Уикипедия kkwiki https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Таспа Арнайы Талқылау Қатысушы Қатысушы талқылауы Уикипедия Уикипедия талқылауы Сурет Сурет талқылауы МедиаУики МедиаУики талқылауы Үлгі Үлгі талқылауы Анықтама Анықтама талқылауы Санат Санат талқылауы Портал Портал талқылауы Жоба Жоба талқылауы TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk Topic Қарағанды 0 1471 3694531 3688396 2026-11-10T14:26:11Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арда3001|Арда3001]] ([[User talk:Арда3001|т]]) өңдемелерінен [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] соңғы нұсқасына қайтарды 3659799 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = Қала |атауы = Қарағанды |сурет = {{Фотомонтаж | photo3a = Қарағанды вокзалы.jpg | photo4a = Караганда, 6-й микрорайон сверху.jpg | photo4b = Караганда, проспект Бухар-Жырау сверху.jpg | photo5a = Qaraghandy, Kazakhstan.jpg | photo5b = Вид на 45-й квартал Караганды с моста.jpg | photo6a = Караганда-Пассажирская сверху.jpg | photo7a = Nurken Abdriov Avenue.jpg | photo7b = Караганда, Ермекова 33 сверху.jpg | size = 287 | position = center |spacing = 2}} |әкімшілік күйі = Облыс орталығы |елтаңба = Seal of Karaganda.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg= 49|lat_min= 48|lat_sec= |lon_deg= 73|lon_min= 07|lon_sec= |CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ |CoordScale = |ел картасының өлшемi = 300 |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Қарағанды облысы |кестедегі облыс = Қарағанды облысы |ауданы = |кестедегі аудан = |мекен түрі = |мекені = |кестедегі мекен = |ішкі бөлінісі = |әкімі = [[Мейрам Мұратұлы Кожухов]] |құрылған уақыты = 1931 |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 550 |биiктiктiң түрi = биiктiкгі |орталығының биiктігі = 553 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 515 625<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT478686 Қазақстан Республикасы халқының жынысы және жергілікті жердің типіне қарай саны (2023 жылғы 1 қаңтарға)]</ref> |санақ жылы = 2023 |тығыздығы = 937,5 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = [[қазақтар]] 47,63 % <br /> [[орыстар]] 38,54 % <br /> [[украиндар]] 2,73 % <br />[[татарлар]] 2,55 % <br /> [[немістер]] 2,36 % <br /> [[корейлер]] 1,44 % <br /> [[белорустар]] 0,64 % <br /> басқалары 4,11 % (2022 ж.)<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT453226 Қазақстан Республикасы халқының жекелеген этностары бойынша саны (2022 жыл басына)]</ref> |конфессионалдық құрамы = мұсылмандар, христиандар |этнохороним = қарағандылық |телефон коды = 7212 |пошта индекстері = 100000-100030 |автомобиль коды = M |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = Karaganda |сайты = https://www.gov.kz/memleket/entities/akimat-karagandy?lang=kk Қарағанды қаласының әкімдігі |сайт тілі = kz |сайт тілі 2 = ru |сайт тілі 3 = |add1n = Марапаттары |add1 = {{Еңбек Қызыл Ту ордені|түрі=қала}} |add2n = |add2 = |add3n = |add3 = }} {{мағына|Қарағанды (айрық)}} '''Қарағанды''' — [[Орталық Қазақстан]]дағы қала, [[Қарағанды облысы]]ның орталығы. Қазақстан қалаларының халық саны бойынша [[Алматы]], [[Астана]], [[Шымкент]] және [[Ақтөбе]] шаһарларынан кейін 5-ші орында орналасқан. [[1934 жыл]]ғы [[10 ақпан]]да Қарағанды поселкесі ЖОАК Президиумының қаулысымен қала болып қайта құрылды. Қала аумағы 543,3 шаршы километрге тең. Қала халқының саны 2019 жылғы 1 қазан 496 701 адамды құрады<ref>[https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 Қазақстан Республикасы халқының облыстар және астана, қалалар, аудандар, аудан орталықтары және кенттер бөлінісіндегі жынысы бойынша саны] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200926171507/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT333984 |date=2020-09-26 }}</ref>. Қалалық әкімшілікте 1 ауылдық елді мекен бар. == Этимологиясы == Қарағанды ​​қаласының атауы «қара қанмен» (ҚАРА ҚАНДЫ) байланысты, яғни жергілікті адамдар көмір қабатын қара қанға теңеген. Ұйыған қара қан сияқты. Жергілікті тұрғындар өнеркәсіптік өндіру басталғанға дейін жер бетіндегі қара көмір қабаттарын көрді. == Тарихы == 1833 жылы көмірді тауып алған бақташы бала [[Аппақ Байжанов]] туралы аңыз ел аузында сақталған. XIX ғасырдың аяғында геологиялық зерттеулер жүргізіліп, XX ғасырдың басында көмір өндіру орыс көпестерімен басталса, соңында француз, ағылшын кәсіпкерлерімен жалғасты. Алғашқы орыс қоныс аударушылары 1906 жылы [[Столыпин реформасы|Столыпин аграрлық реформасы]] бойынша келіп, Михайловка ([[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би ауданы]]) ауылын құрды, содан кейін “Тихоновка”, “Зеленая балка” және “Новоузенка” құрылған болатын. [[Қазан төңкерісі|Революциядан]] кейін ағылшындықтардың кетуіне байланысты көмір өндірісі уақытша тоқтатылды. Аумақтық құрылым жағынан, [[Ақмола облысы (Ресей империясы)|Ақмола облысы]] [[Ақмола уезі]]нің Спасск болысының құрамына кірді. 1930 жылы көмір өндірісі белсенді түрде қайта басталып, жер аударған(тәркіленген) КСРО азаматтары мен олардың отбасыларына саз-балшықтан жартылай жер үй сияқты уақытша тұрғын үйлердің құрылысы басталды. Жаңадан келген жұмысшылар мен мамандардың басым көпшілігі жаңа салынған [[Майқұдық]], “Жаңа Тихоновка”, “Пришахтинский” ауылдарында қоныстанды. Бұрынғы ауылдарда да халық саны айтарлықтай өсті. 1931 жылдың 20 наурызында ҚазОАК (КазЦИК) бұйрығымен өз бюджеті бар Қарағанды жұмыс кеңесі құрылады, ол тікелей комитетке бағынатын болады. Орталығы кейін қала құрамына кірген “Большая Михайловка” ауылында болды. 1931 жылы шахталық Қарағанды кенті жұмыс ауылына айналады. 1930 бен 1931 жылы кеңес ауылының, кейін 1931-1932 жылы қала кеңесінің тұңғыш басқарушысы болып Қарағанды облысының Шет ауданының тумасы Кәрібоз Шектібаев (1897-1938) тағайындалады. 1934 жылдың 10 ақпанының БРОАК (ВЦИК) Президиумының қаулысы: 1. Қазақ АССР-нің төменде келтірілген елді мекендерді қалаға айналдыру: б) Қарағанды тас көмір бассейнін пайдалану жөніндегі мемлекеттік трест құрылысы аумағында пайда болған Қарағанды облысының Тельман ауданындағы елді мекен қалаға айналып, Қарағанды атауы берілсін.<ref>[https://ru.m.wikisource.org/wiki/Постановление_ВЦИК_от_10.02.1934_Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР Об_утверждении_дополнительного_списка_городов_и_рабочих_поселков_Казакской_АССР]</ref> [[Ұлы Отан соғысы]] басталысымен мыңдаған қарағандылық майданға атсалысты. 1950 жылдары қалада екі апат орын алды - Ил-12 ұшақ күйреуі<ref>[http://www.airdisaster.ru/database.php?id=721Катастрофа Ил-12 Казахского управления ГВФ в аэропорту Караганды]</ref> және 4-Д зауытындағы жарылыс<ref>[http://ru.encyclopedia.kz/index.php/ Взрыв_на_заводе_№_4ДВзрыв_на_заводе_№_4Д]</ref>. 1974 жылы 66 кәсіпорын мен ұйымдар, оның ішінде 3 разрез бен 26 шахта [[Қарағанды көмір бассейні|“Қарағандыкөмір”]] өндіріс бірлестігіне қосылды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]]ның ыдырауы қазақстандық шахтер астанасына қатты әсер етті - революциялық 1920-шы және әскери 1940-шы жылдардан кейінгі 1990-шы жылдар Қарағанды үшін XX ғасырда ең қиын уақытқа айналды. Еліміздің үшінші от жағушысы деп аталатын Қарағанды XXI ғасырдың басында КСРО кезінде өндірілген көмірдің аз ғана бөлігін өндіреді. == Географиясы == === Климаты === <div style="max-width:75%">{{Қаланың ауа райы |Жер_ілік = Қарағанды |Дерекнама = [https://meteolabs.kz/қаз/климаты/қарағанды/ Қарағанды ауа райы мен климаты] |Қаң_а_макс = 5.5 |Ақп_а_макс = 7.0 |Нау_а_макс = 22.3 |Сәу_а_макс = 29.9 |Мам_а_макс = 34.8 |Мау_а_макс = 39.1 |Шіл_а_макс = 39.6 |Там_а_макс = 40.2 |Қыр_а_макс = 37.4 |Қаз_а_макс = 26.5 |Қар_а_макс = 18.4 |Жел_а_макс = 11.5 |Жыл__а_макс = 40.2 |Қаң_а_мин = -35.6 |Ақп_а_мин = -37.3 |Нау_а_мин = -33.0 |Сәу_а_мин = -16.3 |Мам_а_мин = -8.8 |Мау_а_мин = -1.4 |Шіл_а_мин = 4.2 |Там_а_мин = 0.7 |Қыр_а_мин = -6.0 |Қаз_а_мин = -19.3 |Қар_а_мин = -38.0 |Жел_а_мин = -35.0 |Жыл__а_мин = -38.0 |Қаң_ор_макс = -9.1 |Ақп_ор_макс = -7.9 |Нау_ор_макс = -1.4 |Сәу_ор_макс = 12.3 |Мам_ор_макс = 20.3 |Мау_ор_макс = 25.6 |Шіл_ор_макс = 26.9 |Там_ор_макс = 25.4 |Қыр_ор_макс = 19.4 |Қаз_ор_макс = 10.4 |Қар_ор_макс = -0.5 |Жел_ор_макс = -6.9 |Жыл__ор_макс = 9.5 |Қаң_ор_мин = -17.0 |Ақп_ор_мин = -17.0 |Нау_ор_мин = -10.5 |Сәу_ор_мин = -0.1 |Мам_ор_мин = 6.9 |Мау_ор_мин = 12.1 |Шіл_ор_мин = 14.3 |Там_ор_мин = 12.3 |Қыр_ор_мин = 6.1 |Қаз_ор_мин = -0.3 |Қар_ор_мин = -8.6 |Жел_ор_мин = -14.8 |Жыл__ор_мин = -1.4 |Қаң_ор = -13.1 |Ақп_ор = -12.5 |Нау_ор = -6.0 |Сәу_ор = 6.1 |Мам_ор = 13.6 |Мау_ор = 18.8 |Шіл_ор = 20.6 |Там_ор = 18.9 |Қыр_ор = 12.8 |Қаз_ор = 5.0 |Қар_ор = -4.5 |Жел_ор = -10.8 |Жыл__ор = 4.1 |Қаң_ор_ж-ш = 23.2 |Ақп_ор_ж-ш = 21.5 |Нау_ор_ж-ш = 19.1 |Сәу_ор_ж-ш = 25.7 |Мам_ор_ж-ш = 42.3 |Мау_ор_ж-ш = 35.5 |Шіл_ор_ж-ш = 44.0 |Там_ор_ж-ш = 30.6 |Қыр_ор_ж-ш = 21.4 |Қаз_ор_ж-ш = 28.1 |Қар_ор_ж-ш = 30.3 |Жел_ор_ж-ш = 25.3 |Жыл__ор_ж-ш = 347.0 |}} </div> == Ұлттық құрамы == Есептілік деректер бойынша 2020 жылдың басына қалада тұратын халық санының 45,78 %-ы қазақтар, 39,89 %-ы орыстар, 2,91 %-ы украиндар, 2,62 %-ы татарлар, 2,49 %-ы немістер, 1,48 %-ы кәрістер, 4,84 %-ы басқа ұлт өкілдері. == Демография == 2006 жылғы деректер бойынша халықтың 1000 тұрғынына жалпы коэффициенттер: туылу – 16,85 өлім – 13,89 табиғи өсім – 2,96 Қалада 01.01.07 жылға 10371 шаруашылық жүргізуші субъекті тіркелген, оның ішінде 92 ірі, 397 орта, 9882 шағын субъектілер. *2007 жылғы 1 қаңтарда 453.4 мың адам *2010 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 471,8 мың адамды құрады. Әкімшілік-аумақтық құрылым екі ауданмен ұсынылған: 256,7 мың адам тұрғыны бар [[Қазыбек би ауданы (Қарағанды)|Қазыбек би атындағы аудан]] және 215,1 мың адам тұрғыны бар [[Октябрь ауданы (Қарағанды)]]. Қала аумағында 113 ұлттың өкілдері тұрады. *2011 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша тұрғындар саны 470&nbsp;900<ref>[http://www.karaganda-akimat.kz/rus/ Информационный портал Аппарата акима города Караганды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111022021302/http://karaganda-akimat.kz/rus/ |date=2011-10-22 }}</ref> Қарағанды қаласы халқының саны<ref>{{cite web|url=http://pop-stat.mashke.org/kazakhstan-cities.htm|title=City & town of Kazakhstan|publisher=pop-stat.mashke.org|lang=en|accessdate=2016-03-29}}</ref> {| class="wikitable" |- ! 1959!! 1970!! 1979!! 1989!! 1991!! 1999!! 2004!! 2005!! 2006 |- |397 083 |523 271 |571 877 |613 797 |608 600 |436 864 |428 867 |435 953 |446 139 |} {| class="wikitable" |- ! 2007!! 2008!! 2009!! 2010!! 2011!! 2012!!2013!! 2014!! 2015 |- |453 271 |459 187 |459 778 |465 178 |470 890 |475 370 |478 952 |484 510 |492 162 |} {| class="wikitable" |+ 2021 жылғы Ұлттық халық санағының қорытындысы бойынша халқының саны (1999, 2009, 2021)<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref><ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> |- !1999 !! 2009 !! 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Ерлер 2009 !! Ерлер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен !! Әйелдер 2009 !! Әйелдер 2021 !! 2021 2009-ға пайызбен |- ||436864||{{өсім}}459778 ||{{өсім}}508824 ||110,7 ||209795 ||{{өсім}}235844 ||112,4 ||249983 ||{{өсім}}272980 ||109,2 |} == Өнеркәсіп == Негізгі экономикалық бағыт: энергетика; тамақ өнеркәсібі. Қаланың негізгі кәсіпорындары: «Қарағанды-Жарық» ЖШС, «Қарағанды Маргарин зауыты» АҚ, «Эфес Қарағанды Сыра қайнату зауыты» АҚ ЖК, «Қарағанды конфеті» АҚ, Қарағанды металлоконструкция заводы «Имсталькон» АҚ филиалы, «Қарағанды Жылу» ЖШС. Өндірілетін өнімнің негізгі түрлері: электр энергиясы; жылу энергиясы; маргарин өнімі; сыра; конфеттер. == Ауыл шаруашылығы == 2006 жылы ауыл шаруашылығы өнімнің айтарлықтай бөлігін өсімдік шаруашылығы құрады. 2006 жылғы 1 шілдеге ауыл шаруашылығы өндірушілерінің нақты бары: 20 ауыл шаруашылығы кәсіпорыны, 14,9 мың халықтың жеке қосалқы шаруашылығы. Аймақта ауыл шаруашылық өнім өндіруге 10,3 мың гектар ауыл шаруашылық жерлер пайдаланылады, оның ішінде 3,0 мың га – егістік алқаптар.