуға және оның аумағында еркін адамдарды орналастыруға келісім берді. Елді мекеннің құрылысы патшаның жазбаша жарлығы бекітілгеннен кейін басталып, оның ұлының атымен аталған. 1579 жылдан бастап Литвада жиһаз өндірісі қарқынды дами бастады. Ол кездегі шеберлер жиһаздың әртүрлі түрлерін, соның ішінде үстел, орындық, шкаф, терезе жақтаулары, сервант, жәшік және басқа да бұйымдарды жасап, сатуға, патшадан жеңілдіктер мен артықшылықтар алды. Ионава XIX ғасырдың басында жиһаз жасайтын қала ретінде танымал болды. 1911 жылы қалалық қоныс аумағында сіріңке зауыты бой көтерді. Оның ортақ иелерінің бірі швед кәсіпкері Крюгер болды, ол 1913 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін әкесінен мұраға ие болды. Фабрика негізінде 1946 жылы «Бержас» атты жиһаз фирмасы құрылды, оның өнімдері тек қала тұрғындарына ғана емес, басқа да аймақтарға айтарлықтай танымал болды. 1947 жылы кәсіпорын Орман және қағаз өнеркәсібі министрлігінің құрамына кірді, кейінірек Ионава жиһаз фабрикасы деп аталды. 1950 жылы Ионава аудан орталығы болды.<ref>{{citeweb|url=https://tochka-na-karte.ru/Goroda-i-Gosudarstva/1882-Jonava.html|title=Европа. Литва. Каунасский уезд|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-8|lang=}}</ref> == Экономикасы және инфрақұрылымы == Соғыстан кейін қалада Балтық жағалауы елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты салынды. 1989 жылы 20 наурызда қаланың шығыс шетінде, тұрғын үй алқабынан 4 шақырым жерде орналасқан «Азот» өндірістік бірлестігінде апат және одан кейінгі өрт салдарынан атмосфераға көп мөлшерде улы заттар (аммиак, хлор және т.б.) шығарылды. Вильнюс-Клайпеда темір жолы Клайпеда портын [[Ресей]], [[Беларусь]] және [[Украина]]мен байланыстыратын №9 халықаралық көлік дәлізі Ионава арқылы өтеді. Білім беру мекемелері: *ересектерге арналған білім беру орталығы; *Д.Ралис атындағы Ионава гимназиясы; *И.Варейкис атындағы гимназия; *Лиетава жалпы мектебі; *Д.Нерис жалпы білім беретін мектебі; *Раймундас Самулевичиус Прогимназиясы; *Ескі қалалық спорт залы; *Я.Мишчюкайте өнер мектебі. == Галерея == <gallery mode="packed" heights="145"> Jonavos KC.jpg|Мәдени орталық Jonavos Viešoji Biblioteka, 2014.JPG|Кітапхана Jonavos savivaldybe.jpg|Әкімшілік үйі Jonava 2024a.jpg|Орталық стадион </gallery> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Литва қалалары}} [[Санат:Литва қалалары]] kbutcive710pjdxxjokv8nhb50jbfph 3 790132 3693444 2026-11-08T13:57:15Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3693444 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Локез}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 18:57, 2026 ж. қарашаның 8 (+05) sgyw3qdepwgbdzj2x8llzbqftvk0n8w 14 790133 3693451 2026-11-08T14:54:34Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Economists from Armenia}} [[Санат:Елдер бойынша экономистер]] [[Санат:Армения ғалымдары]] [[Санат:Армения экономикасы]] 3693451 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Economists from Armenia}} [[Санат:Елдер бойынша экономистер]] [[Санат:Армения ғалымдары]] [[Санат:Армения экономикасы]] jgjsdb2q2qv1dbutdyj180glo0dbill 3 790134 3693457 2026-11-08T14:59:19Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3693457 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Кенжебек хасен}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 19:59, 2026 ж. қарашаның 8 (+05) keqegygc5ddxzpbnntswnj6xv4hlneg 0 790135 3693463 2026-11-08T15:07:30Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Айман Файзоллақызы Зейнулина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.02.1966 |Туған жері = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Ақсу ауданы|Ақсу ауданында}}. |Қайтыс болған күні = |Қайт... 3693463 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Айман Файзоллақызы Зейнулина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.02.1966 |Туған жері = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Ақсу ауданы|Ақсу ауданында}}. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]; [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] күндізгі аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2004); * Мәдениет және ақпарат министрлігінің Құрмет Грамотасы (2009); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2010); * "С. Торайғыров атындағы Алтын медаль" (2010); * "Облыс алдында сіңірген еңбегі үшін" ордені (2012); * "Павлодар облысына 75 жыл" мерейтойлық медалі (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (2012); * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Құрмет" медалі (2014); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); * Павлодар облысы әкімінің Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2016); * "С. Торайғыровтың 125 жылдығы" мерейтойлық медалі (2018); * Ақсу қаласының құрметті азаматы (2019). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Айман Файзоллақызы Зейнулина''' — ғалым-ұстаз, филология ғылымдарының кандидаты, профессор, Қазақстан Педагогикалық Ғылымдар Академиясының корреспондент-мүшесі, Ресей лингвистер-когнитологтар ассоциациясының мүшесі, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1966 жыл|1966]] жылы 2 ақпанда [[Павлодар облысы]], [[Ақсу ауданы]]нда туған.<br> [[1987 жыл|1987]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Филология факультетін бітірген. [[1994 жыл|1994]]-[[1997 жыл|1997]] жылдары Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] аспирантурасын оқыған.<br> Еңбек жолын Павлодар облысы, Ақсу ауданындағы Қанаш Қамзин атындағы орта мектепте "Қазақ тілі мен әдебиеті" пәнінің мұғалімі болып бастады. Әр жылдары аталған мектептің оқу ісінің меңгерушісі, "Қазақ тілі мен әдебиеті" пәні бойынша әдістемелік бірлестіктің жетекшісі қызметтерін атқарған.<br> [[1989 жыл|1989]]-[[1993 жыл|1993]] жылдары аралығында [[Павлодар педагогикалық университеті|Павлодар педагогикалық институты]]нда алғаш құрылған Қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы, Филология факультеті деканының орынбасары, [[1998 жыл|1998]]-[[2002 жыл|2002]] жылдары [[С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]]нің Қазақ филологиясы кафедрасының аға оқытушысы, кейіннен доценті, "Білік" газетінің бас редакторы, 2002-[[2003 жыл|2003]] жылдары Практикалық қазақ және орыс тілдері кафедрасының меңгерушісі, 2003-[[2005 жыл|2005]] жылдары Журналистика және кітапханатану кафедрасының меңгерушісі, 2005-[[2017 жыл|2017]] жылдары Қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2017 жылдан бастап Қазақ тілі және журналистика кафедрасының меңгерушісі. Сонымен қатар 2009 жылдан бері Ф.М. Достоевский атындағы Омбы мемлекеттік орталықтың курс жетекшісі болып та еңбек етеді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[1998 жыл|1998]] жылы "Қазіргі қазақ әдебиеті" мамандығы бойынша "Жүсіпбек Аймауытовтың қазақ романын қалыптастырудағы рөлі" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br> Ғылыми-әдістемелік жұмысы – қазақ тілі мен әдебиеті, аударма теориясы, мемлекеттік тілді оқыту теориясы мен әдістемесі, журналистика тарихы. 250-ден аса мақалалар мен 8 оқулық, 3 әдістемелік нұсқау, 2 оқу құралы, 4 сөздік және 2 электронды оқулық авторы.<br> Қазақ тілін шетел тілі немесе екінші тіл ретінде оқыту әдістемесі бойынша жазылған "Қазақ тілін деңгейлі тұрғыда меңгерту" мәселесі бойынша жарық көрген бірнеше қазақ тілі оқулықтарының авторы == Марапаттары == * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2004); * Мәдениет және ақпарат министрлігінің Құрмет Грамотасы (2009); * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2010); * "С. Торайғыров атындағы Алтын медаль" (2010); * "Облыс алдында сіңірген еңбегі үшін" ордені (2012); * "Павлодар облысына 75 жыл" мерейтойлық медалі (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (2012); * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Құрмет" медалі (2014); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); * Павлодар облысы әкімінің Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2016); * "С. Торайғыровтың 125 жылдығы" мерейтойлық медалі (2018); * Ақсу қаласының құрметті азаматы (2019).<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref><ref>[https://tou.edu.kz/kz/component/university?department=160&section=employees&employee=960&position=45 Зейнулина Айман Файзоллақызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://academy.kz/iia-members/zeinulina Зейнулина Айман Файзулловна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] 40rg0w5g61o4wv7dux3itegldkxsje8 3693467 3693463 2026-11-08T15:11:57Z Салиха 17167 3693467 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Айман Файзоллақызы Зейнулина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.02.1966 |Туған жері = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Ақсу ауданы|Ақсу ауданында}}. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Торайғыров университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]; [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] күндізгі аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2004); * Мәдениет және ақпарат министрлігінің Құрмет Грамотасы (2009); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2010); * "С. Торайғыров атындағы Алтын медаль" (2010); * "Облыс алдында сіңірген еңбегі үшін" ордені (2012); * "Павлодар облысына 75 жыл" мерейтойлық медалі (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (2012); * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Құрмет" медалі (2014); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); * Павлодар облысы әкімінің Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2016); * "С. Торайғыровтың 125 жылдығы" мерейтойлық медалі (2018); * Ақсу қаласының құрметті азаматы (2019). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Айман Файзоллақызы Зейнулина''' — ғалым-ұстаз, филология ғылымдарының кандидаты, профессор, Қазақстан Педагогикалық Ғылымдар Академиясының корреспондент-мүшесі, Ресей лингвистер-когнитологтар ассоциациясының мүшесі, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1966 жыл|1966]] жылы 2 ақпанда [[Павлодар облысы]], [[Ақсу ауданы]]нда туған.<br> [[1987 жыл|1987]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Филология факультетін бітірген. [[1994 жыл|1994]]-[[1997 жыл|1997]] жылдары Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] күндізгі аспирантурасын оқыған.<br> Еңбек жолын Павлодар облысы, Ақсу ауданындағы Қанаш Қамзин атындағы орта мектепте "Қазақ тілі мен әдебиеті" пәнінің мұғалімі болып бастады. Әр жылдары аталған мектептің оқу ісінің меңгерушісі, "Қазақ тілі мен әдебиеті" пәні бойынша әдістемелік бірлестіктің жетекшісі қызметтерін атқарған.<br> [[1989 жыл|1989]]-[[1993 жыл|1993]] жылдары аралығында [[Павлодар педагогикалық университеті|Павлодар педагогикалық институты]]нда алғаш құрылған Қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы, Филология факультеті деканының орынбасары, [[1998 жыл|1998]]-[[2002 жыл|2002]] жылдары [[Торайғыров университеті|С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]]нің Қазақ филологиясы кафедрасының аға оқытушысы, кейіннен доценті, "Білік" газетінің бас редакторы, 2002-[[2003 жыл|2003]] жылдары Практикалық қазақ және орыс тілдері кафедрасының меңгерушісі, 2003-[[2005 жыл|2005]] жылдары Журналистика және кітапханатану кафедрасының меңгерушісі, 2005-[[2017 жыл|2017]] жылдары Қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2017 жылдан бастап Қазақ тілі және журналистика кафедрасының меңгерушісі. Сонымен қатар 2009 жылдан бері Ф.М. Достоевский атындағы Омбы мемлекеттік орталықтың курс жетекшісі болып та еңбек етеді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[1998 жыл|1998]] жылы "Қазіргі қазақ әдебиеті" мамандығы бойынша "Жүсіпбек Аймауытовтың қазақ романын қалыптастырудағы рөлі" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br> Ғылыми-әдістемелік жұмысы – қазақ тілі мен әдебиеті, аударма теориясы, мемлекеттік тілді оқыту теориясы мен әдістемесі, журналистика тарихы. 250-ден аса мақалалар мен 8 оқулық, 3 әдістемелік нұсқау, 2 оқу құралы, 4 сөздік және 2 электронды оқулық авторы.<br> Қазақ тілін шетел тілі немесе екінші тіл ретінде оқыту әдістемесі бойынша жазылған "Қазақ тілін деңгейлі тұрғыда меңгерту" мәселесі бойынша жарық көрген бірнеше қазақ тілі оқулықтарының авторы == Марапаттары == * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2004); * Мәдениет және ақпарат министрлігінің Құрмет Грамотасы (2009); * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2010); * "С. Торайғыров атындағы Алтын медаль" (2010); * "Облыс алдында сіңірген еңбегі үшін" ордені (2012); * "Павлодар облысына 75 жыл" мерейтойлық медалі (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (2012); * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Құрмет" медалі (2014); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); * Павлодар облысы әкімінің Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2016); * "С. Торайғыровтың 125 жылдығы" мерейтойлық медалі (2018); * Ақсу қаласының құрметті азаматы (2019).<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref><ref>[https://tou.edu.kz/kz/component/university?department=160&section=employees&employee=960&position=45 Зейнулина Айман Файзоллақызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://academy.kz/iia-members/zeinulina Зейнулина Айман Файзулловна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] pb5tmrni8mqapvkrw6obriwrkwao4ag 3693470 3693467 2026-11-08T15:15:30Z Салиха 17167 «[[Санат:Профессорлар|Профессорлар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3693470 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Айман Файзоллақызы Зейнулина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.02.1966 |Туған жері = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Ақсу ауданы|Ақсу ауданында}}. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Торайғыров университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]; [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] күндізгі аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2004); * Мәдениет және ақпарат министрлігінің Құрмет Грамотасы (2009); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2010); * "С. Торайғыров атындағы Алтын медаль" (2010); * "Облыс алдында сіңірген еңбегі үшін" ордені (2012); * "Павлодар облысына 75 жыл" мерейтойлық медалі (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (2012); * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Құрмет" медалі (2014); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); * Павлодар облысы әкімінің Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2016); * "С. Торайғыровтың 125 жылдығы" мерейтойлық медалі (2018); * Ақсу қаласының құрметті азаматы (2019). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Айман Файзоллақызы Зейнулина''' — ғалым-ұстаз, филология ғылымдарының кандидаты, профессор, Қазақстан Педагогикалық Ғылымдар Академиясының корреспондент-мүшесі, Ресей лингвистер-когнитологтар ассоциациясының мүшесі, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1966 жыл|1966]] жылы 2 ақпанда [[Павлодар облысы]], [[Ақсу ауданы]]нда туған.<br> [[1987 жыл|1987]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Филология факультетін бітірген. [[1994 жыл|1994]]-[[1997 жыл|1997]] жылдары Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] күндізгі аспирантурасын оқыған.<br> Еңбек жолын Павлодар облысы, Ақсу ауданындағы Қанаш Қамзин атындағы орта мектепте "Қазақ тілі мен әдебиеті" пәнінің мұғалімі болып бастады. Әр жылдары аталған мектептің оқу ісінің меңгерушісі, "Қазақ тілі мен әдебиеті" пәні бойынша әдістемелік бірлестіктің жетекшісі қызметтерін атқарған.<br> [[1989 жыл|1989]]-[[1993 жыл|1993]] жылдары аралығында [[Павлодар педагогикалық университеті|Павлодар педагогикалық институты]]нда алғаш құрылған Қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы, Филология факультеті деканының орынбасары, [[1998 жыл|1998]]-[[2002 жыл|2002]] жылдары [[Торайғыров университеті|С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]]нің Қазақ филологиясы кафедрасының аға оқытушысы, кейіннен доценті, "Білік" газетінің бас редакторы, 2002-[[2003 жыл|2003]] жылдары Практикалық қазақ және орыс тілдері кафедрасының меңгерушісі, 2003-[[2005 жыл|2005]] жылдары Журналистика және кітапханатану кафедрасының меңгерушісі, 2005-[[2017 жыл|2017]] жылдары Қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2017 жылдан бастап Қазақ тілі және журналистика кафедрасының меңгерушісі. Сонымен қатар 2009 жылдан бері Ф.М. Достоевский атындағы Омбы мемлекеттік орталықтың курс жетекшісі болып та еңбек етеді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[1998 жыл|1998]] жылы "Қазіргі қазақ әдебиеті" мамандығы бойынша "Жүсіпбек Аймауытовтың қазақ романын қалыптастырудағы рөлі" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br> Ғылыми-әдістемелік жұмысы – қазақ тілі мен әдебиеті, аударма теориясы, мемлекеттік тілді оқыту теориясы мен әдістемесі, журналистика тарихы. 250-ден аса мақалалар мен 8 оқулық, 3 әдістемелік нұсқау, 2 оқу құралы, 4 сөздік және 2 электронды оқулық авторы.<br> Қазақ тілін шетел тілі немесе екінші тіл ретінде оқыту әдістемесі бойынша жазылған "Қазақ тілін деңгейлі тұрғыда меңгерту" мәселесі бойынша жарық көрген бірнеше қазақ тілі оқулықтарының авторы == Марапаттары == * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2004); * Мәдениет және ақпарат министрлігінің Құрмет Грамотасы (2009); * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2010); * "С. Торайғыров атындағы Алтын медаль" (2010); * "Облыс алдында сіңірген еңбегі үшін" ордені (2012); * "Павлодар облысына 75 жыл" мерейтойлық медалі (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (2012); * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Құрмет" медалі (2014); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); * Павлодар облысы әкімінің Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2016); * "С. Торайғыровтың 125 жылдығы" мерейтойлық медалі (2018); * Ақсу қаласының құрметті азаматы (2019).<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref><ref>[https://tou.edu.kz/kz/component/university?department=160&section=employees&employee=960&position=45 Зейнулина Айман Файзоллақызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://academy.kz/iia-members/zeinulina Зейнулина Айман Файзулловна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Профессорлар]] 75v49hkaqlzorudl4hsabygyxu9hw2s 3693473 3693470 2026-11-08T15:19:44Z Салиха 17167 3693473 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Айман Файзоллақызы Зейнулина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.02.1966 |Туған жері = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Ақсу ауданы|Ақсу ауданында}}. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Торайғыров университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]; [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] күндізгі аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2004); * Мәдениет және ақпарат министрлігінің Құрмет Грамотасы (2009); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2010); * "С. Торайғыров атындағы Алтын медаль" (2010); * "Облыс алдында сіңірген еңбегі үшін" ордені (2012); * "Павлодар облысына 75 жыл" мерейтойлық медалі (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (2012); * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Құрмет" медалі (2014); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); * Павлодар облысы әкімінің Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2016); * "С. Торайғыровтың 125 жылдығы" мерейтойлық медалі (2018); * Ақсу қаласының құрметті азаматы (2019). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Айман Файзоллақызы Зейнулина''' — ғалым-ұстаз, филология ғылымдарының кандидаты, профессор, Қазақстан Педагогикалық Ғылымдар Академиясының корреспондент-мүшесі, Ресей лингвистер-когнитологтар ассоциациясының мүшесі, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1966 жыл|1966]] жылы 2 ақпанда [[Павлодар облысы]], [[Ақсу ауданы]]нда туған.<br> [[1987 жыл|1987]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Филология факультетін бітірген. [[1994 жыл|1994]]-[[1997 жыл|1997]] жылдары Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] күндізгі аспирантурасын оқыған.<br> Еңбек жолын Павлодар облысы, Ақсу ауданындағы Қанаш Қамзин атындағы орта мектепте "Қазақ тілі мен әдебиеті" пәнінің мұғалімі болып бастады. Әр жылдары аталған мектептің оқу ісінің меңгерушісі, "Қазақ тілі мен әдебиеті" пәні бойынша әдістемелік бірлестіктің жетекшісі қызметтерін атқарған.<br> [[1989 жыл|1989]]-[[1993 жыл|1993]] жылдары аралығында [[Павлодар педагогикалық университеті|Павлодар педагогикалық институты]]нда алғаш құрылған Қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы, Филология факультеті деканының орынбасары, [[1998 жыл|1998]]-[[2002 жыл|2002]] жылдары [[Торайғыров университеті|С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]]нің Қазақ филологиясы кафедрасының аға оқытушысы, кейіннен доценті, "Білік" газетінің бас редакторы, 2002-[[2003 жыл|2003]] жылдары Практикалық қазақ және орыс тілдері кафедрасының меңгерушісі, 2003-[[2005 жыл|2005]] жылдары Журналистика және кітапханатану кафедрасының меңгерушісі, 2005-[[2017 жыл|2017]] жылдары Қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2017 жылдан бастап Қазақ тілі және журналистика кафедрасының меңгерушісі. Сонымен қатар 2009 жылдан бері Ф.М. Достоевский атындағы [[Омбы]] мемлекеттік орталықтың курс жетекшісі болып та еңбек етеді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[1998 жыл|1998]] жылы "Қазіргі қазақ әдебиеті" мамандығы бойынша "[[Жүсіпбек Аймауытов]]тың қазақ романын қалыптастырудағы рөлі" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br> Ғылыми-әдістемелік жұмысы – қазақ тілі мен әдебиеті, аударма теориясы, мемлекеттік тілді оқыту теориясы мен әдістемесі, журналистика тарихы.<br> 250-ден аса мақалалар мен 8 оқулық, 3 әдістемелік нұсқау, 2 оқу құралы, 4 сөздік және 2 электронды оқулық авторы.<br> Қазақ тілін шетел тілі немесе екінші тіл ретінде оқыту әдістемесі бойынша жазылған "Қазақ тілін деңгейлі тұрғыда меңгерту" мәселесі бойынша жарық көрген бірнеше қазақ тілі оқулықтарының авторы == Марапаттары == * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2004); * Мәдениет және ақпарат министрлігінің Құрмет Грамотасы (2009); * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2010); * "С. Торайғыров атындағы Алтын медаль" (2010); * "Облыс алдында сіңірген еңбегі үшін" ордені (2012); * "Павлодар облысына 75 жыл" мерейтойлық медалі (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (2012); * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Құрмет" медалі (2014); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); * Павлодар облысы әкімінің Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2016); * "С. Торайғыровтың 125 жылдығы" мерейтойлық медалі (2018); * Ақсу қаласының құрметті азаматы (2019).<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref><ref>[https://tou.edu.kz/kz/component/university?department=160&section=employees&employee=960&position=45 Зейнулина Айман Файзоллақызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://academy.kz/iia-members/zeinulina Зейнулина Айман Файзулловна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Профессорлар]] 6px53dc4ffxy2zytyxwlp3uqjmmkw7s 3693475 3693473 2026-11-08T15:20:42Z Салиха 17167 3693475 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Айман Файзоллақызы Зейнулина |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.02.1966 |Туған жері = [[Павлодар облысы]], {{туғанжері|Ақсу ауданы|Ақсу ауданында}}. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Филология |Жұмыс орны = [[Торайғыров университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Филология ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, профессор |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]; [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] күндізгі аспирантурасы. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * {{Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі}} (2004); * Мәдениет және ақпарат министрлігінің Құрмет Грамотасы (2009); * {{Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері}} (2010); * "С. Торайғыров атындағы Алтын медаль" (2010); * "Облыс алдында сіңірген еңбегі үшін" ордені (2012); * "Павлодар облысына 75 жыл" мерейтойлық медалі (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (2012); * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Құрмет" медалі (2014); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); * Павлодар облысы әкімінің Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2016); * "С. Торайғыровтың 125 жылдығы" мерейтойлық медалі (2018); * Ақсу қаласының құрметті азаматы (2019). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Айман Файзоллақызы Зейнулина''' — ғалым-ұстаз, филология ғылымдарының кандидаты, профессор, Қазақстан Педагогикалық Ғылымдар Академиясының корреспондент-мүшесі, Ресей лингвистер-когнитологтар ассоциациясының мүшесі, Халықаралық ақпараттандыру академиясының академигі. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1966 жыл|1966]] жылы 2 ақпанда [[Павлодар облысы]], [[Ақсу ауданы]]нда туған.<br> [[1987 жыл|1987]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Филология факультетін бітірген. [[1994 жыл|1994]]-[[1997 жыл|1997]] жылдары Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты]] күндізгі аспирантурасын оқыған.<br> Еңбек жолын Павлодар облысы, Ақсу ауданындағы [[Қанаш Қамзин]] атындағы орта мектепте "Қазақ тілі мен әдебиеті" пәнінің мұғалімі болып бастады. Әр жылдары аталған мектептің оқу ісінің меңгерушісі, "Қазақ тілі мен әдебиеті" пәні бойынша әдістемелік бірлестіктің жетекшісі қызметтерін атқарған.<br> [[1989 жыл|1989]]-[[1993 жыл|1993]] жылдары аралығында [[Павлодар педагогикалық университеті|Павлодар педагогикалық институты]]нда алғаш құрылған Қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының аға оқытушысы, Филология факультеті деканының орынбасары, [[1998 жыл|1998]]-[[2002 жыл|2002]] жылдары [[Торайғыров университеті|С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті]]нің Қазақ филологиясы кафедрасының аға оқытушысы, кейіннен доценті, "Білік" газетінің бас редакторы, 2002-[[2003 жыл|2003]] жылдары Практикалық қазақ және орыс тілдері кафедрасының меңгерушісі, 2003-[[2005 жыл|2005]] жылдары Журналистика және кітапханатану кафедрасының меңгерушісі, 2005-[[2017 жыл|2017]] жылдары Қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарды. 2017 жылдан бастап Қазақ тілі және журналистика кафедрасының меңгерушісі. Сонымен қатар 2009 жылдан бері Ф.М. Достоевский атындағы [[Омбы]] мемлекеттік орталықтың курс жетекшісі болып та еңбек етеді. == Ғылыми бағыты, еңбектері == [[1998 жыл|1998]] жылы "Қазіргі қазақ әдебиеті" мамандығы бойынша "[[Жүсіпбек Аймауытов]]тың қазақ романын қалыптастырудағы рөлі" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.<br> Ғылыми-әдістемелік жұмысы – қазақ тілі мен әдебиеті, аударма теориясы, мемлекеттік тілді оқыту теориясы мен әдістемесі, журналистика тарихы.<br> 250-ден аса мақалалар мен 8 оқулық, 3 әдістемелік нұсқау, 2 оқу құралы, 4 сөздік және 2 электронды оқулық авторы.<br> Қазақ тілін шетел тілі немесе екінші тіл ретінде оқыту әдістемесі бойынша жазылған "Қазақ тілін деңгейлі тұрғыда меңгерту" мәселесі бойынша жарық көрген бірнеше қазақ тілі оқулықтарының авторы == Марапаттары == * [[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] (2004); * Мәдениет және ақпарат министрлігінің Құрмет Грамотасы (2009); * [[Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері]] (2010); * "С. Торайғыров атындағы Алтын медаль" (2010); * "Облыс алдында сіңірген еңбегі үшін" ордені (2012); * "Павлодар облысына 75 жыл" мерейтойлық медалі (2012); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" атағының иегері (2012); * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің "Құрмет" медалі (2014); * [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалі]] (2016); * Павлодар облысы әкімінің Құрмет Грамотасы, Алғыс хаты (2016); * "С. Торайғыровтың 125 жылдығы" мерейтойлық медалі (2018); * Ақсу қаласының құрметті азаматы (2019).<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref><ref>[https://tou.edu.kz/kz/component/university?department=160&section=employees&employee=960&position=45 Зейнулина Айман Файзоллақызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://academy.kz/iia-members/zeinulina Зейнулина Айман Файзулловна.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Профессорлар]] rh8wkw8hzxma6v726urqbw1rflj5ffe 0 790136 3693472 2026-11-08T15:18:31Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Сингл |Атауы = Fall on Me |Тыс = |Орындаушы = [[Андреа Бочелли]] |Альбом = [[Sì (Андреа Бочелли альбомы)|Sì]] |Шығарылған = 20 қыркүйек 2018 |Формат = |Жазылған = |Жанры = [[Поп-музыка]] |Б жағы = |Композиторы = |Өлең авторы = Иан Аксель, Чад Ваккарино, Фортунат... 3693472 wikitext text/x-wiki {{Сингл |Атауы = Fall on Me |Тыс = |Орындаушы = [[Андреа Бочелли]] |Альбом = [[Sì (Андреа Бочелли альбомы)|Sì]] |Шығарылған = 20 қыркүйек 2018 |Формат = |Жазылған = |Жанры = [[Поп-музыка]] |Б жағы = |Композиторы = |Өлең авторы = Иан Аксель, Чад Ваккарино, Фортунато Зампальоне, Маттео Бочелли |Ұзақтығы = 4:18 |Лейблі = [[Decca Records]] |Продюсері = Боб Эзрин |Чарттар = |Шолулар = |Алдыңғы = Perfect Symphony |Алд_жыл = 2017 |Жыл = 2018 |Келесі = If Only |Кел_жыл = 2018 |Басқа = }} '''«Fall on Me»''' ({{lang-it|Ven a Mi}}) — италиялық тенор [[Андреа Бочелли]]дін ұлы [[Маттео Бочелли|Маттеомен]] бірге айтатын әні. Ағылшынша және итальянша нұсқалары Андреаның 16-альбомына кірді.<ref>{{Cite web|url=https://www.classicfm.com/artists/andrea-bocelli/guides/andrea-bocelli-facts/andrea-and-matteo-bocelli/|title=Bocelli releases a single with his son|website=Classic FM|access-date=}}</ref> Әннің авторлары америкалық дуэт [[A Great Big World]] болды. Маттео және Фортунато итальянша мәтінді шығарды. Ән 2018 жылы шыққан [[Шақылдақ және төрт патшалық]] фильмінің саундтрегіне енді. 2019 жылы ән [[Неаполь]]де өткен [[Универсиада]]ның ашылу салтанатында орындалды. {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col" style="text-align:center"|Чарт аты және елі !scope="col" style="text-align:center"|Пик |- |Канада (Billboard [[Canadian Hot 100]]) |97 |- |} == Кристина Агилера нұсқасы == {{Сингл |Атауы = Fall on Me |Тыс = |Орындаушы = [[Кристина Агилера]] |Альбом = |Шығарылған = 22 қараша 2019 |Формат = |Жазылған = |Жанры = [[Поп-музыка]] |Б жағы = |Композиторы = |Өлең авторы = Иан және Чад |Ұзақтығы = 4:22 |Лейблі = [[Epic Records]] |Продюсері = [[Дэн Ромер]] |Чарттар = |Шолулар = |Алдыңғы = [[Haunted Heart]] |Алд_жыл = 2019 |Жыл = 2019 |Келесі = [[Loyal Brave True]] |Кел_жыл = 2020 |Басқа = }} 2019 жылы [[A Great Big World]] америкалық әнші [[Кристина Агилера]]мен бірге әннің жаңа нұсқасын шығарды. Бұл олардың 2013 жылғы ''[[Say Something (A Great Big World әні)|Say Something]]'' әнінен кейінгі екінші бірлескен жұмысы болды.<ref>{{Cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/pop/fall-on-me-christina-aguileras-great-big-world-8544494/|title=Christina Aguilera Reunites With A Great Big World For Sweeping Duet 'Fall On Me': Listen|magazine=[[Billboard]]}}</ref> == Чарттар == {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col" style="text-align:center"|Чарт аты және елі !scope="col" style="text-align:center"|Пик |- |АҚШ (Billboard [[Digital Song Sales]]) |9 |- |АҚШ (Billboard [[Adult Pop Airplay]]) |37 |- |Канада (Billboard Digital Song Sales) |27 |- |Мексика (Billboard [[Mexico Ingles Airplay]]) |14 |- |Филиппин (Music Weekly Asia) |15 |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * {{YouTube|ChcR2gKt5WM|Andrea Bocelli, Matteo Bocelli - Fall On Me (Official Music Video)}} * {{YouTube|-pcVe31A-Zw|A Great Big World & Christina Aguilera - Fall On Me (Live from the 2019 AMAs)}} {{Кристина Агилера}} [[Санат:Кристина Агилера әндері]] [[Санат:Андреа Бочелли әндері]] [[Санат:Decca Records синглдері]] [[Санат:Epic Records синглдері]] 3zf39kkefpvq6ktn0854jggeoje4jfo 14 790137 3693478 2026-11-08T15:35:05Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Scientists from Armenia}} [[Санат:Мамандықтары бойынша Армения тұлғалары]] [[Санат:Елдер бойынша ғалымдар|Армения]] [[Санат:Армениядағы ғылым]] 3693478 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Scientists from Armenia}} [[Санат:Мамандықтары бойынша Армения тұлғалары]] [[Санат:Елдер бойынша ғалымдар|Армения]] [[Санат:Армениядағы ғылым]] oaiqkksczp1t82dlmw5x5tjyxijjsuj 14 790138 3693480 2026-11-08T15:36:44Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер және кәсіп түрлері бойынша тұлғалар|Армения]] [[Санат:Армения тұлғалары|*]] 3693480 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер және кәсіп түрлері бойынша тұлғалар|Армения]] [[Санат:Армения тұлғалары|*]] f0e8xg46d26314mfq744xe0d8w4tjg8 14 790139 3693481 2026-11-08T15:37:36Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Science and technology in Armenia}} {{Басты мақала}} [[Санат:Азия елдері бойынша ғылым]] [[Санат:Армения]] 3693481 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Science and technology in Armenia}} {{Басты мақала}} [[Санат:Азия елдері бойынша ғылым]] [[Санат:Армения]] 355342tqgi8bv6dcaynmws5ciquvtzy 3693482 3693481 2026-11-08T15:37:53Z Nurken 111493 3693482 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Science and technology in Armenia}} {{Басты мақала}} [[Санат:Еуропа елдері бойынша ғылым]] [[Санат:Азия елдері бойынша ғылым]] [[Санат:Армения]] muiw7x6h3f5ae1z5fkwvquv0iuijyae 14 790140 3693483 2026-11-08T15:38:37Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Құтқарушы орденінің иегерлері]] 3693483 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құтқарушы орденінің иегерлері]] h24sx6x5yij5eer9xhfnhi7wvfv4uvu 3693484 3693483 2026-11-08T15:38:46Z Nurken 111493 3693484 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құтқарушы орденінің иегерлері|1]] 17lm3ebu0b7zbelo06ok37o466mrcct 14 790141 3693485 2026-11-08T15:39:32Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{maincat|Ереван мэрі}} [[Санат:Армения қалалары басшылары|Ереван]] [[Санат:Ереван тұлғалары]] 3693485 wikitext text/x-wiki {{maincat|Ереван мэрі}} [[Санат:Армения қалалары басшылары|Ереван]] [[Санат:Ереван тұлғалары]] aa03h4i8in16x4uzm70wsbh3fpe9sf4 14 790142 3693486 2026-11-08T15:40:25Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Қала бастықтары|Армения]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] 3693486 wikitext text/x-wiki [[Санат:Қала бастықтары|Армения]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] s1fj7k8rudb9docc2qa89pp2zpireyn 14 790143 3693487 2026-11-08T15:41:27Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{addoncat|Армения министрліктері}} [[Санат:Елдер бойынша министрлер|Армения]] [[Санат:Армения мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] 3693487 wikitext text/x-wiki {{addoncat|Армения министрліктері}} [[Санат:Елдер бойынша министрлер|Армения]] [[Санат:Армения мемлекеттік қайраткерлері]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] 8391f4asluxf21vspteq44mrv0roiks 3693488 3693487 2026-11-08T15:42:15Z Nurken 111493 3693488 wikitext text/x-wiki {{addoncat|Армения министрліктері}} [[Санат:Елдер бойынша министрлер|Армения]] [[Санат:Армения мемлекет қайраткерлері]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] 7lh0z1xweypawtgw61os6t9htbxotza 14 790144 3693489 2026-11-08T15:42:21Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша мемлекет қайраткерлері|Армения]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] 3693489 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша мемлекет қайраткерлері|Армения]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] jq55zzge9nesiy6bwuqi3fx8wosg6t4 14 790145 3693491 2026-11-08T15:43:27Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Армения депутаттары|Ұлттық жиналыс]] [[Санат:Армения қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Бірпалаталы парламенттер депутаттары]] 3693491 wikitext text/x-wiki [[Санат:Армения депутаттары|Ұлттық жиналыс]] [[Санат:Армения қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Бірпалаталы парламенттер депутаттары]] gr9j2ztmq4w1v7j5lv3htfzl4jdcm6p 3693492 3693491 2026-11-08T15:43:49Z Nurken 111493 3693492 wikitext text/x-wiki [[Санат:Армения депутаттары|Ұлттық жиналыс]] [[Санат:Армения қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Бірпалаталы парламенттердің депутаттары]] g0h3av8bry956kwk6xoy8bgtid988z0 14 790146 3693493 2026-11-08T15:44:11Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша депутаттар|Армения]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] 3693493 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша депутаттар|Армения]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] 42tod7pihb6dxyuts8uf8y80i59you0 0 790147 3693496 2026-11-08T16:15:40Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом | Атауы = Anamorphosée | Түрі = [[студиялық альбом]]ы | Орындаушы = [[Милен Фармер]]дің | Мұқабасы = | Шыққан жылы = 17 қазан 1995 | Жазылды = | Жанры = [[Поп-рок]] | Ұзақтығы = 57:47 | Лейблі = [[Polydor Records]] | Продюсері = [[Лоран Бутонна]... 3693496 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық альбом | Атауы = Anamorphosée | Түрі = [[студиялық альбом]]ы | Орындаушы = [[Милен Фармер]]дің | Мұқабасы = | Шыққан жылы = 17 қазан 1995 | Жазылды = | Жанры = [[Поп-рок]] | Ұзақтығы = 57:47 | Лейблі = [[Polydor Records]] | Продюсері = [[Лоран Бутонна]] | Ел = {{FRA}}<br />{{USA}} | тілі = [[француз тілі|французша]] | Шолу = [[AllMusic]]{{Rating|3|5}} [http://www.allmusic.com/album/anamorphos%C3%A9e-mw0000378130 сілтеме] | Алдыңғы = ''[[Dance Remixes]]'' | Алд_жыл = 1992 | Жыл = 1995 | Келесі = ''[[Live à Bercy]]'' | Кел_жыл = 1997 | Тағы = | Басқада = }} '''Anamorphosée''' ({{lang-fr|түрлендірілген бейне}}) — [[Милен Фармер]]дің төртінші студиялық альбомы. Ол [[Франция]] [[Syndicat National de l’Édition Phonographique|чартында]] 1-орынға көтерілді және онда жалпы 77 апта бойы болды.<ref>[http://lescharts.com/showitem.asp?interpret=Myl%E8ne+Farmer&titel=Anamorphos%E9e&cat=a ''Anamorphosée'' альбомы чартта] — Lescharts.com</ref> Бір әннен басқаның бәрінде композитор [[Лоран Бутонна]] болды. Сөздердің авторы Милен Фармер болды, ''Tomber 7 fois...'' оның толығымен өзі шығарған алғашқы әні болды. 1996 жылы бұл альбом үшін ол [[Виктуар де ля мюзик]] сыйлығын жеңіп алған болатын. == Композициялар тізімі == {{tracklist | total_length = 57:47 | title1 = [[California (Милен Фармер әні)|California]] | length1 = 4:59 | title2 = Vertige | length2 = 5:29 | title3 = Mylène s'en fout | length3 = 4:31 | title4 = [[L'Instant X]] | length4 = 4:46 | title5 = Eaunanisme | length5 = 5:08 | title6 = Et Tournoie... | length6 = 4:29 | title7 = [[XXL (ән)|XXL]] | length7 = 4:26 | title8 = [[Rêver]] | length8 = 5:22 | title9 = [[Alice (Милен Фармер әні)|Alice]] | length9 = 5:21 | title10 = [[Comme j'ai mal]] | length10 = 3:53 | title11 = Tomber 7 fois... | length11 = 4:50 | title12 = Laisse le vent emporter tout | length12 = 4:00 }} == Чарттар == {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col" style="text-align:center"|Чарт аты және елі !scope="col" style="text-align:center"|Пик |- |Бельгия ([[Ultratop]] 50 Wallonia) |2 |- |[[European Top 100 Albums]] |19 |- |Франция ([[SNEP]]) |1 |- |Швейцария ([[Schweizer Hitparade]]) |25 |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Милен Фармер}} [[Санат:Милен Фармер альбомдары]] ni5amfjv3lh600s271xcisudiwgksad 3 790148 3693500 2026-11-08T17:02:28Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3693500 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Сулейменова Улжан}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 22:02, 2026 ж. қарашаның 8 (+05) 9je6ahrq67sujcp06rhnm6lpcxry0zs 3 790149 3693501 2026-11-08T17:06:59Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3693501 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Yerkezhani}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 22:06, 2026 ж. қарашаның 8 (+05) l24gx5vljr7g8xxn43dvdxb3cqnmr8s 0 790150 3693509 2026-11-08T17:17:05Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = My Fair Lady |Шынайы атауы = {{lang-en|My Fair Lady}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[музыкалық фильм|музыкалық]]<br>[[романтикалық комедия]]<br>[[драма]] |Режиссёрі = [[Джордж Кьюкор]] |Продюсері = Джек... 3693509 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = My Fair Lady |Шынайы атауы = {{lang-en|My Fair Lady}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[музыкалық фильм|музыкалық]]<br>[[романтикалық комедия]]<br>[[драма]] |Режиссёрі = [[Джордж Кьюкор]] |Продюсері = [[Джек Л. Уорнер]] |Сценарист = [[Алан Джей Лернер]] |Актерлер = [[Одри Хепбёрн]]<br>[[Рекс Харрисон]]<br>[[Стэнли Холлоуэй]]<br>[[Уилфрид Хайд-Уайт]]<br>[[Глэдис Купер]] |Операторы = [[Гарри Стрэдлинг]] |Композиторы = [[Фредерик Лоу]] |Қоюшы суретші = Джин Аллен |Компания = [[Warner Bros. Pictures|Warner Bros.]] |Дистрибьютор = [[Warner Bros.]] |Ұзақтығы = 173 мин. |Бюджеті = $17,000,000 |Түсім = $72,700,000 |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1964 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0058385 |Сайты = }} '''«My Fair Lady»''' (''Менің сұлу ханымы'') — режиссёр [[Джордж Кьюкор]] түсірген және сценарийін [[Алан Джей Лернер]] жазған 1964 жылғы америкалық [[музыкалық фильм|музыкалық]] [[комедиялық драма]]. Бұл туынды [[Бернард Шоу]]дың 1913 жылғы «[[Пигмалион (пьеса)|Пигмалион]]» пьесасы негізінде жасалған [[Лернер мен Лоуд]]ың 1956 жылғы аттас сахналық мюзиклінің желісімен түсірілген. Фильм оқиғасы Лондонның эдвард дәуірінде өрбиді. Сюжет желісі бойынша [[фонетика]] ғалымы Генри Хиггинс кедей гүл сатушысы Элиза Дулитлге дұрыс сөйлеу мәнерін үйретіп, оны ақсүйектер ортасында герцогиня кейпінде таныстыра алатынына бәс тігеді. Осылайша, қарапайым қыздың басынан өткен қызықты өзгерістер мен шытырман оқиғалар баяндалады. Басты рөлдерді [[Одри Хепбёрн]] (сахналық мюзиклде ойнаған [[Джули Эндрюстің]] орнына) мен пьесадағы рөлін қайталаған [[Рекс Харрисон]] сомдайды, ал қосалқы рөлдерде [[Стэнли Холлоуэй]], [[Глэдис Купер]] және [[Уилфрид Хайд-Уайт]] ойнайды.<ref>{{cite web |title=Look Back at Julie Andrews and Rex Harrison in My Fair Lady on Broadway |url=https://playbill.com/article/look-back-at-julie-andrews-and-rex-harrison-in-my-fair-lady-on-broadway |date=March 15, 2020| access-date=2024-04-01 |magazine=[[Playbill]]}}</ref> Көрермендер мен сыншылар тарапынан үн қатып, коммерциялық табысқа жеткен бұл фильм [[Mary Poppins|«Мэри Поппинс»]] фильмінен кейінгі 1964 жылдың ең көп касса жинаған екінші туындысы атанды және [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]], [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]] мен [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]] номинациялары қоса алғанда, сегіз [[Оскар сыйлығы]]н иеленді. 2018 жылы бұл фильм «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие» туынды ретінде АҚШ [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі|Ұлттық фильмдер тізіліміне]] енгізілді. [[Америка кино институты]]ның (AFI) нұсқасы бойынша бұл фильм бірнеше тізімге енген: 1998 жылғы [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 фильм]] тізімінде 91-орын, [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік махаббат хикаясы|100 құштарлық]] тізімінде 12-орын, [[AFI нұсқасы бойынша үздік киномюзиклдер|25 мюзикл]] тізімінде 8-орын. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1964 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Джордж Кьюкор фильмдері]] [[Санат:АҚШ кинокомедиялары]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Warner Bros. фильмдері]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] 54073inkcr4q53vcw3fsefv5wvk729u 3693517 3693509 2026-11-08T17:20:03Z Marksscheider 183882 3693517 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = My Fair Lady |Шынайы атауы = {{lang-en|My Fair Lady}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[музыкалық фильм|музыкалық]]<br>[[романтикалық комедия]]<br>[[драма]] |Режиссёрі = [[Джордж Кьюкор]] |Продюсері = [[Джек Л. Уорнер]] |Сценарист = [[Алан Джей Лернер]] |Актерлер = [[Одри Хепбёрн]]<br>[[Рекс Харрисон]]<br>[[Стэнли Холлоуэй]]<br>[[Уилфрид Хайд-Уайт]]<br>[[Глэдис Купер]] |Операторы = [[Гарри Стрэдлинг]] |Композиторы = [[Фредерик Лоу]] |Қоюшы суретші = Джин Аллен |Компания = [[Warner Bros. Pictures|Warner Bros.]] |Дистрибьютор = [[Warner Bros.]] |Ұзақтығы = 173 мин. |Бюджеті = $17,000,000 |Түсім = $72,700,000 |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1964 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0058385 |Сайты = }} '''«My Fair Lady»''' (''Менің сұлу ханымы'') — режиссёр [[Джордж Кьюкор]] түсірген және сценарийін [[Алан Джей Лернер]] жазған 1964 жылғы америкалық [[музыкалық фильм|музыкалық]] [[комедиялық драма]]. Бұл туынды [[Бернард Шоу]]дың 1913 жылғы «[[Пигмалион (пьеса)|Пигмалион]]» пьесасы негізінде жасалған [[Лернер мен Лоуд]]ың 1956 жылғы аттас сахналық мюзиклінің желісімен түсірілген. Фильм оқиғасы Лондонның эдвард дәуірінде өрбиді. Сюжет желісі бойынша [[фонетика]] ғалымы Генри Хиггинс кедей гүл сатушысы Элиза Дулитлге дұрыс сөйлеу мәнерін үйретіп, оны ақсүйектер ортасында герцогиня кейпінде таныстыра алатынына бәс тігеді. Осылайша, қарапайым қыздың басынан өткен қызықты өзгерістер мен шытырман оқиғалар баяндалады. Басты рөлдерді [[Одри Хепбёрн]] (сахналық мюзиклде ойнаған [[Джули Эндрюстің]] орнына) мен пьесадағы рөлін қайталаған [[Рекс Харрисон]] сомдайды, ал қосалқы рөлдерде [[Стэнли Холлоуэй]], [[Глэдис Купер]] және [[Уилфрид Хайд-Уайт]] ойнайды.