* 2006 жылғы астыққа 2,9 мың гектар ауыл шаруашылық дақылдары егілетін егістік жерлер пайдаланылды, оның 0,1 мың гектарын дәнді дақылдар, 1,3 мың гектарын картоп, 0,5 мың гектарын көкөніс алады. 2006 жылы 0,1 мың тонна дән дақылдар, 23,5 мың тонна картоп, 12,5 мың тонна көкөніс-бақша дақылдары, 0,7 мың тонна ет (тірі салмақта), 3,5 мың тонна сүт; 1991,0 мың дана жұмыртқа өндірілді. 2007 жылғы 1 қаңтарға ірі қара мал саны 3,0 мың бас; қой мен ешкі – 1,1 мың бас; шошқа – 2,4 мың бас; жылқы - 0,1 мың бас; құс - 22,8 мың басты құрады.* Қалада 2006/2007 оқу жылы басына • 103 күндізгі жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді, онда 62917 оқушы оқиды, • 18 колледжде – 23427 оқушы, • 11 кәсіби-техникалық оқу орнында – 4567 оқушы, • 12 жоғары оқу орнында - 56222 оқушы оқиды. Қалада • 26 кітапхана, • 9 клуб типті мекеме, • кино көрсету қызметін жүзеге асыратын 7 ұйым, • 4 мәдениет және демалыс паркі, • 3 театр, • 2 мұражай, • 1 концерт залы, • бір хайуанаттар паркі жұмыс істейді. 2006 жылғы қаланың ірі және орта кәсіпорындар жұмыскерлерінің тізімдік саны 118844 адамды құрады, орташа атаулы еңбекақы - 34150 теңге. 2006 жылғы өндірістік өнім көлемі (үй шаруашылық есебінсіз) 77505,5 млн теңгені құрады. 2006 жылы негізгі капиталға инвестициялар 49855,6 млн теңге сомасында игерілді, бұл 2005 жылғы көлемге 132,5%-ды құрайды. Кәсіпорындардың өз күштерімен орындаған мердігерлік жұмыстар көлемі 2006 жылы 21687,7 млн теңгені немесе 2005 жылғы көлемнің 140,7%-ын құрады. 2006 жылғы бөлшек тауар айналым көлемі (қоғамдық тамақтандыру қызметін есепке алмағанда) 131272,1 млн теңге шамасында құралды, қызмет көрсету көлемі (мемлекеттік басқару қызметінсіз) – 21379,2 млн теңге. * Бірінші ұлттық ауылшаруашылық санағының алдын ала қорытындылары бойынша == Қарағанды қаласының ескерткіштері== Қарағанды қаласының көптеген ескерткіштері де туристерді қызықтыруы мүмкін. Олардың ішінде Абылай ханның ақылшысы, суырып салма ақын Бұқар жыраудың ескерткіші, қазақ әдебиетінің классигі, ұлы ақын Абай Құнанбаев ескерткіші және тағы басқалары көз тартарлықтай. Бұқар жырау ескерткіші (1668- 1781). Бұқар жырау Қалқаманұлы ( 1668- 1781), ақын, жырау. Абылай ханның ақылшысы. Абай Құнанбаев ескерткіші (1845-1904). 2011 жылы 28 мамырда ескерткіш ашылды атақты фраза «Қайда-қайда? Қарағандыда!".<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20110529/381407819.html|title=Памятник фразе "Где-где? В Караганде!" открыт в Казахстане|website=ria.ru|date=2011-05-29}}</ref> 2022 жылғы 31 мамырда Саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу күнінде Қазақстан Тәуелсіздігінің 10 жылдығы атындағы Қарағанды ​​этносаябағында «Ашаршылық құрбандарына» монументі ашылды.<ref>{{cite web |url=https://saryarqanews.kz/kz/news/zhanalyktar/karagandyda-kugyn-surgin-kurbandaryna-eskertkish-ashyldy|title=Қарағандыда қуғын-сүргін құрбандарына ескерткіш ашылды|website=saryarqanews.kz|date=2022-05-31}}</ref> Ол аштықты бейнелейтін жабық қазанның, сонымен қатар ер мен әйелдің бейнесінде жасалған. == Білім және ғылым == [[Сурет:Karaganda State University.JPG|thumb|left|Қарағанды мемлекеттік университеті]] Мемлекеттік ЖОО-лар Қарағанды өзінің мол жерасты байлығының арқасында өмірге келіп, өсімі тараған қала. Қарағанды облысының әкімшілік-орталығы. Петропавл-Шу темір жол бойындағы ірі темір жол стансасы, әуе, автомобиль қатынасының торабы. Іргесі Қарағанды көмір алабының орталығындағы шахтерлер кенттерінің негізінде қаланды. Тұрғындарының тез өсуіне байланысты 1934 жылы қалаға, 1936 жылы облыс орталығына айналды. Сарыарқаның ұсақ шоқылы, сәл белесті жазығының орта тұсында, жазда тартылып қалатын Бұқпа өзенінің екі жағалауында орналасқан. Климаты айқын континенттік, қысы суық, ұзақ, қар жамылғысы жұқа, боранды, жазы ыстық, құрғақ, аңызақ желді. Қаланы сумен Нұра өзені, Ертіс-Қарағанды каналы, жер асты сулары қамтамасыз етеді. Қарағандының 170 жылдық тарихы бар. Қараған көп өсетіндіктен қала «Қарағанды» деп аталған. Бұл жерден 1833 жылы Байжанов Аппақ тас көмір тапқан. Өтепов деген бай Қарағанды өңірін Н. Ушаковқа 250 сомға сатқан. Орыс кен кәсіпкерлері Ушаков пен Рязанов 1856 жылдан бастап Қарағандыдан көмір өндіре бастайды. Өндірілген көмір [[Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы|Спасск мыс қорыту зауыты]]на тасылып тұрған. Қазан төңкерілісінен кейін Қарағанды шахталары мемлекет меншігіне айналды. 1920-30 жылдары жүргізілген барлау жұмыстары мұнда көмір қорының мол екенін анықтады. 1929 жылы «Қазаққұрылыскөмір» тресі құрылды. Қарағандыда елдің үшінші көмір базасын салу туралы шешім шығарылды. Бұл Қарағанды көмір алабының дамуындағы жаңа кезең болды. Алғашқы бесжылдық жылдары Қарағандыда ірі көмір өндіру орталығы пайда болды. Оны салуға Донбасс кеншілері жан-жақты кәсіби көмек көрсетті. Шахталарды кен қазатын құралдар және жабдықтармен қамтамасыз етті. Қарағанды көмірін Оралға, Батыс Сібірге, Орта Азияға жеткізу үшін темір жолдар салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары Қарағанды көмір алабы қорғаныс өнеркәсіптерін, теміржол көлігін қамтамасыз етті. Өнеркәсібінің басты саласы – тас көмір өндіру. Олармен «Қарағандыкөмір», «Көмір-Инвест», «Трансэнерго» ЖШС-терінің ірі кәсіпорындары шұғылданады.Қарағанды ғылым, білім, мәдениет орталығы. Мұнда Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының Орталық Қазақстан бөлімшесі, 19 ғылыми-зерттеу және жобалау институттары орналасқан. Қарағанда мемлекеттік университеті, техникалық университет, медицина академиясы, ішкі істер Министрлігінің заң институты және әр саладан мамандар даярлайтын мемлекеттік емес 10 жоғары оқу орны жұмыс істейді. 10 кәсіптік-техникалық мектеп, 7 колледж, 80 мектеп, 39 мектепке дейінгі балалар мекемесі, 40 аурухана, 84 амбулатория мен емхана, 24 кітапхана, 3 мұражай, 6 мәдениет үйі мен клубтар, 2 драма театры, музыкалық комедия театры, филармония, цирк, спорт кешені, стадион, екі үлкен саябақ бар. Қаланың орталық бөлігінің архитектурасын жасағаны үшін авторлар-тобы (архитектор Э.Г. Меликов, С.И. [[Станислав Ильич Мордвинцев|Мордвинцев]], М.О. Жандәулетов) Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығына ие болды (1978). Қалада Н.Ә. Әбдіровке ескерткіш орнатылды (1958), «Шахтер Даңқы» (1976) және 2-ші дүниежүзілік соғыс жылдары қаза болған қарағандылықтарға (1978), арналған монументтер қойылды. Қарағандыда әр түрлі білім орындары бар. Олар ҚарМУ ҚарМТУ ҚММУ ҚЭУ ҚУ Болашақ ҚЗИ және әр түрлі білімді мектептер қалыптасқан,олар НЗМ, сшод "Мурагер","Дарын", Ктл және тағы да басқа білімді мекемелер қалыптасқан. Қарағанды облысының білімі мен ғылым жоғары деңгейде . == Мәдениетте == Қарағанды қаласына [[Дәулет Ырысбайұлы Сәтибеков]]тың "Қарағанды вальсі" деген әні арналған.<ref>{{Cite web|access-date=2022-02-11|lang=kk-KK|title=Қара Дәулеттің қара өлеңі - Ortalyq.kz|url=https://ortalyq.kz/ara-d-uletti-ara-le-i/}}</ref><ref>{{Cite web|access-date=2022-02-11|title=Қарағанды қ. білім бөлімінің білім беру ұйымдары - Обложка - «Балақай» бөбекжайы шеруінің өткізілуі жайлы ақпарат|url=https://kargoo.kz/photoreport/detail/598|website=kargoo.kz}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Қарағанды облысы}} {{Қазақстан қалалары}} [[Санат:Қарағанды]] liz126f9na5w9dx7xb3ug378whgst5r Санат:Азия елдері 14 5465 3694872 3365295 2026-11-11T09:47:07Z Nurken 111493 3694872 wikitext text/x-wiki {{Портал|Азия}} {{Commonscat|Countries of Asia}} {{Басты мақала|Азия мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі}} [[Санат:Құрлықтар бойынша елдер]] [[Санат:Азия географиясы]] [[Санат:Азия]] d6fafbaq378q0v2d6ib6yz3v97whv6y Серік Жұманғалиұлы Сәпиев 0 13500 3694751 3446030 2026-11-11T07:32:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694751 wikitext text/x-wiki {{Боксшы |Есімі = Серік Сәпиев |Шынайы есімі = |Суреті = Serik_S.jpg |Толық есімі = Серік Жұманғалиұлы Сәпиев |Лақап аты = |Азаматтығы = [[Қазақтар|қазақ]] |Туған күні = 16.11.1983 |Туған жері = {{KAZ}}, [[Абай (қала)|Абай қаласы]], [[Қарағанды облысы]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Тұрғылықты жері = |Салмағы = 69 кг |Тұрысы = солақай |Бойы = 179 см |Қолдың қарқыны = |Стилі = |Бапкері = [[Александр Владимирович Стрельников|Александр Стрельников]] |Команда = |Алғашқы айқасы = |Соңғы айқасы = |Чемпион белдігі = |Айқастар = |Жеңістер саны = |Нокаут = |Жеңілгені = |Тең түскендері = |Болмағандары = |Әуесқой айқастары = |Әуесқой айқастарда жеңгені = |Әуесқой айқастарда жеңілгені = |Әуесқой айқастарда нокауты = |Әуесқой айқастарда тең түскендері = |Рейтинг1 = |Позиция1 = |Үздік позициясы1 = |Рейтинг2 = |Позиция2 = |Үздік позициясы2 = |Рейтинг3 = |Позиция3 = |Үздік позициясы3 = |Рейтинг4 = |Позиция4 = |Үздік позициясы4 = |Рейтинг5 = |Позиция5 = |Үздік позициясы5 = |Рейтинг6 = |Позиция6 = |Үздік позициясы6 = |Рейтинг7 = |Позиция7 = |Үздік позициясы7 = |Рейтинг8 = |Позиция8 = |Үздік позициясы8 = |Рейтинг9 = |Позиция9 = |Үздік позициясы9 = |Үздік позициясы = |Нашар позициясы = |boxrec_id = |Сайты = }} {{Медальдар | ені = 270px | суреті = | медальдар = {{ОО-спорт|[[Бокс]]}} {{турнир|[[Жазғы Олимпиада ойындары|Олимпиада ойындары]]}} {{медаль|Алтын|{{Flagicon|Great Britain}} [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон 2012]]|69 кг дейін}} {{турнир|[[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты|Әлем чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|{{Flagicon|China}} [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2005|Мяньян 2005]]|64 кг дейін}} {{медаль|Алтын|{{Flagicon|USA}} [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2007|Чикаго 2007]]|64 кг дейін}} {{медаль|Қола|{{Flagicon|Italy}} [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2009|Милан 2009]]|69 дейін}} {{медаль|Күміс|{{Flagicon|Azerbaijan}} [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2011|Баку 2011]]|69 дейін}} {{турнир|[[Бокстан Азия чемпионаты|Азия чемпионаты]]}} {{медаль|Алтын|{{Flagicon|Mongolia}}[[2007 жылғы бокстан Азия чемпионаты|Ұланбатыр 2007]]|64 кг дейін}} {{медаль|Алтын|{{Flagicon|China}}[[2009 жылғы бокстан Азия чемпионаты|Чжухай 2009]]|69 кг дейін}} {{турнир|[[Азия ойындары]]}} {{медаль|Қола|{{Flagicon|Qatar}}[[Жаздық Азия ойындары 2006|Доха 2006]]|64 кг дейін}} {{медаль|Алтын|{{Flagicon|China}}[[Жаздық Азия ойындары 2010|Гуанчжоу 2010]]|69 кг дейін}} {{турнир|Мемлекеттік марапаттары}} {{{!}} {{!}}{{Отан ордені}} {{!}}{{Парасат ордені}} {{!}}{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}} {{!}}} }} '''Серік Жұманғалиұлы Сәпиев''' ([[16 қараша]], [[1983 жыл]], [[Абай (қала)|Абай қаласы]], [[Қарағанды облысы]]) - [[бокс]]шы, [[Олимпиада ойындары|олимпиада]] чемпионы, халықаралық спорт шебері, Қазақстанның бокс бойынша еңбек сіңірген спорт шебері, [[Парасат ордені]]нің кавалері (2008 жыл), [[Отан ордені]]нің иегері (2012)<ref>[http://www.alaman.kz/?p=37900 Винокуров, Сәпиев, Ильин «Отан» орденімен марапатталды] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129043329/http://www.alaman.kz/?p=37900 |date=2014-11-29 }}</ref>, спорт бойынша [[ЮНЕСКО]] чемпионы атанған әлемдегі 13-ші спортшы<ref>{{cite web | url=http://www.inform.kz/kaz/article/2576995 | title=С. Сәпиев спорттан ЮНЕСКО чемпионы атанды}}</ref>, қазақстандық ең танымал боксшылардың бірі, 2014 жылдың қарашасынан бастап Astana Arlans командасының бас директоры.<ref>[http://alashainasy.kz/box/serk-sapiev-astana-arlandaryinyin-direktoryi-boladyi-57646/ Серік Сәпиев "Астана арландарының" директоры болады] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240716070015/https://alashainasy.kz/box/serk-sapiev-astana-arlandaryinyin-direktoryi-boladyi-57646/ |date=2024-07-16 }}</ref> Жартылай орташа салмақ пен бірінші жартылай орташа салмақта әуесқой бокстан Олимпиада ойындарының чемпионы (2012), [[Вел Баркер кубогы|Баркер кубогының]] иегері (2012), әлемнің екі дүркін чемпионы (2005, 2007), күміс (2011) және қола (2009) медальдарының иегері, [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Бейжің]] және [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон Олимпиадасында]] бокстан құрама команданың капитаны. == Өмірбаяны == === Балалық шағы === [[Сурет:Strelnikov.jpg|250px|left|thumb|Александр Стрельников және Серік Сәпиев]] Болашақ әлем чемпионы бокспен 11 жасынан айналысып келеді. Өзі туып-өскен [[Қарағанды]]ның іргесіндегі Абай қаласында ол [[Александр Владимирович Стрельников|Александр Стрельниковтың]] тәрбиесін көрді. Жас талапкер білікті бапкерге бірден ұнады. Өйткені боксқа деген бейімділік оның қанында бар. Серіктің немере ағасы Бақтай да кезінде еліміздің қабырғалы боксшыларының бірі болған. Көзі қарақты көрермендер жетпісінші жылдары шаршы алаңда атой салған ол азаматты әлі ұмыта қойған жоқ. Бақтай Сәпиев кезінде жастар арасында КСРО чемпионы, ересектер арасында КСРО чемпионатының екі дүркін жүлдегері, социалистік елдер арасында өтетін «Достық» ойындарының жеңімпазы атанды. 1972-1976 жылдар аралығында Одақ құрамасының сапында болып, тоғыз бірдей халықаралық турнирде топ жарды. – Серік менің алдыма келгенде 11 жаста еді. Өзі нәзіктеу, тұйық болатын. Бірақ көзіне қарап-ақ тегін бала еместігін аңғардым. Жанарында бір ұшқын бар. Уақыт оза байқасам, өнері аздап ағасына келіңкірейді. Бақтай да техникалық арсеналы өте бай, жылдам боксшы болатын. Сондай қасиеттер Серіктің де бойынан табылды. Сол кезде мен бұл жігіттің шабысы ширақ болатынын байқадым, – дейді бапкері Александр Стрельников.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалықаласы Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref> Бір жылдай Стрельников бапкерден тәлім алған Серік әкесінің ақылымен Қарағандыдағы Ә.Молдағұлова атындағы дарынды балаларға арналған спорт интернатында, білікті бапкер Сайын Аратаевтың қол астында үш жыл өткізеді. Интернатта үш жыл өткізген кейін Абай қаласына, алғашқы бапкері Александр Стрельниковке қайтып келеді.<ref>[http://www.egemen.kz/indexold.php?act=readarticle&id=7058 Олимпиада алауы Алматыға келді!]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Алғашқы жеңістер === [[File:Stamps of Kazakhstan, 2013-02.jpg|right|thumb|250px|Пошта маркасы, 2013 жыл]] 2004 жылы қарағандылық боксшы әскерилер арасында әлем чемпионы атанып, өзінің алғашқы ірі жеңісіне қол жеткізді. Сол маусымда ол 60 келі салмақ дәрежесі бойынша [[Қазақстан]] чемпионы атанды. Осы табыстар талантты боксшыны қанаттандырып жіберсе керек, енді ол қарсыластарын қуып жүріп сабайтындай деңгейге жетті. 2005 жылы Серік Сәпиевтің жұлдызы жарқырай жанды. Ол 64 келі салмаққа ауысып, [[Қытай]]дың Миньян қаласында өткен әлем чемпионатында ел намысын қорғады. Серік [[Алматы]]да өткен оқу-жаттығу жиынында сол қолынан жарақат алған болатын. Бірақ бұл жарақаты жайында бапкерінен басқа ешкімге тіс жарған жоқ. Өйткені бақталастары немесе дәрігерлер біліп қойса, жарысқа қатыспай қойдыруы да мүмкін ғой. Сол жылы Сәпиев әлем кубогы бәсекесінде де теңдессіз өнерімен тамсандырды. Мәс­кеуде өткен додада Қазақстан құрамасы жалпы командалық есепте үшінші орын алғанымен, Серік бірде-бір жекпе-жегінде жеңілістің дәмін татқан жоқ. Бірінші кездесуінде ол 10 секундтың ішінде Африка боксшысын нокаутқа түсірсе, жартылай финалда кубалық Йорданис Эрнандесті 46:35 есебімен еңсерді. Міне, содан бергі екі жылдан астам уақыт аралығында Серік ресми жарыстарда тек жеңіске жетуде. == [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2005|2005 жылғы Әуесқой бокстан әлем чемпионаты]] == *14 қараша *16 қараша *18 қараша *19 қараша *20 қараша 2005 жыл Серік [[Алматы]]да өткен оқу-жаттығу жиынында сол қо­лынан жарақат алған бола­тын. Бірақ бұл жарақаты жа­йында бапкерінен басқа ешкімге тіс жарған жоқ. Өйткені бақта­ластары немесе дәрігерлер біліп қойса, жарысқа қатыспай қой­ды­­руы да мүмкін ғой. Ал әлем чемпионатында қазақтың намы­сын қорғау Серіктің байырғы арман еді. Жарақаты жанына бат­са да қандасымыз намысқа тырысты. Айтулы жарыста сло­вак Тибор Главацкиді (37:13), америкалық Карл Даганды (37:26), украиналық Николай Семенягуды (27:15), әзірбайжан Эмиль Магеррамовты (41:23) және өзбек Ділшот Махмутовты (40:21) жеңіп, бас жүлдені ол­жалады. {| class="wikitable" |- | colspan="15" bgcolor = "yellow" style="text-align:center"| '''Бірінші жартылай орташа салмақ''' |- ! Кезең !! Спортшы !! Нәтижесі !! Спортшы |- | 1/16 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 37:13 || {{flagicon|SVK}} Тибор Главацкиді |- | 1/8 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 37:26 || {{flagicon|USA}} Карл Даган |- | 1/4 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 27:15 || {{flagicon|UKR}} Николай Семенягу |- | 1/2 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 41:23 || {{flagicon|AZE}} Эмиль Магеррамов |- | Финал || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 39:21 || {{flagicon|UZB}} Ділшот Махмутов |}<ref>[http://amateur-boxing.strefa.pl/Championships/WorldChamps2005.html Әуесқой бокстан әлем чемпионтаның нәтижелері]</ref> == [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2007|2007 жылғы Әуесқой бокстан әлем чемпионаты]] == *23 қазан *26 қазан *30 қазан *1 қараша *2 қараша 2007 жылғы Әлем чемпионатында Серік мінсіз өнер көрсетті. Тырнақалды кездесуде Милан Пипескиді 26:6 есебімен ұтты. Одан кейінгі үш айқасты мерзімінен бұрын аяқтады. Никарагуалық Мендоза Мендес, канадалық Кевин Бизер, ирандық Мұртаз Сепахванд, жапондық Масатусид Каваши қандасымызға еш қарсылық көрсете алған жоқ. Серік оларды арбап та, алдап та ұрып, жігерлерін құм етті. Ал финалда Геннадий Ковалевты 20:5 есебімен еркін еңсерді. Әдетте өзге мемлекеттердің өрендеріне мұрындарын шүйіріп қарайтын ресейлік мамандар бұл жолы қазақ боксшысының атына көптеген жылы пікірлер айтты. Ал олардың: «Бұл бәсекеде Геннадий өзінің талассыз жеңілгенін мойындауға тиіс. Ол қазақ жігітінің тау қопарарлық қарқынына қарсы еш тосқауыл қоя алмады. Серік Сәпиев Олимпиадаға дәл осындай бабында келсе, бас жүлдеден басты үміткер болатыны даусыз», – деген пікірі көп нәрсені аңғартса керек. Сөйтіп, алыстағы АҚШ елінде алтын медальді жеңіп алған Серіктің есімі спорттық шежіресінде екі мәрте әлем чемпионы атанған тұңғыш қазақстандық боксшы ретінде тіркелді.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> {| class="wikitable" |- | colspan="15" bgcolor = "yellow" style="text-align:center"| '''Бірінші жартылай орташа салмақ''' |- ! Кезең !! Спортшы !! Нәтижесі !! Спортшы |- | 1/32 || {{flagicon|Kazakhstan}} Серік Сәпиев || 22:6 || {{flagicon|SRB}} Милан Пи­перс­­ки |- | 1/16 || {{flagicon|Kazakhstan}} Серік Сәпиев || {{comment|АБЖ|Айқын басымдықпен жеңді}} || {{flagicon|NCA}} Мен­доза Мендес |- | 1/8 || {{flagicon|Kazakhstan}} Серік Сәпиев || {{comment|АБЖ|Айқын басымдықпен жеңді}} || {{flagicon|CAN}} Кевин Бизер |- | 1/4 || {{flagicon|Kazakhstan}} Серік Сәпиев || {{comment|СБТ|Секундант бас тартты}} || {{flagicon|Iran}} Мұртаз Сепахванд |- | 1/2 || {{flagicon|Kazakhstan}} Серік Сәпиев || {{comment|АБЖ|Айқын басымдықпен жеңді}} || {{flagicon|JPN}} Масатусид Каваши |- | Финал || {{flagicon|Kazakhstan}} Серік Сәпиев || 20:5 || {{flagicon|RUS}} Геннадий Ковалев |} == [[2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Бейжің Олимпиадасы]] == *14 тамыз *17 тамыз Серік Сәпиев Бейжің Олимпиадасына соңғы өткен [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты]]ның жеңімпазы ретінде өнер көрсетті. [[Қазақстан]]ның алтын медальдан үмітті ең басты спортшысы Серік Сәпиевтің бұл Олимпиада ойындарында жолы болмады. Әлем чемпионатында топ жарған Серік 1/16 кезеңіне қатыспай, шаршы алаңда өнер көрсетуін бірден 1/8 бастады. Алғашқы қарсыласы венесуэлалық Джонни Санчесті 22:3 есебімен тізе бүктіреді. Келесі кезеңде [[2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|2004 Афина Олимпиадасының]] жеңімпазы таиландық Манус Бунджумнонг қарсы өткізді. Қарсыластарын әдетте оңай жеңетін Серік Сәпиев Манус Бунджумнонгтан айласын асыра алмады. Таиландық спортшы 7:5 есебімен жеңіске жетіп, әлемнің екі дүркін чемпионны Серік Сәпиевті медальсіз қалдырды. {| class="wikitable" |- | colspan="15" bgcolor = "yellow" style="text-align:center"| '''Бірінші жартылай орташа салмақ''' |- ! Кезең !! Спортшы !! Нәтижесі !! Спортшы |- | 1/8 || {{flagicon|Kazakhstan}} Серік Сәпиев || 22:3 || {{flagicon|VEN}} Джонни Санчес |- | 1/4 || {{flagicon|Kazakhstan}} Серік Сәпиев || 5:7|| {{flagicon|THA}} Манус Бунджумнонг |} == [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2009|2009 жылғы Әуесқой бокстан әлем чемпионаты]] == *3 қыркүйек *6 қыркүйек *7 қыркүйек *9 қыркүйек *11 қыркүйек Италияның Милан қаласында өткен әлем чемпионатында Серік Сәпиев жартылай финалға дейін қарсыластарын оңай жеңді десе болады. Габондық Уго Миеникуені, әзірбайжандық Емил Махаррамовты айқын басымдықпен тізе бүктірді. Серіктің 1/8 финалда украиндық Тарас Шелестюкке қарсы өткізген ойыны сәл қиындық туғызды. Бірінші раундта сауатты қарсы шабуылдаған Тарас Шелестюк 2:5 есебімен жеңеді, алайда қалған раундтарда Серік ойын қарқынын үдете түсіп, Тарас Шелестюкті жойқын соққылардың астына алады. Сөйтіп Серік екінші раундты 9:4 есебімен, ал үшінші раундты 5:4 есебімен жеңеді. Келесі қарсыласы қырғыз елінің өкілі Абадулла Баймұратовтың секунданты екінші раундта-ақ ойыннан бас тартады. Жартылай финалда ресейлік Андрей Замковойға 10:16 есебімен жеңіліп қалады. Бұл күні қазақ боксшысы өз-өзіне мүлдем ұқсамады, көп соққылар жіберіп алған Серік бірінші раундта 2:8 есебімен жеңіледі. Екінші раундта Серік өз ойын өрнегін тапқандай болып көрінген. Сауатты шабылдап, сауатты қорғана білген Серік екінші раундты 5:3 жеңгенімен, шешуші раундта 3:5 жеңіліп қалады. Қазақ боксының соңғы жылдардағы жарқын жұлдыздарының бірі - Серік Сәпиев үшінші рет әлем чемпионы атағынан осылайша қол үзеді. "Мен қатты жеңіске жеткім келді, кей тұстары асығыстық таныттым, оңай соққыларды көп жіберіп алдым. Әдетте бір-екі соққы жіберіп алсам, келесі жолы сол соққылардан қалай қорғану керек екендігін тез ұғатынмын. Бұл чемпионатта өкінішке орай бұлай болған жоқ. Бейне бір гипнозда жүргендей болдым" - деп, өз жеңілісін осылайша түсіндірді. Алайда өзінің қарсыласынан басым екенін және шаршы алаңда кездесудің қайта сәті түссе өзінің шебер боксшсы екенін дәлелдеймін деген Серік, сол күні менің жолым болмады деп өз ойын түйіндеді. {| class="wikitable" |- | colspan="15" bgcolor = "lightblue" style="text-align:center"| '''Жартылай орташа салмақ''' |- ! Кезең !! Спортшы !! Нәтижесі !! Спортшы |- | 1/32 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || {{comment|АБЖ|Айқын басымдықпен жеңді}} || {{flagicon|GAB}} Уго Миеникуе |- | 1/16 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || {{comment|АБЖ|Айқын басымдықпен жеңді}} || {{flagicon|AZE}} Емил Махаррамов |- | 1/8 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 16:11 || {{flagicon|UKR}} Тарас Шелестюк |- | 1/4 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || {{comment|СБТ|Секундант бас тартты}} || {{flagicon|KGZ}} Абадулла Баймұратов |- | 1/2 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 10:16 || {{flagicon|RUS}} Андрей Замковой |} == [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2011|2011 жылғы Әуесқой бокстан әлем чемпионаты]] == *29 қыркүйек *2 қазан *4 қазан *5 қазан *7 қазан *8 қазан [[Сурет:Серік пен Шелестюк.jpg|300px|right|thumb|Баку өткен Әуесқой бокстан әлем чемпионатының финалында украиндық Тарас Шелестюкке жеңіліп қалған сәті]] {| class="wikitable" |- | colspan="15" bgcolor = "lightblue" style="text-align:center"| '''Жартылай орташа салмақ''' |- ! Кезең !! Спортшы !! Нәтижесі !! Спортшы |- | 1/32 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || {{comment|АБЖ|Айқын басымдықпен жеңді}} || {{flagicon|ECU}} Карлос Санчес |- | 1/16 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 16:7 || {{flagicon|THA}} Апичет Саенсит |- | 1/8 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 