<ref>{{cite web |title=Look Back at Julie Andrews and Rex Harrison in My Fair Lady on Broadway |url=https://playbill.com/article/look-back-at-julie-andrews-and-rex-harrison-in-my-fair-lady-on-broadway |date=March 15, 2020| access-date=2024-04-01 |magazine=[[Playbill]]}}</ref> Көрермендер мен сыншылар тарапынан үн қатып, коммерциялық табысқа жеткен бұл фильм [[Mary Poppins|«Мэри Поппинс»]] фильмінен кейінгі 1964 жылдың ең көп касса жинаған екінші туындысы атанды және [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]], [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]] мен [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]] номинациялары қоса алғанда, сегіз [[Оскар сыйлығы]]н иеленді. 2018 жылы бұл фильм «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие» туынды ретінде АҚШ [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі|Ұлттық фильмдер тізіліміне]] енгізілді. [[Америка кино институты]]ның (AFI) нұсқасы бойынша бұл фильм бірнеше тізімге енген: 1998 жылғы [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 фильм]] тізімінде 91-орын, [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік махаббат хикаясы|100 құштарлық]] тізімінде 12-орын, [[AFI нұсқасы бойынша үздік киномюзиклдер|25 мюзикл]] тізімінде 8-орын. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Одри Хепбёрн]]||[[Элиза Дулитл]] (вокал — [[Марни Никсон]])}} {{Рөлдерде|[[Рекс Харрисон]]||профессор Генри Хиггинс, лингвист}} {{Рөлдерде|[[Стэнли Холлоуэй]]||Альфред «Алфи» Дулитл, қоқысшы, Элизының әкесі}} {{Рөлдерде|[[Уилфрид Хайд-Уайт]]||полковник Хью Пикеринг}} {{Рөлдерде|[[Глэдис Купер]]||миссис Хиггинс, зайырлы ханым}} {{Рөлдерде|[[Мона Уошборн]]||миссис Пирс, Хиггинстің экономкасы}} {{Рөлдерде|[[Джереми Бретт]]||Фредди Эйнсфорд-Хилл, Элианың жанкүйері)}} {{Рөлдерде|[[Теодор Бикель]]||Золтан Карпати, фонетика маманы, Хиггинстің бұрынғы оқушысы}} {{Рөлдерде|[[Изобел Элсом]]||миссис Эйнсфорд-Хилл}} {{Рөлдерде|[[Генри Дэниелл]]|елші|титрлерде көрсетілмеген}} - {{РөлдердеАсты}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1964 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Джордж Кьюкор фильмдері]] [[Санат:АҚШ кинокомедиялары]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Warner Bros. фильмдері]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] ne0obgnav41t39mhajf7x4yybikzb39 3693518 3693517 2026-11-08T17:20:43Z Marksscheider 183882 3693518 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = My Fair Lady |Шынайы атауы = {{lang-en|My Fair Lady}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[музыкалық фильм|музыкалық]]<br>[[романтикалық комедия]]<br>[[драма]] |Режиссёрі = [[Джордж Кьюкор]] |Продюсері = [[Джек Л. Уорнер]] |Сценарист = [[Алан Джей Лернер]] |Актерлер = [[Одри Хепбёрн]]<br>[[Рекс Харрисон]]<br>[[Стэнли Холлоуэй]]<br>[[Уилфрид Хайд-Уайт]]<br>[[Глэдис Купер]] |Операторы = [[Гарри Стрэдлинг]] |Композиторы = [[Фредерик Лоу]] |Қоюшы суретші = Джин Аллен |Компания = [[Warner Bros. Pictures|Warner Bros.]] |Дистрибьютор = [[Warner Bros.]] |Ұзақтығы = 173 мин. |Бюджеті = $17,000,000 |Түсім = $72,700,000 |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1964 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0058385 |Сайты = }} '''«My Fair Lady»''' — режиссёр [[Джордж Кьюкор]] түсірген және сценарийін [[Алан Джей Лернер]] жазған 1964 жылғы америкалық [[музыкалық фильм|музыкалық]] [[комедиялық драма]]. Бұл туынды [[Бернард Шоу]]дың 1913 жылғы «[[Пигмалион (пьеса)|Пигмалион]]» пьесасы негізінде жасалған [[Лернер мен Лоуд]]ың 1956 жылғы аттас сахналық мюзиклінің желісімен түсірілген. Фильм оқиғасы Лондонның эдвард дәуірінде өрбиді. Сюжет желісі бойынша [[фонетика]] ғалымы Генри Хиггинс кедей гүл сатушысы Элиза Дулитлге дұрыс сөйлеу мәнерін үйретіп, оны ақсүйектер ортасында герцогиня кейпінде таныстыра алатынына бәс тігеді. Осылайша, қарапайым қыздың басынан өткен қызықты өзгерістер мен шытырман оқиғалар баяндалады. Басты рөлдерді [[Одри Хепбёрн]] (сахналық мюзиклде ойнаған [[Джули Эндрюстің]] орнына) мен пьесадағы рөлін қайталаған [[Рекс Харрисон]] сомдайды, ал қосалқы рөлдерде [[Стэнли Холлоуэй]], [[Глэдис Купер]] және [[Уилфрид Хайд-Уайт]] ойнайды.<ref>{{cite web |title=Look Back at Julie Andrews and Rex Harrison in My Fair Lady on Broadway |url=https://playbill.com/article/look-back-at-julie-andrews-and-rex-harrison-in-my-fair-lady-on-broadway |date=March 15, 2020| access-date=2024-04-01 |magazine=[[Playbill]]}}</ref> Көрермендер мен сыншылар тарапынан үн қатып, коммерциялық табысқа жеткен бұл фильм [[Mary Poppins|«Мэри Поппинс»]] фильмінен кейінгі 1964 жылдың ең көп касса жинаған екінші туындысы атанды және [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]], [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]] мен [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|Үздік актер]] номинациялары қоса алғанда, сегіз [[Оскар сыйлығы]]н иеленді. 2018 жылы бұл фильм «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие» туынды ретінде АҚШ [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі|Ұлттық фильмдер тізіліміне]] енгізілді. [[Америка кино институты]]ның (AFI) нұсқасы бойынша бұл фильм бірнеше тізімге енген: 1998 жылғы [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 фильм]] тізімінде 91-орын, [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік махаббат хикаясы|100 құштарлық]] тізімінде 12-орын, [[AFI нұсқасы бойынша үздік киномюзиклдер|25 мюзикл]] тізімінде 8-орын. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Одри Хепбёрн]]||[[Элиза Дулитл]] (вокал — [[Марни Никсон]])}} {{Рөлдерде|[[Рекс Харрисон]]||профессор Генри Хиггинс, лингвист}} {{Рөлдерде|[[Стэнли Холлоуэй]]||Альфред «Алфи» Дулитл, қоқысшы, Элизының әкесі}} {{Рөлдерде|[[Уилфрид Хайд-Уайт]]||полковник Хью Пикеринг}} {{Рөлдерде|[[Глэдис Купер]]||миссис Хиггинс, зайырлы ханым}} {{Рөлдерде|[[Мона Уошборн]]||миссис Пирс, Хиггинстің экономкасы}} {{Рөлдерде|[[Джереми Бретт]]||Фредди Эйнсфорд-Хилл, Элианың жанкүйері)}} {{Рөлдерде|[[Теодор Бикель]]||Золтан Карпати, фонетика маманы, Хиггинстің бұрынғы оқушысы}} {{Рөлдерде|[[Изобел Элсом]]||миссис Эйнсфорд-Хилл}} {{Рөлдерде|[[Генри Дэниелл]]|елші|титрлерде көрсетілмеген}} - {{РөлдердеАсты}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1964 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Джордж Кьюкор фильмдері]] [[Санат:АҚШ кинокомедиялары]] [[Санат:АҚШ музыкалық фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Warner Bros. фильмдері]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] bvo3034mntl3yui1e8k8nbroula4d4n 0 790151 3693511 2026-11-08T17:17:38Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Open University of Israel.svg |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұран... 3693511 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Open University of Israel.svg |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = הרבה מעבר לתואר (ивритше «Дәрежеден әлдеқайда артық») |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{langx|he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{langx|ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. g7hhl0mvjbf09byu3edqcz85hnyxrp2 3693513 3693511 2026-11-08T17:18:08Z 1nter pares 146705 3693513 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Open University of Israel.svg |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = הרבה מעבר לתואר (ивритше «Дәрежеден әлдеқайда артық») |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{langx|he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{langx|ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6qw3y0p6t2g66y4w4t9n0zvtrndvz1l 3693514 3693513 2026-11-08T17:18:34Z 1nter pares 146705 3693514 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Open University of Israel.svg |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = הרבה מעבר לתואר (ивритше «Дәрежеден әлдеқайда артық») |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} by4vqhv37ncgz3ixuo5gq400ndsj729 3693515 3693514 2026-11-08T17:19:31Z 1nter pares 146705 3693515 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = הרבה מעבר לתואר (ивритше «Дәрежеден әлдеқайда артық») |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} d9abbyf79ztrtaryc1qxvuti1faj2k0 3693519 3693515 2026-11-08T17:20:48Z 1nter pares 146705 3693519 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} absezucknjhqa4c1mvx9o9g6emftw7w 3693523 3693519 2026-11-08T17:23:09Z 1nter pares 146705 3693523 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} brvmx14ivv02j864d0mllayn2gdcnld 3693525 3693523 2026-11-08T17:24:59Z 1nter pares 146705 3693525 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ssh6eqrvdzb82tor290770pan4lj9qo 3693526 3693525 2026-11-08T17:25:32Z 1nter pares 146705 3693526 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0a9wxdqncvr1a178aq5meqwn6c5e7z2 3693531 3693526 2026-11-08T17:29:11Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3693531 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} h37jtj9gojf5lr7cj20zspr1hzz1mhd 3693532 3693531 2026-11-08T17:33:11Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3693532 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. ==Академиялық қызметі== [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] ===Академиялық бөлімдері=== Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология ===Оқыту әдісі=== Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. ===Білім беру бағдарламалары=== Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. ===Ауысу бағдарламалары=== Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} acli3bboin1a3v93y3aldayjoufoilq 3693533 3693532 2026-11-08T17:33:55Z 1nter pares 146705 3693533 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} g0fmg78llw6m548n64z6s7m71m49xsv 3693539 3693533 2026-11-08T17:39:33Z 1nter pares 146705 /* Ауысу бағдарламалары */ 3693539 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. ==Ғылыми зерттеулер басқармасы== Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. ===OpMop Ltd.=== 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. ===Ғылыми-зерттеу институттары=== Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. ===Саясатты талдау институты=== Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. ===Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы=== Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. ===Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты=== Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. ===Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO)=== Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. ===Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab)=== OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} c34104ca2c7eg55a1eot48plnww6kk9 3693541 3693539 2026-11-08T17:41:27Z 1nter pares 146705 3693541 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} gcld1u63xxsu7c79a04anwkl6d6i9np 3693542 3693541 2026-11-08T17:50:57Z 1nter pares 146705 /* Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) */ 3693542 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 22eznokhkjnlq9mkkigq9pvgga5xj9f 3693543 3693542 2026-11-08T17:52:50Z 1nter pares 146705 /* Ғылыми журналдары */ 3693543 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы == Shoham орталығы оқу курстарын әзірлеу мен оқытуға арналған технологияларға негізделген педагогикалық шешімдерді жасап, тәжірибеге енгізеді. Орталықтың негізгі жұмыс бағыттарына OPAL онлайн оқыту ортасы, онлайн емтихан жүйелері, емтихандарды әзірлеуге жәрдемдесу, [[оқу аналитикасы]], тікелей эфир жүргізуге арналған заманауи бейнестудиялар, білім беру бейнематериалдарын дайындау және бейнеге түсірілген оқу курстарын әзірлеу кіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} qlntsjzqu5gg2fnv3n9agp7v7ti2ilt 3693544 3693543 2026-11-08T17:55:05Z 1nter pares 146705 /* Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы */ 3693544 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы == Shoham орталығы оқу курстарын әзірлеу мен оқытуға арналған технологияларға негізделген педагогикалық шешімдерді жасап, тәжірибеге енгізеді. Орталықтың негізгі жұмыс бағыттарына OPAL онлайн оқыту ортасы, онлайн емтихан жүйелері, емтихандарды әзірлеуге жәрдемдесу, [[оқу аналитикасы]], тікелей эфир жүргізуге арналған заманауи бейнестудиялар, білім беру бейнематериалдарын дайындау және бейнеге түсірілген оқу курстарын әзірлеу кіреді. == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар бөлімі Израильдегі және шетелдегі демеушілермен қарым-қатынастарды дамытып, Ашық университеттің бағдарламалары мен шәкіртақыларын қаржыландыру үшін қаражат тартады. Израиль ашық университетінің америкалық достары ұйымы 1980 жылдардың басында құрылды. 2017 жылы Израильде Ашық университет достарының израильдік және британдық қауымдастықтары құрылды. 2018 жылы Франция мен Швейцарияда достар қауымдастықтары құрылды. Университет 2017 жылдан бері Латын Америкасы елдерінен де қолдау алып келеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jdla40pcpw1592ngzr4o0z9d5eisbch 3693547 3693544 2026-11-08T17:57:47Z 1nter pares 146705 /* Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар */ 3693547 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы == Shoham орталығы оқу курстарын әзірлеу мен оқытуға арналған технологияларға негізделген педагогикалық шешімдерді жасап, тәжірибеге енгізеді. Орталықтың негізгі жұмыс бағыттарына OPAL онлайн оқыту ортасы, онлайн емтихан жүйелері, емтихандарды әзірлеуге жәрдемдесу, [[оқу аналитикасы]], тікелей эфир жүргізуге арналған заманауи бейнестудиялар, білім беру бейнематериалдарын дайындау және бейнеге түсірілген оқу курстарын әзірлеу кіреді. == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар бөлімі Израильдегі және шетелдегі демеушілермен қарым-қатынастарды дамытып, Ашық университеттің бағдарламалары мен шәкіртақыларын қаржыландыру үшін қаражат тартады. Израиль ашық университетінің америкалық достары ұйымы 1980 жылдардың басында құрылды. 2017 жылы Израильде Ашық университет достарының израильдік және британдық қауымдастықтары құрылды. 2018 жылы Франция мен Швейцарияда достар қауымдастықтары құрылды. Университет 2017 жылдан бері Латын Америкасы елдерінен де қолдау алып келеді. == Студенттері == Қазіргі уақытта Ашық университетте 50 000-нан астам студент білім алады. Әдеттегі студенттер құрамымен қатар, университет икемді оқыту жүйесі мен студенттерді қолдауға басымдық беруінің арқасында ресурстары шектеулі әлеуметтік топтардың өкілдерін де тартады. Ашық университет күндізгі жұмысты оқумен қатар алып жүретін ересек студенттер, «Мектептегі академия» бағдарламасы аясында орта мектептің бітіру емтихандарына арналған пәндердің орнына университет курстарын оқитын мектеп оқушылары, сондай-ақ әскери қызметін жоғары білім алумен ұштастыратын мерзімді әскери қызметшілер арасында танымал. Сонымен қатар университетте шетелден білім алатын студенттер мен мүмкіндігі шектеулі студенттерге көмек көрсететін қолдау жүйелері жұмыс істейді. === Студенттер қауымдастығы === Ашық университеттің студенттер қауымдастығы әртүрлі әлеуметтік топтардан шыққан студенттердің университеттегі оқу тәжірибесін жақсарту мақсатында қызметтер мен іс-шаралар ұйымдастырады. Қауымдастықтың академиялық бөлімі студенттерге білім алу барысында қолдау көрсетуге бағытталған бірнеше жобаны жүзеге асырды. Шәкіртақылар және қоғамдық белсенділік бөлімі психикалық денсаулық саласында көмек көрсететін SAHAR қауымдастығы мен гуманитарлық көмек көрсететін LATET ұйымы сияқты коммерциялық емес ұйымдардағы еріктілік қызметті қолдайды. Қауымдастық өз қызметін студенттердің қажеттіліктеріне бейімдейді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ltyxhjjdv2472wwes5x9qey197942nf 3693548 3693547 2026-11-08T17:59:41Z 1nter pares 146705 /* Студенттер қауымдастығы */ 3693548 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы == Shoham орталығы оқу курстарын әзірлеу мен оқытуға арналған технологияларға негізделген педагогикалық шешімдерді жасап, тәжірибеге енгізеді. Орталықтың негізгі жұмыс бағыттарына OPAL онлайн оқыту ортасы, онлайн емтихан жүйелері, емтихандарды әзірлеуге жәрдемдесу, [[оқу аналитикасы]], тікелей эфир жүргізуге арналған заманауи бейнестудиялар, білім беру бейнематериалдарын дайындау және бейнеге түсірілген оқу курстарын әзірлеу кіреді. == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар бөлімі Израильдегі және шетелдегі демеушілермен қарым-қатынастарды дамытып, Ашық университеттің бағдарламалары мен шәкіртақыларын қаржыландыру үшін қаражат тартады. Израиль ашық университетінің америкалық достары ұйымы 1980 жылдардың басында құрылды. 2017 жылы Израильде Ашық университет достарының израильдік және британдық қауымдастықтары құрылды. 2018 жылы Франция мен Швейцарияда достар қауымдастықтары құрылды. Университет 2017 жылдан бері Латын Америкасы елдерінен де қолдау алып келеді. == Студенттері == Қазіргі уақытта Ашық университетте 50 000-нан астам студент білім алады. Әдеттегі студенттер құрамымен қатар, университет икемді оқыту жүйесі мен студенттерді қолдауға басымдық беруінің арқасында ресурстары шектеулі әлеуметтік топтардың өкілдерін де тартады. Ашық университет күндізгі жұмысты оқумен қатар алып жүретін ересек студенттер, «Мектептегі академия» бағдарламасы аясында орта мектептің бітіру емтихандарына арналған пәндердің орнына университет курстарын оқитын мектеп оқушылары, сондай-ақ әскери қызметін жоғары білім алумен ұштастыратын мерзімді әскери қызметшілер арасында танымал. Сонымен қатар университетте шетелден білім алатын студенттер мен мүмкіндігі шектеулі студенттерге көмек көрсететін қолдау жүйелері жұмыс істейді. === Студенттер қауымдастығы === Ашық университеттің студенттер қауымдастығы әртүрлі әлеуметтік топтардан шыққан студенттердің университеттегі оқу тәжірибесін жақсарту мақсатында қызметтер мен іс-шаралар ұйымдастырады. Қауымдастықтың академиялық бөлімі студенттерге білім алу барысында қолдау көрсетуге бағытталған бірнеше жобаны жүзеге асырды. Шәкіртақылар және қоғамдық белсенділік бөлімі психикалық денсаулық саласында көмек көрсететін SAHAR қауымдастығы мен гуманитарлық көмек көрсететін LATET ұйымы сияқты коммерциялық емес ұйымдардағы еріктілік қызметті қолдайды. Қауымдастық өз қызметін студенттердің қажеттіліктеріне бейімдейді. ==Қосымша білім беру== Қосымша білім беру орталығы әртүрлі салаларда жұмыс орнынан қол үзбей біліктілікті арттыру, білімді тереңдету және кәсіби даму бағдарламаларын ұсынады. ===Педагогтердің кәсіби дамуы=== Кәсіби даму бөлімі білім беру саласындағы педагогтерге біліктілігін арттыру мүмкіндіктерін ұсынып, елдегі мектептерде білім беру және технологиялық инновацияларды енгізу үдерістеріне жәрдемдеседі. ===Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі=== Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі өнер, музыка, жаратылыстану ғылымдары, иудаика, әдебиет, философия, құқық және тарих салалары бойынша курстар ұсынады. Көпшілікке танымдық дәрістер өткізетін бұрыннан қалыптасқан үш форум жұмыс істейді: «Басқару және стратегия: барлау және ұлттық қауіпсіздік», сондай-ақ экономикалық және құқықтық форумдар. ===Hasifa коммуникация, телевизия және мультимедиа мектебі=== Бірнеше білім беру бағытын ұсынады, олардың кейбірі бакалавр дәрежесін алуға қажетті академиялық кредиттерді жинауға мүмкіндік береді. ===Tafnit басшылардың үздіксіз білім беру мектебі=== Басшыларға, бас директорларға және адам ресурстарын басқару жөніндегі менеджерлерге арналған оқыту бағдарламаларын, сондай-ақ ақпараттану, бизнес-тәлімгерлік және жеке тұлғалық даму коучингі бойынша курстар ұсынады. ===Diploma сертификаттық білім беру мектебі=== Дизайн, туризм және бухгалтерлік есеп салаларында кәсіби даярлық жүргізіп, студенттерді осы салалардағы сертификаттау емтихандарына дайындайды. ===DiAlog тілдер мектебі=== Әртүрлі ұйымдар мен израильдік дипломаттарға тоғыз тіл бойынша тілдік курстар ұсынады. ===Meirav қосымша медицина мектебі=== Қосымша емдеудің әртүрлі әдістерін қолданатын мамандарды даярлайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0dhhzb9pkacklcjrbcjj590zdpztzik 3693551 3693548 2026-11-08T18:01:29Z 1nter pares 146705 3693551 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы == Shoham орталығы оқу курстарын әзірлеу мен оқытуға арналған технологияларға негізделген педагогикалық шешімдерді жасап, тәжірибеге енгізеді. Орталықтың негізгі жұмыс бағыттарына OPAL онлайн оқыту ортасы, онлайн емтихан жүйелері, емтихандарды әзірлеуге жәрдемдесу, [[оқу аналитикасы]], тікелей эфир жүргізуге арналған заманауи бейнестудиялар, білім беру бейнематериалдарын дайындау және бейнеге түсірілген оқу курстарын әзірлеу кіреді. == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар бөлімі Израильдегі және шетелдегі демеушілермен қарым-қатынастарды дамытып, Ашық университеттің бағдарламалары мен шәкіртақыларын қаржыландыру үшін қаражат тартады. Израиль ашық университетінің америкалық достары ұйымы 1980 жылдардың басында құрылды. 2017 жылы Израильде Ашық университет достарының израильдік және британдық қауымдастықтары құрылды. 2018 жылы Франция мен Швейцарияда достар қауымдастықтары құрылды. Университет 2017 жылдан бері Латын Америкасы елдерінен де қолдау алып келеді. == Студенттері == Қазіргі уақытта Ашық университетте 50 000-нан астам студент білім алады. Әдеттегі студенттер құрамымен қатар, университет икемді оқыту жүйесі мен студенттерді қолдауға басымдық беруінің арқасында ресурстары шектеулі әлеуметтік топтардың өкілдерін де тартады. Ашық университет күндізгі жұмысты оқумен қатар алып жүретін ересек студенттер, «Мектептегі академия» бағдарламасы аясында орта мектептің бітіру емтихандарына арналған пәндердің орнына университет курстарын оқитын мектеп оқушылары, сондай-ақ әскери қызметін жоғары білім алумен ұштастыратын мерзімді әскери қызметшілер арасында танымал. Сонымен қатар университетте шетелден білім алатын студенттер мен мүмкіндігі шектеулі студенттерге көмек көрсететін қолдау жүйелері жұмыс істейді. === Студенттер қауымдастығы === Ашық университеттің студенттер қауымдастығы әртүрлі әлеуметтік топтардан шыққан студенттердің университеттегі оқу тәжірибесін жақсарту мақсатында қызметтер мен іс-шаралар ұйымдастырады. Қауымдастықтың академиялық бөлімі студенттерге білім алу барысында қолдау көрсетуге бағытталған бірнеше жобаны жүзеге асырды. Шәкіртақылар және қоғамдық белсенділік бөлімі психикалық денсаулық саласында көмек көрсететін SAHAR қауымдастығы мен гуманитарлық көмек көрсететін LATET ұйымы сияқты коммерциялық емес ұйымдардағы еріктілік қызметті қолдайды. Қауымдастық өз қызметін студенттердің қажеттіліктеріне бейімдейді. == Қосымша білім беру == Қосымша білім беру орталығы әртүрлі салаларда жұмыс орнынан қол үзбей біліктілікті арттыру, білімді тереңдету және кәсіби даму бағдарламаларын ұсынады. === Педагогтердің кәсіби дамуы === Кәсіби даму бөлімі білім беру саласындағы педагогтерге біліктілігін арттыру мүмкіндіктерін ұсынып, елдегі мектептерде білім беру және технологиялық инновацияларды енгізу үдерістеріне жәрдемдеседі. === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі өнер, музыка, жаратылыстану ғылымдары, иудаика, әдебиет, философия, құқық және тарих салалары бойынша курстар ұсынады. Көпшілікке танымдық дәрістер өткізетін бұрыннан қалыптасқан үш форум жұмыс істейді: «Басқару және стратегия: барлау және ұлттық қауіпсіздік», сондай-ақ экономикалық және құқықтық форумдар. === Hasifa коммуникация, телевизия және мультимедиа мектебі === Бірнеше білім беру бағытын ұсынады, олардың кейбірі бакалавр дәрежесін алуға қажетті академиялық кредиттерді жинауға мүмкіндік береді. === Tafnit басшылардың үздіксіз білім беру мектебі === Басшыларға, бас директорларға және адам ресурстарын басқару жөніндегі менеджерлерге арналған оқыту бағдарламаларын, сондай-ақ ақпараттану, бизнес-тәлімгерлік және жеке тұлғалық даму коучингі бойынша курстар ұсынады. === Diploma сертификаттық білім беру мектебі === Дизайн, туризм және бухгалтерлік есеп салаларында кәсіби даярлық жүргізіп, студенттерді осы салалардағы сертификаттау емтихандарына дайындайды. === DiAlog тілдер мектебі === Әртүрлі ұйымдар мен израильдік дипломаттарға тоғыз тіл бойынша тілдік курстар ұсынады. === Meirav қосымша медицина мектебі === Қосымша емдеудің әртүрлі әдістерін қолданатын мамандарды даярлайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 2hh0p2z1hthmj661ygz3smf3u9ctgfc 3693553 3693551 2026-11-08T18:04:04Z 1nter pares 146705 /* Meirav қосымша медицина мектебі */ 3693553 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы == Shoham орталығы оқу курстарын әзірлеу мен оқытуға арналған технологияларға негізделген педагогикалық шешімдерді жасап, тәжірибеге енгізеді. Орталықтың негізгі жұмыс бағыттарына OPAL онлайн оқыту ортасы, онлайн емтихан жүйелері, емтихандарды әзірлеуге жәрдемдесу, [[оқу аналитикасы]], тікелей эфир жүргізуге арналған заманауи бейнестудиялар, білім беру бейнематериалдарын дайындау және бейнеге түсірілген оқу курстарын әзірлеу кіреді. == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар бөлімі Израильдегі және шетелдегі демеушілермен қарым-қатынастарды дамытып, Ашық университеттің бағдарламалары мен шәкіртақыларын қаржыландыру үшін қаражат тартады. Израиль ашық университетінің америкалық достары ұйымы 1980 жылдардың басында құрылды. 2017 жылы Израильде Ашық университет достарының израильдік және британдық қауымдастықтары құрылды. 2018 жылы Франция мен Швейцарияда достар қауымдастықтары құрылды. Университет 2017 жылдан бері Латын Америкасы елдерінен де қолдау алып келеді. == Студенттері == Қазіргі уақытта Ашық университетте 50 000-нан астам студент білім алады. Әдеттегі студенттер құрамымен қатар, университет икемді оқыту жүйесі мен студенттерді қолдауға басымдық беруінің арқасында ресурстары шектеулі әлеуметтік топтардың өкілдерін де тартады. Ашық университет күндізгі жұмысты оқумен қатар алып жүретін ересек студенттер, «Мектептегі академия» бағдарламасы аясында орта мектептің бітіру емтихандарына арналған пәндердің орнына университет курстарын оқитын мектеп оқушылары, сондай-ақ әскери қызметін жоғары білім алумен ұштастыратын мерзімді әскери қызметшілер арасында танымал. Сонымен қатар университетте шетелден білім алатын студенттер мен мүмкіндігі шектеулі студенттерге көмек көрсететін қолдау жүйелері жұмыс істейді. === Студенттер қауымдастығы === Ашық университеттің студенттер қауымдастығы әртүрлі әлеуметтік топтардан шыққан студенттердің университеттегі оқу тәжірибесін жақсарту мақсатында қызметтер мен іс-шаралар ұйымдастырады. Қауымдастықтың академиялық бөлімі студенттерге білім алу барысында қолдау көрсетуге бағытталған бірнеше жобаны жүзеге асырды. Шәкіртақылар және қоғамдық белсенділік бөлімі психикалық денсаулық саласында көмек көрсететін SAHAR қауымдастығы мен гуманитарлық көмек көрсететін LATET ұйымы сияқты коммерциялық емес ұйымдардағы еріктілік қызметті қолдайды. Қауымдастық өз қызметін студенттердің қажеттіліктеріне бейімдейді. == Қосымша білім беру == Қосымша білім беру орталығы әртүрлі салаларда жұмыс орнынан қол үзбей біліктілікті арттыру, білімді тереңдету және кәсіби даму бағдарламаларын ұсынады. === Педагогтердің кәсіби дамуы === Кәсіби даму бөлімі білім беру саласындағы педагогтерге біліктілігін арттыру мүмкіндіктерін ұсынып, елдегі мектептерде білім беру және технологиялық инновацияларды енгізу үдерістеріне жәрдемдеседі. === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі өнер, музыка, жаратылыстану ғылымдары, иудаика, әдебиет, философия, құқық және тарих салалары бойынша курстар ұсынады. Көпшілікке танымдық дәрістер өткізетін бұрыннан қалыптасқан үш форум жұмыс істейді: «Басқару және стратегия: барлау және ұлттық қауіпсіздік», сондай-ақ экономикалық және құқықтық форумдар. === Hasifa коммуникация, телевизия және мультимедиа мектебі === Бірнеше білім беру бағытын ұсынады, олардың кейбірі бакалавр дәрежесін алуға қажетті академиялық кредиттерді жинауға мүмкіндік береді. === Tafnit басшылардың үздіксіз білім беру мектебі === Басшыларға, бас директорларға және адам ресурстарын басқару жөніндегі менеджерлерге арналған оқыту бағдарламаларын, сондай-ақ ақпараттану, бизнес-тәлімгерлік және жеке тұлғалық даму коучингі бойынша курстар ұсынады. === Diploma сертификаттық білім беру мектебі === Дизайн, туризм және бухгалтерлік есеп салаларында кәсіби даярлық жүргізіп, студенттерді осы салалардағы сертификаттау емтихандарына дайындайды. === DiAlog тілдер мектебі === Әртүрлі ұйымдар мен израильдік дипломаттарға тоғыз тіл бойынша тілдік курстар ұсынады. === Meirav қосымша медицина мектебі === Қосымша емдеудің әртүрлі әдістерін қолданатын мамандарды даярлайды. == Университет басшылығы == === Президенттері === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:MaxRowe.jpg|80px]] || Макс Роу || 1976 || 1977 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Nehemia Levtzion.jpg|80px]] || [[Нехемия Левцион]] || 1987 || 1992 |- | [[Сурет:Menahem Yaari (cropped).jpg|80px]] || [[Менахем Яари]] || 1992 || 1997 |- | [[Сурет:Prof. Eliahu Nissim - The Open university of Israel.jpg|80px]] || [[Элияху Ниссим]] || 1997 || 2003 |- | [[Сурет:Girshon_ben_shachar.jpg|80px]] || [[Гершон Бен-Шахар]] || 2003 || 2008 |- | [[Сурет:Hagit_Messer_Yaron.jpg|80px]] || [[Хагит Мессер-Ярон]] || 2008 || 2013 |- | [[Сурет:פרופ' קובי מצר.jpg|80px]] || [[Яаков Мецер]] || 2013 || 2018 |- | [[Сурет:Mimi Ajzenstadt.jpg|80px]] || [[Мими Айзенштадт]] || 2018 || 2023 |- | [[Сурет:LC2022.jpg|80px]] || [[Лео Корри]] || 2023 || - |} === Ректорлары === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:Shneor.jpg|80px]] || Шнейор Лифсон || 1974 || 1975 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Yona peless.jpg|80px]] || Йона Пелес || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Israel Shatzman.jpg|80px]] || [[Исраэль Шацман]] || 1979 || 1984 |- | || Шалом Райхман || 1984 || 1986 |- | [[Сурет:Prof. Ruth Beyth-Marom 2014.jpg|80px]] || Рут Бейт-Маром || 1966 || 1999 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 1999 || 2005 |- | [[Сурет:Ora Limor.jpg|80px]] || Ора Лимор || 2005 || 2009 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 2009 || 2012 |- | [[Сурет:Prof. Tamar Herman.jpg|80px]] || [[Тамар Герман]] || 2012 || 2013 |- | [[Сурет:Aviad Heifetz.jpg|80px]] || Авиад Хейфец || 2013 || 2017 |- | [[Сурет:Sarah Guri-Rosenblit.jpg|80px]] || Сара Гури-Розенблит || 2017 || 2019 |- | [[Сурет:Prof. Guy Miron - The Open university of Israel - 2020.jpg|80px]] || Гай Мирон || 2019 || 2023 |- | [[Сурет:Iris Shagrir.jpg|80px]] || [[Ирис Шагрир]] || 2023 || - |} === Бас директорлары === * Эхуд Ор — 1991–1996 * Гиора Ульман — 1996–2004 * Давид Клибански — 2004–2009 * Амит Штрайт — 2009–2020 * Рут Шохам — 2021–2024 * Меир Бинг — 2024 жылдан қазіргі уақытқа дейін == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 22iox9kkttybiu6b0lvaivlocfnfpqs 3693556 3693553 2026-11-08T18:05:01Z 1nter pares 146705 /* Университет басшылығы */ 3693556 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы == Shoham орталығы оқу курстарын әзірлеу мен оқытуға арналған технологияларға негізделген педагогикалық шешімдерді жасап, тәжірибеге енгізеді. Орталықтың негізгі жұмыс бағыттарына OPAL онлайн оқыту ортасы, онлайн емтихан жүйелері, емтихандарды әзірлеуге жәрдемдесу, [[оқу аналитикасы]], тікелей эфир жүргізуге арналған заманауи бейнестудиялар, білім беру бейнематериалдарын дайындау және бейнеге түсірілген оқу курстарын әзірлеу кіреді. == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар бөлімі Израильдегі және шетелдегі демеушілермен қарым-қатынастарды дамытып, Ашық университеттің бағдарламалары мен шәкіртақыларын қаржыландыру үшін қаражат тартады. Израиль ашық университетінің америкалық достары ұйымы 1980 жылдардың басында құрылды. 2017 жылы Израильде Ашық университет достарының израильдік және британдық қауымдастықтары құрылды. 2018 жылы Франция мен Швейцарияда достар қауымдастықтары құрылды. Университет 2017 жылдан бері Латын Америкасы елдерінен де қолдау алып келеді. == Студенттері == Қазіргі уақытта Ашық университетте 50 000-нан астам студент білім алады. Әдеттегі студенттер құрамымен қатар, университет икемді оқыту жүйесі мен студенттерді қолдауға басымдық беруінің арқасында ресурстары шектеулі әлеуметтік топтардың өкілдерін де тартады. Ашық университет күндізгі жұмысты оқумен қатар алып жүретін ересек студенттер, «Мектептегі академия» бағдарламасы аясында орта мектептің бітіру емтихандарына арналған пәндердің орнына университет курстарын оқитын мектеп оқушылары, сондай-ақ әскери қызметін жоғары білім алумен ұштастыратын мерзімді әскери қызметшілер арасында танымал. Сонымен қатар университетте шетелден білім алатын студенттер мен мүмкіндігі шектеулі студенттерге көмек көрсететін қолдау жүйелері жұмыс істейді. === Студенттер қауымдастығы === Ашық университеттің студенттер қауымдастығы әртүрлі әлеуметтік топтардан шыққан студенттердің университеттегі оқу тәжірибесін жақсарту мақсатында қызметтер мен іс-шаралар ұйымдастырады. Қауымдастықтың академиялық бөлімі студенттерге білім алу барысында қолдау көрсетуге бағытталған бірнеше жобаны жүзеге асырды. Шәкіртақылар және қоғамдық белсенділік бөлімі психикалық денсаулық саласында көмек көрсететін SAHAR қауымдастығы мен гуманитарлық көмек көрсететін LATET ұйымы сияқты коммерциялық емес ұйымдардағы еріктілік қызметті қолдайды. Қауымдастық өз қызметін студенттердің қажеттіліктеріне бейімдейді. == Қосымша білім беру == Қосымша білім беру орталығы әртүрлі салаларда жұмыс орнынан қол үзбей біліктілікті арттыру, білімді тереңдету және кәсіби даму бағдарламаларын ұсынады. === Педагогтердің кәсіби дамуы === Кәсіби даму бөлімі білім беру саласындағы педагогтерге біліктілігін арттыру мүмкіндіктерін ұсынып, елдегі мектептерде білім беру және технологиялық инновацияларды енгізу үдерістеріне жәрдемдеседі. === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі өнер, музыка, жаратылыстану ғылымдары, иудаика, әдебиет, философия, құқық және тарих салалары бойынша курстар ұсынады. Көпшілікке танымдық дәрістер өткізетін бұрыннан қалыптасқан үш форум жұмыс істейді: «Басқару және стратегия: барлау және ұлттық қауіпсіздік», сондай-ақ экономикалық және құқықтық форумдар. === Hasifa коммуникация, телевизия және мультимедиа мектебі === Бірнеше білім беру бағытын ұсынады, олардың кейбірі бакалавр дәрежесін алуға қажетті академиялық кредиттерді жинауға мүмкіндік береді. === Tafnit басшылардың үздіксіз білім беру мектебі === Басшыларға, бас директорларға және адам ресурстарын басқару жөніндегі менеджерлерге арналған оқыту бағдарламаларын, сондай-ақ ақпараттану, бизнес-тәлімгерлік және жеке тұлғалық даму коучингі бойынша курстар ұсынады. === Diploma сертификаттық білім беру мектебі === Дизайн, туризм және бухгалтерлік есеп салаларында кәсіби даярлық жүргізіп, студенттерді осы салалардағы сертификаттау емтихандарына дайындайды. === DiAlog тілдер мектебі === Әртүрлі ұйымдар мен израильдік дипломаттарға тоғыз тіл бойынша тілдік курстар ұсынады. === Meirav қосымша медицина мектебі === Қосымша емдеудің әртүрлі әдістерін қолданатын мамандарды даярлайды. == Университет басшылығы == === Президенттері === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:MaxRowe.jpg|80px]] || Макс Роу || 1976 || 1977 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Nehemia Levtzion.jpg|80px]] || [[Нехемия Левцион]] || 1987 || 1992 |- | [[Сурет:Menahem Yaari (cropped).jpg|80px]] || [[Менахем Яари]] || 1992 || 1997 |- | [[Сурет:Prof. Eliahu Nissim - The Open university of Israel.jpg|80px]] || [[Элияху Ниссим]] || 1997 || 2003 |- | [[Сурет:Girshon_ben_shachar.jpg|80px]] || [[Гершон Бен-Шахар]] || 2003 || 2008 |- | [[Сурет:Hagit_Messer_Yaron.jpg|80px]] || [[Хагит Мессер-Ярон]] || 2008 || 2013 |- | [[Сурет:פרופ' קובי מצר.jpg|80px]] || [[Яаков Мецер]] || 2013 || 2018 |- | [[Сурет:Mimi Ajzenstadt.jpg|80px]] || [[Мими Айзенштадт]] || 2018 || 2023 |- | [[Сурет:LC2022.jpg|80px]] || [[Лео Корри]] || 2023 || - |} === Ректорлары === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:Shneor.jpg|80px]] || Шнейор Лифсон || 1974 || 1975 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Yona peless.jpg|80px]] || Йона Пелес || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Israel Shatzman.jpg|80px]] || [[Исраэль Шацман]] || 1979 || 1984 |- | || Шалом Райхман || 1984 || 1986 |- | [[Сурет:Prof. Ruth Beyth-Marom 2014.jpg|80px]] || Рут Бейт-Маром || 1966 || 1999 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 1999 || 2005 |- | [[Сурет:Ora Limor.jpg|80px]] || Ора Лимор || 2005 || 2009 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 2009 || 2012 |- | [[Сурет:Prof. Tamar Herman.jpg|80px]] || [[Тамар Герман]] || 2012 || 2013 |- | [[Сурет:Aviad Heifetz.jpg|80px]] || Авиад Хейфец || 2013 || 2017 |- | [[Сурет:Sarah Guri-Rosenblit.jpg|80px]] || Сара Гури-Розенблит || 2017 || 2019 |- | [[Сурет:Prof. Guy Miron - The Open university of Israel - 2020.jpg|80px]] || Гай Мирон || 2019 || 2023 |- | [[Сурет:Iris Shagrir.jpg|80px]] || [[Ирис Шагрир]] || 2023 || - |} === Бас директорлары === * Эхуд Ор — 1991–1996 * Гиора Ульман — 1996–2004 * Давид Клибански — 2004–2009 * Амит Штрайт — 2009–2020 * Рут Шохам — 2021–2024 * Меир Бинг — 2024 жылдан – қазірге дейін == Дереккөздер == {{дереккөздер}} r1jdgdvcn61lags0vyeaqpdj895zzhs 3693557 3693556 2026-11-08T18:07:15Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3693557 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы == Shoham орталығы оқу курстарын әзірлеу мен оқытуға арналған технологияларға негізделген педагогикалық шешімдерді жасап, тәжірибеге енгізеді. Орталықтың негізгі жұмыс бағыттарына OPAL онлайн оқыту ортасы, онлайн емтихан жүйелері, емтихандарды әзірлеуге жәрдемдесу, [[оқу аналитикасы]], тікелей эфир жүргізуге арналған заманауи бейнестудиялар, білім беру бейнематериалдарын дайындау және бейнеге түсірілген оқу курстарын әзірлеу кіреді. == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар бөлімі Израильдегі және шетелдегі демеушілермен қарым-қатынастарды дамытып, Ашық университеттің бағдарламалары мен шәкіртақыларын қаржыландыру үшін қаражат тартады. Израиль ашық университетінің америкалық достары ұйымы 1980 жылдардың басында құрылды. 2017 жылы Израильде Ашық университет достарының израильдік және британдық қауымдастықтары құрылды. 2018 жылы Франция мен Швейцарияда достар қауымдастықтары құрылды. Университет 2017 жылдан бері Латын Америкасы елдерінен де қолдау алып келеді. == Студенттері == Қазіргі уақытта Ашық университетте 50 000-нан астам студент білім алады. Әдеттегі студенттер құрамымен қатар, университет икемді оқыту жүйесі мен студенттерді қолдауға басымдық беруінің арқасында ресурстары шектеулі әлеуметтік топтардың өкілдерін де тартады. Ашық университет күндізгі жұмысты оқумен қатар алып жүретін ересек студенттер, «Мектептегі академия» бағдарламасы аясында орта мектептің бітіру емтихандарына арналған пәндердің орнына университет курстарын оқитын мектеп оқушылары, сондай-ақ әскери қызметін жоғары білім алумен ұштастыратын мерзімді әскери қызметшілер арасында танымал. Сонымен қатар университетте шетелден білім алатын студенттер мен мүмкіндігі шектеулі студенттерге көмек көрсететін қолдау жүйелері жұмыс істейді. === Студенттер қауымдастығы === Ашық университеттің студенттер қауымдастығы әртүрлі әлеуметтік топтардан шыққан студенттердің университеттегі оқу тәжірибесін жақсарту мақсатында қызметтер мен іс-шаралар ұйымдастырады. Қауымдастықтың академиялық бөлімі студенттерге білім алу барысында қолдау көрсетуге бағытталған бірнеше жобаны жүзеге асырды. Шәкіртақылар және қоғамдық белсенділік бөлімі психикалық денсаулық саласында көмек көрсететін SAHAR қауымдастығы мен гуманитарлық көмек көрсететін LATET ұйымы сияқты коммерциялық емес ұйымдардағы еріктілік қызметті қолдайды. Қауымдастық өз қызметін студенттердің қажеттіліктеріне бейімдейді. == Қосымша білім беру == Қосымша білім беру орталығы әртүрлі салаларда жұмыс орнынан қол үзбей біліктілікті арттыру, білімді тереңдету және кәсіби даму бағдарламаларын ұсынады. === Педагогтердің кәсіби дамуы === Кәсіби даму бөлімі білім беру саласындағы педагогтерге біліктілігін арттыру мүмкіндіктерін ұсынып, елдегі мектептерде білім беру және технологиялық инновацияларды енгізу үдерістеріне жәрдемдеседі. === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі өнер, музыка, жаратылыстану ғылымдары, иудаика, әдебиет, философия, құқық және тарих салалары бойынша курстар ұсынады. Көпшілікке танымдық дәрістер өткізетін бұрыннан қалыптасқан үш форум жұмыс істейді: «Басқару және стратегия: барлау және ұлттық қауіпсіздік», сондай-ақ экономикалық және құқықтық форумдар. === Hasifa коммуникация, телевизия және мультимедиа мектебі === Бірнеше білім беру бағытын ұсынады, олардың кейбірі бакалавр дәрежесін алуға қажетті академиялық кредиттерді жинауға мүмкіндік береді. === Tafnit басшылардың үздіксіз білім беру мектебі === Басшыларға, бас директорларға және адам ресурстарын басқару жөніндегі менеджерлерге арналған оқыту бағдарламаларын, сондай-ақ ақпараттану, бизнес-тәлімгерлік және жеке тұлғалық даму коучингі бойынша курстар ұсынады. === Diploma сертификаттық білім беру мектебі === Дизайн, туризм және бухгалтерлік есеп салаларында кәсіби даярлық жүргізіп, студенттерді осы салалардағы сертификаттау емтихандарына дайындайды. === DiAlog тілдер мектебі === Әртүрлі ұйымдар мен израильдік дипломаттарға тоғыз тіл бойынша тілдік курстар ұсынады. === Meirav қосымша медицина мектебі === Қосымша емдеудің әртүрлі әдістерін қолданатын мамандарды даярлайды. == Университет басшылығы == === Президенттері === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:MaxRowe.jpg|80px]] || Макс Роу || 1976 || 1977 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Nehemia Levtzion.jpg|80px]] || [[Нехемия Левцион]] || 1987 || 1992 |- | [[Сурет:Menahem Yaari (cropped).jpg|80px]] || [[Менахем Яари]] || 1992 || 1997 |- | [[Сурет:Prof. Eliahu Nissim - The Open university of Israel.jpg|80px]] || [[Элияху Ниссим]] || 1997 || 2003 |- | [[Сурет:Girshon_ben_shachar.jpg|80px]] || [[Гершон Бен-Шахар]] || 2003 || 2008 |- | [[Сурет:Hagit_Messer_Yaron.jpg|80px]] || [[Хагит Мессер-Ярон]] || 2008 || 2013 |- | [[Сурет:פרופ' קובי מצר.jpg|80px]] || [[Яаков Мецер]] || 2013 || 2018 |- | [[Сурет:Mimi Ajzenstadt.jpg|80px]] || [[Мими Айзенштадт]] || 2018 || 2023 |- | [[Сурет:LC2022.jpg|80px]] || [[Лео Корри]] || 2023 || - |} === Ректорлары === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:Shneor.jpg|80px]] || Шнейор Лифсон || 1974 || 1975 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Yona peless.jpg|80px]] || Йона Пелес || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Israel Shatzman.jpg|80px]] || [[Исраэль Шацман]] || 1979 || 1984 |- | || Шалом Райхман || 1984 || 1986 |- | [[Сурет:Prof. Ruth Beyth-Marom 2014.jpg|80px]] || Рут Бейт-Маром || 1966 || 1999 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 1999 || 2005 |- | [[Сурет:Ora Limor.jpg|80px]] || Ора Лимор || 2005 || 2009 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 2009 || 2012 |- | [[Сурет:Prof. Tamar Herman.jpg|80px]] || [[Тамар Герман]] || 2012 || 2013 |- | [[Сурет:Aviad Heifetz.jpg|80px]] || Авиад Хейфец || 2013 || 2017 |- | [[Сурет:Sarah Guri-Rosenblit.jpg|80px]] || Сара Гури-Розенблит || 2017 || 2019 |- | [[Сурет:Prof. Guy Miron - The Open university of Israel - 2020.jpg|80px]] || Гай Мирон || 2019 || 2023 |- | [[Сурет:Iris Shagrir.jpg|80px]] || [[Ирис Шагрир]] || 2023 || - |} === Бас директорлары === * Эхуд Ор — 1991–1996 * Гиора Ульман — 1996–2004 * Давид Клибански — 2004–2009 * Амит Штрайт — 2009–2020 * Рут Шохам — 2021–2024 * Меир Бинг — 2024 жылдан – қазірге дейін == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category|Open University of Israel}} * [http://www-e.openu.ac.il Израиль ашық университетінің ресми сайты] kugofdxw4xxfldi6dunzhxa2tz55zkz 3693558 3693557 2026-11-08T18:07:58Z 1nter pares 146705 /* Сыртқы сілтемелер */ 3693558 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы == Shoham орталығы оқу курстарын әзірлеу мен оқытуға арналған технологияларға негізделген педагогикалық шешімдерді жасап, тәжірибеге енгізеді. Орталықтың негізгі жұмыс бағыттарына OPAL онлайн оқыту ортасы, онлайн емтихан жүйелері, емтихандарды әзірлеуге жәрдемдесу, [[оқу аналитикасы]], тікелей эфир жүргізуге арналған заманауи бейнестудиялар, білім беру бейнематериалдарын дайындау және бейнеге түсірілген оқу курстарын әзірлеу кіреді. == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар бөлімі Израильдегі және шетелдегі демеушілермен қарым-қатынастарды дамытып, Ашық университеттің бағдарламалары мен шәкіртақыларын қаржыландыру үшін қаражат тартады. Израиль ашық университетінің америкалық достары ұйымы 1980 жылдардың басында құрылды. 2017 жылы Израильде Ашық университет достарының израильдік және британдық қауымдастықтары құрылды. 