25:12 || {{flagicon|JPN}} Ясухиро Сузуки |- | 1/4 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 20:10 || {{flagicon|USA}} Эррол Спенс |- | 1/2 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || {{comment|СБТ|Секундант бас тартты}} || {{flagicon|LIT}} Эгидиус Каваляускас |- | Финал || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 10:16 || {{flagicon|UKR}} Тарас Шелестюк |} == [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон Олимпиадасы]] == [[Сурет:Val Barker trohpy.JPG|right|300px|thumb|АИБА атқарушы директоры Хо Ким және Серік Сәпиев]] Бакуда өткен [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2011|Бокстан әлем чемпионатында]] күміс жүлдеге ие болған Серик Сәпиев [[2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Лондон олимпиадасына]] жолдама алады. AIBA рейтингісінде өз салмақ жәрежесінде жоғары орында тұруына байланысты, Серік Олимпиада ойындарын 1-айналымнан емес, 2-айналымнан бастайды. *'''3 тамыз''' 2-айналымда жапондық Ясухиро Сузуки 25-11 есебімен оңай жеңіп, ширек финалға жолдама алады. *'''8 тамыз''' Ширек финалда венесэуалалық Габриэль Маэстре Перезпен кездесіп, 20:9 есебімен айтарлықтай оңай жеңіске жетті. *'''10 тамыз''' Жартылай финалда Серик [[Милан]]да өткен [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2009|Бокстан әлем чемпионатында]] жеңіліп қалған ресейлік Адрей Замковоймен кездесіп жеңіске жетті. *'''14 тамыз''' Финалда шаршы алаң иесі Фредди Эвансқа жолыққан Серік, қарсыласын 17:9 есебімен тізе бүктірді. Серік бұл жеңіске қол жеткізу үшін 17 жыл аянбай тер төкті - деп, Александр Стрельников бапкер ағынан жарылды. Қазақ боксының ғана емес, әлем боксының жарық жұлдызына айналып үлген Серік Сәпиев Олимпиаданың ең үздік боксышы атанып, Баркер кубогын қанжығасына байлады.<ref>[http://www.aiba-london2012.com/index.php/news/560-majestic-sapiyev-takes-welterweight-gold-and-best-boxer-trophy Ғажап Сәпиев Жартылай орташа салмақта олимпиада чемпионы және турнирдың үздік боксшысы атанды]</ref> {| class="wikitable" |- | colspan="15" bgcolor = "lightblue" style="text-align:center"| '''Жартылай орташа салмақ''' |- !Кезең !! Спортшы !! Нәтижесі !! Спортшы |- | 1/8 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 25:11 || {{flagicon|JPN}} Ясухиро Сузуки |- | 1/4 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 20:9 || {{flagicon|VEN}} Габриэль Маэстре Перез |- | 1/2 || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 18:12 || {{flagicon|RUS}} Адрей Замковой |- | Финал || {{flagicon|KAZ}} Серік Сәпиев || 17:9 || {{flagicon|GBR}} Фредди Эванс |}<ref>[http://www.nv.kz/2011/10/11/22999/ Серік Сәпиев: «И это переживем…»]</ref> ==Жанұясы== * Әкесі - Жұманғали Дәуітұлы Сәпиев * Анасы - Ирина Фоминична Сәпиева * Ағасы - Сергей Жұманғалиұлы Сәпиев * Ағасы - Бақытай Жұманғалиұлы Сәпиев * Қарындасы - Людмила Жұманғалиқызы Сәпиева * Жолдасы - Мөлдір Балғабайқызы * Қызы - Аққу<ref>[http://www.alaman.kz/?p=20900 Серік Сәпиев: Алланың жолындағы адаммын] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190823113217/https://www.alaman.kz/?p=20900 |date=2019-08-23 }}</ref> == Сыртқы сілтемелер == * [http://alasharena.kz/post/768 Сәпиевтің өмірінің мәні мен мақсаты – Лондон Олимпиадасы]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:16 қарашада туғандар]] [[Санат:Абайда туғандар]] [[Санат:Қазақстан боксшылары]] [[Санат:Баркер кубогының иегерлері]] [[Санат:Бокстан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Қазақстан Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Бокстан әлем чемпиондары]] [[Санат:Әлем біріншілігінің күміс жүлдегерлері]] [[Санат:Әлем біріншілігінің қола жүлдегерлері]] [[Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шеберлері]] [[Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Қарағанды облысының құрметті азаматтары]] [[Санат:Бокстан Азия ойындары чемпиондары]] [[Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары]] [[Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары]] [[Санат:Бокстан Азия чемпиондары]] c09unlu7m28uex9pjx5j11b05ejhpaa Испан Республикасы 0 14262 3694907 2250386 2026-11-11T10:23:39Z Василь Дулатов 130809 уикипедияладым, және шаблон қостым 3694907 wikitext text/x-wiki {{Тарихи мемлекеттер|атауы=Испан республикасы<br/>{{Lang-es|República Española}}<br>(1931 – 1939)|өз атауы=|статусы=1931 – 1939 жылдардағы Испания|p1=|flag_p1=|құрылуы=[[14 сәуір]] [[1931 жыл|1931]]|ыдырауы=[[1 сәуір]] [[1939 жыл|1939]]|s1=Франкистік Испания|flag_s1=Flag_of_Spain_(1945–1977).svg|s2=|flag_s2=|s3=|flag_s3=|s4=|flag_s4=|байрақ=Flag_of_Spain_(1931–1939).svg|елтаңбасы=Escudo_de_la_Segunda_República_Española.svg|байрақ_сипаттамасы=|елтаңба_сипаттамасы=|ұраны=|әнұраны=|карта=Spanish_State.png|size=300px|сипаттамасы=|астана=|қалалары=|тілі=|діні=[[зайырлы мемлекет]]|валютасы=|аумағы=|халқы=|басқару_формасы=|басқарушылар_титулы=|басқарушы1=|басқарушы_жылы1=|басқарушылар_титулы2=|басқарушы2=|басқарушы_жылы2=|басқарушылар_титулы3=|басқарушы3=|басқарушы_жылы3=|басқарушы4=|басқарушы_жылы4=|басқарушылар_титулы5=|басқарушы5=|басқарушы_жылы5=|д1=|д2=|д3=|д4=|д5=|д6=|д7=|к1=|к2=|к3=}}'''Испан Республикасы''' — 1931–1939 жылдары [[Испания|Испанияда]] монархия құлатылғаннан кейін [[Франсиско Франко]] диктатурасы орнағанға дейін болған мемлекет. 1931 жылы 14 сәуірде Испанияда [[республика]] жарияланды. Билікке республикашыл және социалистік партиялардың өкілдерінен құралған уақытша үкімет келді. Сол жылдың маусым айында өткен парламент сайлауында республикашылдар мен социалистер басымдыққа ие болды. Сол жылдың 9 желтоқсанда Испанияның жаңа конституциясы қабылданды. Ол демократиялық құқықтар мен бостандықтарды бекітіп, мемлекеттің [[Зайырлы мемлекет|зайырлы]] сипатын белгіледі. Жаңа үкімет бірқатар әлеуметтік және экономикалық реформалар жүргізе бастады. Мысалы, 1932 жылы қабылданған аграрлық реформа туралы заң ірі жер иеліктерінің бір бөлігін шаруаларға үлестіруді көздеді. Алайда бұл өзгерістер консервативтік күштер мен ірі жер иелерінің наразылығын туғызды. 1933 жылы республикашылдар мен социалистердің билеуші коалициясы ыдырады. Сол жылдың қараша айында өткен парламент сайлауында оңшыл күштер жеңіске жетті. 1934 жылғы қазанда консервативтік партия өкілдерінің үкімет құрамына кіруі солшыл күштердің наразылығын туғызды. 4–19 қазан аралығында [[Астурия]] аймағында кеншілердің ереуілі қарулы көтеріліске ұласты. Астурия көтерілісі үкімет әскерлері тарапынан күшпен басылды. 1936 жылғы 16 ақпанда өткен парламент сайлауында социалистік, коммунистік және солшыл республикашыл партиялардан құралған Халық майданы жеңіске жетті. 10 мамырда [[Мануэль Асанья]] Испания президенті болып сайланды. Солшыл күштердің билікке келуі елдегі саяси қайшылықтарды күшейтті. 17–18 шілдеде консервативтік және ұлтшыл күштердің қолдауына сүйенген әскерилер республика үкіметіне қарсы мемлекеттік төңкеріс жасауға әрекеттенді. Төңкеріс [[Испан азамат соғысы|Испаниядағы азамат соғысына]] ұласты. 1939 жылғы 28 наурызда көтерілісшілер Мадридті басып алды. 1 сәуірде Испаниядағы азамат соғысы республикашылдардың жеңілісімен аяқталды. Испан Республикасы өмір сүруін тоқтатып, елде Франсиско Франконың диктатурасы орнады. ==Тағы қараңыз== * [[Испания]] [[Санат:Испания тарихы]] 9ylr9yyf3gj9qgxm0mioovko7upx560 Дана 0 23066 3694532 3688358 2026-11-10T14:26:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арда3001|Арда3001]] ([[User talk:Арда3001|т]]) өңдемелерінен [[User:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] соңғы нұсқасына қайтарды 2303280 wikitext text/x-wiki # '''Дана''' – білігі мен тәжірибесі мол, рухани әлемі бай, ой-сезімі сергек тұлға.Дәстүрлі қазақ ұғымында «ақылды, парасатты, рақымды адам» деген мағына береді. Даналардың өнегелі өмірі, [[ғибрат]]ты сөздері мен [[тағылым]]ды іс-әрекеттері – жекелеген топтың, не әлеуметтік жіктің еншілер мирасы емес, барша адамзаттың рухани игілігі. Өмірдің өткінші қызығына елікпей, адамзаттың қарапайым әрі мәңгілік мұраттарын аңсар тұтқан даналар қазақ тарихында да баршылық. Мысалы, [[Қорқыт ата]], [[Қожа Ахмет Йасауи]], [[Әл-Фараби|Әбу Наср әл-Фараби]], [[Асан Қайғы]], [[Абай]], т.б. Олар – рухани кемелдік сатысына көтеріліп, жан сарайы мен тән тұлғасын тазартқан сайын болмыстың сырын ұғып, пәни мен бақидың мәнін түсіндіру арқылы адамзат ұрпағын шапағатқа бөлеуді мақсат тұтып ғұмыр кешкен адамдар.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998</ref> ISBN 5-89800-123-9<ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref> # '''Дана''' - бір түрге жататын заттардың ішінен жекеленген [[зат]].<ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.</ref> ==Дереккөздер== <references/> <references/> <references/> {{Stub: Қазақ әдебиеті}} {{wikify}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан әдебиеті]] [[Санат:Транспорт]] {{Stub}} o1a2owhjqj3xukhk6kxc8mzqn2tzpxe Әріптес 0 23436 3694513 1057629 2026-11-10T12:37:00Z Арда3001 185931 3694513 wikitext text/x-wiki '''Әріптес''' — бір [[Сала|салада]] [[қызмет]] атқаратын адамдар. Той-думанда өзара айтысатын [[Ақын|ақындар]] да бір-біріне [[ӘРІПТЕС|әріптес]] болады. Бұларды кейде үзеңгілес, сырлас, сыбайлас деп те атайды. Әріптестер бір-біріне іш тартып жүреді. <ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> Сондай-ақ сыбайлас сөзі кері мағынада қалданылады. Ол белгілі бір адамдарды немесе адамдар тобы қандай-да бір істе болмасын, әсіресе қылмыстық істерде бірге істеуін сыбайлас адамдар деп атайды. == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Терминология]] lsj0esx6626jsvosb4ojz8d3q9e843y 3694528 3694513 2026-11-10T14:25:32Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арда3001|Арда3001]] ([[User talk:Арда3001|т]]) өңдемелерінен [[User:Polat Alemdar|Polat Alemdar]] соңғы нұсқасына қайтарды 1057629 wikitext text/x-wiki '''Әріптес''' — бір [[Сала|салада]] [[қызмет]] атқаратын адамдар. Той-думанда өзара айтысатын [[Ақын|ақындар]] да бір-біріне [[ӘРІПТЕС|әріптес]] болады. Бұларды кейде үзеңгілес, сырлас, сыбайлас деп те атайды. Әріптестер бір-біріне іш тартып жүреді. <ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref> == Дереккөздер == <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} {{stub}} [[Санат:Мәдениет]] [[Санат:Терминология]] aq2rg42r7b4nvoo4tup70g94yujx1bw Алаш қозғалысы 0 25341 3694517 3668776 2026-11-10T12:53:54Z Арда3001 185931 3694517 wikitext text/x-wiki '''Алаш қозғалысы''' — ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде Ресей империясының отарлық билік жүйесіне қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс. ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ даласында Ресейлік басқару жүйесінің күшейе түсуі, Ресейден көшіп келушілердің күрт артуы, қазақтардың құнарлы жерлерден ығыстырылуы бел ала бастады. Ендігі жерде қазақ халқының өзін-өзі сақтап қалуы үшін күресті күшейту мәселесі туындады. Бірақ енді зардабы көп қарулы көтеріліс жолымен емес, ұтымды саяси жолмен күрес жүргізу қажет еді. Осылайша Бірінші орыс төңкерісі жолдарында қазақ халқының мүддесі үшін күресті бастаған қазақ зиялыларның әрекеттері кейініректегі Алаш қозғалысының бастамасы болды. Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дұлатұлы жетекшілігімен ұлттық зиялылар ұлт азаттығы үшін саяси күрес жолдарын меңгере бастады. Олар түрлі қозғалыстарға қатысып, үгіт-насихат жұмыстары үшін газеттер, кітаптар шығаруды жолға қойды. 1911 жылдан «Айқап» журналы, 1913 жылдан «Қазақ», артынша «Бірлік туы», «Сарыарқа», «Ақжол» газеттері ұлт-азаттық күрес жолын айқындауға қызмет етті. Алаш қозғалысы қазақ елінің өзін-өзі басқару және біртіндеп дербес мемлекет құру, қазақ жерлеріне қоныс аударуға шек қою, адам құқын қадір тұту, экономиканы дамыту, қазақ тілінің беделін арттыру жолындағы күресті басты мақсат етті. Алаш қозғалысы арқасында 1917 жылы қазақ комитеттері, Түркістан автономиясы және Алашорда үкіметі құрылды. 