2018 жылы Франция мен Швейцарияда достар қауымдастықтары құрылды. Университет 2017 жылдан бері Латын Америкасы елдерінен де қолдау алып келеді. == Студенттері == Қазіргі уақытта Ашық университетте 50 000-нан астам студент білім алады. Әдеттегі студенттер құрамымен қатар, университет икемді оқыту жүйесі мен студенттерді қолдауға басымдық беруінің арқасында ресурстары шектеулі әлеуметтік топтардың өкілдерін де тартады. Ашық университет күндізгі жұмысты оқумен қатар алып жүретін ересек студенттер, «Мектептегі академия» бағдарламасы аясында орта мектептің бітіру емтихандарына арналған пәндердің орнына университет курстарын оқитын мектеп оқушылары, сондай-ақ әскери қызметін жоғары білім алумен ұштастыратын мерзімді әскери қызметшілер арасында танымал. Сонымен қатар университетте шетелден білім алатын студенттер мен мүмкіндігі шектеулі студенттерге көмек көрсететін қолдау жүйелері жұмыс істейді. === Студенттер қауымдастығы === Ашық университеттің студенттер қауымдастығы әртүрлі әлеуметтік топтардан шыққан студенттердің университеттегі оқу тәжірибесін жақсарту мақсатында қызметтер мен іс-шаралар ұйымдастырады. Қауымдастықтың академиялық бөлімі студенттерге білім алу барысында қолдау көрсетуге бағытталған бірнеше жобаны жүзеге асырды. Шәкіртақылар және қоғамдық белсенділік бөлімі психикалық денсаулық саласында көмек көрсететін SAHAR қауымдастығы мен гуманитарлық көмек көрсететін LATET ұйымы сияқты коммерциялық емес ұйымдардағы еріктілік қызметті қолдайды. Қауымдастық өз қызметін студенттердің қажеттіліктеріне бейімдейді. == Қосымша білім беру == Қосымша білім беру орталығы әртүрлі салаларда жұмыс орнынан қол үзбей біліктілікті арттыру, білімді тереңдету және кәсіби даму бағдарламаларын ұсынады. === Педагогтердің кәсіби дамуы === Кәсіби даму бөлімі білім беру саласындағы педагогтерге біліктілігін арттыру мүмкіндіктерін ұсынып, елдегі мектептерде білім беру және технологиялық инновацияларды енгізу үдерістеріне жәрдемдеседі. === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі өнер, музыка, жаратылыстану ғылымдары, иудаика, әдебиет, философия, құқық және тарих салалары бойынша курстар ұсынады. Көпшілікке танымдық дәрістер өткізетін бұрыннан қалыптасқан үш форум жұмыс істейді: «Басқару және стратегия: барлау және ұлттық қауіпсіздік», сондай-ақ экономикалық және құқықтық форумдар. === Hasifa коммуникация, телевизия және мультимедиа мектебі === Бірнеше білім беру бағытын ұсынады, олардың кейбірі бакалавр дәрежесін алуға қажетті академиялық кредиттерді жинауға мүмкіндік береді. === Tafnit басшылардың үздіксіз білім беру мектебі === Басшыларға, бас директорларға және адам ресурстарын басқару жөніндегі менеджерлерге арналған оқыту бағдарламаларын, сондай-ақ ақпараттану, бизнес-тәлімгерлік және жеке тұлғалық даму коучингі бойынша курстар ұсынады. === Diploma сертификаттық білім беру мектебі === Дизайн, туризм және бухгалтерлік есеп салаларында кәсіби даярлық жүргізіп, студенттерді осы салалардағы сертификаттау емтихандарына дайындайды. === DiAlog тілдер мектебі === Әртүрлі ұйымдар мен израильдік дипломаттарға тоғыз тіл бойынша тілдік курстар ұсынады. === Meirav қосымша медицина мектебі === Қосымша емдеудің әртүрлі әдістерін қолданатын мамандарды даярлайды. == Университет басшылығы == === Президенттері === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:MaxRowe.jpg|80px]] || Макс Роу || 1976 || 1977 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Nehemia Levtzion.jpg|80px]] || [[Нехемия Левцион]] || 1987 || 1992 |- | [[Сурет:Menahem Yaari (cropped).jpg|80px]] || [[Менахем Яари]] || 1992 || 1997 |- | [[Сурет:Prof. Eliahu Nissim - The Open university of Israel.jpg|80px]] || [[Элияху Ниссим]] || 1997 || 2003 |- | [[Сурет:Girshon_ben_shachar.jpg|80px]] || [[Гершон Бен-Шахар]] || 2003 || 2008 |- | [[Сурет:Hagit_Messer_Yaron.jpg|80px]] || [[Хагит Мессер-Ярон]] || 2008 || 2013 |- | [[Сурет:פרופ' קובי מצר.jpg|80px]] || [[Яаков Мецер]] || 2013 || 2018 |- | [[Сурет:Mimi Ajzenstadt.jpg|80px]] || [[Мими Айзенштадт]] || 2018 || 2023 |- | [[Сурет:LC2022.jpg|80px]] || [[Лео Корри]] || 2023 || - |} === Ректорлары === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:Shneor.jpg|80px]] || Шнейор Лифсон || 1974 || 1975 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Yona peless.jpg|80px]] || Йона Пелес || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Israel Shatzman.jpg|80px]] || [[Исраэль Шацман]] || 1979 || 1984 |- | || Шалом Райхман || 1984 || 1986 |- | [[Сурет:Prof. Ruth Beyth-Marom 2014.jpg|80px]] || Рут Бейт-Маром || 1966 || 1999 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 1999 || 2005 |- | [[Сурет:Ora Limor.jpg|80px]] || Ора Лимор || 2005 || 2009 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 2009 || 2012 |- | [[Сурет:Prof. Tamar Herman.jpg|80px]] || [[Тамар Герман]] || 2012 || 2013 |- | [[Сурет:Aviad Heifetz.jpg|80px]] || Авиад Хейфец || 2013 || 2017 |- | [[Сурет:Sarah Guri-Rosenblit.jpg|80px]] || Сара Гури-Розенблит || 2017 || 2019 |- | [[Сурет:Prof. Guy Miron - The Open university of Israel - 2020.jpg|80px]] || Гай Мирон || 2019 || 2023 |- | [[Сурет:Iris Shagrir.jpg|80px]] || [[Ирис Шагрир]] || 2023 || - |} === Бас директорлары === * Эхуд Ор — 1991–1996 * Гиора Ульман — 1996–2004 * Давид Клибански — 2004–2009 * Амит Штрайт — 2009–2020 * Рут Шохам — 2021–2024 * Меир Бинг — 2024 жылдан – қазірге дейін == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category|Open University of Israel}} * [http://www-e.openu.ac.il Израиль ашық университетінің ресми сайты] {{Израиль университеттері}} l87v7pfjun9wufe9336hvdjpfauqvmm 3693560 3693558 2026-11-08T18:09:01Z 1nter pares 146705 /* Сыртқы сілтемелер */ 3693560 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = ивр. האוניברסיטה הפתוחה<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы == Shoham орталығы оқу курстарын әзірлеу мен оқытуға арналған технологияларға негізделген педагогикалық шешімдерді жасап, тәжірибеге енгізеді. Орталықтың негізгі жұмыс бағыттарына OPAL онлайн оқыту ортасы, онлайн емтихан жүйелері, емтихандарды әзірлеуге жәрдемдесу, [[оқу аналитикасы]], тікелей эфир жүргізуге арналған заманауи бейнестудиялар, білім беру бейнематериалдарын дайындау және бейнеге түсірілген оқу курстарын әзірлеу кіреді. == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар бөлімі Израильдегі және шетелдегі демеушілермен қарым-қатынастарды дамытып, Ашық университеттің бағдарламалары мен шәкіртақыларын қаржыландыру үшін қаражат тартады. Израиль ашық университетінің америкалық достары ұйымы 1980 жылдардың басында құрылды. 2017 жылы Израильде Ашық университет достарының израильдік және британдық қауымдастықтары құрылды. 2018 жылы Франция мен Швейцарияда достар қауымдастықтары құрылды. Университет 2017 жылдан бері Латын Америкасы елдерінен де қолдау алып келеді. == Студенттері == Қазіргі уақытта Ашық университетте 50 000-нан астам студент білім алады. Әдеттегі студенттер құрамымен қатар, университет икемді оқыту жүйесі мен студенттерді қолдауға басымдық беруінің арқасында ресурстары шектеулі әлеуметтік топтардың өкілдерін де тартады. Ашық университет күндізгі жұмысты оқумен қатар алып жүретін ересек студенттер, «Мектептегі академия» бағдарламасы аясында орта мектептің бітіру емтихандарына арналған пәндердің орнына университет курстарын оқитын мектеп оқушылары, сондай-ақ әскери қызметін жоғары білім алумен ұштастыратын мерзімді әскери қызметшілер арасында танымал. Сонымен қатар университетте шетелден білім алатын студенттер мен мүмкіндігі шектеулі студенттерге көмек көрсететін қолдау жүйелері жұмыс істейді. === Студенттер қауымдастығы === Ашық университеттің студенттер қауымдастығы әртүрлі әлеуметтік топтардан шыққан студенттердің университеттегі оқу тәжірибесін жақсарту мақсатында қызметтер мен іс-шаралар ұйымдастырады. Қауымдастықтың академиялық бөлімі студенттерге білім алу барысында қолдау көрсетуге бағытталған бірнеше жобаны жүзеге асырды. Шәкіртақылар және қоғамдық белсенділік бөлімі психикалық денсаулық саласында көмек көрсететін SAHAR қауымдастығы мен гуманитарлық көмек көрсететін LATET ұйымы сияқты коммерциялық емес ұйымдардағы еріктілік қызметті қолдайды. Қауымдастық өз қызметін студенттердің қажеттіліктеріне бейімдейді. == Қосымша білім беру == Қосымша білім беру орталығы әртүрлі салаларда жұмыс орнынан қол үзбей біліктілікті арттыру, білімді тереңдету және кәсіби даму бағдарламаларын ұсынады. === Педагогтердің кәсіби дамуы === Кәсіби даму бөлімі білім беру саласындағы педагогтерге біліктілігін арттыру мүмкіндіктерін ұсынып, елдегі мектептерде білім беру және технологиялық инновацияларды енгізу үдерістеріне жәрдемдеседі. === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі өнер, музыка, жаратылыстану ғылымдары, иудаика, әдебиет, философия, құқық және тарих салалары бойынша курстар ұсынады. Көпшілікке танымдық дәрістер өткізетін бұрыннан қалыптасқан үш форум жұмыс істейді: «Басқару және стратегия: барлау және ұлттық қауіпсіздік», сондай-ақ экономикалық және құқықтық форумдар. === Hasifa коммуникация, телевизия және мультимедиа мектебі === Бірнеше білім беру бағытын ұсынады, олардың кейбірі бакалавр дәрежесін алуға қажетті академиялық кредиттерді жинауға мүмкіндік береді. === Tafnit басшылардың үздіксіз білім беру мектебі === Басшыларға, бас директорларға және адам ресурстарын басқару жөніндегі менеджерлерге арналған оқыту бағдарламаларын, сондай-ақ ақпараттану, бизнес-тәлімгерлік және жеке тұлғалық даму коучингі бойынша курстар ұсынады. === Diploma сертификаттық білім беру мектебі === Дизайн, туризм және бухгалтерлік есеп салаларында кәсіби даярлық жүргізіп, студенттерді осы салалардағы сертификаттау емтихандарына дайындайды. === DiAlog тілдер мектебі === Әртүрлі ұйымдар мен израильдік дипломаттарға тоғыз тіл бойынша тілдік курстар ұсынады. === Meirav қосымша медицина мектебі === Қосымша емдеудің әртүрлі әдістерін қолданатын мамандарды даярлайды. == Университет басшылығы == === Президенттері === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:MaxRowe.jpg|80px]] || Макс Роу || 1976 || 1977 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Nehemia Levtzion.jpg|80px]] || [[Нехемия Левцион]] || 1987 || 1992 |- | [[Сурет:Menahem Yaari (cropped).jpg|80px]] || [[Менахем Яари]] || 1992 || 1997 |- | [[Сурет:Prof. Eliahu Nissim - The Open university of Israel.jpg|80px]] || [[Элияху Ниссим]] || 1997 || 2003 |- | [[Сурет:Girshon_ben_shachar.jpg|80px]] || [[Гершон Бен-Шахар]] || 2003 || 2008 |- | [[Сурет:Hagit_Messer_Yaron.jpg|80px]] || [[Хагит Мессер-Ярон]] || 2008 || 2013 |- | [[Сурет:פרופ' קובי מצר.jpg|80px]] || [[Яаков Мецер]] || 2013 || 2018 |- | [[Сурет:Mimi Ajzenstadt.jpg|80px]] || [[Мими Айзенштадт]] || 2018 || 2023 |- | [[Сурет:LC2022.jpg|80px]] || [[Лео Корри]] || 2023 || - |} === Ректорлары === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:Shneor.jpg|80px]] || Шнейор Лифсон || 1974 || 1975 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Yona peless.jpg|80px]] || Йона Пелес || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Israel Shatzman.jpg|80px]] || [[Исраэль Шацман]] || 1979 || 1984 |- | || Шалом Райхман || 1984 || 1986 |- | [[Сурет:Prof. Ruth Beyth-Marom 2014.jpg|80px]] || Рут Бейт-Маром || 1966 || 1999 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 1999 || 2005 |- | [[Сурет:Ora Limor.jpg|80px]] || Ора Лимор || 2005 || 2009 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 2009 || 2012 |- | [[Сурет:Prof. Tamar Herman.jpg|80px]] || [[Тамар Герман]] || 2012 || 2013 |- | [[Сурет:Aviad Heifetz.jpg|80px]] || Авиад Хейфец || 2013 || 2017 |- | [[Сурет:Sarah Guri-Rosenblit.jpg|80px]] || Сара Гури-Розенблит || 2017 || 2019 |- | [[Сурет:Prof. Guy Miron - The Open university of Israel - 2020.jpg|80px]] || Гай Мирон || 2019 || 2023 |- | [[Сурет:Iris Shagrir.jpg|80px]] || [[Ирис Шагрир]] || 2023 || - |} === Бас директорлары === * Эхуд Ор — 1991–1996 * Гиора Ульман — 1996–2004 * Давид Клибански — 2004–2009 * Амит Штрайт — 2009–2020 * Рут Шохам — 2021–2024 * Меир Бинг — 2024 жылдан – қазірге дейін == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category|Open University of Israel}} * [http://www-e.openu.ac.il Израиль ашық университетінің ресми сайты] {{Израиль университеттері}} [[Санат:Ашық университеттер]] [[Санат:Израиль ашық университеті| ]] [[Санат:1974 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] [[Санат:Израильдегі білім беру]] [[Санат:Израиль университеттері]] [[Санат:1974 жылы Израильде құрылған ұйымдар]] hw5y3lbxisennln7xe8aewzdymkt8yw 3693563 3693560 2026-11-08T18:12:28Z 1nter pares 146705 3693563 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = {{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}<br>ар. جامعة إسرائيل المفتوحة |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы == Shoham орталығы оқу курстарын әзірлеу мен оқытуға арналған технологияларға негізделген педагогикалық шешімдерді жасап, тәжірибеге енгізеді. Орталықтың негізгі жұмыс бағыттарына OPAL онлайн оқыту ортасы, онлайн емтихан жүйелері, емтихандарды әзірлеуге жәрдемдесу, [[оқу аналитикасы]], тікелей эфир жүргізуге арналған заманауи бейнестудиялар, білім беру бейнематериалдарын дайындау және бейнеге түсірілген оқу курстарын әзірлеу кіреді. == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар бөлімі Израильдегі және шетелдегі демеушілермен қарым-қатынастарды дамытып, Ашық университеттің бағдарламалары мен шәкіртақыларын қаржыландыру үшін қаражат тартады. Израиль ашық университетінің америкалық достары ұйымы 1980 жылдардың басында құрылды. 2017 жылы Израильде Ашық университет достарының израильдік және британдық қауымдастықтары құрылды. 2018 жылы Франция мен Швейцарияда достар қауымдастықтары құрылды. Университет 2017 жылдан бері Латын Америкасы елдерінен де қолдау алып келеді. == Студенттері == Қазіргі уақытта Ашық университетте 50 000-нан астам студент білім алады. Әдеттегі студенттер құрамымен қатар, университет икемді оқыту жүйесі мен студенттерді қолдауға басымдық беруінің арқасында ресурстары шектеулі әлеуметтік топтардың өкілдерін де тартады. Ашық университет күндізгі жұмысты оқумен қатар алып жүретін ересек студенттер, «Мектептегі академия» бағдарламасы аясында орта мектептің бітіру емтихандарына арналған пәндердің орнына университет курстарын оқитын мектеп оқушылары, сондай-ақ әскери қызметін жоғары білім алумен ұштастыратын мерзімді әскери қызметшілер арасында танымал. Сонымен қатар университетте шетелден білім алатын студенттер мен мүмкіндігі шектеулі студенттерге көмек көрсететін қолдау жүйелері жұмыс істейді. === Студенттер қауымдастығы === Ашық университеттің студенттер қауымдастығы әртүрлі әлеуметтік топтардан шыққан студенттердің университеттегі оқу тәжірибесін жақсарту мақсатында қызметтер мен іс-шаралар ұйымдастырады. Қауымдастықтың академиялық бөлімі студенттерге білім алу барысында қолдау көрсетуге бағытталған бірнеше жобаны жүзеге асырды. Шәкіртақылар және қоғамдық белсенділік бөлімі психикалық денсаулық саласында көмек көрсететін SAHAR қауымдастығы мен гуманитарлық көмек көрсететін LATET ұйымы сияқты коммерциялық емес ұйымдардағы еріктілік қызметті қолдайды. Қауымдастық өз қызметін студенттердің қажеттіліктеріне бейімдейді. == Қосымша білім беру == Қосымша білім беру орталығы әртүрлі салаларда жұмыс орнынан қол үзбей біліктілікті арттыру, білімді тереңдету және кәсіби даму бағдарламаларын ұсынады. === Педагогтердің кәсіби дамуы === Кәсіби даму бөлімі білім беру саласындағы педагогтерге біліктілігін арттыру мүмкіндіктерін ұсынып, елдегі мектептерде білім беру және технологиялық инновацияларды енгізу үдерістеріне жәрдемдеседі. === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі өнер, музыка, жаратылыстану ғылымдары, иудаика, әдебиет, философия, құқық және тарих салалары бойынша курстар ұсынады. Көпшілікке танымдық дәрістер өткізетін бұрыннан қалыптасқан үш форум жұмыс істейді: «Басқару және стратегия: барлау және ұлттық қауіпсіздік», сондай-ақ экономикалық және құқықтық форумдар. === Hasifa коммуникация, телевизия және мультимедиа мектебі === Бірнеше білім беру бағытын ұсынады, олардың кейбірі бакалавр дәрежесін алуға қажетті академиялық кредиттерді жинауға мүмкіндік береді. === Tafnit басшылардың үздіксіз білім беру мектебі === Басшыларға, бас директорларға және адам ресурстарын басқару жөніндегі менеджерлерге арналған оқыту бағдарламаларын, сондай-ақ ақпараттану, бизнес-тәлімгерлік және жеке тұлғалық даму коучингі бойынша курстар ұсынады. === Diploma сертификаттық білім беру мектебі === Дизайн, туризм және бухгалтерлік есеп салаларында кәсіби даярлық жүргізіп, студенттерді осы салалардағы сертификаттау емтихандарына дайындайды. === DiAlog тілдер мектебі === Әртүрлі ұйымдар мен израильдік дипломаттарға тоғыз тіл бойынша тілдік курстар ұсынады. === Meirav қосымша медицина мектебі === Қосымша емдеудің әртүрлі әдістерін қолданатын мамандарды даярлайды. == Университет басшылығы == === Президенттері === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:MaxRowe.jpg|80px]] || Макс Роу || 1976 || 1977 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Nehemia Levtzion.jpg|80px]] || [[Нехемия Левцион]] || 1987 || 1992 |- | [[Сурет:Menahem Yaari (cropped).jpg|80px]] || [[Менахем Яари]] || 1992 || 1997 |- | [[Сурет:Prof. Eliahu Nissim - The Open university of Israel.jpg|80px]] || [[Элияху Ниссим]] || 1997 || 2003 |- | [[Сурет:Girshon_ben_shachar.jpg|80px]] || [[Гершон Бен-Шахар]] || 2003 || 2008 |- | [[Сурет:Hagit_Messer_Yaron.jpg|80px]] || [[Хагит Мессер-Ярон]] || 2008 || 2013 |- | [[Сурет:פרופ' קובי מצר.jpg|80px]] || [[Яаков Мецер]] || 2013 || 2018 |- | [[Сурет:Mimi Ajzenstadt.jpg|80px]] || [[Мими Айзенштадт]] || 2018 || 2023 |- | [[Сурет:LC2022.jpg|80px]] || [[Лео Корри]] || 2023 || - |} === Ректорлары === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:Shneor.jpg|80px]] || Шнейор Лифсон || 1974 || 1975 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Yona peless.jpg|80px]] || Йона Пелес || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Israel Shatzman.jpg|80px]] || [[Исраэль Шацман]] || 1979 || 1984 |- | || Шалом Райхман || 1984 || 1986 |- | [[Сурет:Prof. Ruth Beyth-Marom 2014.jpg|80px]] || Рут Бейт-Маром || 1966 || 1999 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 1999 || 2005 |- | [[Сурет:Ora Limor.jpg|80px]] || Ора Лимор || 2005 || 2009 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 2009 || 2012 |- | [[Сурет:Prof. Tamar Herman.jpg|80px]] || [[Тамар Герман]] || 2012 || 2013 |- | [[Сурет:Aviad Heifetz.jpg|80px]] || Авиад Хейфец || 2013 || 2017 |- | [[Сурет:Sarah Guri-Rosenblit.jpg|80px]] || Сара Гури-Розенблит || 2017 || 2019 |- | [[Сурет:Prof. Guy Miron - The Open university of Israel - 2020.jpg|80px]] || Гай Мирон || 2019 || 2023 |- | [[Сурет:Iris Shagrir.jpg|80px]] || [[Ирис Шагрир]] || 2023 || - |} === Бас директорлары === * Эхуд Ор — 1991–1996 * Гиора Ульман — 1996–2004 * Давид Клибански — 2004–2009 * Амит Штрайт — 2009–2020 * Рут Шохам — 2021–2024 * Меир Бинг — 2024 жылдан – қазірге дейін == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category|Open University of Israel}} * [http://www-e.openu.ac.il Израиль ашық университетінің ресми сайты] {{Израиль университеттері}} [[Санат:Ашық университеттер]] [[Санат:Израиль ашық университеті| ]] [[Санат:1974 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] [[Санат:Израильдегі білім беру]] [[Санат:Израиль университеттері]] [[Санат:1974 жылы Израильде құрылған ұйымдар]] 74ppvmhybzvj1xxltsp6vdhs33e1io4 3693564 3693563 2026-11-08T18:13:10Z 1nter pares 146705 3693564 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = {{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}<br>{{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}} |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтан оқыту|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы == Shoham орталығы оқу курстарын әзірлеу мен оқытуға арналған технологияларға негізделген педагогикалық шешімдерді жасап, тәжірибеге енгізеді. Орталықтың негізгі жұмыс бағыттарына OPAL онлайн оқыту ортасы, онлайн емтихан жүйелері, емтихандарды әзірлеуге жәрдемдесу, [[оқу аналитикасы]], тікелей эфир жүргізуге арналған заманауи бейнестудиялар, білім беру бейнематериалдарын дайындау және бейнеге түсірілген оқу курстарын әзірлеу кіреді. == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар бөлімі Израильдегі және шетелдегі демеушілермен қарым-қатынастарды дамытып, Ашық университеттің бағдарламалары мен шәкіртақыларын қаржыландыру үшін қаражат тартады. Израиль ашық университетінің америкалық достары ұйымы 1980 жылдардың басында құрылды. 2017 жылы Израильде Ашық университет достарының израильдік және британдық қауымдастықтары құрылды. 2018 жылы Франция мен Швейцарияда достар қауымдастықтары құрылды. Университет 2017 жылдан бері Латын Америкасы елдерінен де қолдау алып келеді. == Студенттері == Қазіргі уақытта Ашық университетте 50 000-нан астам студент білім алады. Әдеттегі студенттер құрамымен қатар, университет икемді оқыту жүйесі мен студенттерді қолдауға басымдық беруінің арқасында ресурстары шектеулі әлеуметтік топтардың өкілдерін де тартады. Ашық университет күндізгі жұмысты оқумен қатар алып жүретін ересек студенттер, «Мектептегі академия» бағдарламасы аясында орта мектептің бітіру емтихандарына арналған пәндердің орнына университет курстарын оқитын мектеп оқушылары, сондай-ақ әскери қызметін жоғары білім алумен ұштастыратын мерзімді әскери қызметшілер арасында танымал. Сонымен қатар университетте шетелден білім алатын студенттер мен мүмкіндігі шектеулі студенттерге көмек көрсететін қолдау жүйелері жұмыс істейді. === Студенттер қауымдастығы === Ашық университеттің студенттер қауымдастығы әртүрлі әлеуметтік топтардан шыққан студенттердің университеттегі оқу тәжірибесін жақсарту мақсатында қызметтер мен іс-шаралар ұйымдастырады. Қауымдастықтың академиялық бөлімі студенттерге білім алу барысында қолдау көрсетуге бағытталған бірнеше жобаны жүзеге асырды. Шәкіртақылар және қоғамдық белсенділік бөлімі психикалық денсаулық саласында көмек көрсететін SAHAR қауымдастығы мен гуманитарлық көмек көрсететін LATET ұйымы сияқты коммерциялық емес ұйымдардағы еріктілік қызметті қолдайды. Қауымдастық өз қызметін студенттердің қажеттіліктеріне бейімдейді. == Қосымша білім беру == Қосымша білім беру орталығы әртүрлі салаларда жұмыс орнынан қол үзбей біліктілікті арттыру, білімді тереңдету және кәсіби даму бағдарламаларын ұсынады. === Педагогтердің кәсіби дамуы === Кәсіби даму бөлімі білім беру саласындағы педагогтерге біліктілігін арттыру мүмкіндіктерін ұсынып, елдегі мектептерде білім беру және технологиялық инновацияларды енгізу үдерістеріне жәрдемдеседі. === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі өнер, музыка, жаратылыстану ғылымдары, иудаика, әдебиет, философия, құқық және тарих салалары бойынша курстар ұсынады. Көпшілікке танымдық дәрістер өткізетін бұрыннан қалыптасқан үш форум жұмыс істейді: «Басқару және стратегия: барлау және ұлттық қауіпсіздік», сондай-ақ экономикалық және құқықтық форумдар. === Hasifa коммуникация, телевизия және мультимедиа мектебі === Бірнеше білім беру бағытын ұсынады, олардың кейбірі бакалавр дәрежесін алуға қажетті академиялық кредиттерді жинауға мүмкіндік береді. === Tafnit басшылардың үздіксіз білім беру мектебі === Басшыларға, бас директорларға және адам ресурстарын басқару жөніндегі менеджерлерге арналған оқыту бағдарламаларын, сондай-ақ ақпараттану, бизнес-тәлімгерлік және жеке тұлғалық даму коучингі бойынша курстар ұсынады. === Diploma сертификаттық білім беру мектебі === Дизайн, туризм және бухгалтерлік есеп салаларында кәсіби даярлық жүргізіп, студенттерді осы салалардағы сертификаттау емтихандарына дайындайды. === DiAlog тілдер мектебі === Әртүрлі ұйымдар мен израильдік дипломаттарға тоғыз тіл бойынша тілдік курстар ұсынады. === Meirav қосымша медицина мектебі === Қосымша емдеудің әртүрлі әдістерін қолданатын мамандарды даярлайды. == Университет басшылығы == === Президенттері === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:MaxRowe.jpg|80px]] || Макс Роу || 1976 || 1977 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Nehemia Levtzion.jpg|80px]] || [[Нехемия Левцион]] || 1987 || 1992 |- | [[Сурет:Menahem Yaari (cropped).jpg|80px]] || [[Менахем Яари]] || 1992 || 1997 |- | [[Сурет:Prof. Eliahu Nissim - The Open university of Israel.jpg|80px]] || [[Элияху Ниссим]] || 1997 || 2003 |- | [[Сурет:Girshon_ben_shachar.jpg|80px]] || [[Гершон Бен-Шахар]] || 2003 || 2008 |- | [[Сурет:Hagit_Messer_Yaron.jpg|80px]] || [[Хагит Мессер-Ярон]] || 2008 || 2013 |- | [[Сурет:פרופ' קובי מצר.jpg|80px]] || [[Яаков Мецер]] || 2013 || 2018 |- | [[Сурет:Mimi Ajzenstadt.jpg|80px]] || [[Мими Айзенштадт]] || 2018 || 2023 |- | [[Сурет:LC2022.jpg|80px]] || [[Лео Корри]] || 2023 || - |} === Ректорлары === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:Shneor.jpg|80px]] || Шнейор Лифсон || 1974 || 1975 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Yona peless.jpg|80px]] || Йона Пелес || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Israel Shatzman.jpg|80px]] || [[Исраэль Шацман]] || 1979 || 1984 |- | || Шалом Райхман || 1984 || 1986 |- | [[Сурет:Prof. Ruth Beyth-Marom 2014.jpg|80px]] || Рут Бейт-Маром || 1966 || 1999 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 1999 || 2005 |- | [[Сурет:Ora Limor.jpg|80px]] || Ора Лимор || 2005 || 2009 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 2009 || 2012 |- | [[Сурет:Prof. Tamar Herman.jpg|80px]] || [[Тамар Герман]] || 2012 || 2013 |- | [[Сурет:Aviad Heifetz.jpg|80px]] || Авиад Хейфец || 2013 || 2017 |- | [[Сурет:Sarah Guri-Rosenblit.jpg|80px]] || Сара Гури-Розенблит || 2017 || 2019 |- | [[Сурет:Prof. Guy Miron - The Open university of Israel - 2020.jpg|80px]] || Гай Мирон || 2019 || 2023 |- | [[Сурет:Iris Shagrir.jpg|80px]] || [[Ирис Шагрир]] || 2023 || - |} === Бас директорлары === * Эхуд Ор — 1991–1996 * Гиора Ульман — 1996–2004 * Давид Клибански — 2004–2009 * Амит Штрайт — 2009–2020 * Рут Шохам — 2021–2024 * Меир Бинг — 2024 жылдан – қазірге дейін == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category|Open University of Israel}} * [http://www-e.openu.ac.il Израиль ашық университетінің ресми сайты] {{Израиль университеттері}} [[Санат:Ашық университеттер]] [[Санат:Израиль ашық университеті| ]] [[Санат:1974 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] [[Санат:Израильдегі білім беру]] [[Санат:Израиль университеттері]] [[Санат:1974 жылы Израильде құрылған ұйымдар]] tjsybjkt666f5q2r1w9fwfo10lxioon 0 790152 3693534 2026-11-08T17:34:09Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = The Greatest Show on Earth |Шынайы атауы = {{lang-en|The Greatest Show on Earth}} |Суреті = Cecil B. DeMille's Greatest ! The Greatest Show on Earth, 1952.jpg |Сурет ені = 240 |Сурет атауы = |Жанры = [[драмалық фильм|драма]]<br>[[мелодрама]] |Режиссёрі = Сесил Б. Де Ми... 3693534 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = The Greatest Show on Earth |Шынайы атауы = {{lang-en|The Greatest Show on Earth}} |Суреті = Cecil B. DeMille's Greatest ! The Greatest Show on Earth, 1952.jpg |Сурет ені = 240 |Сурет атауы = |Жанры = [[драмалық фильм|драма]]<br>[[мелодрама]] |Режиссёрі = [[Сесил Б. Де Милль]] |Продюсері = Сесил Б. Де Милль |Сценарист = [[Фредрик М. Франк]]<br>[[Теодор Сент-Джон]]<br>[[Барре Линдон]] |Актерлер = [[Бетти Хаттон]]<br>[[Корнел Уайлд]]<br>[[Чарлтон Хестон]]<br>[[Дороти Ламур]]<br>[[Глория Грэм]]<br>[[Джеймс Стюарт]] |Операторы = [[Джордж Барнс]] |Композиторы = [[Виктор Янг]] |Қоюшы суретші = |Компания = [[Paramount Pictures]] |Дистрибьютор = [[Paramount Pictures]] |Ұзақтығы = 152 мин. |Бюджеті = $4,000,000<ref name="bom"/> |Түсім = $36,000,000<ref name="bom">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=greatestshowonearth.htm |title=The Greatest Show on Earth (1952) |website=Box Office Mojo |access-date=2016-08-17}}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1952 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0044672 |Сайты = }} '''«The Greatest Show on Earth»''' (''Әлемдегі ең керемет шоу'') — продюсер әрі режиссёр [[Сесил Б. Де Милль]] түсірген 1952 жылғы америкалық [[эпикалық фильм|эпикалық]] [[драмалық фильм|драма]]. Туындыны [[Paramount Pictures]] кинокомпаниясы шығарды.<ref name="tcm">{{cite web|url=https://www.tcm.com/tcmdb/title/4608/the-greatest-show-on-earth#credits|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727232723/http://www.tcm.com/tcmdb/title/4608/The-Greatest-Show-on-Earth/#credits|url-status=dead|archive-date=July 27, 2011|title=The Greatest Show on Earth|work=[[Turner Classic Movies]]|publisher=[[Turner Broadcasting System]] ([[Time Warner]])|location=[[Atlanta]]|access-date=April 17, 2017}}</ref> Оқиға [[Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus]] циркінде өтеді; фильмде басты рөлдерді орталық арена үшін таласатын [[трапеция]] әртістері [[Бетти Хаттон]] мен [[Корнел Уайлд]], сондай-ақ цирк директоры [[Чарлтон Хестон]] сомдайды. Сондай-ақ [[Джеймс Стюарт]] ешқашан гримін шешпейтін жұмбақ клоун рөлін ойнаса, [[Дороти Ламур]] мен [[Глория Грэм]] қосалқы рөлдерде ойнайды. Фильм [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]] және [[Үздік әдеби негіз үшін Оскар сыйлығы|Үздік әдеби негіз]] номинациялары бойынша [[Оскар сыйлығы]]н жеңіп алды, сонымен қатар [[Үздік костюм дизайны үшін Оскар сыйлығы|Үздік костюм дизайны]], [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]] және [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]] номинацияларына ұсынылды. Оған қоса, фильм «Үздік операторлық жұмыс», «Үздік режиссер» және «Үздік драмалық фильм» номинациялары бойынша [[Алтын глобус]] сыйлықтарын иеленді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1952 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Сесил Б. Де Милль фильмдері]] [[Санат:АҚШ эпикалық фильмдері]] [[Санат:АҚШ драма фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Paramount Pictures фильмдері]] 7mbwtm8lov87igeinfne7y9sft00r5v 3693536 3693534 2026-11-08T17:37:33Z Marksscheider 183882 3693536 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = The Greatest Show on Earth |Шынайы атауы = {{lang-en|The Greatest Show on Earth}} |Суреті = Cecil B. DeMille's Greatest ! The Greatest Show on Earth, 1952.jpg |Сурет ені = 240 |Сурет атауы = |Жанры = [[драмалық фильм|драма]]<br>[[мелодрама]] |Режиссёрі = [[Сесил Б. Де Милль]] |Продюсері = Сесил Б. Де Милль |Сценарист = [[Фредрик М. Франк]]<br>[[Теодор Сент-Джон]]<br>[[Барре Линдон]] |Актерлер = [[Бетти Хаттон]]<br>[[Корнел Уайлд]]<br>[[Чарлтон Хестон]]<br>[[Дороти Ламур]]<br>[[Глория Грэм]]<br>[[Джеймс Стюарт]] |Операторы = [[Джордж Барнс]] |Композиторы = [[Виктор Янг]] |Қоюшы суретші = |Компания = [[Paramount Pictures]] |Дистрибьютор = [[Paramount Pictures]] |Ұзақтығы = 152 мин. |Бюджеті = $4,000,000<ref name="bom"/> |Түсім = $36,000,000<ref name="bom">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=greatestshowonearth.htm |title=The Greatest Show on Earth (1952) |website=Box Office Mojo |access-date=2016-08-17}}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1952 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0044672 |Сайты = }} '''«The Greatest Show on Earth»''' (''Әлемдегі ең керемет шоу'') — продюсер әрі режиссёр [[Сесил Б. Де Милль]] түсірген 1952 жылғы америкалық [[эпикалық фильм|эпикалық]] [[драмалық фильм|драма]]. Туындыны [[Paramount Pictures]] кинокомпаниясы шығарды.<ref name="tcm">{{cite web|url=https://www.tcm.com/tcmdb/title/4608/the-greatest-show-on-earth#credits|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727232723/http://www.tcm.com/tcmdb/title/4608/The-Greatest-Show-on-Earth/#credits|url-status=dead|archive-date=July 27, 2011|title=The Greatest Show on Earth|work=[[Turner Classic Movies]]|publisher=[[Turner Broadcasting System]] ([[Time Warner]])|location=[[Atlanta]]|access-date=April 17, 2017}}</ref> Оқиға [[Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus]] циркінде өтеді; фильмде басты рөлдерді орталық арена үшін таласатын [[трапеция]] әртістері [[Бетти Хаттон]] мен [[Корнел Уайлд]], сондай-ақ цирк директоры [[Чарлтон Хестон]] сомдайды. Сондай-ақ [[Джеймс Стюарт]] ешқашан гримін шешпейтін жұмбақ клоун рөлін ойнаса, [[Дороти Ламур]] мен [[Глория Грэм]] қосалқы рөлдерде ойнайды. Фильм [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]] және [[Үздік әдеби негіз үшін Оскар сыйлығы|Үздік әдеби негіз]] номинациялары бойынша [[Оскар сыйлығы]]н жеңіп алды, сонымен қатар [[Үздік костюм дизайны үшін Оскар сыйлығы|Үздік костюм дизайны]], [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]] және [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]] номинацияларына ұсынылды. Оған қоса, фильм «Үздік операторлық жұмыс», «Үздік режиссер» және «Үздік драмалық фильм» номинациялары бойынша [[Алтын глобус]] сыйлықтарын иеленді. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Бетти Хаттон]]||Холли}} {{Рөлдерде|[[Корнел Уайлд]]||Себастиан}} {{Рөлдерде|[[Чарлтон Хестон]]||Брэд Браден}} {{Рөлдерде|[[Дороти Ламур]]||Филлис}} {{Рөлдерде|[[Глория Грэм]]||Анджела}} {{Рөлдерде|[[Джеймс Стюарт]]|клоун|Баттонс}} {{Рөлдерде|[[Генри Вилкоксон]]|детектив|Грегори}} {{Рөлдерде|[[Лоуренс Тирни]]|мистер|Хендерсон}} {{Рөлдерде|[[Лайл Беттгер]]||Клаус}} {{Рөлдерде|[[Джон Риджли]]|басқарушы көмекшісі||}} {{Рөлдерде|[[Фрэнк Уилкокс]]|цирк дәрігері||}} {{Рөлдерде|[[Джон Келлогг]]||Гарри}} {{Рөлдерде|[[Кларенс Нэш]]||көрермен|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Стэнли Эндрюс]]||көрермен|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Лестер Дорр]]||шақырушы|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Куини Смит]]||көрермен қыз|титрлерде көрсетілмеген}} {{РөлдердеАсты}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1952 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Сесил Б. Де Милль фильмдері]] [[Санат:АҚШ эпикалық фильмдері]] [[Санат:АҚШ драма фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Paramount Pictures фильмдері]] 87bazumi8tbhlqji0vsr4j4wgrfk6ye 3693538 3693536 2026-11-08T17:39:08Z Marksscheider 183882 3693538 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = The Greatest Show on Earth |Шынайы атауы = {{lang-en|The Greatest Show on Earth}} |Суреті = Cecil B. DeMille's Greatest ! The Greatest Show on Earth, 1952.jpg |Сурет ені = 240 |Сурет атауы = |Жанры = [[драмалық фильм|драма]]<br>[[мелодрама]] |Режиссёрі = [[Сесил Б. Де Милль]] |Продюсері = Сесил Б. Де Милль |Сценарист = [[Фредрик М. Франк]]<br>[[Теодор Сент-Джон]]<br>[[Барре Линдон]] |Актерлер = [[Бетти Хаттон]]<br>[[Корнел Уайлд]]<br>[[Чарлтон Хестон]]<br>[[Дороти Ламур]]<br>[[Глория Грэм]]<br>[[Джеймс Стюарт]] |Операторы = [[Джордж Барнс]] |Композиторы = [[Виктор Янг]] |Қоюшы суретші = |Компания = [[Paramount Pictures]] |Дистрибьютор = [[Paramount Pictures]] |Ұзақтығы = 152 мин. |Бюджеті = $4,000,000<ref name="bom"/> |Түсім = $36,000,000<ref name="bom">{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/movies/?id=greatestshowonearth.htm |title=The Greatest Show on Earth (1952) |website=Box Office Mojo |access-date=2016-08-17}}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1952 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0044672 |Сайты = }} '''«The Greatest Show on Earth»''' (''Әлемдегі ең керемет шоу'') — продюсер әрі режиссёр [[Сесил Б. Де Милль]] түсірген 1952 жылғы америкалық [[эпикалық фильм|эпикалық]] [[драмалық фильм|драма]]. Туындыны [[Paramount Pictures]] кинокомпаниясы шығарды.<ref name="tcm">{{cite web|url=https://www.tcm.com/tcmdb/title/4608/the-greatest-show-on-earth#credits|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727232723/http://www.tcm.com/tcmdb/title/4608/The-Greatest-Show-on-Earth/#credits|url-status=dead|archive-date=July 27, 2011|title=The Greatest Show on Earth|work=[[Turner Classic Movies]]|publisher=[[Turner Broadcasting System]] ([[Time Warner]])|location=[[Atlanta]]|access-date=April 17, 2017}}</ref> Оқиға [[Ringling Bros. and Barnum & Bailey Circus]] циркінде өтеді; фильмде басты рөлдерді орталық арена үшін таласатын [[трапеция]] әртістері [[Бетти Хаттон]] мен [[Корнел Уайлд]], сондай-ақ цирк директоры [[Чарлтон Хестон]] сомдайды. Сондай-ақ [[Джеймс Стюарт]] ешқашан гримін шешпейтін жұмбақ клоун рөлін ойнаса, [[Дороти Ламур]] мен [[Глория Грэм]] қосалқы рөлдерде ойнайды. Фильм [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]] және [[Үздік әдеби негіз үшін Оскар сыйлығы|Үздік әдеби негіз]] номинациялары бойынша [[Оскар сыйлығы]]н жеңіп алды, сонымен қатар [[Үздік костюм дизайны үшін Оскар сыйлығы|Үздік костюм дизайны]], [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссер]] және [[Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығы|Үздік монтаж]] номинацияларына ұсынылды. Оған қоса, фильм «Үздік операторлық жұмыс», «Үздік режиссер» және «Үздік драмалық фильм» номинациялары бойынша [[Алтын глобус]] сыйлықтарын иеленді. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Бетти Хаттон]]||Холли}} {{Рөлдерде|[[Корнел Уайлд]]||Себастиан}} {{Рөлдерде|[[Чарлтон Хестон]]||Брэд Браден}} {{Рөлдерде|[[Дороти Ламур]]||Филлис}} {{Рөлдерде|[[Глория Грэм]]||Анджела}} {{Рөлдерде|[[Джеймс Стюарт]]|клоун|Баттонс}} {{Рөлдерде|[[Генри Вилкоксон]]|детектив|Грегори}} {{Рөлдерде|[[Лоуренс Тирни]]|мистер|Хендерсон}} {{Рөлдерде|[[Лайл Беттгер]]||Клаус}} {{Рөлдерде|[[Джон Риджли]]|басқарушы көмекшісі||}} {{Рөлдерде|[[Фрэнк Уилкокс]]|цирк дәрігері||}} {{Рөлдерде|[[Джон Келлогг]]||Гарри}} {{Рөлдерде|[[Кларенс Нэш]]||көрермен|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Стэнли Эндрюс]]||көрермен|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Лестер Дорр]]||шақырушы|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Куини Смит]]||көрермен қыз|титрлерде көрсетілмеген}} {{РөлдердеАсты}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1952 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Сесил Б. Де Милль фильмдері]] [[Санат:АҚШ эпикалық фильмдері]] [[Санат:АҚШ драма-фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Paramount Pictures фильмдері]] b9n302dinarwp0se9cockfd2mirq4m2 3 790153 3693537 2026-11-08T17:37:49Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3693537 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Алина Тосуниди}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 22:37, 2026 ж. қарашаның 8 (+05) mypet8dbklkk1sm98efp9lkqpras28w 0 790154 3693545 2026-11-08T17:55:45Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом | Атауы = Just Be Free | Түрі = [[деможазба]]сы | Орындаушы = [[Кристина Агилера]]ның | Мұқабасы = | Шыққан жылы = 21 тамыз 2001 | Жазылды = 1994–1995 | Жанры = [[Дэнс-поп]], [[Заманауи ритм-н-блюз|R&B]] | Ұзақтығы = 45:59 | Лейблі = [[Warlock Records]]... 3693545 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық альбом | Атауы = Just Be Free | Түрі = [[деможазба]]сы | Орындаушы = [[Кристина Агилера]]ның | Мұқабасы = | Шыққан жылы = 21 тамыз 2001 | Жазылды = 1994–1995 | Жанры = [[Дэнс-поп]], [[Заманауи ритм-н-блюз|R&B]] | Ұзақтығы = 45:59 | Лейблі = [[Warlock Records]] | Продюсері = Бобби Оликка, Майкл Браун | Ел = {{USA}} | тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | Шолу = [[AllMusic]]{{Rating|2|5}} [https://www.allmusic.com/album/just-be-free-mw0000590500 сілтеме] [[Entertainment Weekly]] (D) [http://www.ew.com/ew/article/0,,255018,00.html сілтеме] | Алдыңғы = ''[[My Kind of Christmas]]'' | Алд_жыл = 2000 | Жыл = 2001 | Келесі = ''[[Stripped (Кристина Агилера альбомы)|Stripped]]'' | Кел_жыл = 2002 | Тағы = | Басқада = }} '''Just Be Free''' — америкалық әнші [[Кристина Агилера]]ның 15 жасында жазған әндерін қамтитын демо альбомы. Ол дайын болғаннан тек алты жыл өткенде ғана, әнші әлемге танымал болып кеткенде жарияланды. Агилера бұл дискінің шығуына қарсы болды және лейблге қарсы іс бастады.<ref>{{cite news |url=http://www.mtv.com/news/articles/1443915/christina-sues-stop-release-demos.jhtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108004356/http://www.mtv.com/news/articles/1443915/christina-sues-stop-release-demos.jhtml |archive-date=2012-11-8 |title=Christina Aguilera Sues To Stop Release Of Early Recordings |last=Reid |first=Shaheem |date=2001-05-21 |publisher=MTV News |access-date=}}</ref> Дегенмен, сот лейблдің бұл жазбаны шығару құқығын растады. == Композициялар тізімі == {{tracklist | title1 = Just Be Free | length1 = 3:43 | title2 = By Your Side | length2 = 4:07 | title3 = Move It | length3 = 3:44 | note3 = dance mix | title4 = [[Our Day Will Come]] | note4 = Морт Гарсон мен Боб Хиллиард әні | length4 = 4:05 | title5 = Believe Me | length5 = 4:17 | title6 = Make Me Happy | note6 = LaForest Cope пен Майкл Браун әні | length6 = 3:54 | title7 = Dream a Dream | length7 = 4:51 | title8 = Move It | length8 = 3:37 | title9 = The Way You Talk to Me | length9 = 4:05 | title10 = Running Out of Time | length10 = 3:55 | title11 = Believe Me | note11 = dance remix | length11 = 4:36 | title12 = Se Libre | note12 = Just Be Free әнінің испанша нұсқасы | length12 = 3:41 | total_length = 48:35 }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Кристина Агилера}} [[Санат:Кристина Агилера альбомдары]] [[Санат:Демоальбомдар]] 31ihq91fk4u4wa9lmnq21vz7kv8nj7x 10 790155 3693549 2026-11-08T18:00:40Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-11-09|POTD 2026-11-09]]: filename only 3693549 wikitext text/x-wiki Panorama of Himalayas from Ranikhet, Uttarakhand, India.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 631txymc5ycc4xrsjx42csd63w7713o 14 790156 3693561 2026-11-08T18:10:48Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қашықтан білім беру мекемелері]] 3693561 wikitext text/x-wiki [[Санат:Жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:Қашықтан білім беру мекемелері]] 3a4vx5bsd8v5rbc9be2cmim0l0e0uj5 0 790157 3693568 2026-11-08T18:29:52Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Армения премьер-министрі |шынайы атауы = {{lang-hy|Հայաստանի վարչապետ}} |ел = Армения |эмблема = Coat of arms of Armenia.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = [[Армения елтаңбасы]] |қазіргі = Никол Воваевич Пашинян|Никол... 3693568 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Армения премьер-министрі |шынайы атауы = {{lang-hy|Հայաստանի վարչապետ}} |ел = Армения |эмблема = Coat of arms of Armenia.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = [[Армения елтаңбасы]] |қазіргі = [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |тағайындалған = 8 мамыр 2018 жылдан бері |портреті = Nikol Pashinyan in Tirana, Albania on May 15, 2025 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = [[үкімет басшысы]] |басқару түрі = ел басшысы |резиденция = [[Армения үкіметінің үйі|Үкімет үйі]], [[Республика алаңы (Ереван)|Республика алаңы]], [[Ереван]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = {{ublist |[[Армения үкіметі|Министрлер кабинеті]] |[[Армения Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] }} |тағайындалды = [[Армения президенті]], [[Армения Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиналыс]]тан сенім алса |өкілеттігінің мерзімі = шектелмейді{{efn|Ұлттық жиналысқа сайлау кемінде бес жылда бір рет өткізіледі. Сайлаудан кейін Премьер-Министр мен Министрлер Кабинеті отставкаға кетеді, ал жаңадан сайланған Ұлттық жиналыс Премьер-Министрді бекітеді.}} |айлығы = [[армян драмы|֏]] 15 079 920 / [[АҚШ доллары|$]] 38 825<br>жылына<ref name=salary>{{cite web|title=How much salary does the Prime Minister get? |url=http://iravaban.net/190650.html |date=2018-05-09 |work=iravaban.net |accessdate=2018-08-15}} {{Wayback|date=2018-05-12 |url=https://web.archive.org/web/20180512005649/http://iravaban.net/190650.html}}</ref> |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[30 маусым]] [[1918 жыл|1918]] |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Ованес Матевосович Каджазнуни|Ованес Каджазнуни]]<ref>{{Cite web|url=http://www.aniarc.am/2018/04/02/hovhannes-kajaznuni-and-aram-manukyan-armenias-forgotten-founding-fathers-chai-khana/ |title=Hovhannes Kajaznuni and Aram Manukyan: Armenia's Forgotten Founding Fathers – Chai Khana |date=2018-04-02 |accessdate=2022-01-07}} {{Wayback|date=2018-04-07 |url=https://web.archive.org/web/20180407051827/http://www.aniarc.am/2018/04/02/hovhannes-kajaznuni-and-aram-manukyan-armenias-forgotten-founding-fathers-chai-khana/}}</ref> |соңғысы = |сайты = {{URL|https://www.primeminister.am/}} }} '''Армения Республикасының премьер-министрі''' ({{lang-hy|Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ}}, ''Hayastani Hanrapetut’yan varch’apet'') — [[Армения]]ның [[үкімет басшысы]], [[Армения үкіметі|Армения Министрлер кабинеті]]ндегі ең жоғарғы министр. [[Армения Конституциясы]] оған «Үкімет саясатының негізгі бағыттарын айқындау, Үкіметтің қызметіне басшылық жасау және Үкімет мүшелерінің жұмысын үйлестіру» міндетін салады.<ref name="atazan" /> Конституция жазуынша премьер-министр, оған қоса, елдің қорғаныс саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын [[Армения Қауіпсіздік кеңесі]]не төрағалық етеді; ол осылайша Арменияның [[жоғарғы бас қолбасшы]]сы қызметін де атқарады.<ref name="atazan">{{Cite web|url=http://www.president.am/en/constitution-2015/ |title=Constitution of the Republic of Armenia – Library |publisher=[[Армения президенті]] |language=en |accessdate=2018-04-10}} {{Wayback|date=2017-12-23 |url=https://web.archive.org/web/20171223102232/http://www.president.am/en/constitution-2015/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Armenian Prime Minister to become Commander-in-Chief of the Armed Forces of the country |url=https://arminfo.info/full_news.php?id=28221&lang=3 |language=en |last=Avanesov |first=Alexandr |work=arminfo.info |date=2017-11-15 |accessdate=2026-11-08}}</ref> Қазіргі таңдағы Арменияның премьер-министрі — [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]. Ол қызметке 2018 жылғы мамырдан бері ие. == Премьер-министрлер тізімі == {{Mainarticle|Армения үкімет басшыларының тізімі}} Елдің [[КСРО ыдырауы|тәуелсіздігінен]] бері 16 премьер-министрі болған. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! class=unsortable colspan=2 | Суреті ! Аты-жөні<br/><small>(өмір сүрген жылдары)</small> ! colspan="2" |Қызметі ! Саяси<br>партиясы ! Сайлауы ! colspan=2|[[Армения президенті|Президенті]] |- ! style="background:#FFC601; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 1 | rowspan="2" | [[File:Vazgen Manukyan.jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Вазген Микаэлович|Манукян}}<br />{{small|(1946 туған)}} | 13 тамыз 1990 || 25 қыркүйек 1991<br />{{small|(Тәуелсіздік)}} | rowspan="1" | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы|АЖҚ]] | rowspan="5" | [[Армениядағы парламент сайлауы (1990)|1990]] | colspan=2 | {{sort|яяя|''Орны бос''}} |- ! style="background-color:#16229B; color:white; border-top:solid 0 gray;" | | 25 қыркүйек 1991<br>{{small|(Тәуелсіздік)}} || 22 қараша 1991 | [[Ұлттық-демократиялық одақ|ҰДО]] ! rowspan=7 style="background:#FFC601; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=7| [[Сурет:Левон Тер-Петросян.jpg|90px]]<br>{{sortname|Левон Акопович|Тер-Петросян}} (1991–1998) |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 2 | [[File:Gagik Harutyunyan.png|90px]] | {{sortname|Гагик Гарушевич|Арутюнян}}<br />{{small|(1948 туған)}} | 22 қараша 1991 || 30 шілде 1992 | [[Партиясыз]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 3 | [[File:Khosrov Harutyunyan on i TV (June 3, 2021), min 41.52.png|90px]] | {{sortname|Хосров Меликович|Арутюнян}}<br />{{small|(1948 туған)}} | 30 шілде 1992 || 2 ақпан 1993 | [[Партиясыз]] |- ! rowspan="2" style="background:#FFC601; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 4 | rowspan="2" | [[File:Hrant Bagratyan cropped.jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Грант Араратович|Багратян}}<br />{{small|(1958 туған)}} | 2 ақпан 1993 || 26 шілде 1995 | rowspan="2" | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы|АЖҚ]] |- | 26 шілде 1995 || 4 қараша 1996 | rowspan="4" | [[Армениядағы парламент сайлауы (1995)|1995]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 5 | [[File:Sarkissian armen profile.jpg|90px]] | {{sortname|Армен Варданович|Саркисян}}<br />{{small|(1952 туған)}} | 4 қараша 1996 || 20 наурыз 1997 | [[Партиясыз]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 6 | [[File:Robert Kocharyan.jpg|90px]] | {{sortname|Роберт Седракович|Кочарян}}<br />{{small|(1954 туған)}} | 20 наурыз 1997 || 10 сәуір 1998 | [[Партиясыз]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 7 | [[File:Armen Darbinyan.jpeg|90px]] | {{sortname|Армен Размикович|Дарбинян}}<br />{{small|(1965 туған)}} | 10 сәуір 1998 || 11 маусым 1999 | [[Партиясыз]] ! rowspan=7 style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=7| [[Сурет:Robert Kocharyan official portrait (cropped).jpg|90px]]<br>{{sortname|Роберт Седракович|Кочарян}} (1998–2008) |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|8}} | [[File:Vazgen Sargsyan 1999 (cropped).png|90px]] | {{sortname|Вазген Завенович|Саркисян}}<br />{{small|(1959–1999)}} | 11 маусым 1999 || 27 қазан 1999 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] | rowspan=3| [[Армениядағы парламент сайлауы (1999)|1999]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|9}} | [[File:Aram Sargsyan 2010.jpg|90px]] | {{sortname|Арам Завенович|Саркисян}}<br />{{small|(1961 туған)}} | 3 қараша 1999 || 2 мамыр 2000 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! rowspan="2" style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|10}} | rowspan="2" | [[File:AndranikMargaryan (cropped2).jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Андраник Наапетович|Маргарян}}<br />{{small|(1951–2007)}} | 2 мамыр 2000 || 25 мамыр 2003 | rowspan="2" | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- | 25 мамыр 2003 || 25 наурыз 2007 | rowspan="3" | [[Армениядағы парламент сайлауы (2003)|2003]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|—}} | rowspan="2" | [[File:S Sarkisyan.jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Серж Азатович|Саргсян}}<br />{{small|(1954 туған)}} | ''25 наурыз 2007'' || ''4 сәуір 2007'' | rowspan="2" | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|11}} | 4 сәуір 2007 || 7 сәуір 2008 |- ! rowspan="3" style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|12}} | rowspan="3" | [[File:Tigran Sargsyan.jpg|90px]] | rowspan="3" | {{sortname|Тигран Суренович|Саргсян}}<br />{{small|(1960 туған)}} | 9 сәуір 2008 || 6 мамыр 2012 | rowspan="3" | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] | [[Армениядағы парламент сайлауы (2007)|2007]] ! rowspan=6 style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=6| [[Сурет:Serzh Sargsyan official portrait.jpg|90px]]<br>{{sortname|Серж Азатович|Саргсян}} (2008–2018) |- | 6 мамыр 2012 || 19 сәуір 2013 | rowspan=4| [[Армениядағы парламент сайлауы (2012)|2012]] |- | 19 сәуір 2013 || 13 сәуір 2014 |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|13}} | [[File:Hovik Abrahamyan 2013.jpg|90px]] | {{sortname|Овик Аргамович|Абраамян}}<br />{{small|(1959 туған)}} | 13 сәуір 2014 || 8 қыркүйек 2016 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! rowspan="2" style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|14}} | rowspan="2"| [[File:Karen Karapetyan (2017-01-24) 02.jpg|90px]] | rowspan="2"| {{sortname|Карен Вильгельмович|Карапетян}}<br />{{small|(1963 туған)}} | 8 қыркүйек 2016 || 18 мамыр 2017 | rowspan="2"| [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- | 18 мамыр 2017 || 17 сәуір 2018 | rowspan=4| [[Армениядағы парламент сайлауы (2017)|2017]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|15}} | [[File:Sargsyan in PACE January 2018 (cropped).jpg|90px]] | {{sortname|Серж Азатович|Саргсян}}<br />{{small|(1954 туған)}} | 17 сәуір 2018 || 23 сәуір 2018 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] ! rowspan=5 style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=5| [[Сурет:President of the Republic of Armenia Armen Sarkissian (cropped).jpg|90px]]<br>{{sortname|Армен Варданович|Саркисян}} (2018–2022) |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|—}} | [[File:Karen Karapetyan (2017-01-24) 02.jpg|90px]] | ''{{sortname|Карен Вильгельмович|Карапетян}}''<br />{{small|(1963 туған)}} | ''23 сәуір 2018'' || ''8 мамыр 2018'' | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! rowspan="5" style="background:#5169B1; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|16}} | rowspan="5"| [[File:Besuch des Ministerpräsidenten von Armenien, Nikol Pashinyan, im Kölner Rathaus-2162.jpg|90px]] | rowspan="5"| {{sortname|Никол Воваевич|Пашинян}}<br />{{small|(1975 туған)}} | 8 мамыр 2018 || 14 қаңтар 2019 | rowspan="5"| [[Азаматтық келісім (партия)|АК]] |- | 14 қаңтар 2019 || 2 тамыз 2021 | [[Армениядағы парламент сайлауы (2018)|2018]] |- | rowspan="2" | 2 тамыз 2021 | rowspan="2" | 2 тамыз 2026 | rowspan="2" | [[Армениядағы парламент сайлауы (2021)|2021]] |- ! rowspan="2" style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan="2" |[[Сурет:President of the Republic of Armenia Vahagn Khachaturyan 2.jpg|90px]]<br>{{sortname|Ваагн Гарникович|Хачатурян}} (2022–) |- | 2 тамыз 2021 || [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары|Қазіргісі]] | [[Армениядағы парламент сайлауы (2026)|2026]] |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{Армения премьер-министрлері}} [[Санат:Армения премьер-министрлері| *]] [[Санат:Премьер-министрлер тізімдері]] [[Санат:Армения тізімдері]] m8pothi1rkl19pc2xm9xx02bzrlnao3 3693570 3693568 2026-11-08T18:36:02Z Nurken 111493 3693570 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Армения премьер-министрі |шынайы атауы = {{lang-hy|Հայաստանի վարչապետ}} |ел = Армения |эмблема = Coat of arms of Armenia.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = [[Армения елтаңбасы]] |қазіргі = [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |тағайындалған = 8 мамыр 2018 жылдан бері |портреті = Nikol Pashinyan in Tirana, Albania on May 15, 2025 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = [[үкімет басшысы]] |басқару түрі = ел басшысы |резиденция = [[Армения үкіметінің үйі|Үкімет үйі]], [[Республика алаңы (Ереван)|Республика алаңы]], [[Ереван]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = {{ublist |[[Армения үкіметі|Министрлер кабинеті]] |[[Армения Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] }} |тағайындалды = [[Армения президенті]], [[Армения Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиналыс]]тан сенім алса |өкілеттігінің мерзімі = шектелмейді{{efn|Ұлттық жиналысқа сайлау кемінде бес жылда бір рет өткізіледі. Сайлаудан кейін Премьер-Министр мен Министрлер Кабинеті отставкаға кетеді, ал жаңадан сайланған Ұлттық жиналыс Премьер-Министрді бекітеді.}} |айлығы = [[армян драмы|֏]] 15 079 920 / [[АҚШ доллары|$]] 38 825<br>жылына<ref name=salary>{{cite web|title=How much salary does the Prime Minister get? |url=http://iravaban.net/190650.html |date=2018-05-09 |work=iravaban.net |accessdate=2018-08-15}} {{Wayback|date=2018-05-12 |url=https://web.archive.org/web/20180512005649/http://iravaban.net/190650.html}}</ref> |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[30 маусым]] [[1918 жыл|1918]] |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Ованес Матевосович Каджазнуни|Ованес Каджазнуни]]<ref>{{Cite web|url=http://www.aniarc.am/2018/04/02/hovhannes-kajaznuni-and-aram-manukyan-armenias-forgotten-founding-fathers-chai-khana/ |title=Hovhannes Kajaznuni and Aram Manukyan: Armenia's Forgotten Founding Fathers – Chai Khana |date=2018-04-02 |accessdate=2022-01-07}} {{Wayback|date=2018-04-07 |url=https://web.archive.org/web/20180407051827/http://www.aniarc.am/2018/04/02/hovhannes-kajaznuni-and-aram-manukyan-armenias-forgotten-founding-fathers-chai-khana/}}</ref> |соңғысы = |сайты = {{URL|https://www.primeminister.am/}} }} '''Армения Республикасының премьер-министрі''' ({{lang-hy|Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ}}, ''Hayastani Hanrapetut’yan varch’apet'') — [[Армения]]ның [[үкімет басшысы]], [[Армения үкіметі|Армения Министрлер кабинеті]]ндегі ең жоғарғы министр. [[Армения Конституциясы]] оған «Үкімет саясатының негізгі бағыттарын айқындау, Үкіметтің қызметіне басшылық жасау және Үкімет мүшелерінің жұмысын үйлестіру» міндетін салады.<ref name="atazan" /> Конституция жазуынша премьер-министр, оған қоса, елдің қорғаныс саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын [[Армения Қауіпсіздік кеңесі]]не төрағалық етеді; ол осылайша Арменияның [[жоғарғы бас қолбасшы]]сы қызметін де атқарады.<ref name="atazan">{{Cite web|url=http://www.president.am/en/constitution-2015/ |title=Constitution of the Republic of Armenia – Library |publisher=[[Армения президенті]] |language=en |accessdate=2018-04-10}} {{Wayback|date=2017-12-23 |url=https://web.archive.org/web/20171223102232/http://www.president.am/en/constitution-2015/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Armenian Prime Minister to become Commander-in-Chief of the Armed Forces of the country |url=https://arminfo.info/full_news.php?id=28221&lang=3 |language=en |last=Avanesov |first=Alexandr |work=arminfo.info |date=2017-11-15 |accessdate=2026-11-08}}</ref> Қазіргі таңдағы Арменияның премьер-министрі — [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]. Ол қызметке 2018 жылғы мамырдан бері ие. == Премьер-министрлер тізімі == {{Mainarticle|Армения үкімет басшыларының тізімі}} Елдің [[КСРО ыдырауы|тәуелсіздігінен]] бері 16 премьер-министрі болған. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! class=unsortable colspan=2 | Суреті ! Аты-жөні<br/><small>(өмір сүрген жылдары)</small> ! colspan="2" |Қызметі ! Саяси<br>партиясы ! Сайлауы ! colspan=2|[[Армения президенті|Президенті]] |- ! style="background:#FFC601; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 1 | rowspan="2" | [[File:Vazgen Manukyan.jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Вазген Микаэлович|Манукян}}<br />{{small|(1946 туған)}} | 13 тамыз 1990 || 25 қыркүйек 1991<br />{{small|(Тәуелсіздік)}} | rowspan="1" | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы|АЖҚ]] | rowspan="5" | [[Армениядағы парламент сайлауы (1990)|1990]] | colspan=2 | {{sort|яяя|''Орны бос''}} |- ! style="background-color:#16229B; color:white; border-top:solid 0 gray;" | | 25 қыркүйек 1991<br>{{small|(Тәуелсіздік)}} || 22 қараша 1991 | [[Ұлттық-демократиялық одақ|ҰДО]] ! rowspan=7 style="background:#FFC601; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=7| [[Сурет:Левон Тер-Петросян.jpg|90px]]<br>{{sortname|Левон Акопович|Тер-Петросян}} (1991–1998) |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 2 | [[File:Gagik Harutyunyan.png|90px]] | {{sortname|Гагик Гарушевич|Арутюнян}}<br />{{small|(1948 туған)}} | 22 қараша 1991 || 30 шілде 1992 | [[Партиясыз]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 3 | [[File:Khosrov Harutyunyan on i TV (June 3, 2021), min 41.52.png|90px]] | {{sortname|Хосров Меликович|Арутюнян}}<br />{{small|(1948 туған)}} | 30 шілде 1992 || 2 ақпан 1993 | [[Партиясыз]] |- ! rowspan="2" style="background:#FFC601; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 4 | rowspan="2" | [[File:Hrant Bagratyan cropped.jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Грант Араратович|Багратян}}<br />{{small|(1958 туған)}} | 2 ақпан 1993 || 26 шілде 1995 | rowspan="2" | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы|АЖҚ]] |- | 26 шілде 1995 || 4 қараша 1996 | rowspan="4" | [[Армениядағы парламент сайлауы (1995)|1995]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 5 | [[File:Sarkissian armen profile.jpg|90px]] | {{sortname|Армен Варданович|Саркисян}}<br />{{small|(1952 туған)}} | 4 қараша 1996 || 20 наурыз 1997 | [[Партиясыз]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 6 | [[File:Robert Kocharyan.jpg|90px]] | {{sortname|Роберт Седракович|Кочарян}}<br />{{small|(1954 туған)}} | 20 наурыз 1997 || 10 сәуір 1998 | [[Партиясыз]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 7 | [[File:Armen Darbinyan.jpeg|90px]] | {{sortname|Армен Размикович|Дарбинян}}<br />{{small|(1965 туған)}} | 10 сәуір 1998 || 11 маусым 1999 | [[Партиясыз]] ! rowspan=7 style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=7| [[Сурет:Robert Kocharyan official portrait (cropped).jpg|90px]]<br>{{sortname|Роберт Седракович|Кочарян}} (1998–2008) |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|8}} | [[File:Vazgen Sargsyan 1999 (cropped).png|90px]] | {{sortname|Вазген Завенович|Саркисян}}<br />{{small|(1959–1999)}} | 11 маусым 1999 || 27 қазан 1999 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] | rowspan=3| [[Армениядағы парламент сайлауы (1999)|1999]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|9}} | [[File:Aram Sargsyan 2010.jpg|90px]] | {{sortname|Арам Завенович|Саркисян}}<br />{{small|(1961 туған)}} | 3 қараша 1999 || 2 мамыр 2000 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! rowspan="2" style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|10}} | rowspan="2" | [[File:AndranikMargaryan (cropped2).jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Андраник Наапетович|Маргарян}}<br />{{small|(1951–2007)}} | 2 мамыр 2000 || 25 мамыр 2003 | rowspan="2" | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- | 25 мамыр 2003 || 25 наурыз 2007 | rowspan="3" | [[Армениядағы парламент сайлауы (2003)|2003]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|—}} | rowspan="2" | [[File:S Sarkisyan.jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Серж Азатович|Саргсян}}<br />{{small|(1954 туған)}} | ''25 наурыз 2007'' || ''4 сәуір 2007'' | rowspan="2" | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|11}} | 4 сәуір 2007 || 7 сәуір 2008 |- ! rowspan="3" style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|12}} | rowspan="3" | [[File:Tigran Sargsyan.jpg|90px]] | rowspan="3" | {{sortname|Тигран Суренович|Саргсян}}<br />{{small|(1960 туған)}} | 9 сәуір 2008 || 6 мамыр 2012 | rowspan="3" | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] | [[Армениядағы парламент сайлауы (2007)|2007]] ! rowspan=6 style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=6| [[Сурет:Serzh Sargsyan official portrait.jpg|90px]]<br>{{sortname|Серж Азатович|Саргсян}} (2008–2018) |- | 6 мамыр 2012 || 19 сәуір 2013 | rowspan=4| [[Армениядағы парламент сайлауы (2012)|2012]] |- | 19 сәуір 2013 || 13 сәуір 2014 |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|13}} | [[File:Hovik Abrahamyan 2013.jpg|90px]] | {{sortname|Овик Аргамович|Абраамян}}<br />{{small|(1959 туған)}} | 13 сәуір 2014 || 8 қыркүйек 2016 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! rowspan="2" style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|14}} | rowspan="2"| [[File:Karen Karapetyan (2017-01-24) 02.jpg|90px]] | rowspan="2"| {{sortname|Карен Вильгельмович|Карапетян}}<br />{{small|(1963 туған)}} | 8 қыркүйек 2016 || 18 мамыр 2017 | rowspan="2"| [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- | 18 мамыр 2017 || 17 сәуір 2018 | rowspan=4| [[Армениядағы парламент сайлауы (2017)|2017]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|15}} | [[File:Sargsyan in PACE January 2018 (cropped).jpg|90px]] | {{sortname|Серж Азатович|Саргсян}}<br />{{small|(1954 туған)}} | 17 сәуір 2018 || 23 сәуір 2018 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] ! rowspan=4 style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=4| [[Сурет:President of the Republic of Armenia Armen Sarkissian (cropped).jpg|90px]]<br>{{sortname|Армен Варданович|Саркисян}} (2018–2022) |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|—}} | [[File:Karen Karapetyan (2017-01-24) 02.jpg|90px]] | ''{{sortname|Карен Вильгельмович|Карапетян}}''<br />{{small|(1963 туған)}} | ''23 сәуір 2018'' || ''8 мамыр 2018'' | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! rowspan="4" style="background:#5169B1; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|16}} | rowspan="4"| [[File:Besuch des Ministerpräsidenten von Armenien, Nikol Pashinyan, im Kölner Rathaus-2162.jpg|90px]] | rowspan="4"| {{sortname|Никол Воваевич|Пашинян}}<br />{{small|(1975 туған)}} | 8 мамыр 2018 || 14 қаңтар 2019 | rowspan="4"| [[Азаматтық келісім (партия)|АК]] |- | 14 қаңтар 2019 || 2 тамыз 2021 | [[Армениядағы парламент сайлауы (2018)|2018]] |- | 2 тамыз 2021 || 2 тамыз 2026 | [[Армениядағы парламент сайлауы (2021)|2021]] ! rowspan="2" style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan="2" |[[Сурет:President of the Republic of Armenia Vahagn Khachaturyan 2.jpg|90px]]<br>{{sortname|Ваагн Гарникович|Хачатурян}} (2022–) |- | 2 тамыз 2021 || [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары|Қазіргісі]] | [[Армениядағы парламент сайлауы (2026)|2026]] |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{Армения премьер-министрлері}} [[Санат:Армения премьер-министрлері| *]] [[Санат:Премьер-министрлер тізімдері]] [[Санат:Армения тізімдері]] otsw5oixzgvxltpdgrvnfdydvtz3fol 3693571 3693570 2026-11-08T18:36:44Z Nurken 111493 3693571 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Армения премьер-министрі |шынайы атауы = {{lang-hy|Հայաստանի վարչապետ}} |ел = Армения |эмблема = Coat of arms of Armenia.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = [[Армения елтаңбасы]] |қазіргі = [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |тағайындалған = 8 мамыр 2018 жылдан бері |портреті = Nikol Pashinyan in Tirana, Albania on May 15, 2025 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = [[үкімет басшысы]] |басқару түрі = ел басшысы |резиденция = [[Армения үкіметінің үйі|Үкімет үйі]], [[Республика алаңы (Ереван)|Республика алаңы]], [[Ереван]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = {{ublist |[[Армения үкіметі|Министрлер кабинеті]] |[[Армения Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] }} |тағайындалды = [[Армения президенті]], [[Армения Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиналыс]]тан сенім алса |өкілеттігінің мерзімі = шектелмейді{{efn|Ұлттық жиналысқа сайлау кемінде бес жылда бір рет өткізіледі. Сайлаудан кейін Премьер-Министр мен Министрлер Кабинеті отставкаға кетеді, ал жаңадан сайланған Ұлттық жиналыс Премьер-Министрді бекітеді.}} |айлығы = [[армян драмы|֏]] 15 079 920 / [[АҚШ доллары|$]] 38 825<br>жылына<ref name=salary>{{cite web|title=How much salary does the Prime Minister get? |url=http://iravaban.net/190650.html |date=2018-05-09 |work=iravaban.net |accessdate=2018-08-15}} {{Wayback|date=2018-05-12 |url=https://web.archive.org/web/20180512005649/http://iravaban.net/190650.html}}</ref> |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[30 маусым]] [[1918 жыл|1918]] |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Ованес Матевосович Каджазнуни|Ованес Каджазнуни]]<ref>{{Cite web|url=http://www.aniarc.am/2018/04/02/hovhannes-kajaznuni-and-aram-manukyan-armenias-forgotten-founding-fathers-chai-khana/ |title=Hovhannes Kajaznuni and Aram Manukyan: Armenia's Forgotten Founding Fathers – Chai Khana |date=2018-04-02 |accessdate=2022-01-07}} {{Wayback|date=2018-04-07 |url=https://web.archive.org/web/20180407051827/http://www.aniarc.am/2018/04/02/hovhannes-kajaznuni-and-aram-manukyan-armenias-forgotten-founding-fathers-chai-khana/}}</ref> |соңғысы = |сайты = {{URL|https://www.primeminister.am/}} }} '''Армения Республикасының премьер-министрі''' ({{lang-hy|Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ}}, ''Hayastani Hanrapetut’yan varch’apet'') — [[Армения]]ның [[үкімет басшысы]], [[Армения үкіметі|Армения Министрлер кабинеті]]ндегі ең жоғарғы министр. [[Армения Конституциясы]] оған «Үкімет саясатының негізгі бағыттарын айқындау, Үкіметтің қызметіне басшылық жасау және Үкімет мүшелерінің жұмысын үйлестіру» міндетін салады.<ref name="atazan" /> Конституция жазуынша премьер-министр, оған қоса, елдің қорғаныс саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын [[Армения Қауіпсіздік кеңесі]]не төрағалық етеді; ол осылайша Арменияның [[жоғарғы бас қолбасшы]]сы қызметін де атқарады.<ref name="atazan">{{Cite web|url=http://www.president.am/en/constitution-2015/ |title=Constitution of the Republic of Armenia – Library |publisher=[[Армения президенті]] |language=en |accessdate=2018-04-10}} {{Wayback|date=2017-12-23 |url=https://web.archive.org/web/20171223102232/http://www.president.am/en/constitution-2015/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Armenian Prime Minister to become Commander-in-Chief of the Armed Forces of the country |url=https://arminfo.info/full_news.php?id=28221&lang=3 |language=en |last=Avanesov |first=Alexandr |work=arminfo.info |date=2017-11-15 |accessdate=2026-11-08}}</ref> Қазіргі таңдағы Арменияның премьер-министрі — [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]. Ол қызметке 2018 жылғы мамырдан бері ие. == Премьер-министрлер тізімі == {{Mainarticle|Армения үкімет басшыларының тізімі}} Елдің [[КСРО ыдырауы|тәуелсіздігінен]] бері 16 премьер-министрі болған. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! class=unsortable colspan=2 | Суреті ! Аты-жөні<br/><small>(өмір сүрген жылдары)</small> ! colspan="2" |Қызметі ! Саяси<br>партиясы ! Сайлауы ! colspan=2|[[Армения президенті|Президенті]] |- ! style="background:#FFC601; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 1 | rowspan="2" | [[File:Vazgen Manukyan.jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Вазген Микаэлович|Манукян}}<br />{{small|(1946 туған)}} | 13 тамыз 1990 || 25 қыркүйек 1991<br />{{small|(Тәуелсіздік)}} | rowspan="1" | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы|АЖҚ]] | rowspan="5" | [[Армениядағы парламент сайлауы (1990)|1990]] | colspan=2 | {{sort|яяя|''Орны бос''}} |- ! style="background-color:#16229B; color:white; border-top:solid 0 gray;" | | 25 қыркүйек 1991<br>{{small|(Тәуелсіздік)}} || 22 қараша 1991 | [[Ұлттық-демократиялық одақ|ҰДО]] ! rowspan=7 style="background:#FFC601; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=7| [[Сурет:Левон Тер-Петросян.jpg|90px]]<br>{{sortname|Левон Акопович|Тер-Петросян}} (1991–1998) |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 2 | [[File:Gagik Harutyunyan.png|90px]] | {{sortname|Гагик Гарушевич|Арутюнян}}<br />{{small|(1948 туған)}} | 22 қараша 1991 || 30 шілде 1992 | [[Партиясыз]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 3 | [[File:Khosrov Harutyunyan on i TV (June 3, 2021), min 41.52.png|90px]] | {{sortname|Хосров Меликович|Арутюнян}}<br />{{small|(1948 туған)}} | 30 шілде 1992 || 2 ақпан 1993 | [[Партиясыз]] |- ! rowspan="2" style="background:#FFC601; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 4 | rowspan="2" | [[File:Hrant Bagratyan cropped.jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Грант Араратович|Багратян}}<br />{{small|(1958 туған)}} | 2 ақпан 1993 || 26 шілде 1995 | rowspan="2" | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы|АЖҚ]] |- | 26 шілде 1995 || 4 қараша 1996 | rowspan="4" | [[Армениядағы парламент сайлауы (1995)|1995]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 5 | [[File:Sarkissian armen profile.jpg|90px]] | {{sortname|Армен Варданович|Саркисян}}<br />{{small|(1952 туған)}} | 4 қараша 1996 || 20 наурыз 1997 | [[Партиясыз]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 6 | [[File:Robert Kocharyan.jpg|90px]] | {{sortname|Роберт Седракович|Кочарян}}<br />{{small|(1954 туған)}} | 20 наурыз 1997 || 10 сәуір 1998 | [[Партиясыз]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 7 | [[File:Armen Darbinyan.jpeg|90px]] | {{sortname|Армен Размикович|Дарбинян}}<br />{{small|(1965 туған)}} | 10 сәуір 1998 || 11 маусым 1999 | [[Партиясыз]] ! rowspan=7 style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=7| [[Сурет:Robert Kocharyan official portrait (cropped).jpg|90px]]<br>{{sortname|Роберт Седракович|Кочарян}} (1998–2008) |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|8}} | [[File:Vazgen Sargsyan 1999 (cropped).png|90px]] | {{sortname|Вазген Завенович|Саркисян}}<br />{{small|(1959–1999)}} | 11 маусым 1999 || 27 қазан 1999 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] | rowspan=3| [[Армениядағы парламент сайлауы (1999)|1999]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|9}} | [[File:Aram Sargsyan 2010.jpg|90px]] | {{sortname|Арам Завенович|Саркисян}}<br />{{small|(1961 туған)}} | 3 қараша 1999 || 2 мамыр 2000 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! rowspan="2" style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|10}} | rowspan="2" | [[File:AndranikMargaryan (cropped2).jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Андраник Наапетович|Маргарян}}<br />{{small|(1951–2007)}} | 2 мамыр 2000 || 25 мамыр 2003 | rowspan="2" | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- | 25 мамыр 2003 || 25 наурыз 2007 | rowspan="3" | [[Армениядағы парламент сайлауы (2003)|2003]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|{{м.а.}}}} | rowspan="2" | [[File:S Sarkisyan.jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Серж Азатович|Саргсян}}<br />{{small|(1954 туған)}} | ''25 наурыз 2007'' || ''4 сәуір 2007'' | rowspan="2" | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|11}} | 4 сәуір 2007 || 7 сәуір 2008 |- ! rowspan="3" style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|12}} | rowspan="3" | [[File:Tigran Sargsyan.jpg|90px]] | rowspan="3" | {{sortname|Тигран Суренович|Саргсян}}<br />{{small|(1960 туған)}} | 9 сәуір 2008 || 6 мамыр 2012 | rowspan="3" | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] | [[Армениядағы парламент сайлауы (2007)|2007]] ! rowspan=6 style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=6| [[Сурет:Serzh Sargsyan official portrait.jpg|90px]]<br>{{sortname|Серж Азатович|Саргсян}} (2008–2018) |- | 6 мамыр 2012 || 19 сәуір 2013 | rowspan=4| [[Армениядағы парламент сайлауы (2012)|2012]] |- | 19 сәуір 2013 || 13 сәуір 2014 |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|13}} | [[File:Hovik Abrahamyan 2013.jpg|90px]] | {{sortname|Овик Аргамович|Абраамян}}<br />{{small|(1959 туған)}} | 13 сәуір 2014 || 8 қыркүйек 2016 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! rowspan="2" style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|14}} | rowspan="2"| [[File:Karen Karapetyan (2017-01-24) 02.jpg|90px]] | rowspan="2"| {{sortname|Карен Вильгельмович|Карапетян}}<br />{{small|(1963 туған)}} | 8 қыркүйек 2016 || 18 мамыр 2017 | rowspan="2"| [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- | 18 мамыр 2017 || 17 сәуір 2018 | rowspan=4| [[Армениядағы парламент сайлауы (2017)|2017]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|15}} | [[File:Sargsyan in PACE January 2018 (cropped).jpg|90px]] | {{sortname|Серж Азатович|Саргсян}}<br />{{small|(1954 туған)}} | 17 сәуір 2018 || 23 сәуір 2018 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] ! rowspan=4 style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=4| [[Сурет:President of the Republic of Armenia Armen Sarkissian (cropped).jpg|90px]]<br>{{sortname|Армен Варданович|Саркисян}} (2018–2022) |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|{{м.а.}}}} | [[File:Karen Karapetyan (2017-01-24) 02.jpg|90px]] | ''{{sortname|Карен Вильгельмович|Карапетян}}''<br />{{small|(1963 туған)}} | ''23 сәуір 2018'' || ''8 мамыр 2018'' | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! rowspan="4" style="background:#5169B1; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|16}} | rowspan="4"| [[File:Besuch des Ministerpräsidenten von Armenien, Nikol Pashinyan, im Kölner Rathaus-2162.jpg|90px]] | rowspan="4"| {{sortname|Никол Воваевич|Пашинян}}<br />{{small|(1975 туған)}} | 8 мамыр 2018 || 14 қаңтар 2019 | rowspan="4"| [[Азаматтық келісім (партия)|АК]] |- | 14 қаңтар 2019 || 2 тамыз 2021 | [[Армениядағы парламент сайлауы (2018)|2018]] |- | 2 тамыз 2021 || 2 тамыз 2026 | [[Армениядағы парламент сайлауы (2021)|2021]] ! rowspan="2" style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan="2" |[[Сурет:President of the Republic of Armenia Vahagn Khachaturyan 2.jpg|90px]]<br>{{sortname|Ваагн Гарникович|Хачатурян}} (2022–) |- | 2 тамыз 2021 || [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары|Қазіргісі]] | [[Армениядағы парламент сайлауы (2026)|2026]] |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{Армения премьер-министрлері}} [[Санат:Армения премьер-министрлері| *]] [[Санат:Премьер-министрлер тізімдері]] [[Санат:Армения тізімдері]] 3o4q2gesjwcuoht2f870chn36qp7prw 3693572 3693571 2026-11-08T18:37:11Z Nurken 111493 3693572 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Армения премьер-министрі |шынайы атауы = {{lang-hy|Հայաստանի վարչապետ}} |ел = Армения |эмблема = Coat of arms of Armenia.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = [[Армения елтаңбасы]] |қазіргі = [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] |тағайындалған = 8 мамыр 2018 жылдан бері |портреті = Nikol Pashinyan in Tirana, Albania on May 15, 2025 (cropped).jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = [[үкімет басшысы]] |басқару түрі = ел басшысы |резиденция = [[Армения үкіметінің үйі|Үкімет үйі]], [[Республика алаңы (Ереван)|Республика алаңы]], [[Ереван]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = {{ublist |[[Армения үкіметі|Министрлер кабинеті]] |[[Армения Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]] }} |тағайындалды = [[Армения президенті]], [[Армения Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиналыс]]тан сенім алса |өкілеттігінің мерзімі = шектелмейді{{efn|Ұлттық жиналысқа сайлау кемінде бес жылда бір рет өткізіледі. Сайлаудан кейін Премьер-Министр мен Министрлер Кабинеті отставкаға кетеді, ал жаңадан сайланған Ұлттық жиналыс Премьер-Министрді бекітеді.}} |айлығы = [[армян драмы|֏]] 15 079 920 / [[АҚШ доллары|$]] 38 825<br>жылына<ref name=salary>{{cite web|title=How much salary does the Prime Minister get? |url=http://iravaban.net/190650.html |date=2018-05-09 |work=iravaban.net |accessdate=2018-08-15}} {{Wayback|date=2018-05-12 |url=https://web.archive.org/web/20180512005649/http://iravaban.net/190650.html}}</ref> |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[30 маусым]] [[1918 жыл|1918]] |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Ованес Матевосович Каджазнуни|Ованес Каджазнуни]]<ref>{{Cite web|url=http://www.aniarc.am/2018/04/02/hovhannes-kajaznuni-and-aram-manukyan-armenias-forgotten-founding-fathers-chai-khana/ |title=Hovhannes Kajaznuni and Aram Manukyan: Armenia's Forgotten Founding Fathers – Chai Khana |date=2018-04-02 |accessdate=2022-01-07}} {{Wayback|date=2018-04-07 |url=https://web.archive.org/web/20180407051827/http://www.aniarc.am/2018/04/02/hovhannes-kajaznuni-and-aram-manukyan-armenias-forgotten-founding-fathers-chai-khana/}}</ref> |соңғысы = |сайты = {{URL|https://www.primeminister.am/}} }} '''Армения Республикасының премьер-министрі''' ({{lang-hy|Հայաստանի Հանրապետության վարչապետ}}, ''Hayastani Hanrapetut’yan varch’apet'') — [[Армения]]ның [[үкімет басшысы]], [[Армения үкіметі|Армения Министрлер кабинеті]]ндегі ең жоғарғы министр. [[Армения Конституциясы]] оған «Үкімет саясатының негізгі бағыттарын айқындау, Үкіметтің қызметіне басшылық жасау және Үкімет мүшелерінің жұмысын үйлестіру» міндетін салады.<ref name="atazan" /> Конституция жазуынша премьер-министр, оған қоса, елдің қорғаныс саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын [[Армения Қауіпсіздік кеңесі]]не төрағалық етеді; ол осылайша Арменияның [[жоғарғы бас қолбасшы]]сы қызметін де атқарады.<ref name="atazan">{{Cite web|url=http://www.president.am/en/constitution-2015/ |title=Constitution of the Republic of Armenia – Library |publisher=[[Армения президенті]] |language=en |accessdate=2018-04-10}} {{Wayback|date=2017-12-23 |url=https://web.archive.org/web/20171223102232/http://www.president.am/en/constitution-2015/}}</ref><ref>{{Cite web |title=Armenian Prime Minister to become Commander-in-Chief of the Armed Forces of the country |url=https://arminfo.info/full_news.php?id=28221&lang=3 |language=en |last=Avanesov |first=Alexandr |work=arminfo.info |date=2017-11-15 |accessdate=2026-11-08}}</ref> Қазіргі таңдағы Арменияның премьер-министрі — [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]]. Ол қызметке 2018 жылғы мамырдан бері ие. == Премьер-министрлер тізімі == {{Mainarticle|Армения үкімет басшыларының тізімі}} Елдің [[КСРО ыдырауы|тәуелсіздігінен]] бері 16 премьер-министрі болған. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! class=unsortable colspan=2 | Суреті ! Аты-жөні<br/><small>(өмір сүрген жылдары)</small> ! colspan="2" |Қызметі ! Саяси<br>партиясы ! Сайлауы ! colspan=2|[[Армения президенті|Президенті]] |- ! style="background:#FFC601; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 1 | rowspan="2" | [[File:Vazgen Manukyan.jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Вазген Микаэлович|Манукян}}<br />{{small|(1946 туған)}} | 13 тамыз 1990 || 25 қыркүйек 1991<br />{{small|(Тәуелсіздік)}} | rowspan="1" | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы|АЖҚ]] | rowspan="5" | [[Армениядағы парламент сайлауы (1990)|1990]] | colspan=2 | {{sort|яяя|''Орны бос''}} |- ! style="background-color:#16229B; color:white; border-top:solid 0 gray;" | | 25 қыркүйек 1991<br>{{small|(Тәуелсіздік)}} || 22 қараша 1991 | [[Ұлттық-демократиялық одақ|ҰДО]] ! rowspan=7 style="background:#FFC601; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=7| [[Сурет:Левон Тер-Петросян.jpg|90px]]<br>{{sortname|Левон Акопович|Тер-Петросян}} (1991–1998) |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 2 | [[File:Gagik Harutyunyan.png|90px]] | {{sortname|Гагик Гарушевич|Арутюнян}}<br />{{small|(1948 туған)}} | 22 қараша 1991 || 30 шілде 1992 | [[Партиясыз]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 3 | [[File:Khosrov Harutyunyan on i TV (June 3, 2021), min 41.52.png|90px]] | {{sortname|Хосров Меликович|Арутюнян}}<br />{{small|(1948 туған)}} | 30 шілде 1992 || 2 ақпан 1993 | [[Партиясыз]] |- ! rowspan="2" style="background:#FFC601; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 4 | rowspan="2" | [[File:Hrant Bagratyan cropped.jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Грант Араратович|Багратян}}<br />{{small|(1958 туған)}} | 2 ақпан 1993 || 26 шілде 1995 | rowspan="2" | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы|АЖҚ]] |- | 26 шілде 1995 || 4 қараша 1996 | rowspan="4" | [[Армениядағы парламент сайлауы (1995)|1995]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 5 | [[File:Sarkissian armen profile.jpg|90px]] | {{sortname|Армен Варданович|Саркисян}}<br />{{small|(1952 туған)}} | 4 қараша 1996 || 20 наурыз 1997 | [[Партиясыз]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 6 | [[File:Robert Kocharyan.jpg|90px]] | {{sortname|Роберт Седракович|Кочарян}}<br />{{small|(1954 туған)}} | 20 наурыз 1997 || 10 сәуір 1998 | [[Партиясыз]] |- ! style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | 7 | [[File:Armen Darbinyan.jpeg|90px]] | {{sortname|Армен Размикович|Дарбинян}}<br />{{small|(1965 туған)}} | 10 сәуір 1998 || 11 маусым 1999 | [[Партиясыз]] ! rowspan=7 style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=7| [[Сурет:Robert Kocharyan official portrait (cropped).jpg|90px]]<br>{{sortname|Роберт Седракович|Кочарян}} (1998–2008) |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|8}} | [[File:Vazgen Sargsyan 1999 (cropped).png|90px]] | {{sortname|Вазген Завенович|Саркисян}}<br />{{small|(1959–1999)}} | 11 маусым 1999 || 27 қазан 1999 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] | rowspan=3| [[Армениядағы парламент сайлауы (1999)|1999]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|9}} | [[File:Aram Sargsyan 2010.jpg|90px]] | {{sortname|Арам Завенович|Саркисян}}<br />{{small|(1961 туған)}} | 3 қараша 1999 || 2 мамыр 2000 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! rowspan="2" style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|10}} | rowspan="2" | [[File:AndranikMargaryan (cropped2).jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Андраник Наапетович|Маргарян}}<br />{{small|(1951–2007)}} | 2 мамыр 2000 || 25 мамыр 2003 | rowspan="2" | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- | 25 мамыр 2003 || 25 наурыз 2007 | rowspan="3" | [[Армениядағы парламент сайлауы (2003)|2003]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|{{м.а.}}}} | rowspan="2" | [[File:S Sarkisyan.jpg|90px]] | rowspan="2" | {{sortname|Серж Азатович|Саргсян}}<br />{{small|(1954 туған)}} | ''25 наурыз 2007'' || ''4 сәуір 2007'' | rowspan="2" | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|11}} | 4 сәуір 2007 || 7 сәуір 2008 |- ! rowspan="3" style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|12}} | rowspan="3" | [[File:Tigran Sargsyan.jpg|90px]] | rowspan="3" | {{sortname|Тигран Суренович|Саргсян}}<br />{{small|(1960 туған)}} | 9 сәуір 2008 || 6 мамыр 2012 | rowspan="3" | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] | [[Армениядағы парламент сайлауы (2007)|2007]] ! rowspan=6 style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=6| [[Сурет:Serzh Sargsyan official portrait.jpg|90px]]<br>{{sortname|Серж Азатович|Саргсян}}<br>(2008–2018) |- | 6 мамыр 2012 || 19 сәуір 2013 | rowspan=4| [[Армениядағы парламент сайлауы (2012)|2012]] |- | 19 сәуір 2013 || 13 сәуір 2014 |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|13}} | [[File:Hovik Abrahamyan 2013.jpg|90px]] | {{sortname|Овик Аргамович|Абраамян}}<br />{{small|(1959 туған)}} | 13 сәуір 2014 || 8 қыркүйек 2016 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! rowspan="2" style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|14}} | rowspan="2"| [[File:Karen Karapetyan (2017-01-24) 02.jpg|90px]] | rowspan="2"| {{sortname|Карен Вильгельмович|Карапетян}}<br />{{small|(1963 туған)}} | 8 қыркүйек 2016 || 18 мамыр 2017 | rowspan="2"| [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- | 18 мамыр 2017 || 17 сәуір 2018 | rowspan=4| [[Армениядағы парламент сайлауы (2017)|2017]] |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|15}} | [[File:Sargsyan in PACE January 2018 (cropped).jpg|90px]] | {{sortname|Серж Азатович|Саргсян}}<br />{{small|(1954 туған)}} | 17 сәуір 2018 || 23 сәуір 2018 | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] ! rowspan=4 style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan=4| [[Сурет:President of the Republic of Armenia Armen Sarkissian (cropped).jpg|90px]]<br>{{sortname|Армен Варданович|Саркисян}} (2018–2022) |- ! style="background:#D2691E; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|{{м.а.}}}} | [[File:Karen Karapetyan (2017-01-24) 02.jpg|90px]] | ''{{sortname|Карен Вильгельмович|Карапетян}}''<br />{{small|(1963 туған)}} | ''23 сәуір 2018'' || ''8 мамыр 2018'' | [[Армения Республикалық партиясы|АРП]] |- ! rowspan="4" style="background:#5169B1; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | {{color|white|16}} | rowspan="4"| [[File:Besuch des Ministerpräsidenten von Armenien, Nikol Pashinyan, im Kölner Rathaus-2162.jpg|90px]] | rowspan="4"| {{sortname|Никол Воваевич|Пашинян}}<br />{{small|(1975 туған)}} | 8 мамыр 2018 || 14 қаңтар 2019 | rowspan="4"| [[Азаматтық келісім (партия)|АК]] |- | 14 қаңтар 2019 || 2 тамыз 2021 | [[Армениядағы парламент сайлауы (2018)|2018]] |- | 2 тамыз 2021 || 2 тамыз 2026 | [[Армениядағы парламент сайлауы (2021)|2021]] ! rowspan="2" style="background:#CDCDCD; color:black; border-bottom:solid 0 gray;" | | rowspan="2" |[[Сурет:President of the Republic of Armenia Vahagn Khachaturyan 2.jpg|90px]]<br>{{sortname|Ваагн Гарникович|Хачатурян}} (2022–) |- | 2 тамыз 2021 || [[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары|Қазіргісі]] | [[Армениядағы парламент сайлауы (2026)|2026]] |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{Армения премьер-министрлері}} [[Санат:Армения премьер-министрлері| *]] [[Санат:Премьер-министрлер тізімдері]] [[Санат:Армения тізімдері]] fxhi446bc6mna92m54z5qvsehpxblzq 0 790158 3693573 2026-11-08T18:44:15Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Музыкалық альбом | Атауы = L'Autre... | Түрі = [[студиялық альбом]]ы | Орындаушы = [[Милен Фармер]]дің | Мұқабасы = | Шыққан жылы = 8 сәуір 1991 | Жазылды = | Жанры = [[Поп-рок]], [[дэнс-поп]], [[дарк-уэйв]] | Ұзақтығы = 54:59 | Лейблі = [[Polydor Records]] | Продюс... 3693573 wikitext text/x-wiki {{Музыкалық альбом | Атауы = L'Autre... | Түрі = [[студиялық альбом]]ы | Орындаушы = [[Милен Фармер]]дің | Мұқабасы = | Шыққан жылы = 8 сәуір 1991 | Жазылды = | Жанры = [[Поп-рок]], [[дэнс-поп]], [[дарк-уэйв]] | Ұзақтығы = 54:59 | Лейблі = [[Polydor Records]] | Продюсері = [[Лоран Бутонна]] | Ел = {{FRA}} | тілі = [[француз тілі|французша]] | Шолу = [[AllMusic]]{{Rating|4.5|5}} [https://www.allmusic.com/album/l-autre-mw0000378147 сілтеме] | Алдыңғы = ''[[En concert (Милен Фармер альбомы)|En concert]]'' | Алд_жыл = 1989 | Жыл = 1991 | Келесі = ''[[Dance Remixes]]'' | Кел_жыл = 1992 | Тағы = | Басқада = }} '''L'Autre...''' ({{lang-fr|өзге}}) — [[Милен Фармер]]дің үшінші студиялық альбомы. Ол [[Франция]] [[Syndicat National de l’Édition Phonographique|чартында]] бірден 1-орында тұрақтанды және сол орында 12 апта бойы тұрды, жалпы чартта ол 55 апта бойы болды. Бұл — Милен Фармердің ең көп сатылған альбомы. 2009 жылға қарай оның сатылымдары екі миллион данадан асты.<ref>{{cite web|url=http://www.mylene.net/presse/presse2009/mylene-farmer_presse_le-parisien_11-09-2009_002.jpg|title=Les spectacles: Mylène Farmer, les dessous du mythe|work=[[Le Parisien]]|date=2009-09-11|access-date=}}</ref> == Композициялар тізімі == {{tracklist | total_length = 54:59 | title1 = Agnus Dei | length1 = 5:47 | title2 = [[Désenchantée]] | length2 = 5:22 | title3 = L’Autre | length3 = 5:26 | title4 = [[Je t'aime mélancolie]] | length4 = 5:29 | title5 = Psychiatric | length5 = 6:12 | title6 = [[Regrets (ән)|Regrets]] | note6 = Жан-Луи Мюрамен дуэт | length6 = 5:17 | title7 = Pas de doute | length7 = 5:09 | title8 = Il n’y a pas d’ailleurs | length8 = 5:50 | title9 = [[Beyond My Control]] | note9 = [[Джон Малкович]]тің дауысы бар | length9 = 5:22 | title10 = Nous souviendrons-nous | length10 = 5:05 }} == Чарттар == {|class="wikitable sortable plainrowheaders" |- !scope="col" style="text-align:center"|Чарт аты және елі !scope="col" style="text-align:center"|Пик |- |Бельгия ([[SABAM]]/[[IFPI]]) |1 |- |Германия ([[Offizielle Top 100]]) |55 |- |[[European Top 100 Albums]] |15 |- |Нидерланд ([[Album Top 100]]) |57 |- |Франция ([[SNEP]]) |1 |- |Швейцария ([[Schweizer Hitparade]]) |27 |- |Швеция ([[Sverigetopplistan]]) |45 |- |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Милен Фармер}} [[Санат:Милен Фармер альбомдары]] kcgqo0q8xwzzsjkz9mg0gq53ciebay7 3 790159 3693575 2026-11-08T18:47:51Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3693575 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Еркежан2018}} -- [[Қатысушы:Kasymov|<span style="color:#4682B4; font-family:Hobo Std; font-size:120%">Kasymov</span>]]^{<big>[[Қатысушы талқылауы:Kasymov|<span style="color:#FF4500; font-family:Hobo Std;">Т</span>]]</big>} 23:47, 2026 ж. қарашаның 8 (+05) bgv9p85z301sjlywwmibviqenio4ryp 3 790160 3693583 2026-11-08T20:10:41Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3693583 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=ZhanboStn}} -- [[Қатысушы:Sibom|Sibom]] ([[Қатысушы талқылауы:Sibom|талқылауы]]) 01:10, 2026 ж. қарашаның 9 (+05) 6yzp4xb87e3rs0px5u1f4y6u2tgmqjb 2 790161 3693659 2026-11-09T04:32:44Z Нұргүл Болатбек 172659 Жаңа бетте: '''«Таза Қазақстан»''' — [[Қазақстан]]да қоршаған ортаны қорғау, экологиялық мәдениетті арттыру және абаттандыру мақсатында ұйымдастырылған ауқымды жалпыұлттық экологиялық акция. == Акцияның мақсаты мен міндеттері == Акция Қазақстан Республикасының Президе... 3693659 wikitext text/x-wiki '''«Таза Қазақстан»''' — [[Қазақстан]]да қоршаған ортаны қорғау, экологиялық мәдениетті арттыру және абаттандыру мақсатында ұйымдастырылған ауқымды жалпыұлттық экологиялық акция. == Акцияның мақсаты мен міндеттері == Акция [[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың тапсырмасымен 2024 жылдан бастап тұрақты түрде өткізіліп келеді. Негізгі мақсаты — қоғамда экологиялық мәдениетті қалыптастыру, табиғатқа ұқыпты қарауды насихаттау және елді мекендерді абаттандыру. 9klj5gmlgiosm7scuyhel8r39ewijeg 3693665 3693659 2026-11-09T04:39:17Z Нұргүл Болатбек 172659 3693665 wikitext text/x-wiki '''«Таза Қазақстан»''' — [[Қазақстан]]да қоршаған ортаны қорғау, экологиялық мәдениетті арттыру және абаттандыру мақсатында ұйымдастырылған ауқымды жалпыұлттық экологиялық акция. == Акцияның мақсаты мен міндеттері == Акция [[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың тапсырмасымен 2024 жылдан бастап тұрақты түрде өткізіліп келеді. Негізгі мақсаты — қоғамда экологиялық мәдениетті қалыптастыру, табиғатқа ұқыпты қарауды насихаттау және елді мекендерді абаттандыру. == Негізгі бағыттары == Акция бірнеше бағытты қамтиды: '''Экологиялық мәдениет''' — Қоғамда табиғатқа ұқыпты қарау, туған жерді таза ұстау және экологиялық жауапкершілікті қалыптастыру; qdyzkybk3ztr45ijru2g6bi0h0rzovs 3693667 3693665 2026-11-09T04:45:28Z Нұргүл Болатбек 172659 3693667 wikitext text/x-wiki '''«Таза Қазақстан»''' — [[Қазақстан]]да қоршаған ортаны қорғау, экологиялық мәдениетті арттыру және абаттандыру мақсатында ұйымдастырылған ауқымды жалпыұлттық экологиялық акция. == Акцияның мақсаты мен міндеттері == Акция [[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың тапсырмасымен 2024 жылдан бастап тұрақты түрде өткізіліп келеді. Негізгі мақсаты — қоғамда экологиялық мәдениетті қалыптастыру, табиғатқа ұқыпты қарауды насихаттау және елді мекендерді абаттандыру. == Негізгі бағыттары == Акция бірнеше бағытты қамтиды: * '''Экологиялық мәдениет''' — Қоғамда табиғатқа ұқыпты қарау, туған жерді таза ұстау және экологиялық жауапкершілікті қалыптастыру; * '''Сенбіліктер мен тазалық жұмыстары''' — Әр апта сайын (сенбі күндері) қалалар мен ауылдарда көшелер, көпқабатты үйлердің аулалары, [[саябақ]]тар, [[арық]]тар мен табиғат аймақтары қоқыстан тазартылады; 0gw02rllyj794ce8kv0pdfyi1dh8wh2 3693668 3693667 2026-11-09T04:50:13Z Нұргүл Болатбек 172659 3693668 wikitext text/x-wiki '''«Таза Қазақстан»''' — [[Қазақстан]]да қоршаған ортаны қорғау, экологиялық мәдениетті арттыру және абаттандыру мақсатында ұйымдастырылған ауқымды жалпыұлттық экологиялық акция. == Акцияның мақсаты мен міндеттері == Акция [[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың тапсырмасымен 2024 жылдан бастап тұрақты түрде өткізіліп келеді. Негізгі мақсаты — қоғамда экологиялық мәдениетті қалыптастыру, табиғатқа ұқыпты қарауды насихаттау және елді мекендерді абаттандыру. == Негізгі бағыттары == Акция бірнеше бағытты қамтиды: * '''Экологиялық мәдениет''' — Қоғамда табиғатқа ұқыпты қарау, туған жерді таза ұстау және экологиялық жауапкершілікті қалыптастыру; * '''Сенбіліктер мен тазалық жұмыстары''' — Әр апта сайын (сенбі күндері) қалалар мен ауылдарда көшелер, көпқабатты үйлердің аулалары, [[саябақ]]тар, [[арық]]тар мен табиғат аймақтары қоқыстан тазартылады; * '''Көгалдандыру''' — Өңірлерде мыңдаған түп ағаш пен көшет отырғызу науқандары тұрақты түрде өтеді. Мысалы, өңірлерде жаңа саябақтар мен аллеялар ашылуда; * '''Азаматтардың қатысуы''' — Акцияға мемлекеттік қызметшілер, жастар, еріктілер, кәсіпкерлер және қала тұрғындары белсенді атсалысады. lngepqkx6omtyls79mm764jjchx31vw 3693669 3693668 2026-11-09T04:56:23Z Нұргүл Болатбек 172659 3693669 wikitext text/x-wiki '''«Таза Қазақстан»''' — [[Қазақстан]]да қоршаған ортаны қорғау, экологиялық мәдениетті арттыру және абаттандыру мақсатында ұйымдастырылған ауқымды жалпыұлттық экологиялық акция. == Акцияның мақсаты мен міндеттері == Акция [[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың тапсырмасымен 2024 жылдан бастап тұрақты түрде өткізіліп келеді. Негізгі мақсаты — қоғамда экологиялық мәдениетті қалыптастыру, табиғатқа ұқыпты қарауды насихаттау және елді мекендерді абаттандыру. == Негізгі бағыттары == Акция бірнеше бағытты қамтиды: * '''Экологиялық мәдениет''' — Қоғамда табиғатқа ұқыпты қарау, туған жерді таза ұстау және экологиялық жауапкершілікті қалыптастыру; * '''Сенбіліктер мен тазалық жұмыстары''' — Әр апта сайын (сенбі күндері) қалалар мен ауылдарда көшелер, көпқабатты үйлердің аулалары, [[саябақ]]тар, [[арық]]тар мен табиғат аймақтары қоқыстан тазартылады; * '''Көгалдандыру''' — Өңірлерде мыңдаған түп ағаш пен көшет отырғызу науқандары тұрақты түрде өтеді. Мысалы, өңірлерде жаңа саябақтар мен аллеялар ашылуда; * '''Азаматтардың қатысуы''' — Акцияға мемлекеттік қызметшілер, жастар, еріктілер, кәсіпкерлер және қала тұрғындары белсенді атсалысады. == Маңызы == «Таза Қазақстан» акциясы – еліміздегі экологиялық сананы арттыруға, қоршаған ортаны қорғауға және аумақтарды көгалдандыруға бағытталған маңызды жалпыұлттық бастама.<ref>[https://tazaqazakhstan.kz Акцияның ресми сайты]</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстанның экологиясы]] * [[Республикалық сенбілік]] [[Санат:2024 жылы басталған іс-шаралар]] 2godxchkagr8m080xinfeq82jhmihu6 3693690 3693669 2026-11-09T04:58:16Z Нұргүл Болатбек 172659 3693690 wikitext text/x-wiki '''«Таза Қазақстан»''' — [[Қазақстан]]да қоршаған ортаны қорғау, экологиялық мәдениетті арттыру және абаттандыру мақсатында ұйымдастырылған ауқымды жалпыұлттық экологиялық акция. == Акцияның мақсаты мен міндеттері == Акция [[Қазақстан Республикасының Президенті]] [[Қасым-Жомарт Тоқаев]]тың тапсырмасымен 2024 жылдан бастап тұрақты түрде өткізіліп келеді. Негізгі мақсаты — қоғамда экологиялық мәдениетті қалыптастыру, табиғатқа ұқыпты қарауды насихаттау және елді мекендерді абаттандыру. == Негізгі бағыттары == Акция бірнеше бағытты қамтиды: * '''Экологиялық мәдениет''' — Қоғамда табиғатқа ұқыпты қарау, туған жерді таза ұстау және экологиялық жауапкершілікті қалыптастыру; * '''Сенбіліктер мен тазалық жұмыстары''' — Әр апта сайын (сенбі күндері) қалалар мен ауылдарда көшелер, көпқабатты үйлердің аулалары, [[саябақ]]тар, [[арық]]тар мен табиғат аймақтары қоқыстан тазартылады; * '''Көгалдандыру''' — Өңірлерде мыңдаған түп ағаш пен көшет отырғызу науқандары тұрақты түрде өтеді. Мысалы, өңірлерде жаңа саябақтар мен аллеялар ашылуда; * '''Азаматтардың қатысуы''' — Акцияға мемлекеттік қызметшілер, жастар, еріктілер, кәсіпкерлер және қала тұрғындары белсенді атсалысады. == Маңызы == «Таза Қазақстан» акциясы – еліміздегі экологиялық сананы арттыруға, қоршаған ортаны қорғауға және аумақтарды көгалдандыруға бағытталған маңызды жалпыұлттық бастама.<ref>[https://tazaqazakhstan.kz Акцияның ресми сайты]</ref> == Тағы қараңыз == * [[Қазақстанның экологиясы]] * [[Республикалық сенбілік]] [[Санат:Қазақстан экологиясы]] [[Санат:Қазақстандағы акциялар]] [[Санат:2024 жылы басталған іс-шаралар]] p9lv16kbe18xodyu9nh2fjzg5gtx8pl 0 790162 3693699 2026-11-09T05:17:27Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Reichman University.svg |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған ж... 3693699 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Reichman University.svg |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Райхман университеті''' ({{langx|he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{langx|he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> 3amvydxe5pdaifiv884yqwue5gleyx9 3693700 3693699 2026-11-09T05:17:57Z 1nter pares 146705 3693700 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Reichman University.svg |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Райхман университеті''' ({{langx|he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{langx|he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9ukp52rd08o5negmsd45x9xa907kyly 3693701 3693700 2026-11-09T05:18:44Z 1nter pares 146705 3693701 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Reichman University.svg |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Райхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{langx|he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} drwceklopuifmgunnn2ff2luxy4o818 3693702 3693701 2026-11-09T05:19:00Z 1nter pares 146705 3693702 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Reichman University.svg |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Райхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6rfm8kkeqvwpt07hdq7ei4zeeiynk95 3693703 3693702 2026-11-09T05:19:52Z 1nter pares 146705 3693703 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = Reichman University.svg |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Райхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} njrajyomi8fsdfqhy0vnqryl8v959pl 3693704 3693703 2026-11-09T05:20:37Z 1nter pares 146705 3693704 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Райхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6qzjkj89vq0x5ijpib7ke4smdsqtfyi 3693705 3693704 2026-11-09T05:21:16Z 1nter pares 146705 3693705 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Рейхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} h5ekbtvgc7cpskbjr3y6bqb23n4oi5o 3693706 3693705 2026-11-09T05:21:40Z 1nter pares 146705 3693706 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Рейхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Тарихы == == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cfjjzr33ayd1vod2pb254eqgx74kih0 3693707 3693706 2026-11-09T05:26:01Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3693707 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Рейхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Тарихы == Рейхман университетінің негізін 1994 жылы [[Уриэль Рейхман]] '''Герцлия пәнаралық орталығы''' (IDC Herzliya, {{langx|he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}) деп аталатын Израильдегі [[жекеменшік колледж]] ретінде қалады.<ref>{{Cite news |last=Mualem |first=Mazal |date=24 April 2006 |title=Reichman Leaves Kadima and Politics; 'Olmert Broke Promise Sharon Made' |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210181229/http://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |url-status=dead |archive-date=10 February 2011 |work=[[Haaretz]]}}</ref> Университет кампусы Израильдің [[Герцлия]] қаласында, [[Тель-Авив]]тен солтүстікке қарай {{convert|10|km|mi|abbr=on}} қашықтықта, бұрынғы британдық әскери-әуе базасының аумағында орналасқан. 1948 жылғы [[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы|Тәуелсіздік соғысы]] кезінде бұл база үш ай бойы [[Израиль әскери-әуе күштері]]нің алғашқы эскадрильясына қызмет етті.<ref>[http://news.walla.co.il/item/384730 Herzliya Interdisciplinary Center: The base that made history, Walla!, 2003-05-08] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315175212/http://news.walla.co.il/item/384730 |date=2017-03-15 }}</ref> 2009 жылы [[Альфа Эпсилон Пи]] ұйымы Герцлия пәнаралық орталығында Израильдегі алғашқы студенттік бауырластық ұйымын құрды.<ref>{{Cite web |title=Country's first college fraternity opens. IDC Herzliya holding initiation ceremony today |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |url-status=usurped |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140610083628/http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |work=Jerusalem Post |date=16 June 2009 |archive-date=2014-06-10}}</ref> 2012 жылы колледждің тұрақты даму мектебі Израильдегі қоршаған ортаны ірі көлемде ластайтын компаниялар тарапынан қаржыландырылғандықтан, дау-дамай туындады.<ref>{{Cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=28 March 2018 |title=New Sustainability School at Israeli University to Be Funded by Major Polluting Firms |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112061600/http://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |url-status=dead |archive-date=12 January 2012 |work=[[Haaretz]]}}</ref> 2018 жылы мемлекеттік кеңес колледжге бірнеше докторантура бағдарламасын жүргізуге рұқсат берді, алайда оның өзін университет деп атауына тыйым салынды.<ref>{{Cite web |date=2 June 2020 |title=IDC Herzliya to change its name to Reichman University |url=https://www.jpost.com/israel-news/idc-herzliya-to-change-its-name-to-the-reichman-university-630009 |access-date=2020-06-04 |website=[[The Jerusalem Post]] |issn=0792-822X}}</ref> 2021 жылы колледжге университет мәртебесін қолдануға рұқсат беріліп, ол негізін қалаушының құрметіне Рейхман университеті болып қайта аталды.<ref name="TOI2021" /> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 75pyxt1ymnkdlwrctnidntfjj5e8nf3 3693708 3693707 2026-11-09T05:27:19Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3693708 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Рейхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Тарихы == Рейхман университетінің негізін 1994 жылы [[Уриэль Рейхман]] '''Герцлия пәнаралық орталығы''' (IDC Herzliya, {{langx|he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}) деп аталатын Израильдегі [[жекеменшік колледж]] ретінде қалады.<ref>{{Cite news |last=Mualem |first=Mazal |date=24 April 2006 |title=Reichman Leaves Kadima and Politics; 'Olmert Broke Promise Sharon Made' |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210181229/http://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |url-status=dead |archive-date=10 February 2011 |work=[[Haaretz]]}}</ref> Университет кампусы Израильдің [[Герцлия]] қаласында, [[Тель-Авив]]тен солтүстікке қарай 10 км (6,2 миль) қашықтықта, бұрынғы британдық әскери-әуе базасының аумағында орналасқан. 1948 жылғы [[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы|Тәуелсіздік соғысы]] кезінде бұл база үш ай бойы [[Израиль әскери-әуе күштері]]нің алғашқы эскадрильясына қызмет етті.<ref>[http://news.walla.co.il/item/384730 Herzliya Interdisciplinary Center: The base that made history, Walla!, 2003-05-08] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315175212/http://news.walla.co.il/item/384730 |date=2017-03-15 }}</ref> 2009 жылы [[Альфа Эпсилон Пи]] ұйымы Герцлия пәнаралық орталығында Израильдегі алғашқы студенттік бауырластық ұйымын құрды.<ref>{{Cite web |title=Country's first college fraternity opens. IDC Herzliya holding initiation ceremony today |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |url-status=usurped |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140610083628/http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |work=Jerusalem Post |date=16 June 2009 |archive-date=2014-06-10}}</ref> 2012 жылы колледждің тұрақты даму мектебі Израильдегі қоршаған ортаны ірі көлемде ластайтын компаниялар тарапынан қаржыландырылғандықтан, дау-дамай туындады.<ref>{{Cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=28 March 2018 |title=New Sustainability School at Israeli University to Be Funded by Major Polluting Firms |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112061600/http://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |url-status=dead |archive-date=12 January 2012 |work=[[Haaretz]]}}</ref> 2018 жылы мемлекеттік кеңес колледжге бірнеше докторантура бағдарламасын жүргізуге рұқсат берді, алайда оның өзін университет деп атауына тыйым салынды.<ref>{{Cite web |date=2 June 2020 |title=IDC Herzliya to change its name to Reichman University |url=https://www.jpost.com/israel-news/idc-herzliya-to-change-its-name-to-the-reichman-university-630009 |access-date=2020-06-04 |website=[[The Jerusalem Post]] |issn=0792-822X}}</ref> 2021 жылы колледжге университет мәртебесін қолдануға рұқсат беріліп, ол негізін қалаушының құрметіне Рейхман университеті болып қайта аталды.<ref name="TOI2021" /> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} og3cbi9tf91s1u50o915lhrxfujgkoq 3693709 3693708 2026-11-09T05:27:35Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3693709 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Рейхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Тарихы == Рейхман университетінің негізін 1994 жылы [[Уриэль Рейхман]] '''Герцлия пәнаралық орталығы''' (IDC Herzliya, {{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}) деп аталатын Израильдегі [[жекеменшік колледж]] ретінде қалады.<ref>{{Cite news |last=Mualem |first=Mazal |date=24 April 2006 |title=Reichman Leaves Kadima and Politics; 'Olmert Broke Promise Sharon Made' |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210181229/http://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |url-status=dead |archive-date=10 February 2011 |work=[[Haaretz]]}}</ref> Университет кампусы Израильдің [[Герцлия]] қаласында, [[Тель-Авив]]тен солтүстікке қарай 10 км (6,2 миль) қашықтықта, бұрынғы британдық әскери-әуе базасының аумағында орналасқан. 1948 жылғы [[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы|Тәуелсіздік соғысы]] кезінде бұл база үш ай бойы [[Израиль әскери-әуе күштері]]нің алғашқы эскадрильясына қызмет етті.<ref>[http://news.walla.co.il/item/384730 Herzliya Interdisciplinary Center: The base that made history, Walla!, 2003-05-08] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315175212/http://news.walla.co.il/item/384730 |date=2017-03-15 }}</ref> 2009 жылы [[Альфа Эпсилон Пи]] ұйымы Герцлия пәнаралық орталығында Израильдегі алғашқы студенттік бауырластық ұйымын құрды.<ref>{{Cite web |title=Country's first college fraternity opens. IDC Herzliya holding initiation ceremony today |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |url-status=usurped |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140610083628/http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |work=Jerusalem Post |date=16 June 2009 |archive-date=2014-06-10}}</ref> 2012 жылы колледждің тұрақты даму мектебі Израильдегі қоршаған ортаны ірі көлемде ластайтын компаниялар тарапынан қаржыландырылғандықтан, дау-дамай туындады.<ref>{{Cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=28 March 2018 |title=New Sustainability School at Israeli University to Be Funded by Major Polluting Firms |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112061600/http://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |url-status=dead |archive-date=12 January 2012 |work=[[Haaretz]]}}</ref> 2018 жылы мемлекеттік кеңес колледжге бірнеше докторантура бағдарламасын жүргізуге рұқсат берді, алайда оның өзін университет деп атауына тыйым салынды.<ref>{{Cite web |date=2 June 2020 |title=IDC Herzliya to change its name to Reichman University |url=https://www.jpost.com/israel-news/idc-herzliya-to-change-its-name-to-the-reichman-university-630009 |access-date=2020-06-04 |website=[[The Jerusalem Post]] |issn=0792-822X}}</ref> 2021 жылы колледжге университет мәртебесін қолдануға рұқсат беріліп, ол негізін қалаушының құрметіне Рейхман университеті болып қайта аталды.<ref name="TOI2021" /> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} n9a8vdf7md01jbcsgz68v7m1voxksao 3693710 3693709 2026-11-09T05:29:56Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3693710 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Рейхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Тарихы == Рейхман университетінің негізін 1994 жылы [[Уриэль Рейхман]] '''Герцлия пәнаралық орталығы''' (IDC Herzliya, {{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}) деп аталатын Израильдегі [[жекеменшік колледж]] ретінде қалады.<ref>{{Cite news |last=Mualem |first=Mazal |date=24 April 2006 |title=Reichman Leaves Kadima and Politics; 'Olmert Broke Promise Sharon Made' |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210181229/http://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |url-status=dead |archive-date=10 February 2011 |work=[[Haaretz]]}}</ref> Университет кампусы Израильдің [[Герцлия]] қаласында, [[Тель-Авив]]тен солтүстікке қарай 10 км (6,2 миль) қашықтықта, бұрынғы британдық әскери-әуе базасының аумағында орналасқан. 1948 жылғы [[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы|Тәуелсіздік соғысы]] кезінде бұл база үш ай бойы [[Израиль әскери-әуе күштері]]нің алғашқы эскадрильясына қызмет етті.<ref>[http://news.walla.co.il/item/384730 Herzliya Interdisciplinary Center: The base that made history, Walla!, 2003-05-08] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315175212/http://news.walla.co.il/item/384730 |date=2017-03-15 }}</ref> 2009 жылы [[Альфа Эпсилон Пи]] ұйымы Герцлия пәнаралық орталығында Израильдегі алғашқы студенттік бауырластық ұйымын құрды.<ref>{{Cite web |title=Country's first college fraternity opens. IDC Herzliya holding initiation ceremony today |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |url-status=usurped |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140610083628/http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |work=Jerusalem Post |date=16 June 2009 |archive-date=2014-06-10}}</ref> 2012 жылы колледждің тұрақты даму мектебі Израильдегі қоршаған ортаны ірі көлемде ластайтын компаниялар тарапынан қаржыландырылғандықтан, дау-дамай туындады.<ref>{{Cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=28 March 2018 |title=New Sustainability School at Israeli University to Be Funded by Major Polluting Firms |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112061600/http://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |url-status=dead |archive-date=12 January 2012 |work=[[Haaretz]]}}</ref> 2018 жылы мемлекеттік кеңес колледжге бірнеше докторантура бағдарламасын жүргізуге рұқсат берді, алайда оның өзін университет деп атауына тыйым салынды.<ref>{{Cite web |date=2 June 2020 |title=IDC Herzliya to change its name to Reichman University |url=https://www.jpost.com/israel-news/idc-herzliya-to-change-its-name-to-the-reichman-university-630009 |access-date=2020-06-04 |website=[[The Jerusalem Post]] |issn=0792-822X}}</ref> 2021 жылы колледжге университет мәртебесін қолдануға рұқсат беріліп, ол негізін қалаушының құрметіне Рейхман университеті болып қайта аталды.<ref name="TOI2021" /> == Ұйымдастырылуы және басқарылуы == Университеттің [[факультет]]тері: * Адельсон атындағы кәсіпкерлік мектебі * Арисон атындағы бизнес мектебі * Барух Ивчер атындағы психология мектебі * Дина Реканати атындағы медицина мектебі * Эфи Арази атындағы информатика мектебі * Гарри Радзинер атындағы заң мектебі * Лаудер атындағы мемлекеттік басқару, дипломатия және стратегия мектебі<ref>{{Cite web |title=Brochure |url=http://portal.idc.ac.il/en/Main/homepage/Pages/homepage.aspx |website=portal.idc.ac.il |access-date=2 October 2013 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002103808/http://portal.idc.ac.il/en/main/homepage/pages/homepage.aspx |url-status=dead }}</ref> * Рафаэль Реканати атындағы халықаралық мектеп * Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі * Тұрақты даму мектебі * Тиомкин атындағы экономика мектебі <gallery widths=195 heights=150> Сурет:IDC Herzliya School of Communications.JPG|Коммуникация мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner Law School Building, Interdisciplinary Center Herzliya.jpg|Заң мектебінің ғимараты Сурет:Adelson School of Entrepreneurship 3.jpg|Кәсіпкерлік мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner law school.jpg|Заң мектебінің ғимараты </gallery> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} q2npz7f8ot3de20l14uj4arkwcdhf39 3693711 3693710 2026-11-09T05:30:22Z 1nter pares 146705 /* Ұйымдастырылуы және басқарылуы */ 3693711 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Рейхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Тарихы == Рейхман университетінің негізін 1994 жылы [[Уриэль Рейхман]] '''Герцлия пәнаралық орталығы''' (IDC Herzliya, {{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}) деп аталатын Израильдегі [[жекеменшік колледж]] ретінде қалады.<ref>{{Cite news |last=Mualem |first=Mazal |date=24 April 2006 |title=Reichman Leaves Kadima and Politics; 'Olmert Broke Promise Sharon Made' |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210181229/http://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |url-status=dead |archive-date=10 February 2011 |work=[[Haaretz]]}}</ref> Университет кампусы Израильдің [[Герцлия]] қаласында, [[Тель-Авив]]тен солтүстікке қарай 10 км (6,2 миль) қашықтықта, бұрынғы британдық әскери-әуе базасының аумағында орналасқан. 1948 жылғы [[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы|Тәуелсіздік соғысы]] кезінде бұл база үш ай бойы [[Израиль әскери-әуе күштері]]нің алғашқы эскадрильясына қызмет етті.<ref>[http://news.walla.co.il/item/384730 Herzliya Interdisciplinary Center: The base that made history, Walla!, 2003-05-08] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315175212/http://news.walla.co.il/item/384730 |date=2017-03-15 }}</ref> 2009 жылы [[Альфа Эпсилон Пи]] ұйымы Герцлия пәнаралық орталығында Израильдегі алғашқы студенттік бауырластық ұйымын құрды.<ref>{{Cite web |title=Country's first college fraternity opens. IDC Herzliya holding initiation ceremony today |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |url-status=usurped |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140610083628/http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |work=Jerusalem Post |date=16 June 2009 |archive-date=2014-06-10}}</ref> 2012 жылы колледждің тұрақты даму мектебі Израильдегі қоршаған ортаны ірі көлемде ластайтын компаниялар тарапынан қаржыландырылғандықтан, дау-дамай туындады.<ref>{{Cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=28 March 2018 |title=New Sustainability School at Israeli University to Be Funded by Major Polluting Firms |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112061600/http://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |url-status=dead |archive-date=12 January 2012 |work=[[Haaretz]]}}</ref> 2018 жылы мемлекеттік кеңес колледжге бірнеше докторантура бағдарламасын жүргізуге рұқсат берді, алайда оның өзін университет деп атауына тыйым салынды.<ref>{{Cite web |date=2 June 2020 |title=IDC Herzliya to change its name to Reichman University |url=https://www.jpost.com/israel-news/idc-herzliya-to-change-its-name-to-the-reichman-university-630009 |access-date=2020-06-04 |website=[[The Jerusalem Post]] |issn=0792-822X}}</ref> 2021 жылы колледжге университет мәртебесін қолдануға рұқсат беріліп, ол негізін қалаушының құрметіне Рейхман университеті болып қайта аталды.<ref name="TOI2021" /> == Ұйымдастырылуы және басқарылуы == Университеттің [[факультет]]тері: * Адельсон атындағы кәсіпкерлік мектебі * Арисон атындағы бизнес мектебі * Барух Ивчер атындағы психология мектебі * Дина Реканати атындағы медицина мектебі * Эфи Арази атындағы информатика мектебі * Гарри Радзинер атындағы заң мектебі * Лаудер атындағы мемлекеттік басқару, дипломатия және стратегия мектебі<ref>{{Cite web |title=Brochure |url=http://portal.idc.ac.il/en/Main/homepage/Pages/homepage.aspx |website=portal.idc.ac.il |access-date=2 October 2013 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002103808/http://portal.idc.ac.il/en/main/homepage/pages/homepage.aspx |url-status=dead }}</ref> * Рафаэль Реканати атындағы халықаралық мектеп * Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі * Тұрақты даму мектебі * Тиомкин атындағы экономика мектебі <gallery widths=195 heights=150> Сурет:IDC Herzliya School of Communications.JPG|Коммуникация мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner Law School Building, Interdisciplinary Center Herzliya.jpg|Заң мектебінің ғимараты Сурет:Adelson School of Entrepreneurship 3.jpg|Кәсіпкерлік мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner law school.jpg|Заң мектебінің ғимараты </gallery> == NoCamels веб-сайты == Рейхман университеті Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі арқылы инновациялар, технологиялар және ғылым саласындағы жаңалықтарды жариялайтын израильдік NoCamels жаңалықтар веб-сайтына демеушілік көрсетеді.<ref>{{Cite web |title=School of Communications |url=https://www.runi.ac.il/en/schools/communications |access-date=2024-06-16 |website=www.runi.ac.il}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yaron featured by Israeli innovation news site |url=https://seas.harvard.edu/news/2018/05/yaron-featured-israeli-innovation-news-site |access-date=2024-06-16 |website=seas.harvard.edu}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9q17wthhptfh9b8s5j2cafpjyed5xln 3693712 3693711 2026-11-09T05:31:32Z 1nter pares 146705 /* NoCamels веб-сайты */ 3693712 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Рейхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Тарихы == Рейхман университетінің негізін 1994 жылы [[Уриэль Рейхман]] '''Герцлия пәнаралық орталығы''' (IDC Herzliya, {{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}) деп аталатын Израильдегі [[жекеменшік колледж]] ретінде қалады.<ref>{{Cite news |last=Mualem |first=Mazal |date=24 April 2006 |title=Reichman Leaves Kadima and Politics; 'Olmert Broke Promise Sharon Made' |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210181229/http://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |url-status=dead |archive-date=10 February 2011 |work=[[Haaretz]]}}</ref> Университет кампусы Израильдің [[Герцлия]] қаласында, [[Тель-Авив]]тен солтүстікке қарай 10 км (6,2 миль) қашықтықта, бұрынғы британдық әскери-әуе базасының аумағында орналасқан. 1948 жылғы [[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы|Тәуелсіздік соғысы]] кезінде бұл база үш ай бойы [[Израиль әскери-әуе күштері]]нің алғашқы эскадрильясына қызмет етті.<ref>[http://news.walla.co.il/item/384730 Herzliya Interdisciplinary Center: The base that made history, Walla!, 2003-05-08] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315175212/http://news.walla.co.il/item/384730 |date=2017-03-15 }}</ref> 2009 жылы [[Альфа Эпсилон Пи]] ұйымы Герцлия пәнаралық орталығында Израильдегі алғашқы студенттік бауырластық ұйымын құрды.<ref>{{Cite web |title=Country's first college fraternity opens. IDC Herzliya holding initiation ceremony today |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |url-status=usurped |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140610083628/http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |work=Jerusalem Post |date=16 June 2009 |archive-date=2014-06-10}}</ref> 2012 жылы колледждің тұрақты даму мектебі Израильдегі қоршаған ортаны ірі көлемде ластайтын компаниялар тарапынан қаржыландырылғандықтан, дау-дамай туындады.<ref>{{Cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=28 March 2018 |title=New Sustainability School at Israeli University to Be Funded by Major Polluting Firms |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112061600/http://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |url-status=dead |archive-date=12 January 2012 |work=[[Haaretz]]}}</ref> 2018 жылы мемлекеттік кеңес колледжге бірнеше докторантура бағдарламасын жүргізуге рұқсат берді, алайда оның өзін университет деп атауына тыйым салынды.<ref>{{Cite web |date=2 June 2020 |title=IDC Herzliya to change its name to Reichman University |url=https://www.jpost.com/israel-news/idc-herzliya-to-change-its-name-to-the-reichman-university-630009 |access-date=2020-06-04 |website=[[The Jerusalem Post]] |issn=0792-822X}}</ref> 2021 жылы колледжге университет мәртебесін қолдануға рұқсат беріліп, ол негізін қалаушының құрметіне Рейхман университеті болып қайта аталды.<ref name="TOI2021" /> == Ұйымдастырылуы және басқарылуы == Университеттің [[факультет]]тері: * Адельсон атындағы кәсіпкерлік мектебі * Арисон атындағы бизнес мектебі * Барух Ивчер атындағы психология мектебі * Дина Реканати атындағы медицина мектебі * Эфи Арази атындағы информатика мектебі * Гарри Радзинер атындағы заң мектебі * Лаудер атындағы мемлекеттік басқару, дипломатия және стратегия мектебі<ref>{{Cite web |title=Brochure |url=http://portal.idc.ac.il/en/Main/homepage/Pages/homepage.aspx |website=portal.idc.ac.il |access-date=2 October 2013 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002103808/http://portal.idc.ac.il/en/main/homepage/pages/homepage.aspx |url-status=dead }}</ref> * Рафаэль Реканати атындағы халықаралық мектеп * Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі * Тұрақты даму мектебі * Тиомкин атындағы экономика мектебі <gallery widths=195 heights=150> Сурет:IDC Herzliya School of Communications.JPG|Коммуникация мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner Law School Building, Interdisciplinary Center Herzliya.jpg|Заң мектебінің ғимараты Сурет:Adelson School of Entrepreneurship 3.jpg|Кәсіпкерлік мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner law school.jpg|Заң мектебінің ғимараты </gallery> == NoCamels веб-сайты == Рейхман университеті Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі арқылы инновациялар, технологиялар және ғылым саласындағы жаңалықтарды жариялайтын израильдік NoCamels жаңалықтар веб-сайтына демеушілік көрсетеді.<ref>{{Cite web |title=School of Communications |url=https://www.runi.ac.il/en/schools/communications |access-date=2024-06-16 |website=www.runi.ac.il}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yaron featured by Israeli innovation news site |url=https://seas.harvard.edu/news/2018/05/yaron-featured-israeli-innovation-news-site |access-date=2024-06-16 |website=seas.harvard.edu}}</ref> == Академиялық қызметі == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;" |+ Университеттің әлемдік рейтингі ! Рейтинг ! Орын |- | Times Higher Education | 801–1000 |} 2022 жылғы рейтингінде ''[[Times Higher Education]]'' университетті әлем бойынша 801–1000-орындар аралығына орналастырды.<ref name="IDC Herzliya">{{Cite web |title=IDC Herzliya |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/idc-herzliya |access-date=24 February 2020 |website=Times Higher Education World University Rankings |publisher=[[Times Higher Education]]}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lxyd8asorpm1wtfrg90u72935z04fw6 3693713 3693712 2026-11-09T05:32:34Z 1nter pares 146705 /* Академиялық қызметі */ 3693713 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Рейхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Тарихы == Рейхман университетінің негізін 1994 жылы [[Уриэль Рейхман]] '''Герцлия пәнаралық орталығы''' (IDC Herzliya, {{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}) деп аталатын Израильдегі [[жекеменшік колледж]] ретінде қалады.<ref>{{Cite news |last=Mualem |first=Mazal |date=24 April 2006 |title=Reichman Leaves Kadima and Politics; 'Olmert Broke Promise Sharon Made' |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210181229/http://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |url-status=dead |archive-date=10 February 2011 |work=[[Haaretz]]}}</ref> Университет кампусы Израильдің [[Герцлия]] қаласында, [[Тель-Авив]]тен солтүстікке қарай 10 км (6,2 миль) қашықтықта, бұрынғы британдық әскери-әуе базасының аумағында орналасқан. 1948 жылғы [[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы|Тәуелсіздік соғысы]] кезінде бұл база үш ай бойы [[Израиль әскери-әуе күштері]]нің алғашқы эскадрильясына қызмет етті.<ref>[http://news.walla.co.il/item/384730 Herzliya Interdisciplinary Center: The base that made history, Walla!, 2003-05-08] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315175212/http://news.walla.co.il/item/384730 |date=2017-03-15 }}</ref> 2009 жылы [[Альфа Эпсилон Пи]] ұйымы Герцлия пәнаралық орталығында Израильдегі алғашқы студенттік бауырластық ұйымын құрды.<ref>{{Cite web |title=Country's first college fraternity opens. IDC Herzliya holding initiation ceremony today |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |url-status=usurped |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140610083628/http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |work=Jerusalem Post |date=16 June 2009 |archive-date=2014-06-10}}</ref> 2012 жылы колледждің тұрақты даму мектебі Израильдегі қоршаған ортаны ірі көлемде ластайтын компаниялар тарапынан қаржыландырылғандықтан, дау-дамай туындады.<ref>{{Cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=28 March 2018 |title=New Sustainability School at Israeli University to Be Funded by Major Polluting Firms |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112061600/http://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |url-status=dead |archive-date=12 January 2012 |work=[[Haaretz]]}}</ref> 2018 жылы мемлекеттік кеңес колледжге бірнеше докторантура бағдарламасын жүргізуге рұқсат берді, алайда оның өзін университет деп атауына тыйым салынды.<ref>{{Cite web |date=2 June 2020 |title=IDC Herzliya to change its name to Reichman University |url=https://www.jpost.com/israel-news/idc-herzliya-to-change-its-name-to-the-reichman-university-630009 |access-date=2020-06-04 |website=[[The Jerusalem Post]] |issn=0792-822X}}</ref> 2021 жылы колледжге университет мәртебесін қолдануға рұқсат беріліп, ол негізін қалаушының құрметіне Рейхман университеті болып қайта аталды.<ref name="TOI2021" /> == Ұйымдастырылуы және басқарылуы == Университеттің [[факультет]]тері: * Адельсон атындағы кәсіпкерлік мектебі * Арисон атындағы бизнес мектебі * Барух Ивчер атындағы психология мектебі * Дина Реканати атындағы медицина мектебі * Эфи Арази атындағы информатика мектебі * Гарри Радзинер атындағы заң мектебі * Лаудер атындағы мемлекеттік басқару, дипломатия және стратегия мектебі<ref>{{Cite web |title=Brochure |url=http://portal.idc.ac.il/en/Main/homepage/Pages/homepage.aspx |website=portal.idc.ac.il |access-date=2 October 2013 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002103808/http://portal.idc.ac.il/en/main/homepage/pages/homepage.aspx |url-status=dead }}</ref> * Рафаэль Реканати атындағы халықаралық мектеп * Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі * Тұрақты даму мектебі * Тиомкин атындағы экономика мектебі <gallery widths=195 heights=150> Сурет:IDC Herzliya School of Communications.JPG|Коммуникация мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner Law School Building, Interdisciplinary Center Herzliya.jpg|Заң мектебінің ғимараты Сурет:Adelson School of Entrepreneurship 3.jpg|Кәсіпкерлік мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner law school.jpg|Заң мектебінің ғимараты </gallery> == NoCamels веб-сайты == Рейхман университеті Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі арқылы инновациялар, технологиялар және ғылым саласындағы жаңалықтарды жариялайтын израильдік NoCamels жаңалықтар веб-сайтына демеушілік көрсетеді.<ref>{{Cite web |title=School of Communications |url=https://www.runi.ac.il/en/schools/communications |access-date=2024-06-16 |website=www.runi.ac.il}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yaron featured by Israeli innovation news site |url=https://seas.harvard.edu/news/2018/05/yaron-featured-israeli-innovation-news-site |access-date=2024-06-16 |website=seas.harvard.edu}}</ref> == Академиялық қызметі == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;" |+ Университеттің әлемдік рейтингі ! Рейтинг ! Орын |- | Times Higher Education | 801–1000 |} 2022 жылғы рейтингінде ''[[Times Higher Education]]'' университетті әлем бойынша 801–1000-орындар аралығына орналастырды.<ref name="IDC Herzliya">{{Cite web |title=IDC Herzliya |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/idc-herzliya |access-date=24 February 2020 |website=Times Higher Education World University Rankings |publisher=[[Times Higher Education]]}}</ref> == Герцлия конференциясы == {{Толық мақала|Герцлия конференциясы}} [[Герцлия конференциясы]] — Герцлия пәнаралық орталығы ұйымдастыратын, саяси мәселелерге арналған баяндамалар жасалатын форум.<ref>{{Cite web |title=Herzliya Conference 2023 |url=https://www.runi.ac.il/en/research-institutes/government/ips/herzliya-conference/ |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bxkk7rcshgspefbt0c6cf90mzy6fy4a 3693714 3693713 2026-11-09T05:33:52Z 1nter pares 146705 /* Герцлия конференциясы */ 3693714 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Рейхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Тарихы == Рейхман университетінің негізін 1994 жылы [[Уриэль Рейхман]] '''Герцлия пәнаралық орталығы''' (IDC Herzliya, {{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}) деп аталатын Израильдегі [[жекеменшік колледж]] ретінде қалады.<ref>{{Cite news |last=Mualem |first=Mazal |date=24 April 2006 |title=Reichman Leaves Kadima and Politics; 'Olmert Broke Promise Sharon Made' |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210181229/http://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |url-status=dead |archive-date=10 February 2011 |work=[[Haaretz]]}}</ref> Университет кампусы Израильдің [[Герцлия]] қаласында, [[Тель-Авив]]тен солтүстікке қарай 10 км (6,2 миль) қашықтықта, бұрынғы британдық әскери-әуе базасының аумағында орналасқан. 1948 жылғы [[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы|Тәуелсіздік соғысы]] кезінде бұл база үш ай бойы [[Израиль әскери-әуе күштері]]нің алғашқы эскадрильясына қызмет етті.<ref>[http://news.walla.co.il/item/384730 Herzliya Interdisciplinary Center: The base that made history, Walla!, 2003-05-08] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315175212/http://news.walla.co.il/item/384730 |date=2017-03-15 }}</ref> 2009 жылы [[Альфа Эпсилон Пи]] ұйымы Герцлия пәнаралық орталығында Израильдегі алғашқы студенттік бауырластық ұйымын құрды.<ref>{{Cite web |title=Country's first college fraternity opens. IDC Herzliya holding initiation ceremony today |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |url-status=usurped |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140610083628/http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |work=Jerusalem Post |date=16 June 2009 |archive-date=2014-06-10}}</ref> 2012 жылы колледждің тұрақты даму мектебі Израильдегі қоршаған ортаны ірі көлемде ластайтын компаниялар тарапынан қаржыландырылғандықтан, дау-дамай туындады.<ref>{{Cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=28 March 2018 |title=New Sustainability School at Israeli University to Be Funded by Major Polluting Firms |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112061600/http://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |url-status=dead |archive-date=12 January 2012 |work=[[Haaretz]]}}</ref> 2018 жылы мемлекеттік кеңес колледжге бірнеше докторантура бағдарламасын жүргізуге рұқсат берді, алайда оның өзін университет деп атауына тыйым салынды.<ref>{{Cite web |date=2 June 2020 |title=IDC Herzliya to change its name to Reichman University |url=https://www.jpost.com/israel-news/idc-herzliya-to-change-its-name-to-the-reichman-university-630009 |access-date=2020-06-04 |website=[[The Jerusalem Post]] |issn=0792-822X}}</ref> 2021 жылы колледжге университет мәртебесін қолдануға рұқсат беріліп, ол негізін қалаушының құрметіне Рейхман университеті болып қайта аталды.<ref name="TOI2021" /> == Ұйымдастырылуы және басқарылуы == Университеттің [[факультет]]тері: * Адельсон атындағы кәсіпкерлік мектебі * Арисон атындағы бизнес мектебі * Барух Ивчер атындағы психология мектебі * Дина Реканати атындағы медицина мектебі * Эфи Арази атындағы информатика мектебі * Гарри Радзинер атындағы заң мектебі * Лаудер атындағы мемлекеттік басқару, дипломатия және стратегия мектебі<ref>{{Cite web |title=Brochure |url=http://portal.idc.ac.il/en/Main/homepage/Pages/homepage.aspx |website=portal.idc.ac.il |access-date=2 October 2013 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002103808/http://portal.idc.ac.il/en/main/homepage/pages/homepage.aspx |url-status=dead }}</ref> * Рафаэль Реканати атындағы халықаралық мектеп * Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі * Тұрақты даму мектебі * Тиомкин атындағы экономика мектебі <gallery widths=195 heights=150> Сурет:IDC Herzliya School of Communications.JPG|Коммуникация мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner Law School Building, Interdisciplinary Center Herzliya.jpg|Заң мектебінің ғимараты Сурет:Adelson School of Entrepreneurship 3.jpg|Кәсіпкерлік мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner law school.jpg|Заң мектебінің ғимараты </gallery> == NoCamels веб-сайты == Рейхман университеті Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі арқылы инновациялар, технологиялар және ғылым саласындағы жаңалықтарды жариялайтын израильдік NoCamels жаңалықтар веб-сайтына демеушілік көрсетеді.<ref>{{Cite web |title=School of Communications |url=https://www.runi.ac.il/en/schools/communications |access-date=2024-06-16 |website=www.runi.ac.il}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yaron featured by Israeli innovation news site |url=https://seas.harvard.edu/news/2018/05/yaron-featured-israeli-innovation-news-site |access-date=2024-06-16 |website=seas.harvard.edu}}</ref> == Академиялық қызметі == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;" |+ Университеттің әлемдік рейтингі ! Рейтинг ! Орын |- | Times Higher Education | 801–1000 |} 2022 жылғы рейтингінде ''[[Times Higher Education]]'' университетті әлем бойынша 801–1000-орындар аралығына орналастырды.<ref name="IDC Herzliya">{{Cite web |title=IDC Herzliya |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/idc-herzliya |access-date=24 February 2020 |website=Times Higher Education World University Rankings |publisher=[[Times Higher Education]]}}</ref> == Герцлия конференциясы == {{Толық мақала|Герцлия конференциясы}} [[Герцлия конференциясы]] — Герцлия пәнаралық орталығы ұйымдастыратын, саяси мәселелерге арналған баяндамалар жасалатын форум.