1917 жылыпайда болған бұл саяси құрылымдар большевиктер тарапынан күшпен таратылды. Алаш қозғалысының барлық жақтаушылары қуған-сүргінге ұшыратылып, өлім жазасына кесілді. Бірақ Алаш қозғалысынан басталған ұлт-азаттық қозғалыс күштері саяси күрес сахнасынан бірден кете қойған жоқ. Одан кейін ұлт-азаттық жаңа сипатта Тұрар Рысқұлов, Смағұл Сәдуақасов, Спандияров, Сұлтанбек Қожанов, Жалау Мыңбаев сынды зиялылар қызметінде жалғасын тапты. Алайда тоталитарлық билік оларды Алаш қозғалысы ізбасарлары ретінде жаппай жазалады. Сөйтіп, Бірінші орыс төңкерісінен бастау алатын Алаш ұлт-азаттық қозғалысы 30-жылдарға дейін жалғасты. '''[[Міржақып Дулатұлы]]''' (1885–1935) — қазақтың аса көрнекті ағартушысы, қоғам қайраткері, ақын, жазушы, жалынды көсемсөз шебері.Алаш қозғалысының негізін қалаушысы.Туған жері — Торғай уезінің, Сарықопа облысының бірінші ауылы(қaзipгi Қостанай облысының Жанкелді ауданына қарасты "Қызбел" ауылы). Әкесі — Дулат аймағына аты шыққан шебер кісі болған, ер тұрман жасап, етік, мәсі тіккен. Шешесі – Дәмеш ойын тойдың базары, әнші кісі болған. Әкесі балаларын жастайынан оқуға береді. Алғашқыда бала Міржақып ауыл молдасынан оқып, хат таниды. Молдадан екі жыл оқығаннан кейін, 1897–1902 жылдары, ауыл мектебінде орысша оқытатын Мұқан мұғалімнен дәріс алады. Бұл мектеп Міржақыптың білімін толықтырумен қатар, азамат ретінде қалыптасуына да аса зор ықпал жасайды, Мұқан мұғалім ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин іргетасын қалаған оқу орнының, дәлірек айтқанда, Торғай қаласындағы уездік орыс-қазақ мектебінің түлегі болатын. Өз шәкірттеріне де ол осы рухта тәлім-тәрбие, терең білім береді.1913 жылы ол Ахмет Байтұрсынұлымен бipгe "Қазақ" газетін шығарып, басылымның бұдан кейінгі жұмысына белсене араласады. 1920 жылы Ташкентке келіп, сондағы “Ақ жол" газетінде қызмет атқарады. 1922 жылы жазықсыз қамауға алынады. Түрмеден шыққан соң, 1922–1926 жылы Орынбордағы ағарту институтында оқытушы болады. 1928 жылдың аяғында бip топ қазақ зиялыларымен бipre қамауға алынады да, он жылға сотталып, 1935 жылы тұтқында қайтыс болады. '''[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейхан]]''' (5 наурыз 1866, Қарқаралы уезі, Семей облысы, Дала Өлкесі – 27 қыркүйек 1937, Мәскеу) — XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының, қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса ерекше тұлға. Алаш қозғалысын жетекшілерінің бірі. Ол Ақпан төңкерісінен үлкен үміт күтеді. Бірақ ол үміті ақталмайды. Уақытша үкімет, оның ішінде өзі мүшесі болып жүрген кадет партиясының көсемдері қазаққа автономия беруге қарсы болады. Оның үстіне олармен жер мәселесі жөнінде де ымыраға келе алмайды да, ол бұл партиядан шығып, қазақтан сайланған тоғыз өкілді бастап барып, Томск қаласында Сібір автономистерінің құрылтайына қатысады. Осында болашақ Сібір республикасының құрамында Қазақ автономиясы құрылмақ болады. Әлихан Бөкейхан өз еңбегінде Алаш қозғалысының бастамасы 1905 жыл туралы: "Бүкіл дала саясат аясына тартылып, азаттық үшін қозғалыс тасқыны құрсауына енді" <ref>{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=|шынайы атауы=|url=|уикитека=|lang=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жылы=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|тиражы=|isbn=|issn=|doi=|pmid=|jstor=|pmc=|oclc=|lccn=|archive-url=|archive-date=|url-status=|цитата=}}Бөкейхан Ә. Шығармаларының толық жинағы. 3 том. Астана: "Сарыарқа" баспа үйі, 2009. 283 бет. ISBN 978-601-8216-2-9</ref> '''[[Ахмет Байтұрсынұлы]]''' 1873 жылы қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданы Сарытүбек ауылында туған.Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшісі, мемлекет қайраткері, ақын, публицист, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы. Ғалым, ұлттық жазудың реформаторы, ағартушы. Атасы Шошақ - мінезі салмақты, шындықты бетке айта білетін ақылды да беделді адам болған. Мырзалығы сондай, немересі Ахмет дүниеге келгенде, құтты болсын айтқан адамдарға бір ат, бір түйеден сүйінші беріпті. Торғайда, Орынборда білім алғаннан кейін Ақтөбеде, Қостанайда, Қарқаралыда орыс-қазақ мектептерінде сабақ берген. 1909 жылы саяси белсенділігі үшін Семей түрмесіне жабылады. 1910 жылы Орынборға жер аударылады және сонда 1917 жылға дейін болады. Өзінің сенімді достары Ә.Бөкейханов, М.Дулатовпен бірге 1913 жылдан бастап ұлттық «Қазақ» газетін шығарып, оның жұмысына жетекшілік етті. Ресейде патша билігі құлағаннан кейін қазақ жерінде Алашорда үкіметін құру үшін бар күшін салды. Большевиктерді мойындамады, оларға қарсы шықты. 1921–1928 жылдары Қазақ халық ағарту институтында сабақ береді. 1929 жылы 2 маусымда Алаш қайраткерлерімен бірге Алматыда тұтқынға алынып, Ресейдің солтүстік обылыстарына жер аударылады. Кейіннен босап шығып, бірақ 1937 жылы қайтадан қамауға алынып, атылған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>Бегалин Қ. - Алматы: "Империя құрамында", 2010. -102 бет</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}}<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=|шынайы атауы=|url=|уикитека=|lang=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жылы=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|тиражы=|isbn=|issn=|doi=|pmid=|jstor=|pmc=|oclc=|lccn=|archive-url=|archive-date=|url-status=|цитата=}}</ref> [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Алаш қозғалысы]] f1zqdumhr13cuifend2lfqu3hpbw9xf 3694518 3694517 2026-11-10T12:58:38Z Арда3001 185931 3694518 wikitext text/x-wiki '''Алаш қозғалысы''' — ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде Ресей империясының отарлық билік жүйесіне қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс. ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ даласында Ресейлік басқару жүйесінің күшейе түсуі, Ресейден көшіп келушілердің күрт артуы, қазақтардың құнарлы жерлерден ығыстырылуы бел ала бастады. Ендігі жерде қазақ халқының өзін-өзі сақтап қалуы үшін күресті күшейту мәселесі туындады. Бірақ енді зардабы көп қарулы көтеріліс жолымен емес, ұтымды саяси жолмен күрес жүргізу қажет еді. Осылайша Бірінші орыс төңкерісі жолдарында қазақ халқының мүддесі үшін күресті бастаған қазақ зиялыларның әрекеттері кейініректегі Алаш қозғалысының бастамасы болды. Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дұлатұлы жетекшілігімен ұлттық зиялылар ұлт азаттығы үшін саяси күрес жолдарын меңгере бастады. Олар түрлі қозғалыстарға қатысып, үгіт-насихат жұмыстары үшін газеттер, кітаптар шығаруды жолға қойды. 1911 жылдан «Айқап» журналы, 1913 жылдан «Қазақ», артынша «Бірлік туы», «Сарыарқа», «Ақжол» газеттері ұлт-азаттық күрес жолын айқындауға қызмет етті. Алаш қозғалысы қазақ елінің өзін-өзі басқару және біртіндеп дербес мемлекет құру, қазақ жерлеріне қоныс аударуға шек қою, адам құқын қадір тұту, экономиканы дамыту, қазақ тілінің беделін арттыру жолындағы күресті басты мақсат етті. Алаш қозғалысы арқасында 1917 жылы қазақ комитеттері, Түркістан автономиясы және Алашорда үкіметі құрылды. 1917 жылыпайда болған бұл саяси құрылымдар большевиктер тарапынан күшпен таратылды. Алаш қозғалысының барлық жақтаушылары қуған-сүргінге ұшыратылып, өлім жазасына кесілді. Бірақ Алаш қозғалысынан басталған ұлт-азаттық қозғалыс күштері саяси күрес сахнасынан бірден кете қойған жоқ. Одан кейін ұлт-азаттық жаңа сипатта Тұрар Рысқұлов, Смағұл Сәдуақасов, Спандияров, Сұлтанбек Қожанов, Жалау Мыңбаев сынды зиялылар қызметінде жалғасын тапты. Алайда тоталитарлық билік оларды Алаш қозғалысы ізбасарлары ретінде жаппай жазалады. Сөйтіп, Бірінші орыс төңкерісінен бастау алатын Алаш ұлт-азаттық қозғалысы 30-жылдарға дейін жалғасты. '''[[Міржақып Дулатұлы]]''' (1885–1935) — қазақтың аса көрнекті ағартушысы, қоғам қайраткері, ақын, жазушы, жалынды көсемсөз шебері.Алаш қозғалысының негізін қалаушысы.Туған жері — Торғай уезінің, Сарықопа облысының бірінші ауылы(қaзipгi Қостанай облысының Жанкелді ауданына қарасты "Қызбел" ауылы). Әкесі — Дулат аймағына аты шыққан шебер кісі болған, ер тұрман жасап, етік, мәсі тіккен. Шешесі – Дәмеш ойын тойдың базары, әнші кісі болған. Әкесі балаларын жастайынан оқуға береді. Алғашқыда бала Міржақып ауыл молдасынан оқып, хат таниды. Молдадан екі жыл оқығаннан кейін, 1897–1902 жылдары, ауыл мектебінде орысша оқытатын Мұқан мұғалімнен дәріс алады. Бұл мектеп Міржақыптың білімін толықтырумен қатар, азамат ретінде қалыптасуына да аса зор ықпал жасайды, Мұқан мұғалім ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин іргетасын қалаған оқу орнының, дәлірек айтқанда, Торғай қаласындағы уездік орыс-қазақ мектебінің түлегі болатын. Өз шәкірттеріне де ол осы рухта тәлім-тәрбие, терең білім береді.1913 жылы ол Ахмет Байтұрсынұлымен бipгe "Қазақ" газетін шығарып, басылымның бұдан кейінгі жұмысына белсене араласады. 1920 жылы Ташкентке келіп, сондағы “Ақ жол" газетінде қызмет атқарады. 1922 жылы жазықсыз қамауға алынады. Түрмеден шыққан соң, 1922–1926 жылы Орынбордағы ағарту институтында оқытушы болады. 1928 жылдың аяғында бip топ қазақ зиялыларымен бipre қамауға алынады да, он жылға сотталып, 1935 жылы тұтқында қайтыс болады. Ол Алаш қозғалысының бастауы туралы "Жұртқа бірдей жақсылық таңы атқан 1905 жылдан бері біздің қазақ жұрты да басқалардың дүбіріне елеңдеп, солардың ісіне еліктеп ұлт пайдасын қолға ала бастады" деген болатын. <ref>{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=|шынайы атауы=|url=|уикитека=|lang=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жылы=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|тиражы=|isbn=|issn=|doi=|pmid=|jstor=|pmc=|oclc=|lccn=|archive-url=|archive-date=|url-status=|цитата=}}Дулатұлы М. Бес томдық шығармалар жинағы. 2 том. Алматы: Мектеп, 2003 жыл. 99 бет</ref> '''[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейхан]]''' (5 наурыз 1866, Қарқаралы уезі, Семей облысы, Дала Өлкесі – 27 қыркүйек 1937, Мәскеу) — XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының, қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса ерекше тұлға. Алаш қозғалысын жетекшілерінің бірі. Ол Ақпан төңкерісінен үлкен үміт күтеді. Бірақ ол үміті ақталмайды. Уақытша үкімет, оның ішінде өзі мүшесі болып жүрген кадет партиясының көсемдері қазаққа автономия беруге қарсы болады. Оның үстіне олармен жер мәселесі жөнінде де ымыраға келе алмайды да, ол бұл партиядан шығып, қазақтан сайланған тоғыз өкілді бастап барып, Томск қаласында Сібір автономистерінің құрылтайына қатысады. Осында болашақ Сібір республикасының құрамында Қазақ автономиясы құрылмақ болады. Әлихан Бөкейхан өз еңбегінде Алаш қозғалысының бастамасы 1905 жыл туралы: "Бүкіл дала саясат аясына тартылып, азаттық үшін қозғалыс тасқыны құрсауына енді" <ref>{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=|шынайы атауы=|url=|уикитека=|lang=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жылы=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|тиражы=|isbn=|issn=|doi=|pmid=|jstor=|pmc=|oclc=|lccn=|archive-url=|archive-date=|url-status=|цитата=}}Бөкейхан Ә. Шығармаларының толық жинағы. 3 том. Астана: "Сарыарқа" баспа үйі, 2009. 283 бет. ISBN 978-601-8216-2-9</ref> '''[[Ахмет Байтұрсынұлы]]''' 1873 жылы қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданы Сарытүбек ауылында туған.Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшісі, мемлекет қайраткері, ақын, публицист, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы. Ғалым, ұлттық жазудың реформаторы, ағартушы. Атасы Шошақ - мінезі салмақты, шындықты бетке айта білетін ақылды да беделді адам болған. Мырзалығы сондай, немересі Ахмет дүниеге келгенде, құтты болсын айтқан адамдарға бір ат, бір түйеден сүйінші беріпті. Торғайда, Орынборда білім алғаннан кейін Ақтөбеде, Қостанайда, Қарқаралыда орыс-қазақ мектептерінде сабақ берген. 1909 жылы саяси белсенділігі үшін Семей түрмесіне жабылады. 1910 жылы Орынборға жер аударылады және сонда 1917 жылға дейін болады. Өзінің сенімді достары Ә.Бөкейханов, М.Дулатовпен бірге 1913 жылдан бастап ұлттық «Қазақ» газетін шығарып, оның жұмысына жетекшілік етті. Ресейде патша билігі құлағаннан кейін қазақ жерінде Алашорда үкіметін құру үшін бар күшін салды. Большевиктерді мойындамады, оларға қарсы шықты. 1921–1928 жылдары Қазақ халық ағарту институтында сабақ береді. 1929 жылы 2 маусымда Алаш қайраткерлерімен бірге Алматыда тұтқынға алынып, Ресейдің солтүстік обылыстарына жер аударылады. Кейіннен босап шығып, бірақ 1937 жылы қайтадан қамауға алынып, атылған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>Бегалин Қ. - Алматы: "Империя құрамында", 2010. -102 бет</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}}<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=|шынайы атауы=|url=|уикитека=|lang=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жылы=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|тиражы=|isbn=|issn=|doi=|pmid=|jstor=|pmc=|oclc=|lccn=|archive-url=|archive-date=|url-status=|цитата=}}</ref> [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Алаш қозғалысы]] d9lxtbm2b9kyz55aqny51i0jrl9ckx2 3694519 3694518 2026-11-10T12:59:49Z Арда3001 185931 3694519 wikitext text/x-wiki '''Алаш қозғалысы''' — ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде (кейбір дерек көздерінде 1905 жылдан бастап басталған деген ақпарат бар) Ресей империясының отарлық билік жүйесіне қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс. ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ даласында Ресейлік басқару жүйесінің күшейе түсуі, Ресейден көшіп келушілердің күрт артуы, қазақтардың құнарлы жерлерден ығыстырылуы бел ала бастады. Ендігі жерде қазақ халқының өзін-өзі сақтап қалуы үшін күресті күшейту мәселесі туындады. Бірақ енді зардабы көп қарулы көтеріліс жолымен емес, ұтымды саяси жолмен күрес жүргізу қажет еді. Осылайша Бірінші орыс төңкерісі жолдарында қазақ халқының мүддесі үшін күресті бастаған қазақ зиялыларның әрекеттері кейініректегі Алаш қозғалысының бастамасы болды. Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дұлатұлы жетекшілігімен ұлттық зиялылар ұлт азаттығы үшін саяси күрес жолдарын меңгере бастады. Олар түрлі қозғалыстарға қатысып, үгіт-насихат жұмыстары үшін газеттер, кітаптар шығаруды жолға қойды. 1911 жылдан «Айқап» журналы, 1913 жылдан «Қазақ», артынша «Бірлік туы», «Сарыарқа», «Ақжол» газеттері ұлт-азаттық күрес жолын айқындауға қызмет етті. Алаш қозғалысы қазақ елінің өзін-өзі басқару және біртіндеп дербес мемлекет құру, қазақ жерлеріне қоныс аударуға шек қою, адам құқын қадір тұту, экономиканы дамыту, қазақ тілінің беделін арттыру жолындағы күресті басты мақсат етті. Алаш қозғалысы арқасында 1917 жылы қазақ комитеттері, Түркістан автономиясы және Алашорда үкіметі құрылды. 1917 жылыпайда болған бұл саяси құрылымдар большевиктер тарапынан күшпен таратылды. Алаш қозғалысының барлық жақтаушылары қуған-сүргінге ұшыратылып, өлім жазасына кесілді. Бірақ Алаш қозғалысынан басталған ұлт-азаттық қозғалыс күштері саяси күрес сахнасынан бірден кете қойған жоқ. Одан кейін ұлт-азаттық жаңа сипатта Тұрар Рысқұлов, Смағұл Сәдуақасов, Спандияров, Сұлтанбек Қожанов, Жалау Мыңбаев сынды зиялылар қызметінде жалғасын тапты. Алайда тоталитарлық билік оларды Алаш қозғалысы ізбасарлары ретінде жаппай жазалады. Сөйтіп, Бірінші орыс төңкерісінен бастау алатын Алаш ұлт-азаттық қозғалысы 30-жылдарға дейін жалғасты. '''[[Міржақып Дулатұлы]]''' (1885–1935) — қазақтың аса көрнекті ағартушысы, қоғам қайраткері, ақын, жазушы, жалынды көсемсөз шебері.Алаш қозғалысының негізін қалаушысы.Туған жері — Торғай уезінің, Сарықопа облысының бірінші ауылы(қaзipгi Қостанай облысының Жанкелді ауданына қарасты "Қызбел" ауылы). Әкесі — Дулат аймағына аты шыққан шебер кісі болған, ер тұрман жасап, етік, мәсі тіккен. Шешесі – Дәмеш ойын тойдың базары, әнші кісі болған. Әкесі балаларын жастайынан оқуға береді. Алғашқыда бала Міржақып ауыл молдасынан оқып, хат таниды. Молдадан екі жыл оқығаннан кейін, 1897–1902 жылдары, ауыл мектебінде орысша оқытатын Мұқан мұғалімнен дәріс алады. Бұл мектеп Міржақыптың білімін толықтырумен қатар, азамат ретінде қалыптасуына да аса зор ықпал жасайды, Мұқан мұғалім ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин іргетасын қалаған оқу орнының, дәлірек айтқанда, Торғай қаласындағы уездік орыс-қазақ мектебінің түлегі болатын. Өз шәкірттеріне де ол осы рухта тәлім-тәрбие, терең білім береді.1913 жылы ол Ахмет Байтұрсынұлымен бipгe "Қазақ" газетін шығарып, басылымның бұдан кейінгі жұмысына белсене араласады. 1920 жылы Ташкентке келіп, сондағы “Ақ жол" газетінде қызмет атқарады. 1922 жылы жазықсыз қамауға алынады. Түрмеден шыққан соң, 1922–1926 жылы Орынбордағы ағарту институтында оқытушы болады. 1928 жылдың аяғында бip топ қазақ зиялыларымен бipre қамауға алынады да, он жылға сотталып, 1935 жылы тұтқында қайтыс болады. Ол Алаш қозғалысының бастауы туралы "Жұртқа бірдей жақсылық таңы атқан 1905 жылдан бері біздің қазақ жұрты да басқалардың дүбіріне елеңдеп, солардың ісіне еліктеп ұлт пайдасын қолға ала бастады" деген болатын. <ref>{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=|шынайы атауы=|url=|уикитека=|lang=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жылы=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|тиражы=|isbn=|issn=|doi=|pmid=|jstor=|pmc=|oclc=|lccn=|archive-url=|archive-date=|url-status=|цитата=}}Дулатұлы М. Бес томдық шығармалар жинағы. 2 том. Алматы: Мектеп, 2003 жыл. 99 бет</ref> '''[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейхан]]''' (5 наурыз 1866, Қарқаралы уезі, Семей облысы, Дала Өлкесі – 27 қыркүйек 1937, Мәскеу) — XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының, қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса ерекше тұлға. Алаш қозғалысын жетекшілерінің бірі. Ол Ақпан төңкерісінен үлкен үміт күтеді. Бірақ ол үміті ақталмайды. Уақытша үкімет, оның ішінде өзі мүшесі болып жүрген кадет партиясының көсемдері қазаққа автономия беруге қарсы болады. Оның үстіне олармен жер мәселесі жөнінде де ымыраға келе алмайды да, ол бұл партиядан шығып, қазақтан сайланған тоғыз өкілді бастап барып, Томск қаласында Сібір автономистерінің құрылтайына қатысады. Осында болашақ Сібір республикасының құрамында Қазақ автономиясы құрылмақ болады. Әлихан Бөкейхан өз еңбегінде Алаш қозғалысының бастамасы 1905 жыл туралы: "Бүкіл дала саясат аясына тартылып, азаттық үшін қозғалыс тасқыны құрсауына енді" <ref>{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=|шынайы атауы=|url=|уикитека=|lang=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жылы=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|тиражы=|isbn=|issn=|doi=|pmid=|jstor=|pmc=|oclc=|lccn=|archive-url=|archive-date=|url-status=|цитата=}}Бөкейхан Ә. Шығармаларының толық жинағы. 3 том. Астана: "Сарыарқа" баспа үйі, 2009. 283 бет. ISBN 978-601-8216-2-9</ref> '''[[Ахмет Байтұрсынұлы]]''' 1873 жылы қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданы Сарытүбек ауылында туған.Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшісі, мемлекет қайраткері, ақын, публицист, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы. Ғалым, ұлттық жазудың реформаторы, ағартушы. Атасы Шошақ - мінезі салмақты, шындықты бетке айта білетін ақылды да беделді адам болған. Мырзалығы сондай, немересі Ахмет дүниеге келгенде, құтты болсын айтқан адамдарға бір ат, бір түйеден сүйінші беріпті. Торғайда, Орынборда білім алғаннан кейін Ақтөбеде, Қостанайда, Қарқаралыда орыс-қазақ мектептерінде сабақ берген. 1909 жылы саяси белсенділігі үшін Семей түрмесіне жабылады. 1910 жылы Орынборға жер аударылады және сонда 1917 жылға дейін болады. Өзінің сенімді достары Ә.Бөкейханов, М.Дулатовпен бірге 1913 жылдан бастап ұлттық «Қазақ» газетін шығарып, оның жұмысына жетекшілік етті. Ресейде патша билігі құлағаннан кейін қазақ жерінде Алашорда үкіметін құру үшін бар күшін салды. Большевиктерді мойындамады, оларға қарсы шықты. 1921–1928 жылдары Қазақ халық ағарту институтында сабақ береді. 1929 жылы 2 маусымда Алаш қайраткерлерімен бірге Алматыда тұтқынға алынып, Ресейдің солтүстік обылыстарына жер аударылады. Кейіннен босап шығып, бірақ 1937 жылы қайтадан қамауға алынып, атылған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>Бегалин Қ. - Алматы: "Империя құрамында", 2010. -102 бет</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}}<ref>{{кітап|авторы=|бөлімі=|бөлім сілтемесі=|тақырыбы=|шынайы атауы=|url=|уикитека=|lang=|жауапты=|басылым=|орны=|баспасы=|жылы=|томы=|беттері=|барлық беті=|сериясы=|тиражы=|isbn=|issn=|doi=|pmid=|jstor=|pmc=|oclc=|lccn=|archive-url=|archive-date=|url-status=|цитата=}}</ref> [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Алаш қозғалысы]] 20kjwe362fo31gk6ghynye3s94ftv0x 3694525 3694519 2026-11-10T14:25:22Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арда3001|Арда3001]] ([[User talk:Арда3001|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3403397 wikitext text/x-wiki '''Алаш қозғалысы''' — ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде Ресей империясының отарлық билік жүйесіне қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс. ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ даласында Ресейлік басқару жүйесінің күшейе түсуі, Ресейден көшіп келушілердің күрт артуы, қазақтардың құнарлы жерлерден ығыстырылуы бел ала бастады. Ендігі жерде қазақ халқының өзін-өзі сақтап қалуы үшін күресті күшейту мәселесі туындады. Бірақ енді зардабы көп қарулы көтеріліс жолымен емес, ұтымды саяси жолмен күрес жүргізу қажет еді. Осылайша Бірінші орыс төңкерісі жолдарында қазақ халқының мүддесі үшін күресті бастаған қазақ зиялыларның әрекеттері кейініректегі Алаш қозғалысының бастамасы болды. Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дұлатұлы жетекшілігімен ұлттық зиялылар ұлт азаттығы үшін саяси күрес жолдарын меңгере бастады. Олар түрлі қозғалыстарға қатысып, үгіт-насихат жұмыстары үшін газеттер, кітаптар шығаруды жолға қойды. 1911 жылдан «Айқап» журналы, 1913 жылдан «Қазақ», артынша «Бірлік туы», «Сарыарқа», «Ақжол» газеттері ұлт-азаттық күрес жолын айқындауға қызмет етті. Алаш қозғалысы қазақ елінің өзін-өзі басқару және біртіндеп дербес мемлекет құру, қазақ жерлеріне қоныс аударуға шек қою, адам құқын қадір тұту, экономиканы дамыту, қазақ тілінің беделін арттыру жолындағы күресті басты мақсат етті. Алаш қозғалысы арқасында 1917 жылы қазақ комитеттері, Түркістан автономиясы және Алашорда үкіметі құрылды. 1917 жылыпайда болған бұл саяси құрылымдар большевиктер тарапынан күшпен таратылды. Алаш қозғалысының барлық жақтаушылары қуған-сүргінге ұшыратылып, өлім жазасына кесілді. Бірақ Алаш қозғалысынан басталған ұлт-азаттық қозғалыс күштері саяси күрес сахнасынан бірден кете қойған жоқ. Одан кейін ұлт-азаттық жаңа сипатта Тұрар Рысқұлов, Смағұл Сәдуақасов, Спандияров, Сұлтанбек Қожанов, Жалау Мыңбаев сынды зиялылар қызметінде жалғасын тапты. Алайда тоталитарлық билік оларды Алаш қозғалысы ізбасарлары ретінде жаппай жазалады. Сөйтіп, Бірінші орыс төңкерісінен бастау алатын Алаш ұлт-азаттық қозғалысы 30-жылдарға дейін жалғасты. '''[[Міржақып Дулатұлы]]''' (1885–1935) — қазақтың аса көрнекті ағартушысы, қоғам қайраткері, ақын, жазушы, жалынды көсемсөз шебері.Алаш қозғалысының негізін қалаушысы.Туған жері — Торғай уезінің, Сарықопа облысының бірінші ауылы(қaзipгi Қостанай облысының Жанкелді ауданына қарасты "Қызбел" ауылы). Әкесі — Дулат аймағына аты шыққан шебер кісі болған, ер тұрман жасап, етік, мәсі тіккен. Шешесі – Дәмеш ойын тойдың базары, әнші кісі болған. Әкесі балаларын жастайынан оқуға береді. Алғашқыда бала Міржақып ауыл молдасынан оқып, хат таниды. Молдадан екі жыл оқығаннан кейін, 1897–1902 жылдары, ауыл мектебінде орысша оқытатын Мұқан мұғалімнен дәріс алады. Бұл мектеп Міржақыптың білімін толықтырумен қатар, азамат ретінде қалыптасуына да аса зор ықпал жасайды, Мұқан мұғалім ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин іргетасын қалаған оқу орнының, дәлірек айтқанда, Торғай қаласындағы уездік орыс-қазақ мектебінің түлегі болатын. Өз шәкірттеріне де ол осы рухта тәлім-тәрбие, терең білім береді.1913 жылы ол Ахмет Байтұрсынұлымен бipгe "Қазақ" газетін шығарып, басылымның бұдан кейінгі жұмысына белсене араласады. 