<ref>{{Cite web |title=Herzliya Conference 2023 |url=https://www.runi.ac.il/en/research-institutes/government/ips/herzliya-conference/ |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> == Көрнекті тұлғалары == {{citation needed|date=June 2022}} === Басшылығы === Университеттің негізгі басшылық құрамына мыналар кіреді: * [[Уди Реканати]] — канцлер * [[Уриэль Рейхман]] — негізін қалаушы, бұрынғы президент және директорлар кеңесінің төрағасы * [[Боаз Ганор]] — президент * [[Амнон Лехави]] — проректор * [[Рафи Мельник]] — бұрынғы президент<ref>{{Cite web |date=December 23, 2021 |title=Prof. Rafi Melnik has been appointed President of Reichman University |url=https://www.ifi.today/news/2062-Prof-Rafi-Melnik-has-been-appointed-President-of-R/ |access-date=2023-11-01 |website=Israel Financial Insider}}</ref> * [[Амнон Рубинштейн]] (1931–2024) — бұрынғы президент және директорлар кеңесінің бұрынғы төрағасы * [[Йоси Маарави]] — Адельсон атындағы кәсіпкерлік мектебінің деканы<ref name=":1">{{Cite web |date=July 2021 |title=Congratulations to IDC Herzliya's outstanding researchers and lecturers on their achievements in 2019 |url=https://www.runi.ac.il/en/whats-up-lobby/news/outstanding-researchers-2021/ |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> * [[Узи Арад]] — Саясат және стратегия институтының негізін қалаушы директоры * [[Эяль Биялогорский]] — Арисон атындағы бизнес мектебінің маркетинг профессоры және декан орынбасары<ref name="auto">[https://www.idc.ac.il/en/pages/faculty.aspx?username=ebialogorsky Prof. Eyal Biyalogorsky] in Reichman University website</ref> * [[Элетт Бойл]] — информатика профессоры және Криптография теориясының негіздері мен қолданылуы орталығының директоры<ref>{{Cite web |title=Elette Boyle |url=https://cs.idc.ac.il/~elette/ |access-date=2023-11-11 |website=cs.idc.ac.il}}</ref> === Көрнекті қызметкерлері === * [[Барак Либай]] — Арисон атындағы бизнес мектебінің маркетинг профессоры<ref name=":1" /> * [[Аарон Барак]] — коммерциялық құқық бойынша магистратура бағдарламасының құқық профессоры * [[Яир Галили]] — Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебінің [[Халықаралық терроризмге қарсы күрес институты]]ның (ICT) аға ғылыми қызметкері<ref name=":1" /> * [[Исаак Берзин]] — аға оқытушы<ref>{{Cite web |last=Shapira |first=Jonathan |date=2008-05-18 |title=Cleantech Investing in Israel: Isaac Berzin, Israel's "Green Giant" |url=http://cleantech-israel.blogspot.com/2008/05/isaac-berzin-israels-green-giant.html |access-date=2023-11-11 |website=Cleantech Investing in Israel}}</ref> * [[Анат Брунштейн-Кломек]] — қауымдастырылған профессор және Барух Ивчер атындағы психология мектебінің деканы * [[Надин Бодо-Трахтенберг]] — Тиомкин атындағы экономика мектебінің оқытушысы<ref>{{Cite web |title=Dr. Trajtenber Nadine |url=https://www.runi.ac.il/en/faculty/nadineb |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> * [[Анат Бремлер-Барр]] — Эфи Арази атындағы информатика мектебінің профессоры<ref>{{Cite web |title=Prof. Anat Bremler-Barr |url=https://www.runi.ac.il/en/faculty/bremler/ |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> * [[Керен Барак]] — оқытушы<ref name="K">[https://knesset.gov.il/mk/eng/mk_eng.asp?mk_individual_id_t=1019 Keren Barak: Particulars] Knesset</ref> * [[Анат Берко]] — Лаудер атындағы мемлекеттік басқару мектебінің оқытушысы * [[Тал Бен-Шахар]] * [[Рон Малка]] — экономика пәнінің бұрынғы оқытушысы * [[Шавит Матиас]] — Дипломатия және қақтығыстарды реттеу бағдарламасының жетекшісі<ref>{{Cite web |title=Shavit Matias - Head of Diplomacy & Conflict Resolution Program |url=http://portal.idc.ac.il/faculty/en/pages/profile.aspx?username=smatias |publisher=IDC Faculty page |access-date=14 May 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514142813/http://portal.idc.ac.il/faculty/en/Pages/profile.aspx?username=smatias |url-status=dead }}</ref> және Саясат және стратегия институтының атқарушы басшылығының мүшесі<ref>{{Cite web |title=IPS Executive Leadership |url=http://www.herzliyaconference.org/eng/?CategoryID=444 |publisher=Institute Directorate page, IPS |access-date=21 July 2018 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721124035/http://www.herzliyaconference.org/eng/?CategoryID=444 |url-status=dead }}</ref> * [[Даниэль Ротшильд (генерал)|Даниэль Ротшильд]] — Лаудер атындағы мемлекеттік басқару, дипломатия және стратегия мектебінің құрамындағы [[Израиль|израильдік]] [[сараптамалық орталық]] — Саясат және стратегия институтының (IPS) жетекшісі<ref name=":02">{{Cite web |title=Danny Rothschild |url=https://www.weforum.org/people/danny-rothschild/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611192801/https://www.weforum.org/people/danny-rothschild |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-11 |website=[[Дүниежүзілік экономикалық форум]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010-02-01 |title=The Interview - Major General (res.) Danny Rothschild, Director of the Institute for Policy and Strategy |url=https://www.france24.com/en/20100201-major-general-res-danny-rothschild-director-institute-policy-strategy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611193749/https://www.france24.com/en/20100201-major-general-res-danny-rothschild-director-institute-policy-strategy |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-11 |website=[[France 24]] |language=en}}</ref> * [[Алан Дершовиц]] * [[Майкл С. Дорф]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} eod37417eluon8ljpwxg6bkegvf5rtu 3693715 3693714 2026-11-09T05:36:13Z 1nter pares 146705 /* Көрнекті тұлғалары */ 3693715 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Рейхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Тарихы == Рейхман университетінің негізін 1994 жылы [[Уриэль Рейхман]] '''Герцлия пәнаралық орталығы''' (IDC Herzliya, {{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}) деп аталатын Израильдегі [[жекеменшік колледж]] ретінде қалады.<ref>{{Cite news |last=Mualem |first=Mazal |date=24 April 2006 |title=Reichman Leaves Kadima and Politics; 'Olmert Broke Promise Sharon Made' |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210181229/http://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |url-status=dead |archive-date=10 February 2011 |work=[[Haaretz]]}}</ref> Университет кампусы Израильдің [[Герцлия]] қаласында, [[Тель-Авив]]тен солтүстікке қарай 10 км (6,2 миль) қашықтықта, бұрынғы британдық әскери-әуе базасының аумағында орналасқан. 1948 жылғы [[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы|Тәуелсіздік соғысы]] кезінде бұл база үш ай бойы [[Израиль әскери-әуе күштері]]нің алғашқы эскадрильясына қызмет етті.<ref>[http://news.walla.co.il/item/384730 Herzliya Interdisciplinary Center: The base that made history, Walla!, 2003-05-08] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315175212/http://news.walla.co.il/item/384730 |date=2017-03-15 }}</ref> 2009 жылы [[Альфа Эпсилон Пи]] ұйымы Герцлия пәнаралық орталығында Израильдегі алғашқы студенттік бауырластық ұйымын құрды.<ref>{{Cite web |title=Country's first college fraternity opens. IDC Herzliya holding initiation ceremony today |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |url-status=usurped |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140610083628/http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |work=Jerusalem Post |date=16 June 2009 |archive-date=2014-06-10}}</ref> 2012 жылы колледждің тұрақты даму мектебі Израильдегі қоршаған ортаны ірі көлемде ластайтын компаниялар тарапынан қаржыландырылғандықтан, дау-дамай туындады.<ref>{{Cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=28 March 2018 |title=New Sustainability School at Israeli University to Be Funded by Major Polluting Firms |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112061600/http://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |url-status=dead |archive-date=12 January 2012 |work=[[Haaretz]]}}</ref> 2018 жылы мемлекеттік кеңес колледжге бірнеше докторантура бағдарламасын жүргізуге рұқсат берді, алайда оның өзін университет деп атауына тыйым салынды.<ref>{{Cite web |date=2 June 2020 |title=IDC Herzliya to change its name to Reichman University |url=https://www.jpost.com/israel-news/idc-herzliya-to-change-its-name-to-the-reichman-university-630009 |access-date=2020-06-04 |website=[[The Jerusalem Post]] |issn=0792-822X}}</ref> 2021 жылы колледжге университет мәртебесін қолдануға рұқсат беріліп, ол негізін қалаушының құрметіне Рейхман университеті болып қайта аталды.<ref name="TOI2021" /> == Ұйымдастырылуы және басқарылуы == Университеттің [[факультет]]тері: * Адельсон атындағы кәсіпкерлік мектебі * Арисон атындағы бизнес мектебі * Барух Ивчер атындағы психология мектебі * Дина Реканати атындағы медицина мектебі * Эфи Арази атындағы информатика мектебі * Гарри Радзинер атындағы заң мектебі * Лаудер атындағы мемлекеттік басқару, дипломатия және стратегия мектебі<ref>{{Cite web |title=Brochure |url=http://portal.idc.ac.il/en/Main/homepage/Pages/homepage.aspx |website=portal.idc.ac.il |access-date=2 October 2013 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002103808/http://portal.idc.ac.il/en/main/homepage/pages/homepage.aspx |url-status=dead }}</ref> * Рафаэль Реканати атындағы халықаралық мектеп * Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі * Тұрақты даму мектебі * Тиомкин атындағы экономика мектебі <gallery widths=195 heights=150> Сурет:IDC Herzliya School of Communications.JPG|Коммуникация мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner Law School Building, Interdisciplinary Center Herzliya.jpg|Заң мектебінің ғимараты Сурет:Adelson School of Entrepreneurship 3.jpg|Кәсіпкерлік мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner law school.jpg|Заң мектебінің ғимараты </gallery> == NoCamels веб-сайты == Рейхман университеті Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі арқылы инновациялар, технологиялар және ғылым саласындағы жаңалықтарды жариялайтын израильдік NoCamels жаңалықтар веб-сайтына демеушілік көрсетеді.<ref>{{Cite web |title=School of Communications |url=https://www.runi.ac.il/en/schools/communications |access-date=2024-06-16 |website=www.runi.ac.il}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yaron featured by Israeli innovation news site |url=https://seas.harvard.edu/news/2018/05/yaron-featured-israeli-innovation-news-site |access-date=2024-06-16 |website=seas.harvard.edu}}</ref> == Академиялық қызметі == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;" |+ Университеттің әлемдік рейтингі ! Рейтинг ! Орын |- | Times Higher Education | 801–1000 |} 2022 жылғы рейтингінде ''[[Times Higher Education]]'' университетті әлем бойынша 801–1000-орындар аралығына орналастырды.<ref name="IDC Herzliya">{{Cite web |title=IDC Herzliya |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/idc-herzliya |access-date=24 February 2020 |website=Times Higher Education World University Rankings |publisher=[[Times Higher Education]]}}</ref> == Герцлия конференциясы == {{Толық мақала|Герцлия конференциясы}} [[Герцлия конференциясы]] — Герцлия пәнаралық орталығы ұйымдастыратын, саяси мәселелерге арналған баяндамалар жасалатын форум.<ref>{{Cite web |title=Herzliya Conference 2023 |url=https://www.runi.ac.il/en/research-institutes/government/ips/herzliya-conference/ |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> == Көрнекті тұлғалары == === Басшылығы === Университеттің негізгі басшылық құрамына мыналар кіреді: * [[Уди Реканати]] — канцлер * [[Уриэль Рейхман]] — негізін қалаушы, бұрынғы президент және директорлар кеңесінің төрағасы * [[Боаз Ганор]] — президент * [[Амнон Лехави]] — проректор * [[Рафи Мельник]] — бұрынғы президент<ref>{{Cite web |date=December 23, 2021 |title=Prof. Rafi Melnik has been appointed President of Reichman University |url=https://www.ifi.today/news/2062-Prof-Rafi-Melnik-has-been-appointed-President-of-R/ |access-date=2023-11-01 |website=Israel Financial Insider}}</ref> * [[Амнон Рубинштейн]] (1931–2024) — бұрынғы президент және директорлар кеңесінің бұрынғы төрағасы * [[Йоси Маарави]] — Адельсон атындағы кәсіпкерлік мектебінің деканы<ref name=":1">{{Cite web |date=July 2021 |title=Congratulations to IDC Herzliya's outstanding researchers and lecturers on their achievements in 2019 |url=https://www.runi.ac.il/en/whats-up-lobby/news/outstanding-researchers-2021/ |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> * [[Узи Арад]] — Саясат және стратегия институтының негізін қалаушы директоры * [[Эяль Биялогорский]] — Арисон атындағы бизнес мектебінің маркетинг профессоры және декан орынбасары<ref name="auto">[https://www.idc.ac.il/en/pages/faculty.aspx?username=ebialogorsky Prof. Eyal Biyalogorsky] in Reichman University website</ref> * [[Элетт Бойл]] — информатика профессоры және Криптография теориясының негіздері мен қолданылуы орталығының директоры<ref>{{Cite web |title=Elette Boyle |url=https://cs.idc.ac.il/~elette/ |access-date=2023-11-11 |website=cs.idc.ac.il}}</ref> === Көрнекті қызметкерлері === * [[Барак Либай]] — Арисон атындағы бизнес мектебінің маркетинг профессоры<ref name=":1" /> * [[Аарон Барак]] — коммерциялық құқық бойынша магистратура бағдарламасының құқық профессоры * [[Яир Галили]] — Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебінің [[Халықаралық терроризмге қарсы күрес институты]]ның (ICT) аға ғылыми қызметкері<ref name=":1" /> * [[Исаак Берзин]] — аға оқытушы<ref>{{Cite web |last=Shapira |first=Jonathan |date=2008-05-18 |title=Cleantech Investing in Israel: Isaac Berzin, Israel's "Green Giant" |url=http://cleantech-israel.blogspot.com/2008/05/isaac-berzin-israels-green-giant.html |access-date=2023-11-11 |website=Cleantech Investing in Israel}}</ref> * [[Анат Брунштейн-Кломек]] — қауымдастырылған профессор және Барух Ивчер атындағы психология мектебінің деканы * [[Надин Бодо-Трахтенберг]] — Тиомкин атындағы экономика мектебінің оқытушысы<ref>{{Cite web |title=Dr. Trajtenber Nadine |url=https://www.runi.ac.il/en/faculty/nadineb |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> * [[Анат Бремлер-Барр]] — Эфи Арази атындағы информатика мектебінің профессоры<ref>{{Cite web |title=Prof. Anat Bremler-Barr |url=https://www.runi.ac.il/en/faculty/bremler/ |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> * [[Керен Барак]] — оқытушы<ref name="K">[https://knesset.gov.il/mk/eng/mk_eng.asp?mk_individual_id_t=1019 Keren Barak: Particulars] Knesset</ref> * [[Анат Берко]] — Лаудер атындағы мемлекеттік басқару мектебінің оқытушысы * [[Тал Бен-Шахар]] * [[Рон Малка]] — экономика пәнінің бұрынғы оқытушысы * [[Шавит Матиас]] — Дипломатия және қақтығыстарды реттеу бағдарламасының жетекшісі<ref>{{Cite web |title=Shavit Matias - Head of Diplomacy & Conflict Resolution Program |url=http://portal.idc.ac.il/faculty/en/pages/profile.aspx?username=smatias |publisher=IDC Faculty page |access-date=14 May 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514142813/http://portal.idc.ac.il/faculty/en/Pages/profile.aspx?username=smatias |url-status=dead }}</ref> және Саясат және стратегия институтының атқарушы басшылығының мүшесі<ref>{{Cite web |title=IPS Executive Leadership |url=http://www.herzliyaconference.org/eng/?CategoryID=444 |publisher=Institute Directorate page, IPS |access-date=21 July 2018 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721124035/http://www.herzliyaconference.org/eng/?CategoryID=444 |url-status=dead }}</ref> * [[Даниэль Ротшильд (генерал)|Даниэль Ротшильд]] — Лаудер атындағы мемлекеттік басқару, дипломатия және стратегия мектебінің құрамындағы [[израиль]]дік [[сараптамалық орталық]] — Саясат және стратегия институтының (IPS) жетекшісі<ref name=":02">{{Cite web |title=Danny Rothschild |url=https://www.weforum.org/people/danny-rothschild/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611192801/https://www.weforum.org/people/danny-rothschild |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-11 |website=[[Дүниежүзілік экономикалық форум]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010-02-01 |title=The Interview - Major General (res.) Danny Rothschild, Director of the Institute for Policy and Strategy |url=https://www.france24.com/en/20100201-major-general-res-danny-rothschild-director-institute-policy-strategy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611193749/https://www.france24.com/en/20100201-major-general-res-danny-rothschild-director-institute-policy-strategy |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-11 |website=[[France 24]] |language=en}}</ref> * [[Алан Дершовиц]] * [[Майкл С. Дорф]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6zkbfopykxsqcei8sdl54ep5g0tn29q 3693716 3693715 2026-11-09T05:37:12Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3693716 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Рейхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Тарихы == Рейхман университетінің негізін 1994 жылы [[Уриэль Рейхман]] '''Герцлия пәнаралық орталығы''' (IDC Herzliya, {{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}) деп аталатын Израильдегі [[жекеменшік колледж]] ретінде қалады.<ref>{{Cite news |last=Mualem |first=Mazal |date=24 April 2006 |title=Reichman Leaves Kadima and Politics; 'Olmert Broke Promise Sharon Made' |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210181229/http://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |url-status=dead |archive-date=10 February 2011 |work=[[Haaretz]]}}</ref> Университет кампусы Израильдің [[Герцлия]] қаласында, [[Тель-Авив]]тен солтүстікке қарай 10 км (6,2 миль) қашықтықта, бұрынғы британдық әскери-әуе базасының аумағында орналасқан. 1948 жылғы [[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы|Тәуелсіздік соғысы]] кезінде бұл база үш ай бойы [[Израиль әскери-әуе күштері]]нің алғашқы эскадрильясына қызмет етті.<ref>[http://news.walla.co.il/item/384730 Herzliya Interdisciplinary Center: The base that made history, Walla!, 2003-05-08] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315175212/http://news.walla.co.il/item/384730 |date=2017-03-15 }}</ref> 2009 жылы [[Альфа Эпсилон Пи]] ұйымы Герцлия пәнаралық орталығында Израильдегі алғашқы студенттік бауырластық ұйымын құрды.<ref>{{Cite web |title=Country's first college fraternity opens. IDC Herzliya holding initiation ceremony today |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |url-status=usurped |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140610083628/http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |work=Jerusalem Post |date=16 June 2009 |archive-date=2014-06-10}}</ref> 2012 жылы колледждің тұрақты даму мектебі Израильдегі қоршаған ортаны ірі көлемде ластайтын компаниялар тарапынан қаржыландырылғандықтан, дау-дамай туындады.<ref>{{Cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=28 March 2018 |title=New Sustainability School at Israeli University to Be Funded by Major Polluting Firms |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112061600/http://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |url-status=dead |archive-date=12 January 2012 |work=[[Haaretz]]}}</ref> 2018 жылы мемлекеттік кеңес колледжге бірнеше докторантура бағдарламасын жүргізуге рұқсат берді, алайда оның өзін университет деп атауына тыйым салынды.<ref>{{Cite web |date=2 June 2020 |title=IDC Herzliya to change its name to Reichman University |url=https://www.jpost.com/israel-news/idc-herzliya-to-change-its-name-to-the-reichman-university-630009 |access-date=2020-06-04 |website=[[The Jerusalem Post]] |issn=0792-822X}}</ref> 2021 жылы колледжге университет мәртебесін қолдануға рұқсат беріліп, ол негізін қалаушының құрметіне Рейхман университеті болып қайта аталды.<ref name="TOI2021" /> == Ұйымдастырылуы және басқарылуы == Университеттің [[факультет]]тері: * Адельсон атындағы кәсіпкерлік мектебі * Арисон атындағы бизнес мектебі * Барух Ивчер атындағы психология мектебі * Дина Реканати атындағы медицина мектебі * Эфи Арази атындағы информатика мектебі * Гарри Радзинер атындағы заң мектебі * Лаудер атындағы мемлекеттік басқару, дипломатия және стратегия мектебі<ref>{{Cite web |title=Brochure |url=http://portal.idc.ac.il/en/Main/homepage/Pages/homepage.aspx |website=portal.idc.ac.il |access-date=2 October 2013 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002103808/http://portal.idc.ac.il/en/main/homepage/pages/homepage.aspx |url-status=dead }}</ref> * Рафаэль Реканати атындағы халықаралық мектеп * Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі * Тұрақты даму мектебі * Тиомкин атындағы экономика мектебі <gallery widths=195 heights=150> Сурет:IDC Herzliya School of Communications.JPG|Коммуникация мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner Law School Building, Interdisciplinary Center Herzliya.jpg|Заң мектебінің ғимараты Сурет:Adelson School of Entrepreneurship 3.jpg|Кәсіпкерлік мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner law school.jpg|Заң мектебінің ғимараты </gallery> == NoCamels веб-сайты == Рейхман университеті Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі арқылы инновациялар, технологиялар және ғылым саласындағы жаңалықтарды жариялайтын израильдік NoCamels жаңалықтар веб-сайтына демеушілік көрсетеді.<ref>{{Cite web |title=School of Communications |url=https://www.runi.ac.il/en/schools/communications |access-date=2024-06-16 |website=www.runi.ac.il}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yaron featured by Israeli innovation news site |url=https://seas.harvard.edu/news/2018/05/yaron-featured-israeli-innovation-news-site |access-date=2024-06-16 |website=seas.harvard.edu}}</ref> == Академиялық қызметі == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;" |+ Университеттің әлемдік рейтингі ! Рейтинг ! Орын |- | Times Higher Education | 801–1000 |} 2022 жылғы рейтингінде ''[[Times Higher Education]]'' университетті әлем бойынша 801–1000-орындар аралығына орналастырды.<ref name="IDC Herzliya">{{Cite web |title=IDC Herzliya |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/idc-herzliya |access-date=24 February 2020 |website=Times Higher Education World University Rankings |publisher=[[Times Higher Education]]}}</ref> == Герцлия конференциясы == {{Толық мақала|Герцлия конференциясы}} [[Герцлия конференциясы]] — Герцлия пәнаралық орталығы ұйымдастыратын, саяси мәселелерге арналған баяндамалар жасалатын форум.<ref>{{Cite web |title=Herzliya Conference 2023 |url=https://www.runi.ac.il/en/research-institutes/government/ips/herzliya-conference/ |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> == Көрнекті тұлғалары == === Басшылығы === Университеттің негізгі басшылық құрамына мыналар кіреді: * [[Уди Реканати]] — канцлер * [[Уриэль Рейхман]] — негізін қалаушы, бұрынғы президент және директорлар кеңесінің төрағасы * [[Боаз Ганор]] — президент * [[Амнон Лехави]] — проректор * [[Рафи Мельник]] — бұрынғы президент<ref>{{Cite web |date=December 23, 2021 |title=Prof. Rafi Melnik has been appointed President of Reichman University |url=https://www.ifi.today/news/2062-Prof-Rafi-Melnik-has-been-appointed-President-of-R/ |access-date=2023-11-01 |website=Israel Financial Insider}}</ref> * [[Амнон Рубинштейн]] (1931–2024) — бұрынғы президент және директорлар кеңесінің бұрынғы төрағасы * [[Йоси Маарави]] — Адельсон атындағы кәсіпкерлік мектебінің деканы<ref name=":1">{{Cite web |date=July 2021 |title=Congratulations to IDC Herzliya's outstanding researchers and lecturers on their achievements in 2019 |url=https://www.runi.ac.il/en/whats-up-lobby/news/outstanding-researchers-2021/ |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> * [[Узи Арад]] — Саясат және стратегия институтының негізін қалаушы директоры * [[Эяль Биялогорский]] — Арисон атындағы бизнес мектебінің маркетинг профессоры және декан орынбасары<ref name="auto">[https://www.idc.ac.il/en/pages/faculty.aspx?username=ebialogorsky Prof. Eyal Biyalogorsky] in Reichman University website</ref> * [[Элетт Бойл]] — информатика профессоры және Криптография теориясының негіздері мен қолданылуы орталығының директоры<ref>{{Cite web |title=Elette Boyle |url=https://cs.idc.ac.il/~elette/ |access-date=2023-11-11 |website=cs.idc.ac.il}}</ref> === Көрнекті қызметкерлері === * [[Барак Либай]] — Арисон атындағы бизнес мектебінің маркетинг профессоры<ref name=":1" /> * [[Аарон Барак]] — коммерциялық құқық бойынша магистратура бағдарламасының құқық профессоры * [[Яир Галили]] — Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебінің [[Халықаралық терроризмге қарсы күрес институты]]ның (ICT) аға ғылыми қызметкері<ref name=":1" /> * [[Исаак Берзин]] — аға оқытушы<ref>{{Cite web |last=Shapira |first=Jonathan |date=2008-05-18 |title=Cleantech Investing in Israel: Isaac Berzin, Israel's "Green Giant" |url=http://cleantech-israel.blogspot.com/2008/05/isaac-berzin-israels-green-giant.html |access-date=2023-11-11 |website=Cleantech Investing in Israel}}</ref> * [[Анат Брунштейн-Кломек]] — қауымдастырылған профессор және Барух Ивчер атындағы психология мектебінің деканы * [[Надин Бодо-Трахтенберг]] — Тиомкин атындағы экономика мектебінің оқытушысы<ref>{{Cite web |title=Dr. Trajtenber Nadine |url=https://www.runi.ac.il/en/faculty/nadineb |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> * [[Анат Бремлер-Барр]] — Эфи Арази атындағы информатика мектебінің профессоры<ref>{{Cite web |title=Prof. Anat Bremler-Barr |url=https://www.runi.ac.il/en/faculty/bremler/ |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> * [[Керен Барак]] — оқытушы<ref name="K">[https://knesset.gov.il/mk/eng/mk_eng.asp?mk_individual_id_t=1019 Keren Barak: Particulars] Knesset</ref> * [[Анат Берко]] — Лаудер атындағы мемлекеттік басқару мектебінің оқытушысы * [[Тал Бен-Шахар]] * [[Рон Малка]] — экономика пәнінің бұрынғы оқытушысы * [[Шавит Матиас]] — Дипломатия және қақтығыстарды реттеу бағдарламасының жетекшісі<ref>{{Cite web |title=Shavit Matias - Head of Diplomacy & Conflict Resolution Program |url=http://portal.idc.ac.il/faculty/en/pages/profile.aspx?username=smatias |publisher=IDC Faculty page |access-date=14 May 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514142813/http://portal.idc.ac.il/faculty/en/Pages/profile.aspx?username=smatias |url-status=dead }}</ref> және Саясат және стратегия институтының атқарушы басшылығының мүшесі<ref>{{Cite web |title=IPS Executive Leadership |url=http://www.herzliyaconference.org/eng/?CategoryID=444 |publisher=Institute Directorate page, IPS |access-date=21 July 2018 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721124035/http://www.herzliyaconference.org/eng/?CategoryID=444 |url-status=dead }}</ref> * [[Даниэль Ротшильд (генерал)|Даниэль Ротшильд]] — Лаудер атындағы мемлекеттік басқару, дипломатия және стратегия мектебінің құрамындағы [[израиль]]дік [[сараптамалық орталық]] — Саясат және стратегия институтының (IPS) жетекшісі<ref name=":02">{{Cite web |title=Danny Rothschild |url=https://www.weforum.org/people/danny-rothschild/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611192801/https://www.weforum.org/people/danny-rothschild |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-11 |website=[[Дүниежүзілік экономикалық форум]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010-02-01 |title=The Interview - Major General (res.) Danny Rothschild, Director of the Institute for Policy and Strategy |url=https://www.france24.com/en/20100201-major-general-res-danny-rothschild-director-institute-policy-strategy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611193749/https://www.france24.com/en/20100201-major-general-res-danny-rothschild-director-institute-policy-strategy |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-11 |website=[[France 24]] |language=en}}</ref> * [[Алан Дершовиц]] * [[Майкл С. Дорф]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Израиль университеттері}} jbq4e8sjlrl0sgkdfy676hu28yrjp4k 3693717 3693716 2026-11-09T05:37:38Z 1nter pares 146705 /* Дереккөздер */ 3693717 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Рейхман университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = |Халықаралық атауы = Reichman University |Бұрынғы атауы = IDC Герцлия (жекеменшік [[колледж]]; 1994–2021) |Ұраны = |Құрылған жылы = [[11 мамыр]] [[1994 жыл|1994]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Жекеменшік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Канцлер |Басшысы = [[Уди Реканати]] |Президенті = [[Боаз Ганор]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = |Студенттер = 8400<ref>{{Cite web |title=Welcome to Reichman University {{!}} Facts and Figures About Reichman University |url=https://www.runi.ac.il/en/about/ |access-date=5 October 2024 |website=runi.ac.il |publisher=Reichman University}}</ref> |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Герцлия]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = Ха-Университа көшесі, 8 |Сайты = https://www.runi.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 10 |lat_sec = 35.67 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 50 |lon_sec = 08.25 |CoordScale = |edu_region = }} '''Рейхман университеті''' ({{lang-he|אוניברסיטת רייכמן}}) — [[Израиль]]дің [[Тель-Авив округі]]ндегі [[Герцлия]] қаласында орналасқан жекеменшік университет. Ол 1994 жылы '''Герцлия пәнаралық орталығы''' ('''IDC Herzliya'''){{efn|{{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}}} атты жекеменшік [[колледж]] ретінде құрылып, 2021 жылы қазіргі атауын алды. Университет үкіметтен тікелей қаржыландыру алмайды және 2021 жылғы тамызда Израильдегі алғашқы әрі жалғыз [[жекеменшік университет]] мәртебесіне ие болды.<ref name="TOI2021">{{Cite web |date=2021-08-17 |title=IDC Herzliya to become university following state approval |url=https://www.timesofisrael.com/idc-herzliya-to-become-university-following-state-approval/ |access-date=2021-08-24 |website=[[The Times of Israel]]}}</ref> == Тарихы == Рейхман университетінің негізін 1994 жылы [[Уриэль Рейхман]] '''Герцлия пәнаралық орталығы''' (IDC Herzliya, {{lang-he|המרכז הבינתחומי הרצליה}}) деп аталатын Израильдегі [[жекеменшік колледж]] ретінде қалады.<ref>{{Cite news |last=Mualem |first=Mazal |date=24 April 2006 |title=Reichman Leaves Kadima and Politics; 'Olmert Broke Promise Sharon Made' |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110210181229/http://www.haaretz.com/print-edition/news/reichman-leaves-kadima-and-politics-olmert-broke-promise-sharon-made-1.185911 |url-status=dead |archive-date=10 February 2011 |work=[[Haaretz]]}}</ref> Университет кампусы Израильдің [[Герцлия]] қаласында, [[Тель-Авив]]тен солтүстікке қарай 10 км (6,2 миль) қашықтықта, бұрынғы британдық әскери-әуе базасының аумағында орналасқан. 1948 жылғы [[1948 жылғы Араб-Израиль соғысы|Тәуелсіздік соғысы]] кезінде бұл база үш ай бойы [[Израиль әскери-әуе күштері]]нің алғашқы эскадрильясына қызмет етті.<ref>[http://news.walla.co.il/item/384730 Herzliya Interdisciplinary Center: The base that made history, Walla!, 2003-05-08] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170315175212/http://news.walla.co.il/item/384730 |date=2017-03-15 }}</ref> 2009 жылы [[Альфа Эпсилон Пи]] ұйымы Герцлия пәнаралық орталығында Израильдегі алғашқы студенттік бауырластық ұйымын құрды.<ref>{{Cite web |title=Country's first college fraternity opens. IDC Herzliya holding initiation ceremony today |url=http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |url-status=usurped |via=[[HighBeam Research]] |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20140610083628/http://www.highbeam.com/doc/1P1-164993722.html |work=Jerusalem Post |date=16 June 2009 |archive-date=2014-06-10}}</ref> 2012 жылы колледждің тұрақты даму мектебі Израильдегі қоршаған ортаны ірі көлемде ластайтын компаниялар тарапынан қаржыландырылғандықтан, дау-дамай туындады.<ref>{{Cite news |last=Rinat |first=Zafrir |date=28 March 2018 |title=New Sustainability School at Israeli University to Be Funded by Major Polluting Firms |url=https://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112061600/http://www.haaretz.com/print-edition/news/new-sustainability-school-at-israeli-university-to-be-funded-by-major-polluting-firms-1.406814 |url-status=dead |archive-date=12 January 2012 |work=[[Haaretz]]}}</ref> 2018 жылы мемлекеттік кеңес колледжге бірнеше докторантура бағдарламасын жүргізуге рұқсат берді, алайда оның өзін университет деп атауына тыйым салынды.<ref>{{Cite web |date=2 June 2020 |title=IDC Herzliya to change its name to Reichman University |url=https://www.jpost.com/israel-news/idc-herzliya-to-change-its-name-to-the-reichman-university-630009 |access-date=2020-06-04 |website=[[The Jerusalem Post]] |issn=0792-822X}}</ref> 2021 жылы колледжге университет мәртебесін қолдануға рұқсат беріліп, ол негізін қалаушының құрметіне Рейхман университеті болып қайта аталды.<ref name="TOI2021" /> == Ұйымдастырылуы және басқарылуы == Университеттің [[факультет]]тері: * Адельсон атындағы кәсіпкерлік мектебі * Арисон атындағы бизнес мектебі * Барух Ивчер атындағы психология мектебі * Дина Реканати атындағы медицина мектебі * Эфи Арази атындағы информатика мектебі * Гарри Радзинер атындағы заң мектебі * Лаудер атындағы мемлекеттік басқару, дипломатия және стратегия мектебі<ref>{{Cite web |title=Brochure |url=http://portal.idc.ac.il/en/Main/homepage/Pages/homepage.aspx |website=portal.idc.ac.il |access-date=2 October 2013 |archive-date=2 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131002103808/http://portal.idc.ac.il/en/main/homepage/pages/homepage.aspx |url-status=dead }}</ref> * Рафаэль Реканати атындағы халықаралық мектеп * Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі * Тұрақты даму мектебі * Тиомкин атындағы экономика мектебі <gallery widths=195 heights=150> Сурет:IDC Herzliya School of Communications.JPG|Коммуникация мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner Law School Building, Interdisciplinary Center Herzliya.jpg|Заң мектебінің ғимараты Сурет:Adelson School of Entrepreneurship 3.jpg|Кәсіпкерлік мектебінің ғимараты Сурет:Radzyner law school.jpg|Заң мектебінің ғимараты </gallery> == NoCamels веб-сайты == Рейхман университеті Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебі арқылы инновациялар, технологиялар және ғылым саласындағы жаңалықтарды жариялайтын израильдік NoCamels жаңалықтар веб-сайтына демеушілік көрсетеді.<ref>{{Cite web |title=School of Communications |url=https://www.runi.ac.il/en/schools/communications |access-date=2024-06-16 |website=www.runi.ac.il}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yaron featured by Israeli innovation news site |url=https://seas.harvard.edu/news/2018/05/yaron-featured-israeli-innovation-news-site |access-date=2024-06-16 |website=seas.harvard.edu}}</ref> == Академиялық қызметі == {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 1em 1em;" |+ Университеттің әлемдік рейтингі ! Рейтинг ! Орын |- | Times Higher Education | 801–1000 |} 2022 жылғы рейтингінде ''[[Times Higher Education]]'' университетті әлем бойынша 801–1000-орындар аралығына орналастырды.<ref name="IDC Herzliya">{{Cite web |title=IDC Herzliya |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/idc-herzliya |access-date=24 February 2020 |website=Times Higher Education World University Rankings |publisher=[[Times Higher Education]]}}</ref> == Герцлия конференциясы == {{Толық мақала|Герцлия конференциясы}} [[Герцлия конференциясы]] — Герцлия пәнаралық орталығы ұйымдастыратын, саяси мәселелерге арналған баяндамалар жасалатын форум.<ref>{{Cite web |title=Herzliya Conference 2023 |url=https://www.runi.ac.il/en/research-institutes/government/ips/herzliya-conference/ |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> == Көрнекті тұлғалары == === Басшылығы === Университеттің негізгі басшылық құрамына мыналар кіреді: * [[Уди Реканати]] — канцлер * [[Уриэль Рейхман]] — негізін қалаушы, бұрынғы президент және директорлар кеңесінің төрағасы * [[Боаз Ганор]] — президент * [[Амнон Лехави]] — проректор * [[Рафи Мельник]] — бұрынғы президент<ref>{{Cite web |date=December 23, 2021 |title=Prof. Rafi Melnik has been appointed President of Reichman University |url=https://www.ifi.today/news/2062-Prof-Rafi-Melnik-has-been-appointed-President-of-R/ |access-date=2023-11-01 |website=Israel Financial Insider}}</ref> * [[Амнон Рубинштейн]] (1931–2024) — бұрынғы президент және директорлар кеңесінің бұрынғы төрағасы * [[Йоси Маарави]] — Адельсон атындағы кәсіпкерлік мектебінің деканы<ref name=":1">{{Cite web |date=July 2021 |title=Congratulations to IDC Herzliya's outstanding researchers and lecturers on their achievements in 2019 |url=https://www.runi.ac.il/en/whats-up-lobby/news/outstanding-researchers-2021/ |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> * [[Узи Арад]] — Саясат және стратегия институтының негізін қалаушы директоры * [[Эяль Биялогорский]] — Арисон атындағы бизнес мектебінің маркетинг профессоры және декан орынбасары<ref name="auto">[https://www.idc.ac.il/en/pages/faculty.aspx?username=ebialogorsky Prof. Eyal Biyalogorsky] in Reichman University website</ref> * [[Элетт Бойл]] — информатика профессоры және Криптография теориясының негіздері мен қолданылуы орталығының директоры<ref>{{Cite web |title=Elette Boyle |url=https://cs.idc.ac.il/~elette/ |access-date=2023-11-11 |website=cs.idc.ac.il}}</ref> === Көрнекті қызметкерлері === * [[Барак Либай]] — Арисон атындағы бизнес мектебінің маркетинг профессоры<ref name=":1" /> * [[Аарон Барак]] — коммерциялық құқық бойынша магистратура бағдарламасының құқық профессоры * [[Яир Галили]] — Сэмми Офер атындағы коммуникация мектебінің [[Халықаралық терроризмге қарсы күрес институты]]ның (ICT) аға ғылыми қызметкері<ref name=":1" /> * [[Исаак Берзин]] — аға оқытушы<ref>{{Cite web |last=Shapira |first=Jonathan |date=2008-05-18 |title=Cleantech Investing in Israel: Isaac Berzin, Israel's "Green Giant" |url=http://cleantech-israel.blogspot.com/2008/05/isaac-berzin-israels-green-giant.html |access-date=2023-11-11 |website=Cleantech Investing in Israel}}</ref> * [[Анат Брунштейн-Кломек]] — қауымдастырылған профессор және Барух Ивчер атындағы психология мектебінің деканы * [[Надин Бодо-Трахтенберг]] — Тиомкин атындағы экономика мектебінің оқытушысы<ref>{{Cite web |title=Dr. Trajtenber Nadine |url=https://www.runi.ac.il/en/faculty/nadineb |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> * [[Анат Бремлер-Барр]] — Эфи Арази атындағы информатика мектебінің профессоры<ref>{{Cite web |title=Prof. Anat Bremler-Barr |url=https://www.runi.ac.il/en/faculty/bremler/ |access-date=2023-11-11 |website=www.runi.ac.il}}</ref> * [[Керен Барак]] — оқытушы<ref name="K">[https://knesset.gov.il/mk/eng/mk_eng.asp?mk_individual_id_t=1019 Keren Barak: Particulars] Knesset</ref> * [[Анат Берко]] — Лаудер атындағы мемлекеттік басқару мектебінің оқытушысы * [[Тал Бен-Шахар]] * [[Рон Малка]] — экономика пәнінің бұрынғы оқытушысы * [[Шавит Матиас]] — Дипломатия және қақтығыстарды реттеу бағдарламасының жетекшісі<ref>{{Cite web |title=Shavit Matias - Head of Diplomacy & Conflict Resolution Program |url=http://portal.idc.ac.il/faculty/en/pages/profile.aspx?username=smatias |publisher=IDC Faculty page |access-date=14 May 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514142813/http://portal.idc.ac.il/faculty/en/Pages/profile.aspx?username=smatias |url-status=dead }}</ref> және Саясат және стратегия институтының атқарушы басшылығының мүшесі<ref>{{Cite web |title=IPS Executive Leadership |url=http://www.herzliyaconference.org/eng/?CategoryID=444 |publisher=Institute Directorate page, IPS |access-date=21 July 2018 |archive-date=21 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180721124035/http://www.herzliyaconference.org/eng/?CategoryID=444 |url-status=dead }}</ref> * [[Даниэль Ротшильд (генерал)|Даниэль Ротшильд]] — Лаудер атындағы мемлекеттік басқару, дипломатия және стратегия мектебінің құрамындағы [[израиль]]дік [[сараптамалық орталық]] — Саясат және стратегия институтының (IPS) жетекшісі<ref name=":02">{{Cite web |title=Danny Rothschild |url=https://www.weforum.org/people/danny-rothschild/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611192801/https://www.weforum.org/people/danny-rothschild |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-11 |website=[[Дүниежүзілік экономикалық форум]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2010-02-01 |title=The Interview - Major General (res.) Danny Rothschild, Director of the Institute for Policy and Strategy |url=https://www.france24.com/en/20100201-major-general-res-danny-rothschild-director-institute-policy-strategy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230611193749/https://www.france24.com/en/20100201-major-general-res-danny-rothschild-director-institute-policy-strategy |archive-date=2023-06-11 |access-date=2023-06-11 |website=[[France 24]] |language=en}}</ref> * [[Алан Дершовиц]] * [[Майкл С. Дорф]] == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Израиль университеттері}} [[Санат:Рейхман университеті| ]] [[Санат:1994 жылы Израильде құрылған ұйымдар]] [[Санат:1994 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] [[Санат:Израиль заң мектептері]] rr7k2ur7ndpujqbqyh2ijttmum86lcb 14 790163 3693722 2026-11-09T05:39:33Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Израиль колледждері]] 3693722 wikitext text/x-wiki [[Санат:Израиль колледждері]] iyv4qjv8ynftzcjruw12cvma19rwzm5 14 790164 3693725 2026-11-09T05:41:36Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Израиль университеттері мен колледждері]] [[Санат:Елдер бойынша колледждер]] 3693725 wikitext text/x-wiki [[Санат:Израиль университеттері мен колледждері]] [[Санат:Елдер бойынша колледждер]] smrhyreaof44c9vteywleobble2k4sl 0 790165 3693740 2026-11-09T06:05:08Z 1nter pares 146705 «[[Рейхман университеті]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3693740 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Рейхман университеті]] fzv5lbt5yb7erflww73oth7hbliimop 0 790166 3693741 2026-11-09T06:05:22Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Coo... 3693741 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> 71e2juaxae773l16w0g7oso046kgc8g 3693742 3693741 2026-11-09T06:06:27Z 1nter pares 146705 3693742 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7ezko3qrsgut07fsim44m4yi8r8f9s2 3693743 3693742 2026-11-09T06:09:17Z 1nter pares 146705 3693743 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} g414hjl9aq2nvh2uofa4fb5md6s461b 3693744 3693743 2026-11-09T06:10:06Z 1nter pares 146705 3693744 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 49aenumlcttsqwxdau6qt2wexk1gupe 3693750 3693744 2026-11-09T06:17:47Z 1nter pares 146705 3693750 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 1986sw63sqowukjo1j3nmsbcef9jenr 3693751 3693750 2026-11-09T06:20:28Z 1nter pares 146705 3693751 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} eksaofs97c58v7y1kxw4sa5rqj53bz3 3693753 3693751 2026-11-09T06:25:12Z 1nter pares 146705 /* Тарихы */ 3693753 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} sddeao1df7nwwb8hdflbchq3glpmt5s 0 790167 3693754 2026-11-09T06:31:22Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Дер... 3693754 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] p2ftopvsjak8ehmx384gby8zcl360z7 3693755 3693754 2026-11-09T06:33:36Z Мағыпар 100137 «[[Санат:Қазақтар|Қазақтар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3693755 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] cog27jjfts14hlenkerhe2e42nxrzgk 3693756 3693755 2026-11-09T06:39:34Z Мағыпар 100137 толықтыру 3693756 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] iw7qn3xffdx01air84zdvm7w1ucgc7d 3693758 3693756 2026-11-09T06:42:30Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3693758 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Тарихы == Британияға алғашқы қазақтар тұрақты түрде, біржолата мекендеп қалу үшін келмеген. Алғашқылар Түркиядан шыққан еңбек мигранттары болды. XX ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап қоныстана бастаған. Олар негізінен әуелгіде тоқыма фабрикасы мен тері заводтарының қарапайым, қара жұмысшылары болған. Жағдайлары оңалып, тұрмыстары жақсара келе тұрақты тұруға шешім қабылдайды. Англияның азаматтығын алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] 0amswnu276bn9fme6e783nuar3ipvzd 3693759 3693758 2026-11-09T06:43:43Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3693759 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Тарихы == Британияға алғашқы қазақтар тұрақты түрде, біржолата мекендеп қалу үшін келмеген. Алғашқылар Түркиядан шыққан еңбек мигранттары болды. XX ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап қоныстана бастаған. Олар негізінен әуелгіде тоқыма фабрикасы мен тері заводтарының қарапайым, қара жұмысшылары болған. Жағдайлары оңалып, тұрмыстары жақсара келе тұрақты тұруға шешім қабылдайды. Англияның азаматтығын алады. Ішінара жеке кәсіпорындар ашып шаруасын дөңгелетіп кеткендер де бар. Олардың екіден үш ұрпақтары осында өніп-өсті. Алдыңғы толқынмен келгендердің жас шамасы қазір зейнет жасынан асқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] 6wfxjelfkk6jv3x656ra00rvrvjnwv9 3693760 3693759 2026-11-09T06:47:13Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3693760 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Тарихы == Британияға алғашқы қазақтар тұрақты түрде, біржолата мекендеп қалу үшін келмеген. Алғашқылар Түркиядан шыққан еңбек мигранттары болды. XX ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап қоныстана бастаған. Олар негізінен әуелгіде тоқыма фабрикасы мен тері заводтарының қарапайым, қара жұмысшылары болған. Жағдайлары оңалып, тұрмыстары жақсара келе тұрақты тұруға шешім қабылдайды. Англияның азаматтығын алады. Ішінара жеке кәсіпорындар ашып шаруасын дөңгелетіп кеткендер де бар. Олардың екіден үш ұрпақтары осында өніп-өсті. Алдыңғы толқынмен келгендердің жас шамасы қазір зейнет жасынан асқан. Кейінгі жылдарда олардың қатарын Қытай, Моңғолия, Қазақстаннан көшіп барған әлеуметтік шығу тегі әр түрлі қазақтар толықтырады. Олардың толық саны да белгісіз. Бұлар Британияның әр өңірінде, тарап қоныстанғандықтан олардың топтасып өмір сүру, үйірімен жүру, бір-бірімен жиі араласу, барып-келу мүмкіндіктері шектеулі. Әр түрлі жерлерде, әр түрлі жұмыспен шұғылданып, әр түрлі қызметтер атқарады. Бір қалада бір отбасы немесе жалғыз басты жүрген қазақтар да кездеседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] b6fkxcqnd1uc1p4o6j32zbkok2aygd7 3693767 3693760 2026-11-09T06:57:23Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3693767 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Тарихы == Британияға алғашқы қазақтар тұрақты түрде, біржолата мекендеп қалу үшін келмеген. Алғашқылар Түркиядан шыққан еңбек мигранттары болды. XX ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап қоныстана бастаған. Олар негізінен әуелгіде тоқыма фабрикасы мен тері заводтарының қарапайым, қара жұмысшылары болған. Жағдайлары оңалып, тұрмыстары жақсара келе тұрақты тұруға шешім қабылдайды. Англияның азаматтығын алады. Ішінара жеке кәсіпорындар ашып шаруасын дөңгелетіп кеткендер де бар. Олардың екіден үш ұрпақтары осында өніп-өсті. Алдыңғы толқынмен келгендердің жас шамасы қазір зейнет жасынан асқан. Ұлыбританияға 1980 жылы келген қазақтар киім-кешек тігіп, тоқыма секторында жұмыс істеген. Бірақ соңғы жылдары Шығыс Еуропа және Қытайда пайда болған арзан жұмыс күші және өнімдерінің салдарынан бұл сектордың құлдырауына байланысты қазақтар басқа салаларда жұмыс істей бастаған. Олардың ішінде өздерінің дербес шағын кәсібін құрғандар бар. Түркияның әрі Ұлыбританияның қос азаматтыққа рұқсат етуіне байланысты Ұлыбританияға Түркиядан барған қазақтардың барлығы дерлік 2000 жылдан кейін Британдық азаматтығын да алған. Кейінгі жылдарда олардың қатарын Қытай, Моңғолия, Қазақстаннан көшіп барған әлеуметтік шығу тегі әр түрлі қазақтар толықтырады. Олардың толық саны да белгісіз. Бұлар Британияның әр өңірінде, тарап қоныстанғандықтан олардың топтасып өмір сүру, үйірімен жүру, бір-бірімен жиі араласу, барып-келу мүмкіндіктері шектеулі. Әр түрлі жерлерде, әр түрлі жұмыспен шұғылданып, әр түрлі қызметтер атқарады. Бір қалада бір отбасы немесе жалғыз басты жүрген қазақтар да кездеседі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] ohe7do7ddrtwmsgf0od9dvsaipt1zhn 3693786 3693767 2026-11-09T07:21:50Z Мағыпар 100137 толықтыру 3693786 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Тарихы == Британияға алғашқы қазақтар тұрақты түрде, біржолата мекендеп қалу үшін келмеген. Алғашқылар Түркиядан шыққан еңбек мигранттары болды. XX ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап қоныстана бастаған. Олар негізінен әуелгіде тоқыма фабрикасы мен тері заводтарының қарапайым, қара жұмысшылары болған. Жағдайлары оңалып, тұрмыстары жақсара келе тұрақты тұруға шешім қабылдайды. Англияның азаматтығын алады. Ішінара жеке кәсіпорындар ашып шаруасын дөңгелетіп кеткендер де бар. Олардың екіден үш ұрпақтары осында өніп-өсті. Алдыңғы толқынмен келгендердің жас шамасы қазір зейнет жасынан асқан. Ұлыбританияға 1980 жылы келген қазақтар киім-кешек тігіп, тоқыма секторында жұмыс істеген. Бірақ соңғы жылдары Шығыс Еуропа және Қытайда пайда болған арзан жұмыс күші және өнімдерінің салдарынан бұл сектордың құлдырауына байланысты қазақтар басқа салаларда жұмыс істей бастаған. Олардың ішінде өздерінің дербес шағын кәсібін құрғандар бар. Түркияның әрі Ұлыбританияның қос азаматтыққа рұқсат етуіне байланысты Ұлыбританияға Түркиядан барған қазақтардың барлығы дерлік 2000 жылдан кейін Британдық азаматтығын да алған. Кейінгі жылдарда олардың қатарын Қытай, Моңғолия, Қазақстаннан көшіп барған әлеуметтік шығу тегі әр түрлі қазақтар толықтырады. Олардың толық саны да белгісіз. Бұлар Британияның әр өңірінде, тарап қоныстанғандықтан олардың топтасып өмір сүру, үйірімен жүру, бір-бірімен жиі араласу, барып-келу мүмкіндіктері шектеулі. Әр түрлі жерлерде, әр түрлі жұмыспен шұғылданып, әр түрлі қызметтер атқарады. Бір қалада бір отбасы немесе жалғыз басты жүрген қазақтар да кездеседі. == Қазіргі жағдайы == Аға буынның қазақша сөйлеуіне байланысты, Еуропадағы орта буын қазақтар өз тілдерін айтарлықтай жақсы түсініп, азды-көпті сөйлейді. Бірақ олар қазақ тілінде оқып, жазғанда кейбір қиыншылықтарға тап болуда. Әсіресе, қазіргі Қазақстанның кириллицалық әліппесін оқи алатындардың саны өте аз. Латын әрпімен оқу жеңіл болса да, көбінің сөз қоры жетпегендіктен қазақша мәтіндерді толық түсіне алмайды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] 5pkx7cxeg6ogdl711nu7w7lpr5q7no3 3693790 3693786 2026-11-09T07:24:05Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ толықтыру 3693790 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Тарихы == Британияға алғашқы қазақтар тұрақты түрде, біржолата мекендеп қалу үшін келмеген. Алғашқылар Түркиядан шыққан еңбек мигранттары болды. XX ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап қоныстана бастаған. Олар негізінен әуелгіде тоқыма фабрикасы мен тері заводтарының қарапайым, қара жұмысшылары болған. Жағдайлары оңалып, тұрмыстары жақсара келе тұрақты тұруға шешім қабылдайды. Англияның азаматтығын алады. Ішінара жеке кәсіпорындар ашып шаруасын дөңгелетіп кеткендер де бар. Олардың екіден үш ұрпақтары осында өніп-өсті. Алдыңғы толқынмен келгендердің жас шамасы қазір зейнет жасынан асқан. Ұлыбританияға 1980 жылы келген қазақтар киім-кешек тігіп, тоқыма секторында жұмыс істеген. Бірақ соңғы жылдары Шығыс Еуропа және Қытайда пайда болған арзан жұмыс күші және өнімдерінің салдарынан бұл сектордың құлдырауына байланысты қазақтар басқа салаларда жұмыс істей бастаған. Олардың ішінде өздерінің дербес шағын кәсібін құрғандар бар. Түркияның әрі Ұлыбританияның қос азаматтыққа рұқсат етуіне байланысты Ұлыбританияға Түркиядан барған қазақтардың барлығы дерлік 2000 жылдан кейін Британдық азаматтығын да алған. Кейінгі жылдарда олардың қатарын Қытай, Моңғолия, Қазақстаннан көшіп барған әлеуметтік шығу тегі әр түрлі қазақтар толықтырады. Олардың толық саны да белгісіз. Бұлар Британияның әр өңірінде, тарап қоныстанғандықтан олардың топтасып өмір сүру, үйірімен жүру, бір-бірімен жиі араласу, барып-келу мүмкіндіктері шектеулі. Әр түрлі жерлерде, әр түрлі жұмыспен шұғылданып, әр түрлі қызметтер атқарады. Бір қалада бір отбасы немесе жалғыз басты жүрген қазақтар да кездеседі. == Қазіргі жағдайы == Аға буынның қазақша сөйлеуіне байланысты, Еуропадағы орта буын қазақтар өз тілдерін айтарлықтай жақсы түсініп, азды-көпті сөйлейді. Бірақ олар қазақ тілінде оқып, жазғанда кейбір қиыншылықтарға тап болуда. Әсіресе, қазіргі Қазақстанның кириллицалық әліппесін оқи алатындардың саны өте аз. Латын әрпімен оқу жеңіл болса да, көбінің сөз қоры жетпегендіктен қазақша мәтіндерді толық түсіне алмайды. Салт-дәстүрлердің деңгейі жақсы деуге де болады. Құда түсу, қыз ұзату, үйлену тойлары, шілдехана, бесік тойлары, тұсау кесу рәсімдері, азан шақырып балаға ат қою дәстүрі, баланы сүндетке отырғызу салты, кісі өлгенде жетісін беру, қырқын беру, жыл айналғанда асын беру, ораза айында құран-хатым түсіру сияқты жоралғылар азды-көпті өзгешеліктермен бұрынғысынша орындалып отырады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] ewp4trdf6nia5tkds2dubqob10rq9vr 3693800 3693790 2026-11-09T07:33:35Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ толықтыру 3693800 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Тарихы == Британияға алғашқы қазақтар тұрақты түрде, біржолата мекендеп қалу үшін келмеген. Алғашқылар Түркиядан шыққан еңбек мигранттары болды. XX ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап қоныстана бастаған. Олар негізінен әуелгіде тоқыма фабрикасы мен тері заводтарының қарапайым, қара жұмысшылары болған. Жағдайлары оңалып, тұрмыстары жақсара келе тұрақты тұруға шешім қабылдайды. Англияның азаматтығын алады. Ішінара жеке кәсіпорындар ашып шаруасын дөңгелетіп кеткендер де бар. Олардың екіден үш ұрпақтары осында өніп-өсті. Алдыңғы толқынмен келгендердің жас шамасы қазір зейнет жасынан асқан. Ұлыбританияға 1980 жылы келген қазақтар киім-кешек тігіп, тоқыма секторында жұмыс істеген. Бірақ соңғы жылдары Шығыс Еуропа және Қытайда пайда болған арзан жұмыс күші және өнімдерінің салдарынан бұл сектордың құлдырауына байланысты қазақтар басқа салаларда жұмыс істей бастаған. Олардың ішінде өздерінің дербес шағын кәсібін құрғандар бар. Түркияның әрі Ұлыбританияның қос азаматтыққа рұқсат етуіне байланысты Ұлыбританияға Түркиядан барған қазақтардың барлығы дерлік 2000 жылдан кейін Британдық азаматтығын да алған. Кейінгі жылдарда олардың қатарын Қытай, Моңғолия, Қазақстаннан көшіп барған әлеуметтік шығу тегі әр түрлі қазақтар толықтырады. Олардың толық саны да белгісіз. Бұлар Британияның әр өңірінде, тарап қоныстанғандықтан олардың топтасып өмір сүру, үйірімен жүру, бір-бірімен жиі араласу, барып-келу мүмкіндіктері шектеулі. Әр түрлі жерлерде, әр түрлі жұмыспен шұғылданып, әр түрлі қызметтер атқарады. Бір қалада бір отбасы немесе жалғыз басты жүрген қазақтар да кездеседі. == Қазіргі жағдайы == Аға буынның қазақша сөйлеуіне байланысты, Еуропадағы орта буын қазақтар өз тілдерін айтарлықтай жақсы түсініп, азды-көпті сөйлейді. Бірақ олар қазақ тілінде оқып, жазғанда кейбір қиыншылықтарға тап болуда. Әсіресе, қазіргі Қазақстанның кириллицалық әліппесін оқи алатындардың саны өте аз. Латын әрпімен оқу жеңіл болса да, көбінің сөз қоры жетпегендіктен қазақша мәтіндерді толық түсіне алмайды. Салт-дәстүрлердің деңгейі жақсы деуге де болады. Құда түсу, қыз ұзату, үйлену тойлары, шілдехана, бесік тойлары, тұсау кесу рәсімдері, азан шақырып балаға ат қою дәстүрі, баланы сүндетке отырғызу салты, кісі өлгенде жетісін беру, қырқын беру, жыл айналғанда асын беру, ораза айында құран-хатым түсіру сияқты жоралғылар азды-көпті өзгешеліктермен бұрынғысынша орындалып отырады. 2003 жылы ресми түрде жұмысын бастаған қоғамы қазақ тілі және мәдениетін жақсатып және оларды таныту үшін бірқатар табысты түрде атқарып келеді. Ұлттық және діни мейрамдарда жиналыстар жасап, жастардың бір-бірімен аралас-құралас болуы үшін тілге, ұлттық мәдениетке қатысты, сондай-ақ спорттық іс-шаралар ұйымдастыруда. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] iascpgubquu90j4sdse8glezssbfmxx 3693806 3693800 2026-11-09T07:44:00Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ дереккөз 3693806 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Тарихы == Британияға алғашқы қазақтар тұрақты түрде, біржолата мекендеп қалу үшін келмеген. Алғашқылар Түркиядан шыққан еңбек мигранттары болды. XX ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап қоныстана бастаған. Олар негізінен әуелгіде тоқыма фабрикасы мен тері заводтарының қарапайым, қара жұмысшылары болған. Жағдайлары оңалып, тұрмыстары жақсара келе тұрақты тұруға шешім қабылдайды. Англияның азаматтығын алады. Ішінара жеке кәсіпорындар ашып шаруасын дөңгелетіп кеткендер де бар. Олардың екіден үш ұрпақтары осында өніп-өсті. Алдыңғы толқынмен келгендердің жас шамасы қазір зейнет жасынан асқан. Ұлыбританияға 1980 жылы келген қазақтар киім-кешек тігіп, тоқыма секторында жұмыс істеген. Бірақ соңғы жылдары Шығыс Еуропа және Қытайда пайда болған арзан жұмыс күші және өнімдерінің салдарынан бұл сектордың құлдырауына байланысты қазақтар басқа салаларда жұмыс істей бастаған. Олардың ішінде өздерінің дербес шағын кәсібін құрғандар бар. Түркияның әрі Ұлыбританияның қос азаматтыққа рұқсат етуіне байланысты Ұлыбританияға Түркиядан барған қазақтардың барлығы дерлік 2000 жылдан кейін Британдық азаматтығын да алған. Кейінгі жылдарда олардың қатарын Қытай, Моңғолия, Қазақстаннан көшіп барған әлеуметтік шығу тегі әр түрлі қазақтар толықтырады. Олардың толық саны да белгісіз. Бұлар Британияның әр өңірінде, тарап қоныстанғандықтан олардың топтасып өмір сүру, үйірімен жүру, бір-бірімен жиі араласу, барып-келу мүмкіндіктері шектеулі. Әр түрлі жерлерде, әр түрлі жұмыспен шұғылданып, әр түрлі қызметтер атқарады. Бір қалада бір отбасы немесе жалғыз басты жүрген қазақтар да кездеседі. == Қазіргі жағдайы == Аға буынның қазақша сөйлеуіне байланысты, Еуропадағы орта буын қазақтар өз тілдерін айтарлықтай жақсы түсініп, азды-көпті сөйлейді. Бірақ олар қазақ тілінде оқып, жазғанда кейбір қиыншылықтарға тап болуда. Әсіресе, қазіргі Қазақстанның кириллицалық әліппесін оқи алатындардың саны өте аз. Латын әрпімен оқу жеңіл болса да, көбінің сөз қоры жетпегендіктен қазақша мәтіндерді толық түсіне алмайды. Салт-дәстүрлердің деңгейі жақсы деуге де болады. Құда түсу, қыз ұзату, үйлену тойлары, шілдехана, бесік тойлары, тұсау кесу рәсімдері, азан шақырып балаға ат қою дәстүрі, баланы сүндетке отырғызу салты, кісі өлгенде жетісін беру, қырқын беру, жыл айналғанда асын беру, ораза айында құран-хатым түсіру сияқты жоралғылар азды-көпті өзгешеліктермен бұрынғысынша орындалып отырады. 2003 жылы ресми түрде жұмысын бастаған қоғамы қазақ тілі және мәдениетін жақсатып және оларды таныту үшін бірқатар табысты түрде атқарып келеді. Ұлттық және діни мейрамдарда жиналыстар жасап, жастардың бір-бірімен аралас-құралас болуы үшін тілге, ұлттық мәдениетке қатысты, сондай-ақ спорттық іс-шаралар ұйымдастыруда.<ref>{{citeweb|url=https://madeniportal.kz/qazaqstan1/ulybritaniiadagy-qazaqtar-turaly|title=ҰЛЫБРИТАНИЯДАҒЫ ҚАЗАҚТАР ТУРАЛЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] q6rcyanb00t7qbp45008t9dw4x9spqj 3693807 3693806 2026-11-09T07:45:23Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ дереккөз 3693807 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Тарихы == Британияға алғашқы қазақтар тұрақты түрде, біржолата мекендеп қалу үшін келмеген. Алғашқылар Түркиядан шыққан еңбек мигранттары болды. XX ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап қоныстана бастаған. Олар негізінен әуелгіде тоқыма фабрикасы мен тері заводтарының қарапайым, қара жұмысшылары болған. Жағдайлары оңалып, тұрмыстары жақсара келе тұрақты тұруға шешім қабылдайды. Англияның азаматтығын алады. Ішінара жеке кәсіпорындар ашып шаруасын дөңгелетіп кеткендер де бар. Олардың екіден үш ұрпақтары осында өніп-өсті. Алдыңғы толқынмен келгендердің жас шамасы қазір зейнет жасынан асқан. Ұлыбританияға 1980 жылы келген қазақтар киім-кешек тігіп, тоқыма секторында жұмыс істеген. Бірақ соңғы жылдары Шығыс Еуропа және Қытайда пайда болған арзан жұмыс күші және өнімдерінің салдарынан бұл сектордың құлдырауына байланысты қазақтар басқа салаларда жұмыс істей бастаған. Олардың ішінде өздерінің дербес шағын кәсібін құрғандар бар. Түркияның әрі Ұлыбританияның қос азаматтыққа рұқсат етуіне байланысты Ұлыбританияға Түркиядан барған қазақтардың барлығы дерлік 2000 жылдан кейін Британдық азаматтығын да алған. Кейінгі жылдарда олардың қатарын Қытай, Моңғолия, Қазақстаннан көшіп барған әлеуметтік шығу тегі әр түрлі қазақтар толықтырады. Олардың толық саны да белгісіз. Бұлар Британияның әр өңірінде, тарап қоныстанғандықтан олардың топтасып өмір сүру, үйірімен жүру, бір-бірімен жиі араласу, барып-келу мүмкіндіктері шектеулі. Әр түрлі жерлерде, әр түрлі жұмыспен шұғылданып, әр түрлі қызметтер атқарады. Бір қалада бір отбасы немесе жалғыз басты жүрген қазақтар да кездеседі. == Қазіргі жағдайы == Аға буынның қазақша сөйлеуіне байланысты, Еуропадағы орта буын қазақтар өз тілдерін айтарлықтай жақсы түсініп, азды-көпті сөйлейді. Бірақ олар қазақ тілінде оқып, жазғанда кейбір қиыншылықтарға тап болуда. Әсіресе, қазіргі Қазақстанның кириллицалық әліппесін оқи алатындардың саны өте аз. Латын әрпімен оқу жеңіл болса да, көбінің сөз қоры жетпегендіктен қазақша мәтіндерді толық түсіне алмайды. Салт-дәстүрлердің деңгейі жақсы деуге де болады. Құда түсу, қыз ұзату, үйлену тойлары, шілдехана, бесік тойлары, тұсау кесу рәсімдері, азан шақырып балаға ат қою дәстүрі, баланы сүндетке отырғызу салты, кісі өлгенде жетісін беру, қырқын беру, жыл айналғанда асын беру, ораза айында құран-хатым түсіру сияқты жоралғылар азды-көпті өзгешеліктермен бұрынғысынша орындалып отырады. 2003 жылы ресми түрде жұмысын бастаған қоғамы қазақ тілі және мәдениетін жақсатып және оларды таныту үшін бірқатар табысты түрде атқарып келеді. Ұлттық және діни мейрамдарда жиналыстар жасап, жастардың бір-бірімен аралас-құралас болуы үшін тілге, ұлттық мәдениетке қатысты, сондай-ақ спорттық іс-шаралар ұйымдастыруда.<ref>{{citeweb|url=https://madeniportal.kz/qazaqstan1/ulybritaniiadagy-qazaqtar-turaly|title=ҰЛЫБРИТАНИЯДАҒЫ ҚАЗАҚТАР ТУРАЛЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-9|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://kaz.inform.kz/news/ulibritaniyadagi-kazaktar-londonda-bas-kosti-61a806/|title=Ұлыбританиядағы қазақтар Лондонда бас қосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] sgq8pg8q1pj87qxajpz6bkbnmquf7yi 3693808 3693807 2026-11-09T07:46:30Z Мағыпар 100137 /* Қазіргі жағдайы */ дереккөз 3693808 wikitext text/x-wiki '''Ұлыбритания қазақтары''' — Ұлыбританияда тұратын қазақ диаспорасы. Көшіп келіп тұрып жатқан қазақтардың саны 200 адам шамасында. Бұл елде тұрмыс құрып немесе жұмыс істеп тұрақты тұрып қалу шешіміне келген қазақстандық қазақтардың саны 100-150 шамасында. == Тарихы == Британияға алғашқы қазақтар тұрақты түрде, біржолата мекендеп қалу үшін келмеген. Алғашқылар Түркиядан шыққан еңбек мигранттары болды. XX ғасырдың жетпісінші жылдарынан бастап қоныстана бастаған. Олар негізінен әуелгіде тоқыма фабрикасы мен тері заводтарының қарапайым, қара жұмысшылары болған. Жағдайлары оңалып, тұрмыстары жақсара келе тұрақты тұруға шешім қабылдайды. Англияның азаматтығын алады. Ішінара жеке кәсіпорындар ашып шаруасын дөңгелетіп кеткендер де бар. Олардың екіден үш ұрпақтары осында өніп-өсті. Алдыңғы толқынмен келгендердің жас шамасы қазір зейнет жасынан асқан. Ұлыбританияға 1980 жылы келген қазақтар киім-кешек тігіп, тоқыма секторында жұмыс істеген. Бірақ соңғы жылдары Шығыс Еуропа және Қытайда пайда болған арзан жұмыс күші және өнімдерінің салдарынан бұл сектордың құлдырауына байланысты қазақтар басқа салаларда жұмыс істей бастаған. Олардың ішінде өздерінің дербес шағын кәсібін құрғандар бар. Түркияның әрі Ұлыбританияның қос азаматтыққа рұқсат етуіне байланысты Ұлыбританияға Түркиядан барған қазақтардың барлығы дерлік 2000 жылдан кейін Британдық азаматтығын да алған. Кейінгі жылдарда олардың қатарын Қытай, Моңғолия, Қазақстаннан көшіп барған әлеуметтік шығу тегі әр түрлі қазақтар толықтырады. Олардың толық саны да белгісіз. Бұлар Британияның әр өңірінде, тарап қоныстанғандықтан олардың топтасып өмір сүру, үйірімен жүру, бір-бірімен жиі араласу, барып-келу мүмкіндіктері шектеулі. Әр түрлі жерлерде, әр түрлі жұмыспен шұғылданып, әр түрлі қызметтер атқарады. Бір қалада бір отбасы немесе жалғыз басты жүрген қазақтар да кездеседі. == Қазіргі жағдайы == Аға буынның қазақша сөйлеуіне байланысты, Еуропадағы орта буын қазақтар өз тілдерін айтарлықтай жақсы түсініп, азды-көпті сөйлейді. Бірақ олар қазақ тілінде оқып, жазғанда кейбір қиыншылықтарға тап болуда. Әсіресе, қазіргі Қазақстанның кириллицалық әліппесін оқи алатындардың саны өте аз. Латын әрпімен оқу жеңіл болса да, көбінің сөз қоры жетпегендіктен қазақша мәтіндерді толық түсіне алмайды. Салт-дәстүрлердің деңгейі жақсы деуге де болады. Құда түсу, қыз ұзату, үйлену тойлары, шілдехана, бесік тойлары, тұсау кесу рәсімдері, азан шақырып балаға ат қою дәстүрі, баланы сүндетке отырғызу салты, кісі өлгенде жетісін беру, қырқын беру, жыл айналғанда асын беру, ораза айында құран-хатым түсіру сияқты жоралғылар азды-көпті өзгешеліктермен бұрынғысынша орындалып отырады. 2003 жылы ресми түрде жұмысын бастаған қоғамы қазақ тілі және мәдениетін жақсатып және оларды таныту үшін бірқатар табысты түрде атқарып келеді. Ұлттық және діни мейрамдарда жиналыстар жасап, жастардың бір-бірімен аралас-құралас болуы үшін тілге, ұлттық мәдениетке қатысты, сондай-ақ спорттық іс-шаралар ұйымдастыруда.<ref>{{citeweb|url=https://madeniportal.kz/qazaqstan1/ulybritaniiadagy-qazaqtar-turaly|title=ҰЛЫБРИТАНИЯДАҒЫ ҚАЗАҚТАР ТУРАЛЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-9|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://kaz.inform.kz/news/ulibritaniyadagi-kazaktar-londonda-bas-kosti-61a806/|title=Ұлыбританиядағы қазақтар Лондонда бас қосты|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-9|lang=}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://inbusiness.kz/kz/last/ulybritaniyadagy-kazak-diasporasyna-50-zhyl?ysclid=mw85glucum873991638|title=Ұлыбританиядағы қазақ диаспорасына 50 жыл|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-11-9|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақтар диаспорасы]] [[Санат:Қазақтар]] rudecq9lmibcafwfg82j9e0ti1b2i51 3 790168 3693823 2026-11-09T09:49:43Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3693823 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Айнұр Берікқызы}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 14:49, 2026 ж. қарашаның 9 (+05) 27ki1okvv8icjozxzzkac29spu99kfd 3 790169 3693825 2026-11-09T10:23:28Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3693825 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Асемтай}} -- [[Қатысушы:Салиха|Салиха]] ([[Қатысушы талқылауы:Салиха|талқылауы]]) 15:23, 2026 ж. қарашаның 9 (+05) 2efjm29uancuapjd2tl81m8byjjqpnl 0 790170 3693829 2026-11-09T10:28:25Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: '''КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}}) — КСРО-дағы 1936 жылдан бастап 1939 жылға дейін жұмыс істеген орталық басқару органдарының бірі. Қорғаныс өнімдерін өндіруді бақылаған. == Тарихы == == Дер... 3693829 wikitext text/x-wiki '''КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}}) — КСРО-дағы 1936 жылдан бастап 1939 жылға дейін жұмыс істеген орталық басқару органдарының бірі. Қорғаныс өнімдерін өндіруді бақылаған. == Тарихы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} adaxi8g055n6mysvya0suyavnp7lvj3 3693833 3693829 2026-11-09T10:38:02Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3693833 wikitext text/x-wiki '''КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}}) — КСРО-дағы 1936 жылдан бастап 1939 жылға дейін жұмыс істеген орталық басқару органдарының бірі. Қорғаныс өнімдерін өндіруді бақылаған. == Тарихы == 1936 жылы 8 желтоқсанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының құрамынан бөлініп шығу арқылы құрылды. Жаңа мекеменің құрамына жеті бас басқарма, бір Бүкілодақтық бірлестік және екі трест кірді: * ГУАП (авиация жасау); * Бас теңіз өнеркәсібі басқармасы (кеме жасау); * ӘӨББ (Әскери өнеркәсіптің бас басқармасы, қару-жарақ өндіруге жауапты болды); * ОББ (Оқ-дәрі бас басқармасы); * Бас органикалық химия өнеркәсібі басқармасы (органикалық химия); * Бас азот басқармасы (жарылғыш заттар өндіру); * Бас электр және әлсіз ток жабдықтары басқармасы (электр және әлсіз ток жабдықтары); * ДИББ (Дәл индустрия зауыттарының Бүкілодақтық бірлестігі); * Бүкілодақтық аккумулятор тресі (қуат көздерін өндіру); * «Арнайы болат» тресі (арнайы болаттар мен қорытпалар өндіру). Қару-жарақ пен әскери техниканың алуан түрлі әрі күрделі үлгілері мен түрлерін өндіру қарқынды өскен сайын, Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының (ҚӨХК) құрамында жаңа басқармалар мен бөлімдер ашыла бастады. Халық комиссары мен оның орынбасарлары жұмыс көлемінің тым көптігіне байланысты барлық міндетті атқарып үлгере алмады. Өндірістік мәселелерді шешу үшін олардың қабылдауына кіру де қиынға соқты. Сондықтан көп ұзамай Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатын бірнеше ведомствоға бөлу туралы шешім қабылданды. 1939 жылы 11 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты мынадай мекемелерге бөлінді: * Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты (халық комиссары — [[Михаил Моисеевич Каганович]]); * Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты (халық комиссары — [[Иван Федорович Тевосян|Иван Фёдорович Тевосян]]); * Қару-жарақ халық комиссариаты (халық комиссары — [[Борис Львович Ванников]]); * Оқ-дәрі халық комиссариаты (ОХК; халық комиссары — [[Иван Павлович Сергеев]]). Осы халық комиссариаттарының әрқайсысында әскери-жұмылдыру бөлімдері құрылды. == Жетекшілігі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kxynv56qmj4nl31tftsr9kslrv6f57m 3693834 3693833 2026-11-09T10:39:46Z Орел Карл 81620 /* Жетекшілігі */ 3693834 wikitext text/x-wiki '''КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}}) — КСРО-дағы 1936 жылдан бастап 1939 жылға дейін жұмыс істеген орталық басқару органдарының бірі. Қорғаныс өнімдерін өндіруді бақылаған. == Тарихы == 1936 жылы 8 желтоқсанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының құрамынан бөлініп шығу арқылы құрылды. Жаңа мекеменің құрамына жеті бас басқарма, бір Бүкілодақтық бірлестік және екі трест кірді: * ГУАП (авиация жасау); * Бас теңіз өнеркәсібі басқармасы (кеме жасау); * ӘӨББ (Әскери өнеркәсіптің бас басқармасы, қару-жарақ өндіруге жауапты болды); * ОББ (Оқ-дәрі бас басқармасы); * Бас органикалық химия өнеркәсібі басқармасы (органикалық химия); * Бас азот басқармасы (жарылғыш заттар өндіру); * Бас электр және әлсіз ток жабдықтары басқармасы (электр және әлсіз ток жабдықтары); * ДИББ (Дәл индустрия зауыттарының Бүкілодақтық бірлестігі); * Бүкілодақтық аккумулятор тресі (қуат көздерін өндіру); * «Арнайы болат» тресі (арнайы болаттар мен қорытпалар өндіру). Қару-жарақ пен әскери техниканың алуан түрлі әрі күрделі үлгілері мен түрлерін өндіру қарқынды өскен сайын, Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының (ҚӨХК) құрамында жаңа басқармалар мен бөлімдер ашыла бастады. Халық комиссары мен оның орынбасарлары жұмыс көлемінің тым көптігіне байланысты барлық міндетті атқарып үлгере алмады. Өндірістік мәселелерді шешу үшін олардың қабылдауына кіру де қиынға соқты. Сондықтан көп ұзамай Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатын бірнеше ведомствоға бөлу туралы шешім қабылданды. 1939 жылы 11 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты мынадай мекемелерге бөлінді: * Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты (халық комиссары — [[Михаил Моисеевич Каганович]]); * Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты (халық комиссары — [[Иван Федорович Тевосян|Иван Фёдорович Тевосян]]); * Қару-жарақ халық комиссариаты (халық комиссары — [[Борис Львович Ванников]]); * Оқ-дәрі халық комиссариаты (ОХК; халық комиссары — [[Иван Павлович Сергеев]]). Осы халық комиссариаттарының әрқайсысында әскери-жұмылдыру бөлімдері құрылды. == Жетекшілігі == КСРО Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының басшысы халық комиссары болды. Төменде осы қызметті атқарған тұлғалардың тізімі берілген: {| class="wikitable" |- | [[Моисей Львович Рухимович]] | 8 желтоқсан 1936 жыл | 15 қазан 1937 жыл |- | [[Михаил Моисеевич Каганович]] | 15 қазан 1937 жыл | 11 қаңтар 1939 жыл |- |} == Құрылымы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} c6u4qyaqhs33bq891edokbesf2ikw87 3693835 3693834 2026-11-09T10:43:16Z Орел Карл 81620 3693835 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ҚӨХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}} |шынайы атауы1 = (НКОП СССР) |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1936 жылы |ізашары1 = [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] |ізашары2 = |таратылған жылы = 1939 жылы |ізбасары = Тарихы тарауын қараңыз |бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]] |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}}) — КСРО-дағы 1936 жылдан бастап 1939 жылға дейін жұмыс істеген орталық басқару органдарының бірі. Қорғаныс өнімдерін өндіруді бақылаған. == Тарихы == 1936 жылы 8 желтоқсанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының құрамынан бөлініп шығу арқылы құрылды. Жаңа мекеменің құрамына жеті бас басқарма, бір Бүкілодақтық бірлестік және екі трест кірді: * ГУАП (авиация жасау); * Бас теңіз өнеркәсібі басқармасы (кеме жасау); * ӘӨББ (Әскери өнеркәсіптің бас басқармасы, қару-жарақ өндіруге жауапты болды); * ОББ (Оқ-дәрі бас басқармасы); * Бас органикалық химия өнеркәсібі басқармасы (органикалық химия); * Бас азот басқармасы (жарылғыш заттар өндіру); * Бас электр және әлсіз ток жабдықтары басқармасы (электр және әлсіз ток жабдықтары); * ДИББ (Дәл индустрия зауыттарының Бүкілодақтық бірлестігі); * Бүкілодақтық аккумулятор тресі (қуат көздерін өндіру); * «Арнайы болат» тресі (арнайы болаттар мен қорытпалар өндіру). Қару-жарақ пен әскери техниканың алуан түрлі әрі күрделі үлгілері мен түрлерін өндіру қарқынды өскен сайын, Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының (ҚӨХК) құрамында жаңа басқармалар мен бөлімдер ашыла бастады. Халық комиссары мен оның орынбасарлары жұмыс көлемінің тым көптігіне байланысты барлық міндетті атқарып үлгере алмады. Өндірістік мәселелерді шешу үшін олардың қабылдауына кіру де қиынға соқты. Сондықтан көп ұзамай Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатын бірнеше ведомствоға бөлу туралы шешім қабылданды. 1939 жылы 11 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты мынадай мекемелерге бөлінді: * Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты (халық комиссары — [[Михаил Моисеевич Каганович]]); * Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты (халық комиссары — [[Иван Федорович Тевосян|Иван Фёдорович Тевосян]]); * Қару-жарақ халық комиссариаты (халық комиссары — [[Борис Львович Ванников]]); * Оқ-дәрі халық комиссариаты (ОХК; халық комиссары — [[Иван Павлович Сергеев]]). Осы халық комиссариаттарының әрқайсысында әскери-жұмылдыру бөлімдері құрылды. == Жетекшілігі == КСРО Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының басшысы халық комиссары болды. Төменде осы қызметті атқарған тұлғалардың тізімі берілген: {| class="wikitable" |- | [[Моисей Львович Рухимович]] | 8 желтоқсан 1936 жыл | 15 қазан 1937 жыл |- | [[Михаил Моисеевич Каганович]] | 15 қазан 1937 жыл | 11 қаңтар 1939 жыл |- |} == Құрылымы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5tqzv6lp7chhku8vykrspe8sybiww2i 3693837 3693835 2026-11-09T10:46:25Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3693837 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ҚӨХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}} |шынайы атауы1 = (НКОП СССР) |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1936 жылы |ізашары1 = [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] |ізашары2 = |таратылған жылы = 1939 жылы |ізбасары = Тарихы тарауын қараңыз |бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]] |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}}) — КСРО-дағы 1936 жылдан бастап 1939 жылға дейін жұмыс істеген орталық басқару органдарының бірі. Қорғаныс өнімдерін өндіруді бақылаған. == Тарихы == 1936 жылы 8 желтоқсанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының құрамынан бөлініп шығу арқылы құрылды. Жаңа мекеменің құрамына жеті бас басқарма, бір Бүкілодақтық бірлестік және екі трест кірді: * ГУАП (авиация жасау); * Бас теңіз өнеркәсібі басқармасы (кеме жасау); * ӘӨББ (Әскери өнеркәсіптің бас басқармасы, қару-жарақ өндіруге жауапты болды); * ОББ (Оқ-дәрі бас басқармасы); * Бас органикалық химия өнеркәсібі басқармасы (органикалық химия); * Бас азот басқармасы (жарылғыш заттар өндіру); * Бас электр және әлсіз ток жабдықтары басқармасы (электр және әлсіз ток жабдықтары); * ДИББ (Дәл индустрия зауыттарының Бүкілодақтық бірлестігі); * Бүкілодақтық аккумулятор тресі (қуат көздерін өндіру); * «Арнайы болат» тресі (арнайы болаттар мен қорытпалар өндіру). Қару-жарақ пен әскери техниканың алуан түрлі әрі күрделі үлгілері мен түрлерін өндіру қарқынды өскен сайын, Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының (ҚӨХК) құрамында жаңа басқармалар мен бөлімдер ашыла бастады. Халық комиссары мен оның орынбасарлары жұмыс көлемінің тым көптігіне байланысты барлық міндетті атқарып үлгере алмады. Өндірістік мәселелерді шешу үшін олардың қабылдауына кіру де қиынға соқты. Сондықтан көп ұзамай Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатын бірнеше ведомствоға бөлу туралы шешім қабылданды. 1939 жылы 11 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты мынадай мекемелерге бөлінді: * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Михаил Моисеевич Каганович]]); * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Иван Федорович Тевосян|Иван Фёдорович Тевосян]]); * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қару-жарақ халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Борис Львович Ванников]]); * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] (ОХК; халық комиссары — [[Иван Павлович Сергеев]]). Осы халық комиссариаттарының әрқайсысында әскери-жұмылдыру бөлімдері құрылды. == Жетекшілігі == КСРО Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының басшысы халық комиссары болды. Төменде осы қызметті атқарған тұлғалардың тізімі берілген: {| class="wikitable" |- | [[Моисей Львович Рухимович]] | 8 желтоқсан 1936 жыл | 15 қазан 1937 жыл |- | [[Михаил Моисеевич Каганович]] | 15 қазан 1937 жыл | 11 қаңтар 1939 жыл |- |} == Құрылымы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} o48zj6ix2ut5uubjdgew6wewei0276c 3693839 3693837 2026-11-09T10:47:57Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3693839 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ҚӨХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}} |шынайы атауы1 = (НКОП СССР) |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1936 жылы |ізашары1 = [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] |ізашары2 = |таратылған жылы = 1939 жылы |ізбасары = Тарихы тарауын қараңыз |бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]] |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}}) — КСРО-дағы 1936 жылдан бастап 1939 жылға дейін жұмыс істеген орталық басқару органдарының бірі. Қорғаныс өнімдерін өндіруді бақылаған. == Тарихы == 1936 жылы 8 желтоқсанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының құрамынан бөлініп шығу арқылы құрылды. Жаңа мекеменің құрамына жеті бас басқарма, бір Бүкілодақтық бірлестік және екі трест кірді: * Авиация өнеркәсібінің бас басқармасы (авиация жасау); * Бас теңіз өнеркәсібі басқармасы (кеме жасау); * ӘӨББ (Әскери өнеркәсіптің бас басқармасы, қару-жарақ өндіруге жауапты болды); * ОББ (Оқ-дәрі бас басқармасы); * Бас органикалық химия өнеркәсібі басқармасы (органикалық химия); * Бас азот басқармасы (жарылғыш заттар өндіру); * Бас электр және әлсіз ток жабдықтары басқармасы (электр және әлсіз ток жабдықтары); * ДИББ (Дәл индустрия зауыттарының Бүкілодақтық бірлестігі); * Бүкілодақтық аккумулятор тресі (қуат көздерін өндіру); * «Арнайы болат» тресі (арнайы болаттар мен қорытпалар өндіру). Қару-жарақ пен әскери техниканың алуан түрлі әрі күрделі үлгілері мен түрлерін өндіру қарқынды өскен сайын, Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының (ҚӨХК) құрамында жаңа басқармалар мен бөлімдер ашыла бастады. Халық комиссары мен оның орынбасарлары жұмыс көлемінің тым көптігіне байланысты барлық міндетті атқарып үлгере алмады. Өндірістік мәселелерді шешу үшін олардың қабылдауына кіру де қиынға соқты. Сондықтан көп ұзамай Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатын бірнеше ведомствоға бөлу туралы шешім қабылданды. 1939 жылы 11 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты мынадай мекемелерге бөлінді: * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Михаил Моисеевич Каганович]]); * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Иван Федорович Тевосян|Иван Фёдорович Тевосян]]); * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қару-жарақ халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Борис Львович Ванников]]); * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] (ОХК; халық комиссары — [[Иван Павлович Сергеев]]). Осы халық комиссариаттарының әрқайсысында әскери-жұмылдыру бөлімдері құрылды. == Жетекшілігі == КСРО Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының басшысы халық комиссары болды. Төменде осы қызметті атқарған тұлғалардың тізімі берілген: {| class="wikitable" |- | [[Моисей Львович Рухимович]] | 8 желтоқсан 1936 жыл | 15 қазан 1937 жыл |- | [[Михаил Моисеевич Каганович]] | 15 қазан 1937 жыл | 11 қаңтар 1939 жыл |- |} == Құрылымы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ntqqttm3w2juckqwi8rr4tgqf1glqd2 3693842 3693839 2026-11-09T10:54:38Z Орел Карл 81620 /* Құрылымы */ 3693842 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ҚӨХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}} |шынайы атауы1 = (НКОП СССР) |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1936 жылы |ізашары1 = [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] |ізашары2 = |таратылған жылы = 1939 жылы |ізбасары = Тарихы тарауын қараңыз |бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]] |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}}) — КСРО-дағы 1936 жылдан бастап 1939 жылға дейін жұмыс істеген орталық басқару органдарының бірі. Қорғаныс өнімдерін өндіруді бақылаған. == Тарихы == 1936 жылы 8 желтоқсанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының құрамынан бөлініп шығу арқылы құрылды. Жаңа мекеменің құрамына жеті бас басқарма, бір Бүкілодақтық бірлестік және екі трест кірді: * Авиация өнеркәсібінің бас басқармасы (авиация жасау); * Бас теңіз өнеркәсібі басқармасы (кеме жасау); * ӘӨББ (Әскери өнеркәсіптің бас басқармасы, қару-жарақ өндіруге жауапты болды); * ОББ (Оқ-дәрі бас басқармасы); * Бас органикалық химия өнеркәсібі басқармасы (органикалық химия); * Бас азот басқармасы (жарылғыш заттар өндіру); * Бас электр және әлсіз ток жабдықтары басқармасы (электр және әлсіз ток жабдықтары); * ДИББ (Дәл индустрия зауыттарының Бүкілодақтық бірлестігі); * Бүкілодақтық аккумулятор тресі (қуат көздерін өндіру); * «Арнайы болат» тресі (арнайы болаттар мен қорытпалар өндіру). Қару-жарақ пен әскери техниканың алуан түрлі әрі күрделі үлгілері мен түрлерін өндіру қарқынды өскен сайын, Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының (ҚӨХК) құрамында жаңа басқармалар мен бөлімдер ашыла бастады. Халық комиссары мен оның орынбасарлары жұмыс көлемінің тым көптігіне байланысты барлық міндетті атқарып үлгере алмады. Өндірістік мәселелерді шешу үшін олардың қабылдауына кіру де қиынға соқты. Сондықтан көп ұзамай Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатын бірнеше ведомствоға бөлу туралы шешім қабылданды. 1939 жылы 11 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты мынадай мекемелерге бөлінді: * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Михаил Моисеевич Каганович]]); * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Иван Федорович Тевосян|Иван Фёдорович Тевосян]]); * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қару-жарақ халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Борис Львович Ванников]]); * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] (ОХК; халық комиссары — [[Иван Павлович Сергеев]]). Осы халық комиссариаттарының әрқайсысында әскери-жұмылдыру бөлімдері құрылды. == Жетекшілігі == КСРО Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының басшысы халық комиссары болды. Төменде осы қызметті атқарған тұлғалардың тізімі берілген: {| class="wikitable" |- | [[Моисей Львович Рухимович]] | 8 желтоқсан 1936 жыл | 15 қазан 1937 жыл |- | [[Михаил Моисеевич Каганович]] | 15 қазан 1937 жыл | 11 қаңтар 1939 жыл |- |} == Құрылымы == Халық комиссариаты бас басқармаларға бөлінді. 1936 жылы 30 желтоқсанда олардың кейбіріне реттік нөмірлер<ref>{{Cite web |url=https://istmat.org/node/48886 |title=Приказы и распоряжения по Наркомату оборонной промышленности за 1936-1937 гг. {{!}} Проект «Исторические Материалы»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-21 |archive-date=2021-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921130205/http://istmat.info/node/48886 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rkka.ru/analys/oboronka/oboronka.htm |title=Парковочная страница R01<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-21 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045339/http://www.rkka.ru/analys/oboronka/oboronka.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sovunion.info/books/index.shtml?7_03 |author=Симонов Н. С.|title=Военно-промышленный комплекс СССР в 1920–1950 |access-date=2016-03-13 |archive-date=2017-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921144816/http://www.sovunion.info/books/index.shtml?7_03 |url-status=live }}</ref> берілді: * 1-бас басқарма — ұшақ жасау; * 2-бас басқарма — кеме жасау; * 3-бас басқарма — бастапқыда Бас артиллериялық-танк басқармасы болды, 1937 жылы 17 қаңтарда бөлшектеніп, артиллерия басқармасына айналды; * 4-бас басқарма — жарылғыш заттар, пиротехникалық бұйымдар мен тұтандырғыштар өндіру, оқ-дәрілерді жарақтау (1937 жылы 20 сәуірде және 15 тамызда қайта бөлшектенді); * 5-бас басқарма — бастапқыда әлсіз токты электр өнеркәсібінің Бас басқармасы («Басэлектрөнеркәсіп»); * 6-бас басқарма — бастапқыда әскери-химия өнеркәсібінің Бас басқармасы («Басәскери химияөнеркәсіп»); * 7-бас басқарма — сауытты болат өндіру; * 8-бас басқарма — танк жасау (1937 жылы 17 қаңтарда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 9-бас басқарма — оптикалық аспаптар өндіру (1937 жылы 17 қаңтарда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 10-бас басқарма — дәл индустрия; * 11-бас басқарма — бастапқыда аккумуляторлар өндірумен, кейін 1937 жылдың сәуірінен бастап оқ-дәрі дәрісін өндірумен айналысты; * 12-бас басқарма — 1937 жылы сәуірде 4-бас басқармадан бөлініп шықты; * 13-бас басқарма — артиллериялық снарядтар мен авиациялық бомбалардың корпустарын өндіру (1937 жылдың тамызынан бастап); * 14-бас басқарма — жарғыштар мен түтіктер өндіру (1937 жылдың тамызынан бастап); * 15-бас басқарма — атыс қаруын өндіру (1937 жылы 9 қазанда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 17-бас басқарма — мина қаруын өндіру (1937 жылы 26 қыркүйекте құрылды); * 18-бас басқарма — авиациялық қозғалтқыштар өндіру; * 21-бас басқарма — гильзалар өндіру. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6o8buwv3r37bvlqhnse09mkhuooa2qb 3693845 3693842 2026-11-09T10:55:26Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3693845 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ҚӨХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}} |шынайы атауы1 = (НКОП СССР) |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1936 жылы |ізашары1 = [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] |ізашары2 = |таратылған жылы = 1939 жылы |ізбасары = Тарихы тарауын қараңыз |бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]] |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}}) — КСРО-дағы 1936 жылдан бастап 1939 жылға дейін жұмыс істеген орталық басқару органдарының бірі. Қорғаныс өнімдерін өндіруді бақылаған. == Тарихы == 1936 жылы 8 желтоқсанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының құрамынан бөлініп шығу арқылы құрылды. Жаңа мекеменің құрамына жеті бас басқарма, бір Бүкілодақтық бірлестік және екі трест кірді: * Авиация өнеркәсібінің бас басқармасы (авиация жасау); * Бас теңіз өнеркәсібі басқармасы (кеме жасау); * ӘӨББ (Әскери өнеркәсіптің бас басқармасы, қару-жарақ өндіруге жауапты болды); * ОББ (Оқ-дәрі бас басқармасы); * Бас органикалық химия өнеркәсібі басқармасы (органикалық химия); * Бас азот басқармасы (жарылғыш заттар өндіру); * Бас электр және әлсіз ток жабдықтары басқармасы (электр және әлсіз ток жабдықтары); * ДИББ (Дәл индустрия зауыттарының Бүкілодақтық бірлестігі); * Бүкілодақтық аккумулятор тресі (қуат көздерін өндіру); * «Арнайы болат» тресі (арнайы болаттар мен қорытпалар өндіру). Қару-жарақ пен әскери техниканың алуан түрлі әрі күрделі үлгілері мен түрлерін өндіру қарқынды өскен сайын, Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының (ҚӨХК) құрамында жаңа басқармалар мен бөлімдер ашыла бастады. Халық комиссары мен оның орынбасарлары жұмыс көлемінің тым көптігіне байланысты барлық міндетті атқарып үлгере алмады. Өндірістік мәселелерді шешу үшін олардың қабылдауына кіру де қиынға соқты. Сондықтан көп ұзамай Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатын бірнеше ведомствоға бөлу туралы шешім қабылданды<ref>{{Cite web |url=http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |title=Архивированная копия |access-date=2012-04-05 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320200425/http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |url-status=unfit }}{{Cite web |url=http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |title=Архивированная копия |access-date=2012-04-05 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320200425/http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |url-status=dead }}</ref>. 1939 жылы 11 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты мынадай мекемелерге бөлінді: * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Михаил Моисеевич Каганович]]); * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Иван Федорович Тевосян|Иван Фёдорович Тевосян]]); * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қару-жарақ халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Борис Львович Ванников]]); * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] (ОХК; халық комиссары — [[Иван Павлович Сергеев]]). Осы халық комиссариаттарының әрқайсысында әскери-жұмылдыру бөлімдері құрылды. == Жетекшілігі == КСРО Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының басшысы халық комиссары болды. Төменде осы қызметті атқарған тұлғалардың тізімі берілген: {| class="wikitable" |- | [[Моисей Львович Рухимович]] | 8 желтоқсан 1936 жыл | 15 қазан 1937 жыл |- | [[Михаил Моисеевич Каганович]] | 15 қазан 1937 жыл | 11 қаңтар 1939 жыл |- |} == Құрылымы == Халық комиссариаты бас басқармаларға бөлінді. 1936 жылы 30 желтоқсанда олардың кейбіріне реттік нөмірлер<ref>{{Cite web |url=https://istmat.org/node/48886 |title=Приказы и распоряжения по Наркомату оборонной промышленности за 1936-1937 гг. {{!}} Проект «Исторические Материалы»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-21 |archive-date=2021-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921130205/http://istmat.info/node/48886 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rkka.ru/analys/oboronka/oboronka.htm |title=Парковочная страница R01<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-21 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045339/http://www.rkka.ru/analys/oboronka/oboronka.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sovunion.info/books/index.shtml?7_03 |author=Симонов Н. С.|title=Военно-промышленный комплекс СССР в 1920–1950 |access-date=2016-03-13 |archive-date=2017-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921144816/http://www.sovunion.info/books/index.shtml?7_03 |url-status=live }}</ref> берілді: * 1-бас басқарма — ұшақ жасау; * 2-бас басқарма — кеме жасау; * 3-бас басқарма — бастапқыда Бас артиллериялық-танк басқармасы болды, 1937 жылы 17 қаңтарда бөлшектеніп, артиллерия басқармасына айналды; * 4-бас басқарма — жарылғыш заттар, пиротехникалық бұйымдар мен тұтандырғыштар өндіру, оқ-дәрілерді жарақтау (1937 жылы 20 сәуірде және 15 тамызда қайта бөлшектенді); * 5-бас басқарма — бастапқыда әлсіз токты электр өнеркәсібінің Бас басқармасы («Басэлектрөнеркәсіп»); * 6-бас басқарма — бастапқыда әскери-химия өнеркәсібінің Бас басқармасы («Басәскери химияөнеркәсіп»); * 7-бас басқарма — сауытты болат өндіру; * 8-бас басқарма — танк жасау (1937 жылы 17 қаңтарда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 9-бас басқарма — оптикалық аспаптар өндіру (1937 жылы 17 қаңтарда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 10-бас басқарма — дәл индустрия; * 11-бас басқарма — бастапқыда аккумуляторлар өндірумен, кейін 1937 жылдың сәуірінен бастап оқ-дәрі дәрісін өндірумен айналысты; * 12-бас басқарма — 1937 жылы сәуірде 4-бас басқармадан бөлініп шықты; * 13-бас басқарма — артиллериялық снарядтар мен авиациялық бомбалардың корпустарын өндіру (1937 жылдың тамызынан бастап); * 14-бас басқарма — жарғыштар мен түтіктер өндіру (1937 жылдың тамызынан бастап); * 15-бас басқарма — атыс қаруын өндіру (1937 жылы 9 қазанда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 17-бас басқарма — мина қаруын өндіру (1937 жылы 26 қыркүйекте құрылды); * 18-бас басқарма — авиациялық қозғалтқыштар өндіру; * 21-бас басқарма — гильзалар өндіру. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kolnyqofmq5iow9bvs42gs4taz9pqsc 3693846 3693845 2026-11-09T10:55:54Z Орел Карл 81620 «[[Санат:КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты|КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3693846 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ҚӨХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}} |шынайы атауы1 = (НКОП СССР) |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1936 жылы |ізашары1 = [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] |ізашары2 = |таратылған жылы = 1939 жылы |ізбасары = Тарихы тарауын қараңыз |бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]] |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}}) — КСРО-дағы 1936 жылдан бастап 1939 жылға дейін жұмыс істеген орталық басқару органдарының бірі. Қорғаныс өнімдерін өндіруді бақылаған. == Тарихы == 1936 жылы 8 желтоқсанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының құрамынан бөлініп шығу арқылы құрылды. Жаңа мекеменің құрамына жеті бас басқарма, бір Бүкілодақтық бірлестік және екі трест кірді: * Авиация өнеркәсібінің бас басқармасы (авиация жасау); * Бас теңіз өнеркәсібі басқармасы (кеме жасау); * ӘӨББ (Әскери өнеркәсіптің бас басқармасы, қару-жарақ өндіруге жауапты болды); * ОББ (Оқ-дәрі бас басқармасы); * Бас органикалық химия өнеркәсібі басқармасы (органикалық химия); * Бас азот басқармасы (жарылғыш заттар өндіру); * Бас электр және әлсіз ток жабдықтары басқармасы (электр және әлсіз ток жабдықтары); * ДИББ (Дәл индустрия зауыттарының Бүкілодақтық бірлестігі); * Бүкілодақтық аккумулятор тресі (қуат көздерін өндіру); * «Арнайы болат» тресі (арнайы болаттар мен қорытпалар өндіру). Қару-жарақ пен әскери техниканың алуан түрлі әрі күрделі үлгілері мен түрлерін өндіру қарқынды өскен сайын, Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының (ҚӨХК) құрамында жаңа басқармалар мен бөлімдер ашыла бастады. Халық комиссары мен оның орынбасарлары жұмыс көлемінің тым көптігіне байланысты барлық міндетті атқарып үлгере алмады. Өндірістік мәселелерді шешу үшін олардың қабылдауына кіру де қиынға соқты. Сондықтан көп ұзамай Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатын бірнеше ведомствоға бөлу туралы шешім қабылданды<ref>{{Cite web |url=http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |title=Архивированная копия |access-date=2012-04-05 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320200425/http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |url-status=unfit }}{{Cite web |url=http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |title=Архивированная копия |access-date=2012-04-05 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320200425/http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |url-status=dead }}</ref>. 1939 жылы 11 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты мынадай мекемелерге бөлінді: * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Михаил Моисеевич Каганович]]); * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Иван Федорович Тевосян|Иван Фёдорович Тевосян]]); * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қару-жарақ халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Борис Львович Ванников]]); * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] (ОХК; халық комиссары — [[Иван Павлович Сергеев]]). Осы халық комиссариаттарының әрқайсысында әскери-жұмылдыру бөлімдері құрылды. == Жетекшілігі == КСРО Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының басшысы халық комиссары болды. Төменде осы қызметті атқарған тұлғалардың тізімі берілген: {| class="wikitable" |- | [[Моисей Львович Рухимович]] | 8 желтоқсан 1936 жыл | 15 қазан 1937 жыл |- | [[Михаил Моисеевич Каганович]] | 15 қазан 1937 жыл | 11 қаңтар 1939 жыл |- |} == Құрылымы == Халық комиссариаты бас басқармаларға бөлінді. 1936 жылы 30 желтоқсанда олардың кейбіріне реттік нөмірлер<ref>{{Cite web |url=https://istmat.org/node/48886 |title=Приказы и распоряжения по Наркомату оборонной промышленности за 1936-1937 гг. {{!}} Проект «Исторические Материалы»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-21 |archive-date=2021-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921130205/http://istmat.info/node/48886 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rkka.ru/analys/oboronka/oboronka.htm |title=Парковочная страница R01<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-21 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045339/http://www.rkka.ru/analys/oboronka/oboronka.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sovunion.info/books/index.shtml?7_03 |author=Симонов Н. С.|title=Военно-промышленный комплекс СССР в 1920–1950 |access-date=2016-03-13 |archive-date=2017-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921144816/http://www.sovunion.info/books/index.shtml?7_03 |url-status=live }}</ref> берілді: * 1-бас басқарма — ұшақ жасау; * 2-бас басқарма — кеме жасау; * 3-бас басқарма — бастапқыда Бас артиллериялық-танк басқармасы болды, 1937 жылы 17 қаңтарда бөлшектеніп, артиллерия басқармасына айналды; * 4-бас басқарма — жарылғыш заттар, пиротехникалық бұйымдар мен тұтандырғыштар өндіру, оқ-дәрілерді жарақтау (1937 жылы 20 сәуірде және 15 тамызда қайта бөлшектенді); * 5-бас басқарма — бастапқыда әлсіз токты электр өнеркәсібінің Бас басқармасы («Басэлектрөнеркәсіп»); * 6-бас басқарма — бастапқыда әскери-химия өнеркәсібінің Бас басқармасы («Басәскери химияөнеркәсіп»); * 7-бас басқарма — сауытты болат өндіру; * 8-бас басқарма — танк жасау (1937 жылы 17 қаңтарда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 9-бас басқарма — оптикалық аспаптар өндіру (1937 жылы 17 қаңтарда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 10-бас басқарма — дәл индустрия; * 11-бас басқарма — бастапқыда аккумуляторлар өндірумен, кейін 1937 жылдың сәуірінен бастап оқ-дәрі дәрісін өндірумен айналысты; * 12-бас басқарма — 1937 жылы сәуірде 4-бас басқармадан бөлініп шықты; * 13-бас басқарма — артиллериялық снарядтар мен авиациялық бомбалардың корпустарын өндіру (1937 жылдың тамызынан бастап); * 14-бас басқарма — жарғыштар мен түтіктер өндіру (1937 жылдың тамызынан бастап); * 15-бас басқарма — атыс қаруын өндіру (1937 жылы 9 қазанда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 17-бас басқарма — мина қаруын өндіру (1937 жылы 26 қыркүйекте құрылды); * 18-бас басқарма — авиациялық қозғалтқыштар өндіру; * 21-бас басқарма — гильзалар өндіру. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] s7zse703i00qz2fz0ugbtbiwlddr8ic 3693847 3693846 2026-11-09T10:56:27Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Өнеркәсіп халық комиссариаттары|Өнеркәсіп халық комиссариаттары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3693847 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ҚӨХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}} |шынайы атауы1 = (НКОП СССР) |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1936 жылы |ізашары1 = [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] |ізашары2 = |таратылған жылы = 1939 жылы |ізбасары = Тарихы тарауын қараңыз |бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]] |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}}) — КСРО-дағы 1936 жылдан бастап 1939 жылға дейін жұмыс істеген орталық басқару органдарының бірі. Қорғаныс өнімдерін өндіруді бақылаған. == Тарихы == 1936 жылы 8 желтоқсанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының құрамынан бөлініп шығу арқылы құрылды. Жаңа мекеменің құрамына жеті бас басқарма, бір Бүкілодақтық бірлестік және екі трест кірді: * Авиация өнеркәсібінің бас басқармасы (авиация жасау); * Бас теңіз өнеркәсібі басқармасы (кеме жасау); * ӘӨББ (Әскери өнеркәсіптің бас басқармасы, қару-жарақ өндіруге жауапты болды); * ОББ (Оқ-дәрі бас басқармасы); * Бас органикалық химия өнеркәсібі басқармасы (органикалық химия); * Бас азот басқармасы (жарылғыш заттар өндіру); * Бас электр және әлсіз ток жабдықтары басқармасы (электр және әлсіз ток жабдықтары); * ДИББ (Дәл индустрия зауыттарының Бүкілодақтық бірлестігі); * Бүкілодақтық аккумулятор тресі (қуат көздерін өндіру); * «Арнайы болат» тресі (арнайы болаттар мен қорытпалар өндіру). Қару-жарақ пен әскери техниканың алуан түрлі әрі күрделі үлгілері мен түрлерін өндіру қарқынды өскен сайын, Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының (ҚӨХК) құрамында жаңа басқармалар мен бөлімдер ашыла бастады. Халық комиссары мен оның орынбасарлары жұмыс көлемінің тым көптігіне байланысты барлық міндетті атқарып үлгере алмады. Өндірістік мәселелерді шешу үшін олардың қабылдауына кіру де қиынға соқты. Сондықтан көп ұзамай Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатын бірнеше ведомствоға бөлу туралы шешім қабылданды<ref>{{Cite web |url=http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |title=Архивированная копия |access-date=2012-04-05 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320200425/http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |url-status=unfit }}{{Cite web |url=http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |title=Архивированная копия |access-date=2012-04-05 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320200425/http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |url-status=dead }}</ref>. 1939 жылы 11 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты мынадай мекемелерге бөлінді: * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Михаил Моисеевич Каганович]]); * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Иван Федорович Тевосян|Иван Фёдорович Тевосян]]); * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қару-жарақ халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Борис Львович Ванников]]); * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] (ОХК; халық комиссары — [[Иван Павлович Сергеев]]). Осы халық комиссариаттарының әрқайсысында әскери-жұмылдыру бөлімдері құрылды. == Жетекшілігі == КСРО Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының басшысы халық комиссары болды. Төменде осы қызметті атқарған тұлғалардың тізімі берілген: {| class="wikitable" |- | [[Моисей Львович Рухимович]] | 8 желтоқсан 1936 жыл | 15 қазан 1937 жыл |- | [[Михаил Моисеевич Каганович]] | 15 қазан 1937 жыл | 11 қаңтар 1939 жыл |- |} == Құрылымы == Халық комиссариаты бас басқармаларға бөлінді. 1936 жылы 30 желтоқсанда олардың кейбіріне реттік нөмірлер<ref>{{Cite web |url=https://istmat.org/node/48886 |title=Приказы и распоряжения по Наркомату оборонной промышленности за 1936-1937 гг. {{!}} Проект «Исторические Материалы»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-21 |archive-date=2021-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921130205/http://istmat.info/node/48886 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rkka.ru/analys/oboronka/oboronka.htm |title=Парковочная страница R01<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-21 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045339/http://www.rkka.ru/analys/oboronka/oboronka.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sovunion.info/books/index.shtml?7_03 |author=Симонов Н. С.|title=Военно-промышленный комплекс СССР в 1920–1950 |access-date=2016-03-13 |archive-date=2017-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921144816/http://www.sovunion.info/books/index.shtml?7_03 |url-status=live }}</ref> берілді: * 1-бас басқарма — ұшақ жасау; * 2-бас басқарма — кеме жасау; * 3-бас басқарма — бастапқыда Бас артиллериялық-танк басқармасы болды, 1937 жылы 17 қаңтарда бөлшектеніп, артиллерия басқармасына айналды; * 4-бас басқарма — жарылғыш заттар, пиротехникалық бұйымдар мен тұтандырғыштар өндіру, оқ-дәрілерді жарақтау (1937 жылы 20 сәуірде және 15 тамызда қайта бөлшектенді); * 5-бас басқарма — бастапқыда әлсіз токты электр өнеркәсібінің Бас басқармасы («Басэлектрөнеркәсіп»); * 6-бас басқарма — бастапқыда әскери-химия өнеркәсібінің Бас басқармасы («Басәскери химияөнеркәсіп»); * 7-бас басқарма — сауытты болат өндіру; * 8-бас басқарма — танк жасау (1937 жылы 17 қаңтарда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 9-бас басқарма — оптикалық аспаптар өндіру (1937 жылы 17 қаңтарда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 10-бас басқарма — дәл индустрия; * 11-бас басқарма — бастапқыда аккумуляторлар өндірумен, кейін 1937 жылдың сәуірінен бастап оқ-дәрі дәрісін өндірумен айналысты; * 12-бас басқарма — 1937 жылы сәуірде 4-бас басқармадан бөлініп шықты; * 13-бас басқарма — артиллериялық снарядтар мен авиациялық бомбалардың корпустарын өндіру (1937 жылдың тамызынан бастап); * 14-бас басқарма — жарғыштар мен түтіктер өндіру (1937 жылдың тамызынан бастап); * 15-бас басқарма — атыс қаруын өндіру (1937 жылы 9 қазанда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 17-бас басқарма — мина қаруын өндіру (1937 жылы 26 қыркүйекте құрылды); * 18-бас басқарма — авиациялық қозғалтқыштар өндіру; * 21-бас басқарма — гильзалар өндіру. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[Санат:Өнеркәсіп халық комиссариаттары]] dxmjnyk8hvwdmroer30a90s5b9r7pge 3693848 3693847 2026-11-09T10:57:16Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3693848 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ҚӨХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}} |шынайы атауы1 = (НКОП СССР) |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1936 жылы |ізашары1 = [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] |ізашары2 = |таратылған жылы = 1939 жылы |ізбасары = Тарихы тарауын қараңыз |бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]] |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}}) — КСРО-дағы 1936 жылдан бастап 1939 жылға дейін жұмыс істеген орталық басқару органдарының бірі. Қорғаныс өнімдерін өндіруді бақылаған. == Тарихы == 1936 жылы 8 желтоқсанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының құрамынан бөлініп шығу арқылы құрылды. Жаңа мекеменің құрамына жеті бас басқарма, бір Бүкілодақтық бірлестік және екі трест кірді: * Авиация өнеркәсібінің бас басқармасы (авиация жасау); * Бас теңіз өнеркәсібі басқармасы (кеме жасау); * ӘӨББ (Әскери өнеркәсіптің бас басқармасы, қару-жарақ өндіруге жауапты болды); * ОББ (Оқ-дәрі бас басқармасы); * Бас органикалық химия өнеркәсібі басқармасы (органикалық химия); * Бас азот басқармасы (жарылғыш заттар өндіру); * Бас электр және әлсіз ток жабдықтары басқармасы (электр және әлсіз ток жабдықтары); * ДИББ (Дәл индустрия зауыттарының Бүкілодақтық бірлестігі); * Бүкілодақтық аккумулятор тресі (қуат көздерін өндіру); * «Арнайы болат» тресі (арнайы болаттар мен қорытпалар өндіру). Қару-жарақ пен әскери техниканың алуан түрлі әрі күрделі үлгілері мен түрлерін өндіру қарқынды өскен сайын, Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының (ҚӨХК) құрамында жаңа басқармалар мен бөлімдер ашыла бастады. Халық комиссары мен оның орынбасарлары жұмыс көлемінің тым көптігіне байланысты барлық міндетті атқарып үлгере алмады. Өндірістік мәселелерді шешу үшін олардың қабылдауына кіру де қиынға соқты. Сондықтан көп ұзамай Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатын бірнеше мекемеге бөлу туралы шешім қабылданды<ref>{{Cite web |url=http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |title=Архивированная копия |access-date=2012-04-05 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320200425/http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |url-status=unfit }}{{Cite web |url=http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |title=Архивированная копия |access-date=2012-04-05 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320200425/http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |url-status=dead }}</ref>. 1939 жылы 11 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты мынадай мекемелерге бөлінді: * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Михаил Моисеевич Каганович]]); * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Иван Федорович Тевосян|Иван Фёдорович Тевосян]]); * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қару-жарақ халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Борис Львович Ванников]]); * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] (ОХК; халық комиссары — [[Иван Павлович Сергеев]]). Осы халық комиссариаттарының әрқайсысында әскери-жұмылдыру бөлімдері құрылды. == Жетекшілігі == КСРО Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының басшысы халық комиссары болды. Төменде осы қызметті атқарған тұлғалардың тізімі берілген: {| class="wikitable" |- | [[Моисей Львович Рухимович]] | 8 желтоқсан 1936 жыл | 15 қазан 1937 жыл |- | [[Михаил Моисеевич Каганович]] | 15 қазан 1937 жыл | 11 қаңтар 1939 жыл |- |} == Құрылымы == Халық комиссариаты бас басқармаларға бөлінді. 1936 жылы 30 желтоқсанда олардың кейбіріне реттік нөмірлер<ref>{{Cite web |url=https://istmat.org/node/48886 |title=Приказы и распоряжения по Наркомату оборонной промышленности за 1936-1937 гг. {{!}} Проект «Исторические Материалы»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-21 |archive-date=2021-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921130205/http://istmat.info/node/48886 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rkka.ru/analys/oboronka/oboronka.htm |title=Парковочная страница R01<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-21 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045339/http://www.rkka.ru/analys/oboronka/oboronka.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sovunion.info/books/index.shtml?7_03 |author=Симонов Н. С.|title=Военно-промышленный комплекс СССР в 1920–1950 |access-date=2016-03-13 |archive-date=2017-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921144816/http://www.sovunion.info/books/index.shtml?7_03 |url-status=live }}</ref> берілді: * 1-бас басқарма — ұшақ жасау; * 2-бас басқарма — кеме жасау; * 3-бас басқарма — бастапқыда Бас артиллериялық-танк басқармасы болды, 1937 жылы 17 қаңтарда бөлшектеніп, артиллерия басқармасына айналды; * 4-бас басқарма — жарылғыш заттар, пиротехникалық бұйымдар мен тұтандырғыштар өндіру, оқ-дәрілерді жарақтау (1937 жылы 20 сәуірде және 15 тамызда қайта бөлшектенді); * 5-бас басқарма — бастапқыда әлсіз токты электр өнеркәсібінің Бас басқармасы («Басэлектрөнеркәсіп»); * 6-бас басқарма — бастапқыда әскери-химия өнеркәсібінің Бас басқармасы («Басәскери химияөнеркәсіп»); * 7-бас басқарма — сауытты болат өндіру; * 8-бас басқарма — танк жасау (1937 жылы 17 қаңтарда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 9-бас басқарма — оптикалық аспаптар өндіру (1937 жылы 17 қаңтарда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 10-бас басқарма — дәл индустрия; * 11-бас басқарма — бастапқыда аккумуляторлар өндірумен, кейін 1937 жылдың сәуірінен бастап оқ-дәрі дәрісін өндірумен айналысты; * 12-бас басқарма — 1937 жылы сәуірде 4-бас басқармадан бөлініп шықты; * 13-бас басқарма — артиллериялық снарядтар мен авиациялық бомбалардың корпустарын өндіру (1937 жылдың тамызынан бастап); * 14-бас басқарма — жарғыштар мен түтіктер өндіру (1937 жылдың тамызынан бастап); * 15-бас басқарма — атыс қаруын өндіру (1937 жылы 9 қазанда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 17-бас басқарма — мина қаруын өндіру (1937 жылы 26 қыркүйекте құрылды); * 18-бас басқарма — авиациялық қозғалтқыштар өндіру; * 21-бас басқарма — гильзалар өндіру. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[Санат:Өнеркәсіп халық комиссариаттары]] rlqzzvj6i3yocxhj3a3kpls4w5cuvat 3693849 3693848 2026-11-09T10:57:35Z Орел Карл 81620 /* Тарихы */ 3693849 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік орган |атауы = КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты |қысқартылған атауы = КСРО ҚӨХК |шынайы атауы = {{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}} |шынайы атауы1 = (НКОП СССР) |шынайы атауы2 = |мемлекет = {{USSR}} |құзыреті = |құзерет_тақырып_мәтіні = |эмблема = Coat of arms of the Soviet Union (1956–1991).svg |эмблеманың ені = |эмблеманың тақырыбы = |мөрі = |мөрдің ені = |мөрдің тақырыбы = |сурет = |сурет ені = |сурет тақырыбы = |құрылған жылы = 1936 жылы |ізашары1 = [[КСРО ауыр өнеркәсіп халық комиссариаты]] |ізашары2 = |таратылған жылы = 1939 жылы |ізбасары = Тарихы тарауын қараңыз |бағынады = [[КСРО халық комиссарлар кеңесі]] |тағайындайды = |штаб-пәтері = [[Мәскеу]] |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region_code = |қызметкерлер = |бюджет = |министрдің есімі1 = |министрдің міндеті1 = |министрдің есімі2 = |министрдің міндеті2 = |басшылықтың есімі1 = |басшылықтың лауазымы1 = |басшылықтың есімі2 = |басшылықтың лауазымы2 = |жоғарыда тұрған мекеме = |бір мекемеге қарасты орган1 = |бір мекемеге қарасты орган2 = |құжат1 = |сайты = |түсініктемелер = |карта = |карта ені = |картаның тақырыбы = }} '''КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты''' ({{lang-ru|Народный комиссариат оборонной промышленности СССР}}) — КСРО-дағы 1936 жылдан бастап 1939 жылға дейін жұмыс істеген орталық басқару органдарының бірі. Қорғаныс өнімдерін өндіруді бақылаған. == Тарихы == 1936 жылы 8 желтоқсанда Ауыр өнеркәсіп халық комиссариатының құрамынан бөлініп шығу арқылы құрылды. Жаңа мекеменің құрамына жеті бас басқарма, бір Бүкілодақтық бірлестік және екі трест кірді: * Авиация өнеркәсібінің бас басқармасы (авиация жасау); * Бас теңіз өнеркәсібі басқармасы (кеме жасау); * ӘӨББ (Әскери өнеркәсіптің бас басқармасы, қару-жарақ өндіруге жауапты болды); * ОББ (Оқ-дәрі бас басқармасы); * Бас органикалық химия өнеркәсібі басқармасы (органикалық химия); * Бас азот басқармасы (жарылғыш заттар өндіру); * Бас электр және әлсіз ток жабдықтары басқармасы (электр және әлсіз ток жабдықтары); * ДИББ (Дәл индустрия зауыттарының Бүкілодақтық бірлестігі); * Бүкілодақтық аккумулятор тресі (қуат көздерін өндіру); * «Арнайы болат» тресі (арнайы болаттар мен қорытпалар өндіру). Қару-жарақ пен әскери техниканың алуан түрлі әрі күрделі үлгілері мен түрлерін өндіру қарқынды өскен сайын, Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының (ҚӨХК) құрамында жаңа басқармалар мен бөлімдер ашыла бастады. Халық комиссары мен оның орынбасарлары жұмыс көлемінің тым көптігіне байланысты барлық міндетті атқарып үлгере алмады. Өндірістік мәселелерді шешу үшін олардың қабылдауына кіру де қиынға соқты. Сондықтан көп ұзамай Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатын бірнеше мекемеге бөлу туралы шешім қабылданды<ref>{{Cite web |url=http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |title=Архивированная копия |access-date=2012-04-05 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320200425/http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |url-status=unfit }}{{Cite web |url=http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |title=Архивированная копия |access-date=2012-04-05 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320200425/http://www.kbpm.ru/Book/Part_1/03_Narkomat_SudProma.htm |url-status=dead }}</ref>. 1939 жылы 11 қаңтарда КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты мынадай мекемелерге бөлінді: * [[КСРО авиация өнеркәсібі халық комиссариаты|Авиация өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Михаил Моисеевич Каганович]]); * [[КСРО кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты|Кеме жасау өнеркәсібі халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Иван Федорович Тевосян|Иван Федорович Тевосян]]); * [[КСРО қаруландыру халық комиссариаты|Қару-жарақ халық комиссариаты]] (халық комиссары — [[Борис Львович Ванников]]); * [[КСРО оқ-дәрі халық комиссариаты|Оқ-дәрі халық комиссариаты]] (ОХК; халық комиссары — [[Иван Павлович Сергеев]]). Осы халық комиссариаттарының әрқайсысында әскери-жұмылдыру бөлімдері құрылды. == Жетекшілігі == КСРО Қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариатының басшысы халық комиссары болды. Төменде осы қызметті атқарған тұлғалардың тізімі берілген: {| class="wikitable" |- | [[Моисей Львович Рухимович]] | 8 желтоқсан 1936 жыл | 15 қазан 1937 жыл |- | [[Михаил Моисеевич Каганович]] | 15 қазан 1937 жыл | 11 қаңтар 1939 жыл |- |} == Құрылымы == Халық комиссариаты бас басқармаларға бөлінді. 1936 жылы 30 желтоқсанда олардың кейбіріне реттік нөмірлер<ref>{{Cite web |url=https://istmat.org/node/48886 |title=Приказы и распоряжения по Наркомату оборонной промышленности за 1936-1937 гг. {{!}} Проект «Исторические Материалы»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-21 |archive-date=2021-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921130205/http://istmat.info/node/48886 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.rkka.ru/analys/oboronka/oboronka.htm |title=Парковочная страница R01<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-21 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314045339/http://www.rkka.ru/analys/oboronka/oboronka.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sovunion.info/books/index.shtml?7_03 |author=Симонов Н. С.|title=Военно-промышленный комплекс СССР в 1920–1950 |access-date=2016-03-13 |archive-date=2017-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170921144816/http://www.sovunion.info/books/index.shtml?7_03 |url-status=live }}</ref> берілді: * 1-бас басқарма — ұшақ жасау; * 2-бас басқарма — кеме жасау; * 3-бас басқарма — бастапқыда Бас артиллериялық-танк басқармасы болды, 1937 жылы 17 қаңтарда бөлшектеніп, артиллерия басқармасына айналды; * 4-бас басқарма — жарылғыш заттар, пиротехникалық бұйымдар мен тұтандырғыштар өндіру, оқ-дәрілерді жарақтау (1937 жылы 20 сәуірде және 15 тамызда қайта бөлшектенді); * 5-бас басқарма — бастапқыда әлсіз токты электр өнеркәсібінің Бас басқармасы («Басэлектрөнеркәсіп»); * 6-бас басқарма — бастапқыда әскери-химия өнеркәсібінің Бас басқармасы («Басәскери химияөнеркәсіп»); * 7-бас басқарма — сауытты болат өндіру; * 8-бас басқарма — танк жасау (1937 жылы 17 қаңтарда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 9-бас басқарма — оптикалық аспаптар өндіру (1937 жылы 17 қаңтарда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 10-бас басқарма — дәл индустрия; * 11-бас басқарма — бастапқыда аккумуляторлар өндірумен, кейін 1937 жылдың сәуірінен бастап оқ-дәрі дәрісін өндірумен айналысты; * 12-бас басқарма — 1937 жылы сәуірде 4-бас басқармадан бөлініп шықты; * 13-бас басқарма — артиллериялық снарядтар мен авиациялық бомбалардың корпустарын өндіру (1937 жылдың тамызынан бастап); * 14-бас басқарма — жарғыштар мен түтіктер өндіру (1937 жылдың тамызынан бастап); * 15-бас басқарма — атыс қаруын өндіру (1937 жылы 9 қазанда 3-бас басқармадан бөлініп шықты); * 17-бас басқарма — мина қаруын өндіру (1937 жылы 26 қыркүйекте құрылды); * 18-бас басқарма — авиациялық қозғалтқыштар өндіру; * 21-бас басқарма — гильзалар өндіру. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] [[Санат:Өнеркәсіп халық комиссариаттары]] 28d6brnev7ug5zb7wketphdn1biybpc 0 790174 3693852 2026-11-09T11:02:19Z Мағыпар 100137 Жаңа бетте: '''Сандардың символикасы''' — Сандар туралы ең көне ілімдерде «әлемді сандар билейді» деп айтылған. Бұл әлемнің архетиптік бейнесін кодтаудың, ерекше әдісін көрсетеді. Әртүрлі мәдени дәстүрлердегі сандық бейнелердің семантикасы мен символикасын зерттеу сан... 3693852 wikitext text/x-wiki '''Сандардың символикасы''' — Сандар туралы ең көне ілімдерде «әлемді сандар билейді» деп айтылған. Бұл әлемнің архетиптік бейнесін кодтаудың, ерекше әдісін көрсетеді. Әртүрлі мәдени дәстүрлердегі сандық бейнелердің семантикасы мен символикасын зерттеу сандарға ерекше, табиғаттан тыс қасиеттер берілгенін көрсетті: кейбіреулері сәттілік әкелсе, ал басқалары теріс, жағымсыз салдар тудыруы мүмкін. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Цифрлар]] o0hkxzbqnjb2yqhzhkm6347xot1zw1r 3693853 3693852 2026-11-09T11:05:51Z Мағыпар 100137 толықтыру 3693853 wikitext text/x-wiki '''Сандардың символикасы''' — Сандар туралы ең көне ілімдерде «әлемді сандар билейді» деп айтылған. Бұл әлемнің архетиптік бейнесін кодтаудың, ерекше әдісін көрсетеді. Әртүрлі мәдени дәстүрлердегі сандық бейнелердің семантикасы мен символикасын зерттеу сандарға ерекше, табиғаттан тыс қасиеттер берілгенін көрсетті: кейбіреулері сәттілік әкелсе, ал басқалары теріс, жағымсыз салдар тудыруы мүмкін. Дәстүрлі мәдениетте осы әмбебап код арқылы адамның ғарыш, Әлем және өзі туралы ішкі танымы көрініс тапты, Қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі сандық ұғымдар жүйесі дүниенің құрылымы мен Әлемдердің үндестігі, адамның үйлесімді өмірі туралы архаикалық мифологиялық түсініктерден бастау алады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Цифрлар]] m79vyji8wr6uscogwg3sl0ez2gqkcit 3693854 3693853 2026-11-09T11:15:18Z Мағыпар 100137 толықтыру 3693854 wikitext text/x-wiki '''Сандардың символикасы''' — Сандар туралы ең көне ілімдерде «әлемді сандар билейді» деп айтылған. Бұл әлемнің архетиптік бейнесін кодтаудың, ерекше әдісін көрсетеді. Әртүрлі мәдени дәстүрлердегі сандық бейнелердің семантикасы мен символикасын зерттеу сандарға ерекше, табиғаттан тыс қасиеттер берілгенін көрсетті: кейбіреулері сәттілік әкелсе, ал басқалары теріс, жағымсыз салдар тудыруы мүмкін. Дәстүрлі мәдениетте осы әмбебап код арқылы адамның ғарыш, Әлем және өзі туралы ішкі танымы көрініс тапты, Қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі сандық ұғымдар жүйесі дүниенің құрылымы мен Әлемдердің үндестігі, адамның үйлесімді өмірі туралы архаикалық мифологиялық түсініктерден бастау алады. == Бір саны == Әлемдік мәдениеттегі «бір» саны бастапқы бірлікті, бастауды және Жаратушыны білдіреді, сонымен қатар адамның микрокосмос ретіндегі нышаны болып табылады. Түркі/қазақ мәдениетінде бұл сан «Бір Тәңір» (бір Тәңір/бір Құдай) өрнегінде бейнеленетін Ғаламның Бірлігі мен Құдайдың Бірлігін білдіреді, яғни «бір» саны барлық бастамалардың басы болып табылады, сонымен бірге біртұтастықты, бірпікірлестікті және абсолютті тыныштықты білдіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Цифрлар]] sh4wepx7d4qi921igohmnijmkh4g60t 3693855 3693854 2026-11-09T11:18:33Z Мағыпар 100137 /* Бір саны */ толықтыру 3693855 wikitext text/x-wiki '''Сандардың символикасы''' — Сандар туралы ең көне ілімдерде «әлемді сандар билейді» деп айтылған. Бұл әлемнің архетиптік бейнесін кодтаудың, ерекше әдісін көрсетеді. Әртүрлі мәдени дәстүрлердегі сандық бейнелердің семантикасы мен символикасын зерттеу сандарға ерекше, табиғаттан тыс қасиеттер берілгенін көрсетті: кейбіреулері сәттілік әкелсе, ал басқалары теріс, жағымсыз салдар тудыруы мүмкін. Дәстүрлі мәдениетте осы әмбебап код арқылы адамның ғарыш, Әлем және өзі туралы ішкі танымы көрініс тапты, Қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі сандық ұғымдар жүйесі дүниенің құрылымы мен Әлемдердің үндестігі, адамның үйлесімді өмірі туралы архаикалық мифологиялық түсініктерден бастау алады. == Бір саны == Әлемдік мәдениеттегі «бір» саны бастапқы бірлікті, бастауды және Жаратушыны білдіреді, сонымен қатар адамның микрокосмос ретіндегі нышаны болып табылады. Түркі/қазақ мәдениетінде бұл сан «Бір Тәңір» (бір Тәңір/бір Құдай) өрнегінде бейнеленетін Ғаламның Бірлігі мен Құдайдың Бірлігін білдіреді, яғни «бір» саны барлық бастамалардың басы болып табылады, сонымен бірге біртұтастықты, бірпікірлестікті және абсолютті тыныштықты білдіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Цифрлар]] jzah1pdb489wunkmx1bpt7fkl9tp9x8 3693858 3693855 2026-11-09T11:21:12Z Мағыпар 100137 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3693858 wikitext text/x-wiki '''Сандардың символикасы (Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары)''' — Сандар туралы ең көне ілімдерде «әлемді сандар билейді» деп айтылған. Бұл әлемнің архетиптік бейнесін кодтаудың, ерекше әдісін көрсетеді. Әртүрлі мәдени дәстүрлердегі сандық бейнелердің семантикасы мен символикасын зерттеу сандарға ерекше, табиғаттан тыс қасиеттер берілгенін көрсетті: кейбіреулері сәттілік әкелсе, ал басқалары теріс, жағымсыз салдар тудыруы мүмкін. Дәстүрлі мәдениетте осы әмбебап код арқылы адамның ғарыш, Әлем және өзі туралы ішкі танымы көрініс тапты, Қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі сандық ұғымдар жүйесі дүниенің құрылымы мен Әлемдердің үндестігі, адамның үйлесімді өмірі туралы архаикалық мифологиялық түсініктерден бастау алады. == Бір саны == Әлемдік мәдениеттегі «бір» саны бастапқы бірлікті, бастауды және Жаратушыны білдіреді, сонымен қатар адамның микрокосмос ретіндегі нышаны болып табылады. Түркі/қазақ мәдениетінде бұл сан «Бір Тәңір» (бір Тәңір/бір Құдай) өрнегінде бейнеленетін Ғаламның Бірлігі мен Құдайдың Бірлігін білдіреді, яғни «бір» саны барлық бастамалардың басы болып табылады, сонымен бірге біртұтастықты, бірпікірлестікті және абсолютті тыныштықты білдіреді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Цифрлар]] 1bo2kq2ulxsaxm98hqjz7gipy12tltp 3693860 3693858 2026-11-09T11:26:59Z Мағыпар 100137 толықтыру 3693860 wikitext text/x-wiki '''Сандардың символикасы (Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары)''' — Сандар туралы ең көне ілімдерде «әлемді сандар билейді» деп айтылған. Бұл әлемнің архетиптік бейнесін кодтаудың, ерекше әдісін көрсетеді. Әртүрлі мәдени дәстүрлердегі сандық бейнелердің семантикасы мен символикасын зерттеу сандарға ерекше, табиғаттан тыс қасиеттер берілгенін көрсетті: кейбіреулері сәттілік әкелсе, ал басқалары теріс, жағымсыз салдар тудыруы мүмкін. Дәстүрлі мәдениетте осы әмбебап код арқылы адамның ғарыш, Әлем және өзі туралы ішкі танымы көрініс тапты, Қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі сандық ұғымдар жүйесі дүниенің құрылымы мен Әлемдердің үндестігі, адамның үйлесімді өмірі туралы архаикалық мифологиялық түсініктерден бастау алады. == Бір саны == Әлемдік мәдениеттегі «бір» саны бастапқы бірлікті, бастауды және Жаратушыны білдіреді, сонымен қатар адамның микрокосмос ретіндегі нышаны болып табылады. Түркі/қазақ мәдениетінде бұл сан «Бір Тәңір» (бір Тәңір/бір Құдай) өрнегінде бейнеленетін Ғаламның Бірлігі мен Құдайдың Бірлігін білдіреді, яғни «бір» саны барлық бастамалардың басы болып табылады, сонымен бірге біртұтастықты, бірпікірлестікті және абсолютті тыныштықты білдіреді. == Екі саны == "Екі" саны мәңгілік қарама-қайшылықтарда бейнеленетін әлемнің жұптасуы, қосарлануы нышаны: әйел-ер, өмір-өлім, жақсы-жаман, оң-сол, күн-түн және т.б. Мұндай құрылым бүкіл әлемдік мәдениеттің нышандық бейнесіндегі қарама-қайшылықтардың бірлігін көрсетеді: инь-янь, жұмақ-тозақ және т.6. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Цифрлар]] d196hnuw5ygqpgxw1nc07nlyyaz2dxa 3693863 3693860 2026-11-09T11:28:35Z Мағыпар 100137 /* Екі саны */ толықтыру 3693863 wikitext text/x-wiki '''Сандардың символикасы (Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары)''' — Сандар туралы ең көне ілімдерде «әлемді сандар билейді» деп айтылған. Бұл әлемнің архетиптік бейнесін кодтаудың, ерекше әдісін көрсетеді. Әртүрлі мәдени дәстүрлердегі сандық бейнелердің семантикасы мен символикасын зерттеу сандарға ерекше, табиғаттан тыс қасиеттер берілгенін көрсетті: кейбіреулері сәттілік әкелсе, ал басқалары теріс, жағымсыз салдар тудыруы мүмкін. Дәстүрлі мәдениетте осы әмбебап код арқылы адамның ғарыш, Әлем және өзі туралы ішкі танымы көрініс тапты, Қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі сандық ұғымдар жүйесі дүниенің құрылымы мен Әлемдердің үндестігі, адамның үйлесімді өмірі туралы архаикалық мифологиялық түсініктерден бастау алады. == Бір саны == Әлемдік мәдениеттегі «бір» саны бастапқы бірлікті, бастауды және Жаратушыны білдіреді, сонымен қатар адамның микрокосмос ретіндегі нышаны болып табылады. Түркі/қазақ мәдениетінде бұл сан «Бір Тәңір» (бір Тәңір/бір Құдай) өрнегінде бейнеленетін Ғаламның Бірлігі мен Құдайдың Бірлігін білдіреді, яғни «бір» саны барлық бастамалардың басы болып табылады, сонымен бірге біртұтастықты, бірпікірлестікті және абсолютті тыныштықты білдіреді. == Екі саны == "Екі" саны мәңгілік қарама-қайшылықтарда бейнеленетін әлемнің жұптасуы, қосарлануы нышаны: әйел-ер, өмір-өлім, жақсы-жаман, оң-сол, күн-түн және т.б. Мұндай құрылым бүкіл әлемдік мәдениеттің нышандық бейнесіндегі қарама-қайшылықтардың бірлігін көрсетеді: инь-янь, жұмақ-тозақ және т.6. Көптеген түркі мифтік сюжеттерінде дүниенің Жоғарғы және Төменгі болып екіге бөлінгені туралы айтылады. Жоғарғы жағы - еркектік бастаумен байланысты ғарыш. Төменгі жағы әйелдік бастаумен байланысты жер асты әлемі, тәртіпсіздік, қараңғылық. Сондай-ақ, қазақ мәдениетіндегі «екі» саны оқиғалардың, құбылыстардың, өмірдің қайтымсыз, қайтымсыздығын білдіреді: «екі айналып келмейді» (екінші рет оралмайды). Бинарлылық қағидаты оң (әйел) және сол (ер) бөліктерге бөлінген қазақтың киіз үйінде көрінеді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Цифрлар]] 8dqaonzriihzbcwnbtaefky15vllh8w 3693868 3693863 2026-11-09T11:36:01Z Мағыпар 100137 толықтыру 3693868 wikitext text/x-wiki '''Сандардың символикасы (Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандары)''' — Сандар туралы ең көне ілімдерде «әлемді сандар билейді» деп айтылған. Бұл әлемнің архетиптік бейнесін кодтаудың, ерекше әдісін көрсетеді. Әртүрлі мәдени дәстүрлердегі сандық бейнелердің семантикасы мен символикасын зерттеу сандарға ерекше, табиғаттан тыс қасиеттер берілгенін көрсетті: кейбіреулері сәттілік әкелсе, ал басқалары теріс, жағымсыз салдар тудыруы мүмкін. Дәстүрлі мәдениетте осы әмбебап код арқылы адамның ғарыш, Әлем және өзі туралы ішкі танымы көрініс тапты, Қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі сандық ұғымдар жүйесі дүниенің құрылымы мен Әлемдердің үндестігі, адамның үйлесімді өмірі туралы архаикалық мифологиялық түсініктерден бастау алады. == Бір саны == Әлемдік мәдениеттегі «бір» саны бастапқы бірлікті, бастауды және Жаратушыны білдіреді, сонымен қатар адамның микрокосмос ретіндегі нышаны болып табылады. Түркі/қазақ мәдениетінде бұл сан «Бір Тәңір» (бір Тәңір/бір Құдай) өрнегінде бейнеленетін Ғаламның Бірлігі мен Құдайдың Бірлігін білдіреді, яғни «бір» саны барлық бастамалардың басы болып табылады, сонымен бірге біртұтастықты, бірпікірлестікті және абсолютті тыныштықты білдіреді. == Екі саны == "Екі" саны мәңгілік қарама-қайшылықтарда бейнеленетін әлемнің жұптасуы, қосарлануы нышаны: әйел-ер, өмір-өлім, жақсы-жаман, оң-сол, күн-түн және т.б. Мұндай құрылым бүкіл әлемдік мәдениеттің нышандық бейнесіндегі қарама-қайшылықтардың бірлігін көрсетеді: инь-янь, жұмақ-тозақ және т.6. Көптеген түркі мифтік сюжеттерінде дүниенің Жоғарғы және Төменгі болып екіге бөлінгені туралы айтылады. Жоғарғы жағы - еркектік бастаумен байланысты ғарыш. Төменгі жағы әйелдік бастаумен байланысты жер асты әлемі, тәртіпсіздік, қараңғылық. Сондай-ақ, қазақ мәдениетіндегі «екі» саны оқиғалардың, құбылыстардың, өмірдің қайтымсыз, қайтымсыздығын білдіреді: «екі айналып келмейді» (екінші рет оралмайды). Бинарлылық қағидаты оң (әйел) және сол (ер) бөліктерге бөлінген қазақтың киіз үйінде көрінеді. == Үш саны == Бұл ежелгі нышан көптеген философиялық және діни ілімдердің негізі болып табылады және ол әлемдік үйлесімділіктің құрылымымен байланысты. Пифагор «үш» санына болмыстың толықтығының мағынасын берді. Аристотель одан толықтықты, тұтастықты көрді, ал Августин оны мінсіз сан деп атады. Моңғол мәдениетінде «үш» туылу, даму және жойылу» модельдің үлгісі ретінде әрекет етеді.<br /> Негізінен, «үш» саны Ғарыш үлгісін: қазақтардың Бәйтерек — әлемдік ағаш символизмінде бейнеленген үш әлемнің Жоғарғы, Орта және Төменгі біртұтастығын көрсетеді. Әр түрлі рулар мен тайпалардан тұратын ұлы, Opтa және Кіші — үш жүзден тұратын қазақ халқының дәстүрлі құрамы да нышандық үлгінің үш тұғырлығын қайталайды. «Үш» санының қазақтың көптеген салт-жоралары мен әдет-ғұрыптары қуаттайды: бақсы емдегенде науқасты үш рет айналып өту, алу кезінде марқұмды үш рет босағаға тигізу, т.б. Санның мәртебесін «ер кезегі үшке дейін» немесе «уш қайнаса, сорпасы қосылмайды» сияқты тіркестер де атап көрсетеді. «Үш» санының символизмі абсолютті кемелдік, толықтық мағыналарымен байланысты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Цифрлар]] 7gruzj4kbknyshdcm89rksx3wnxc7ph 3 790176 3693861 2026-11-09T11:27:09Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3693861 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Bayzhumanova Nurzhamal}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 16:27, 2026 ж. қарашаның 9 (+05) p8q04omwvm5j66vinrayjcumplj3k3w 0 790179 3693876 2026-11-09T11:53:58Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Рубен Рубинян | Шынайы есімі = {{lang-hy|Ռուբեն Ռուբինյան}}... 3693876 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Рубен Рубинян | Шынайы есімі = {{lang-hy|Ռուբեն Ռուբինյան}} | Суреті = Ruben Rubinyan NA President.jpg | Сурет ені = | Атауы = Ресми портреті, 2026 | Титулы = [[Армения Ұлттық жиналысы]]ның төрағасы | Ту = Logo parliament of Armenia.png | Ту2 = Coat of arms of Armenia.svg | Басқара бастады = 2 тамыз 2026 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] | Ізашары = [[Ален Робертович Симонян|Ален Симонян]] | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Армения Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиналыс]] төрағасының орынбасары | Ту_2 = Logo parliament of Armenia.png | Ту2_2 = Coat of arms of Armenia.svg | Басқара бастады_2 = 3 тамыз 2021 | Басқаруын аяқтады_2 = 2 тамыз 2026 | тақырыпша2_2 = Төрағасы | мәтін2_2 = [[Ален Робертович Симонян|Ален Симонян]] | Бірігіп басқарушы1_2 = {{iw|Акоп Аршакян||en|Hakob Arshakyan}} | Ізашары_2 = {{ublist |[[Ален Робертович Симонян|Ален Симонян]] |{{iw|Лена Рафаеловна Назарян|Лена Назарян|hy|Լենա Նազարյան}} |{{iw|Ваге Саркисович Энфиаджян|Ваге Энфиаджян|hy|Վահե Էնֆիաջյան}} }} | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Армения Ұлттық жиналысы]]ның депутаты | Ту_3 = Logo parliament of Armenia.png | Ту2_3 = Flag of Armenia.svg | Басқара бастады_3 = 14 қаңтар 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 8.3.1990 | Туған жері = {{туғанжері|Ереван|Ереванда}}, [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Азаматтығы = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = 1 | Партиясы = [[Азаматтық келісім (партия)|Азаматтық келісім]] | Білімі = {{ublist |[[Ереван мемлекеттік университеті]] (2010) |[[Лондон колледж университеті]] (2011) |[[Ягелло университеті]] (2012) }} | Мамандығы = Саясаткер | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = 2012–2014 | Құрамында болды = {{байрақ|Армения}} | Әскер түрі = [[Армения Қарулы күштері]] | Шайқасы = | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Ruben Rubinyan | Марапаттары = }} '''Рубен Карапетович Рубинян''' ({{lang-hy|Ռուբեն Կարապետի Ռուբինյան}}; [[8 наурыз]] [[1990 жыл|1990]], [[Ереван]]) — [[армения]]лық саясаткер, 2026 жылғы тамыздан бергі [[Армения Ұлттық жиналысы]]ның төрағасы. Спикерлігіне дейін Рубинян 2021–2026 жылдары аралығында Армения парламенті төрағасының орынбасары қызметін атқарып келген. Ол жалпы парламентте 2019 жылдан бері депутат. == Ерте жылдары және білімі == Рубинян Ереванда 1990 жылғы 8 наурызда [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Кеңестік Армения]]ның [[Ереван]] қаласында дүниеге келген.<ref name="jinalis" /> Әкесі {{iw|Карапет Рубенович Рубинян|Карапет Рубинян|hy|Կարապետ Ռուբինյան}} кейін [[Армения Ұлттық жиналысы]] төрағасының орынбасары қызметін атқарған.<ref name="anikst">{{Cite web|url=https://www.centreforyouthpolicy.org/news/ruben-rubinyan |title=Ruben Rubinyan: Armenia's Youngest Speaker, and the Man Who has Been Talking to Turkey |language=en |publisher=Center for Youth Policy |last=Anikst |first=Olivia |date=2026-08-11 |accessdate=2026-11-09}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20261107044718/https://www.centreforyouthpolicy.org/news/ruben-rubinyan |date=2016-11-07}}</ref> Рубен Рубинян 2010 жылы [[Ереван мемлекеттік университеті]]ндегі оқуын бітірді, кейін [[Лондон колледж университеті]]нен саясат және қауіпсіздік магистратурасын, [[Ягелло университеті]]нен Еуропа ғылымдарынан магистратурасын алды. 2012 жылдан 2014 жылға дейін ол [[Армения Қарулы күштері]]нде қызмет етті.<ref name="jinalis" /> Рубинян [[Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар ісі жөніндегі жоғарғы комиссарының басқармасы|БҰҰ босқындар ісі жөніндегі жоғарғы комиссарының басқармасы]]нда тағылымдама жасаған. Ол 2017–2018 жылдары аралығында {{iw|Грант Динк ұйымы|Грант Динк атындағы бағдарлама|en|Hrant Dink Foundation}} аясында [[Ыстанбұл]]да академиялық зерттеу жұмыстарын жүргізген.<ref name="radio">{{Cite web|url=https://en.armradio.am/2026/08/03/ruben-rubinyan-elected-speaker-of-armenias-9th-national-assembly/ |title=Ruben Rubinyan elected Speaker of Armenia's 9th National Assembly |language=en |publiser=[[Армения қоғамдық радиосы]] |first=Siranush |last=Ghazanchyan |date=2026-08-03 |accessdate=2016-10-09}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20261107050119/https://en.armradio.am/2026/08/03/ruben-rubinyan-elected-speaker-of-armenias-9th-national-assembly/ |date=2026-08-03}}</ref> == Мансабы == 2018 жылдан 2019 жылға дейін Рубинян [[Армения Сыртқы істер министрлігі|Сыртқы істер министрі]]нің орынбасары болды.<ref name="jinalis" /> 2022 жылдан 2026 жылға дейін ол халықаралық қарым-қатынасын жақсартсын деп Арменияның [[Түркия]]дағы арнайы өкілі болып тағайындалды.<ref name="anikst" /> Рубинян [[Армениядағы парламент сайлауы (2018)|2018 жылы]] Ұлттық жиналысқа «[[Қадамым]]» альянсының атынан сайланды. Рубинян [[Азаматтық келісім (партия)|Азаматтық келісім]] партиясы негізін қалаушыларының бірі болды, [[Армениядағы парламент сайлауы (2021)|2021 жылы қайтыс болды]].<ref name="jinalis" /> Осы кездері ол парламенттің Халықаралық қатынастар комитетіне төраға болды.<ref name="radio" /> Рубинян 2021 жылғы 3 тамызда Ұлттық жиналыс төрағасының орынбасары қызметіне сайланды.<ref name="jinalis" /> Депутаттардың 63–28 даусы арқасында ол 2026 жылғы 3 тамызда Төраға болып сайланды; осылайша әлемдегі ең жас парламент спикері атанды.<ref name="anikst" /> == Жеке өмірі == Рубинян үйленген, 1 баласы бар.<ref name="jinalis">{{Cite web|url=https://old.parliament.am/deputies.php?sel=details&ID=1453&lang=eng |title=Ruben Rubinyan |language=en |work=[[Армения Ұлттық жиналысы]] |accessdate=2016-10-07}} {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20261107044547/https://old.parliament.am/deputies.php?sel=details&ID=1453&lang=eng |date=2016-10-07}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{DEFAULTSORT:Рубинян, Рубен Карапетович}} [[Санат:Азаматтық келісім мүшелері]] [[Санат:Ереван мемлекеттік университеті түлектері]] [[Санат:Лондон колледж университеті түлектері]] [[Санат:Ягелло университеті түлектері]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] [[Санат:Армения Ұлттық жиналысы төрағалары]] [[Санат:Армения Ұлттық жиналысы депутаттары]] rymbyb8gz5jw58yjq6lti765r3579ae