1920 жылы Ташкентке келіп, сондағы “Ақ жол" газетінде қызмет атқарады. 1922 жылы жазықсыз қамауға алынады. Түрмеден шыққан соң, 1922–1926 жылы Орынбордағы ағарту институтында оқытушы болады. 1928 жылдың аяғында бip топ қазақ зиялыларымен бipre қамауға алынады да, он жылға сотталып, 1935 жылы тұтқында қайтыс болады. '''[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан|Әлихан Бөкейхан]]''' (5 наурыз 1866, Қарқаралы уезі, Семей облысы, Дала Өлкесі – 27 қыркүйек 1937, Мәскеу) — XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының, қоғам және мемлекет қайраткерлері қатарындағы аса ерекше тұлға. Алаш қозғалысын жетекшілерінің бірі. Ол Ақпан төңкерісінен үлкен үміт күтеді. Бірақ ол үміті ақталмайды. Уақытша үкімет, оның ішінде өзі мүшесі болып жүрген кадет партиясының көсемдері қазаққа автономия беруге қарсы болады. Оның үстіне олармен жер мәселесі жөнінде де ымыраға келе алмайды да, ол бұл партиядан шығып, қазақтан сайланған тоғыз өкілді бастап барып, Томск қаласында Сібір автономистерінің құрылтайына қатысады. Осында болашақ Сібір республикасының құрамында Қазақ автономиясы құрылмақ болады. '''[[Ахмет Байтұрсынұлы]]''' 1873 жылы қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданы Сарытүбек ауылында туған.Ұлт-азаттық қозғалыс жетекшісі, мемлекет қайраткері, ақын, публицист, қазақ тіл білімі мен әдебиеттану ғылымдарының негізін салушы. Ғалым, ұлттық жазудың реформаторы, ағартушы. Атасы Шошақ - мінезі салмақты, шындықты бетке айта білетін ақылды да беделді адам болған. Мырзалығы сондай, немересі Ахмет дүниеге келгенде, құтты болсын айтқан адамдарға бір ат, бір түйеден сүйінші беріпті. Торғайда, Орынборда білім алғаннан кейін Ақтөбеде, Қостанайда, Қарқаралыда орыс-қазақ мектептерінде сабақ берген. 1909 жылы саяси белсенділігі үшін Семей түрмесіне жабылады. 1910 жылы Орынборға жер аударылады және сонда 1917 жылға дейін болады. Өзінің сенімді достары Ә.Бөкейханов, М.Дулатовпен бірге 1913 жылдан бастап ұлттық «Қазақ» газетін шығарып, оның жұмысына жетекшілік етті. Ресейде патша билігі құлағаннан кейін қазақ жерінде Алашорда үкіметін құру үшін бар күшін салды. Большевиктерді мойындамады, оларға қарсы шықты. 1921–1928 жылдары Қазақ халық ағарту институтында сабақ береді. 1929 жылы 2 маусымда Алаш қайраткерлерімен бірге Алматыда тұтқынға алынып, Ресейдің солтүстік обылыстарына жер аударылады. Кейіннен босап шығып, бірақ 1937 жылы қайтадан қамауға алынып, атылған.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref><ref>Бегалин Қ. - Алматы: "Империя құрамында", 2010. -102 бет</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихы]] [[Санат:Алаш қозғалысы]] p9e91zulzmcns5eptvm03uci8qzxmry Қандала 0 29390 3694565 3601920 2026-11-10T16:37:30Z ~2026-46472-89 184991 Тобының және жасағы сөздері қосылды. Жою үшін сөз тіркесінен кейін үтір қойылды. ЖиҺаздың сөзінде үлкен Һ әрпі кішкентай һ әрпіне ауыстырылды, кабырғаны сөзінде к әрпі қ әрпіне ауыстырылды, "және" шылауы қосылды. Процентті сөзі пайыздық сөзіне ауыстырылды, қорытпасын сөзі қоспасын сөзіне ауыстырылды, Прима-71 сөзінде сызықша дефиске ауыстырылды, аэрозольды сөзінде -ы әрпі -і әрпіне ауыстырылды. "Ауыстырыл", "сабындан" сөздерінің соңында -л мен -н әріптері -п әрпіне ауыстырылды. 3694565 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Acanthosoma labiduroides (male).jpg | image_width = 240px | image_caption = ''[[Acanthosoma labiduroides]]'' | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Arthropod]]a | classis = [[Insect]]a | ordo = [[Hemiptera]] | subordo = '''Heteroptera''' | ordo_authority = [[Pierre André Latreille|Latreille]], 1810 | subdivision_ranks = Infraorder | subdivision = * [[Cimicomorpha]] * [[Dipsocoromorpha]] * [[Enicocephalomorpha]] * [[Gerromorpha]] * [[Leptopodomorpha]] * [[Nepomorpha]] * [[Peloridiomorpha]] * [[Pentatomomorpha]] }} '''Қандалалар''' ({{lang-la|Heteroptera}}) – [[жәндіктер]] тобының (класының) бір жасағы (отряды). Ауыз аппараты шаншып-соратын тұмсыққа айналған. 40 мыңнан аса түрі бар. Қазақстанда 32 тұқымдасы, 370 туысы, 1,5 мыңдай түрі белгілі. Негізгі тұқымдастары: су қандалалары, ескекшілер, төсек қандалалары, т.б. == Қандаланы жою жолдары == Қандаланы жою үшін, әуелі олардың көп шоғырланған жерін анықтап алу қажет. Үйдегі жиһаздың қуыс-қуыстарын, қабырғаны, еденге төселген линолеумнің тігістері мен шет-шетін, плинтустарды және тағы басқа жерлерді мұқият қарап шығу керек. Егер үйге жөндеу жүргізілетін болса, алдын ала [[дезинсекция]] жасаған жөн. Қандаланы жою үшін түрлі ұнтақтар мен 30 пайыздық спирт ерітіндісін және [[хлорофос]] қоспасын; «Фосфолан», «Неопин», «Хлорак», дусттарын; «Дифос», «Метасил», «Тролен» сияқты сұйық препараттарды; сондай-ақ «Прима-71» және «Неофос» [[аэрозоль|аэрозольді]]ды препараттарын қолданады. Бұларды алма-кезек ауыстырып пайдаланған жөн, себебі қандаланың химиялық заттарға бойы үйренгеннен кейін препараттар әсер етпейтін болады. Улы препараттармен жұмыс істегенде сақ болып, көрсетілген нұсқауларды бұлжытпай орындау керек. Бөлме ішін улаған кезде темекі шегуге болмайды, себебі [[Улыхимикаттар|улы химикаттар]] тез жанғыш келеді. Жұмысты аяқтаған соң беті-қолды сабындап жуып, бөлмені желдетіп алған дұрыс. Улы препараттарды азық-түліктен бөлек, балалардың қолы жетпейтін, үй хайуанаттары бара алмайтын жерлерде сақтау қажет.<ref>Шаңырақ:Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы:Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Қандаланың шаққанын қалай анықтауға болады == Қан сорғыштардың тұрғын үй-жайындағы тіршілік етудің басты белгісі адамның терісінде шағу іздерінің пайда болуы. Жаралар, әдетте, жақын орналасқан және тізбек тәрізді. Бір жәндіктен 3-5 жара қалуы мүмкін. Қандала шаққанда ауырсыну сезілмейді. Шаққанын да байқамайсыз. Ешқандай дыбыс шығармайды. Біраздан кейін шаққан орны қышып, дене бірнеше жерден қызарып кетеді. Оның басқа қансорғыштан ерекшелігі — қатар тізіп шағуында. Қандаланың шаққан орны қышып, кемінде бір аптадай кетпей жүреді. Адамдар кейде оны [[қышыма]]мен шатастырып жатады. Қандала қызба, оба, бөртпе сүзегі сияқты қауіпті [[жұқпалы аурулар]]ды таратуы мүмкін. Бірақ бұл ғылыми дәлелденбеген. Қансорғыш болғанымен теориялық түрде [[Вирустар|вирус]], [[гепатит]] инфекцияларын таратады. Кешенді тәсіл үйде қандаланың пайда болуын байқауға көмектеседі: # Жәндіктердің белсенділігінің шыңы қараңғыда болады, оларды жарық қосылған кезде таңертеңгі сағат 4-5 аралығында табуға болады. Дәл осы уақытта зиянкестер баспанадан шығады. # Бұл жәндік диванның тігісінде, адамның киімінде жиі кездеседі. Бір үйден екінші үйге көбіне киімге жабысып барады. Қоғамдық көлік сияқты адам көп шоғырланатын жерлерде де тарауы мүмкін. Пәтер ауыстырарда жаңадан сатып алынған жиһаз, көрпе, төсек пен басқа да жұмсақ заттар арқылы тарайды. Өмір сүруіне жайлы пәтер болса, қыс пен жазға қарамай белсенді болады. # Қандала ұясын диванға, төсекке, еденкемер (плинтус) мен төсеніштердің астына салады. Денесі жалпақтау болған соң кілемнің астында оңай қозғалады. Қандала ұшпайды, тек жүреді. Аса жылдам қозғалатын жәндіктердің қатарына жатпайды. # Қандала ескі үйде жиі кездеседі. Адам тұратын үй-жайларда ағаштан жасалған еден мен жиһазда тіршілік етеді. Ал бетоннан, монолиттен, кірпіштен салынған үйде тіршілік ете алмайды. Бірақ ағаштан жасалған жиһаздарда өмір сүретінін ескерген жөн. Қандалалар үшін өте қолайлы орта +20-30°C температура шамасында және оның айтарлықтай өзгеруі жәндіктердің өліміне әкелуі мүмкін. Алайда, тіршілікке байланысты, егер жағдайлар өміріне ыңғайсыз болса, олар өмірлік процестерін баяулатады. [[Анабиоз]]ға ұқсас күйге түсіп, олар бірнеше ай бойы тамақтанбастан өмір сүре алады.<ref>[https://kazmeddez.kz/kak-izbavitsya-ot-klopov/ Как избавиться от клопов?]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. kazmeddez.kz. {{ref-ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} [[Санат:Жартылай қатты қанаттылар]] {{бастама}} 1lb33054jgnp4i1mjis2jdc66ju2qzm 3694572 3694565 2026-11-10T16:57:42Z ~2026-46472-89 184991 3694572 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Acanthosoma labiduroides (male).jpg | image_width = 240px | image_caption = ''[[Acanthosoma labiduroides]]'' | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Arthropod]]a | classis = [[Insect]]a | ordo = [[Hemiptera]] | subordo = '''Heteroptera''' | ordo_authority = [[Pierre André Latreille|Latreille]], 1810 | subdivision_ranks = Infraorder | subdivision = * [[Cimicomorpha]] * [[Dipsocoromorpha]] * [[Enicocephalomorpha]] * [[Gerromorpha]] * [[Leptopodomorpha]] * [[Nepomorpha]] * [[Peloridiomorpha]] * [[Pentatomomorpha]] }} '''Қандалалар''' ({{lang-la|Heteroptera}}) – [[жәндіктер]] тобының (класының) бір жасағы (отряды). Ауыз аппараты шаншып-соратын тұмсыққа айналған. 40 мыңнан аса түрі бар. Қазақстанда 32 тұқымдасы, 370 туысы, 1,5 мыңдай түрі белгілі. Негізгі тұқымдастары: су қандалалары, ескекшілер, төсек қандалалары, т.б. == Қандаланы жою жолдары == Қандаланы жою үшін, әуелі олардың көп шоғырланған жерін анықтап алу қажет. Үйдегі жиһаздың қуыс-қуыстарын, қабырғаны, еденге төселген линолеумнің тігістері мен шет-шетін, плинтустарды және тағы басқа жерлерді мұқият қарап шығу керек. Егер үйге жөндеу жүргізілетін болса, алдын ала [[дезинсекция]] жасаған жөн. Қандаланы жою үшін түрлі ұнтақтар мен 30 пайыздық спирт ерітіндісін және [[хлорофос]] қоспасын; «Фосфолан», «Неопин», «Хлорак», дусттарын; «Дифос», «Метасил», «Тролен» сияқты сұйық препараттарды; сондай-ақ «Прима-71» және «Неофос» [[аэрозоль]]ды препараттарын қолданады. Бұларды алма-кезек ауыстырып пайдаланған жөн, себебі қандаланың химиялық заттарға бойы үйренгеннен кейін препараттар әсер етпейтін болады. Улы препараттармен жұмыс істегенде сақ болып, көрсетілген нұсқауларды бұлжытпай орындау керек. Бөлме ішін улаған кезде темекі шегуге болмайды, себебі [[Улыхимикаттар|улы химикаттар]] тез жанғыш келеді. Жұмысты аяқтаған соң беті-қолды сабындап жуып, бөлмені желдетіп алған дұрыс. Улы препараттарды азық-түліктен бөлек, балалардың қолы жетпейтін, үй хайуанаттары бара алмайтын жерлерде сақтау қажет.<ref>Шаңырақ:Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы:Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Қандаланың шаққанын қалай анықтауға болады == Қан сорғыштардың тұрғын үй-жайындағы тіршілік етудің басты белгісі адамның терісінде шағу іздерінің пайда болуы. Жаралар, әдетте, жақын орналасқан және тізбек тәрізді. Бір жәндіктен 3-5 жара қалуы мүмкін. Қандала шаққанда ауырсыну сезілмейді. Шаққанын да байқамайсыз. Ешқандай дыбыс шығармайды. Біраздан кейін шаққан орны қышып, дене бірнеше жерден қызарып кетеді. Оның басқа қансорғыштан ерекшелігі — қатар тізіп шағуында. Қандаланың шаққан орны қышып, кемінде бір аптадай кетпей жүреді. Адамдар кейде оны [[қышыма]]мен шатастырып жатады. Қандала қызба, оба, бөртпе сүзегі сияқты қауіпті [[жұқпалы аурулар]]ды таратуы мүмкін. Бірақ бұл ғылыми дәлелденбеген. Қансорғыш болғанымен теориялық түрде [[Вирустар|вирус]], [[гепатит]] инфекцияларын таратады. Кешенді тәсіл үйде қандаланың пайда болуын байқауға көмектеседі: # Жәндіктердің белсенділігінің шыңы қараңғыда болады, оларды жарық қосылған кезде таңертеңгі сағат 4-5 аралығында табуға болады. Дәл осы уақытта зиянкестер баспанадан шығады. # Бұл жәндік диванның тігісінде, адамның киімінде жиі кездеседі. Бір үйден екінші үйге көбіне киімге жабысып барады. Қоғамдық көлік сияқты адам көп шоғырланатын жерлерде де тарауы мүмкін. Пәтер ауыстырарда жаңадан сатып алынған жиһаз, көрпе, төсек пен басқа да жұмсақ заттар арқылы тарайды. Өмір сүруіне жайлы пәтер болса, қыс пен жазға қарамай белсенді болады. # Қандала ұясын диванға, төсекке, еденкемер (плинтус) мен төсеніштердің астына салады. Денесі жалпақтау болған соң кілемнің астында оңай қозғалады. Қандала ұшпайды, тек жүреді. Аса жылдам қозғалатын жәндіктердің қатарына жатпайды. # Қандала ескі үйде жиі кездеседі. Адам тұратын үй-жайларда ағаштан жасалған еден мен жиһазда тіршілік етеді. Ал бетоннан, монолиттен, кірпіштен салынған үйде тіршілік ете алмайды. Бірақ ағаштан жасалған жиһаздарда өмір сүретінін ескерген жөн. Қандалалар үшін өте қолайлы орта +20-30°C температура шамасында және оның айтарлықтай өзгеруі жәндіктердің өліміне әкелуі мүмкін. Алайда, тіршілікке байланысты, егер жағдайлар өміріне ыңғайсыз болса, олар өмірлік процестерін баяулатады. [[Анабиоз]]ға ұқсас күйге түсіп, олар бірнеше ай бойы тамақтанбастан өмір сүре алады.<ref>[https://kazmeddez.kz/kak-izbavitsya-ot-klopov/ Как избавиться от клопов?]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. kazmeddez.kz. {{ref-ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} [[Санат:Жартылай қатты қанаттылар]] {{бастама}} 3jt8s6vuq91bz1kumkjlsnyeq90ni60 3694573 3694572 2026-11-10T16:58:12Z ~2026-46472-89 184991 3694573 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Acanthosoma labiduroides (male).jpg | image_width = 240px | image_caption = ''[[Acanthosoma labiduroides]]'' | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Arthropod]]a | classis = [[Insect]]a | ordo = [[Hemiptera]] | subordo = '''Heteroptera''' | ordo_authority = [[Pierre André Latreille|Latreille]], 1810 | subdivision_ranks = Infraorder | subdivision = * [[Cimicomorpha]] * [[Dipsocoromorpha]] * [[Enicocephalomorpha]] * [[Gerromorpha]] * [[Leptopodomorpha]] * [[Nepomorpha]] * [[Peloridiomorpha]] * [[Pentatomomorpha]] }} '''Қандалалар''' ({{lang-la|Heteroptera}}) – [[жәндіктер]] тобының (класының) бір жасағы (отряды). Ауыз аппараты шаншып-соратын тұмсыққа айналған. 40 мыңнан аса түрі бар. Қазақстанда 32 тұқымдасы, 370 туысы, 1,5 мыңдай түрі белгілі. Негізгі тұқымдастары: су қандалалары, ескекшілер, төсек қандалалары, т.б. == Қандаланы жою жолдары == Қандаланы жою үшін, әуелі олардың көп шоғырланған жерін анықтап алу қажет. Үйдегі жиһаздың қуыс-қуыстарын, қабырғаны, еденге төселген линолеумнің тігістері мен шет-шетін, плинтустарды және тағы басқа жерлерді мұқият қарап шығу керек. Егер үйге жөндеу жүргізілетін болса, алдын ала [[дезинсекция]] жасаған жөн. Қандаланы жою үшін түрлі ұнтақтар мен 30 пайыздық спирт ерітіндісін және [[хлорофос]] қоспасын; «Фосфолан», «Неопин», «Хлорак», дусттарын; «Дифос», «Метасил», «Тролен» сияқты сұйық препараттарды; сондай-ақ «Прима-71» және «Неофос» [[аэрозоль|аэрозольді]]ды препараттарын қолданады. Бұларды алма-кезек ауыстырып пайдаланған жөн, себебі қандаланың химиялық заттарға бойы үйренгеннен кейін препараттар әсер етпейтін болады. Улы препараттармен жұмыс істегенде сақ болып, көрсетілген нұсқауларды бұлжытпай орындау керек. Бөлме ішін улаған кезде темекі шегуге болмайды, себебі [[Улыхимикаттар|улы химикаттар]] тез жанғыш келеді. Жұмысты аяқтаған соң беті-қолды сабындап жуып, бөлмені желдетіп алған дұрыс. Улы препараттарды азық-түліктен бөлек, балалардың қолы жетпейтін, үй хайуанаттары бара алмайтын жерлерде сақтау қажет.<ref>Шаңырақ:Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы:Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Қандаланың шаққанын қалай анықтауға болады == Қан сорғыштардың тұрғын үй-жайындағы тіршілік етудің басты белгісі адамның терісінде шағу іздерінің пайда болуы. Жаралар, әдетте, жақын орналасқан және тізбек тәрізді. Бір жәндіктен 3-5 жара қалуы мүмкін. Қандала шаққанда ауырсыну сезілмейді. Шаққанын да байқамайсыз. Ешқандай дыбыс шығармайды. Біраздан кейін шаққан орны қышып, дене бірнеше жерден қызарып кетеді. Оның басқа қансорғыштан ерекшелігі — қатар тізіп шағуында. Қандаланың шаққан орны қышып, кемінде бір аптадай кетпей жүреді. Адамдар кейде оны [[қышыма]]мен шатастырып жатады. Қандала қызба, оба, бөртпе сүзегі сияқты қауіпті [[жұқпалы аурулар]]ды таратуы мүмкін. Бірақ бұл ғылыми дәлелденбеген. Қансорғыш болғанымен теориялық түрде [[Вирустар|вирус]], [[гепатит]] инфекцияларын таратады. Кешенді тәсіл үйде қандаланың пайда болуын байқауға көмектеседі: # Жәндіктердің белсенділігінің шыңы қараңғыда болады, оларды жарық қосылған кезде таңертеңгі сағат 4-5 аралығында табуға болады. Дәл осы уақытта зиянкестер баспанадан шығады. # Бұл жәндік диванның тігісінде, адамның киімінде жиі кездеседі. Бір үйден екінші үйге көбіне киімге жабысып барады. Қоғамдық көлік сияқты адам көп шоғырланатын жерлерде де тарауы мүмкін. Пәтер ауыстырарда жаңадан сатып алынған жиһаз, көрпе, төсек пен басқа да жұмсақ заттар арқылы тарайды. Өмір сүруіне жайлы пәтер болса, қыс пен жазға қарамай белсенді болады. # Қандала ұясын диванға, төсекке, еденкемер (плинтус) мен төсеніштердің астына салады. Денесі жалпақтау болған соң кілемнің астында оңай қозғалады. Қандала ұшпайды, тек жүреді. Аса жылдам қозғалатын жәндіктердің қатарына жатпайды. # Қандала ескі үйде жиі кездеседі. Адам тұратын үй-жайларда ағаштан жасалған еден мен жиһазда тіршілік етеді. Ал бетоннан, монолиттен, кірпіштен салынған үйде тіршілік ете алмайды. Бірақ ағаштан жасалған жиһаздарда өмір сүретінін ескерген жөн. Қандалалар үшін өте қолайлы орта +20-30°C температура шамасында және оның айтарлықтай өзгеруі жәндіктердің өліміне әкелуі мүмкін. Алайда, тіршілікке байланысты, егер жағдайлар өміріне ыңғайсыз болса, олар өмірлік процестерін баяулатады. [[Анабиоз]]ға ұқсас күйге түсіп, олар бірнеше ай бойы тамақтанбастан өмір сүре алады.<ref>[https://kazmeddez.kz/kak-izbavitsya-ot-klopov/ Как избавиться от клопов?]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. kazmeddez.kz. {{ref-ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} [[Санат:Жартылай қатты қанаттылар]] {{бастама}} 1lb33054jgnp4i1mjis2jdc66ju2qzm 3694574 3694573 2026-11-10T16:58:30Z ~2026-46472-89 184991 3694574 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Acanthosoma labiduroides (male).jpg | image_width = 240px | image_caption = ''[[Acanthosoma labiduroides]]'' | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Arthropod]]a | classis = [[Insect]]a | ordo = [[Hemiptera]] | subordo = '''Heteroptera''' | ordo_authority = [[Pierre André Latreille|Latreille]], 1810 | subdivision_ranks = Infraorder | subdivision = * [[Cimicomorpha]] * [[Dipsocoromorpha]] * [[Enicocephalomorpha]] * [[Gerromorpha]] * [[Leptopodomorpha]] * [[Nepomorpha]] * [[Peloridiomorpha]] * [[Pentatomomorpha]] }} '''Қандалалар''' ({{lang-la|Heteroptera}}) – [[жәндіктер]] тобының (класының) бір жасағы (отряды). Ауыз аппараты шаншып-соратын тұмсыққа айналған. 40 мыңнан аса түрі бар. Қазақстанда 32 тұқымдасы, 370 туысы, 1,5 мыңдай түрі белгілі. Негізгі тұқымдастары: су қандалалары, ескекшілер, төсек қандалалары, т.б. == Қандаланы жою жолдары == Қандаланы жою үшін, әуелі олардың көп шоғырланған жерін анықтап алу қажет. Үйдегі жиһаздың қуыс-қуыстарын, қабырғаны, еденге төселген линолеумнің тігістері мен шет-шетін, плинтустарды және тағы басқа жерлерді мұқият қарап шығу керек. Егер үйге жөндеу жүргізілетін болса, алдын ала [[дезинсекция]] жасаған жөн. Қандаланы жою үшін түрлі ұнтақтар мен 30 пайыздық спирт ерітіндісін және [[хлорофос]] қоспасын; «Фосфолан», «Неопин», «Хлорак», дусттарын; «Дифос», «Метасил», «Тролен» сияқты сұйық препараттарды; сондай-ақ «Прима-71» және «Неофос» [[аэрозоль]]ды препараттарын қолданады. Бұларды алма-кезек ауыстырып пайдаланған жөн, себебі қандаланың химиялық заттарға бойы үйренгеннен кейін препараттар әсер етпейтін болады. Улы препараттармен жұмыс істегенде сақ болып, көрсетілген нұсқауларды бұлжытпай орындау керек. Бөлме ішін улаған кезде темекі шегуге болмайды, себебі [[Улыхимикаттар|улы химикаттар]] тез жанғыш келеді. Жұмысты аяқтаған соң беті-қолды сабындап жуып, бөлмені желдетіп алған дұрыс. Улы препараттарды азық-түліктен бөлек, балалардың қолы жетпейтін, үй хайуанаттары бара алмайтын жерлерде сақтау қажет.<ref>Шаңырақ:Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы:Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref> == Қандаланың шаққанын қалай анықтауға болады == Қан сорғыштардың тұрғын үй-жайындағы тіршілік етудің басты белгісі адамның терісінде шағу іздерінің пайда болуы. Жаралар, әдетте, жақын орналасқан және тізбек тәрізді. Бір жәндіктен 3-5 жара қалуы мүмкін. Қандала шаққанда ауырсыну сезілмейді. Шаққанын да байқамайсыз. Ешқандай дыбыс шығармайды. Біраздан кейін шаққан орны қышып, дене бірнеше жерден қызарып кетеді. Оның басқа қансорғыштан ерекшелігі — қатар тізіп шағуында. Қандаланың шаққан орны қышып, кемінде бір аптадай кетпей жүреді. Адамдар кейде оны [[қышыма]]мен шатастырып жатады. Қандала қызба, оба, бөртпе сүзегі сияқты қауіпті [[жұқпалы аурулар]]ды таратуы мүмкін. Бірақ бұл ғылыми дәлелденбеген. Қансорғыш болғанымен теориялық түрде [[Вирустар|вирус]], [[гепатит]] инфекцияларын таратады. Кешенді тәсіл үйде қандаланың пайда болуын байқауға көмектеседі: # Жәндіктердің белсенділігінің шыңы қараңғыда болады, оларды жарық қосылған кезде таңертеңгі сағат 4-5 аралығында табуға болады. Дәл осы уақытта зиянкестер баспанадан шығады. # Бұл жәндік диванның тігісінде, адамның киімінде жиі кездеседі. Бір үйден екінші үйге көбіне киімге жабысып барады. Қоғамдық көлік сияқты адам көп шоғырланатын жерлерде де тарауы мүмкін. Пәтер ауыстырарда жаңадан сатып алынған жиһаз, көрпе, төсек пен басқа да жұмсақ заттар арқылы тарайды. Өмір сүруіне жайлы пәтер болса, қыс пен жазға қарамай белсенді болады. # Қандала ұясын диванға, төсекке, еденкемер (плинтус) мен төсеніштердің астына салады. Денесі жалпақтау болған соң кілемнің астында оңай қозғалады. Қандала ұшпайды, тек жүреді. Аса жылдам қозғалатын жәндіктердің қатарына жатпайды. # Қандала ескі үйде жиі кездеседі. Адам тұратын үй-жайларда ағаштан жасалған еден мен жиһазда тіршілік етеді. Ал бетоннан, монолиттен, кірпіштен салынған үйде тіршілік ете алмайды. Бірақ ағаштан жасалған жиһаздарда өмір сүретінін ескерген жөн. Қандалалар үшін өте қолайлы орта +20-30°C температура шамасында және оның айтарлықтай өзгеруі жәндіктердің өліміне әкелуі мүмкін. Алайда, тіршілікке байланысты, егер жағдайлар өміріне ыңғайсыз болса, олар өмірлік процестерін баяулатады. [[Анабиоз]]ға ұқсас күйге түсіп, олар бірнеше ай бойы тамақтанбастан өмір сүре алады.<ref>[https://kazmeddez.kz/kak-izbavitsya-ot-klopov/ Как избавиться от клопов?]{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. kazmeddez.kz. {{ref-ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{уики}} [[Санат:Жартылай қатты қанаттылар]] {{бастама}} 3jt8s6vuq91bz1kumkjlsnyeq90ni60 Ономастика 0 30646 3694508 3690242 2026-11-10T12:27:55Z Арда3001 185931 3694508 wikitext text/x-wiki '''Ономастика''' ([[Грек тілі|грек]] onomastіke – ат беру өнері) – тіл білімінің [[жалқы есім]]дерді зерттейтін саласы. Жалқы есімдерге кісі, жануарлар аттары, халық, ұлт, ру-тайпа атаулары, жер-су, аспан денелері жатады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Ономастика заттарды жекелеп атайтын жалқы есімді зерттейтін тіл білімі саласы. Ономастика термині сонымен бірге жалқы есім жиынтығын казіргі ғылымда “онимия" ретінде белгілі онимдерді (rp. unoma, unuma “есім, атау") атау үшін қолданады. Жеке ел, аймақ немесе мәтіндегі жалқы есімдердін тізбегі "ономастика" (лексикон сөзіне сай) деп аталады. XX ғасырдың 60-жылдарындағы жеке ономастикалык еңбектерде ономастика термині антропонимика, яғни адамның есімдер жиынтығы мағынасында қолданылған<ref>Мәдиева Г.Б., Иманбердиева С.Қ., Ономастика: зерттеу мәселелері - 2005. 240 бет </ref>. Ғылыми пән ретінде құрылғанға дейін ономастика үш кезеңді басынан өткізді: * ғылымға дейінгі (XIX ғ. дейін); * ономастиканың ғылым ретінде қалыптасуындағы алдыңғы кезең (ХІХ-ХХ ғ. басы); * ғылыми (XX ғ. 30-жылдарынан қазірге дейін). Қазақ ономастикасы өз кезегінде әлемдік еңбектерге, соның ішінде орыс, түркі ономастикасының еңбектеріне сүйене отырып, Ғ.К. Қоңқашпаев, Е. Қойшыбаев, Т. Жанұзаков, А. Әбдірахманов. Ә.Т. Қайдаров, В.Н. Попова. О.А. Сұлтаньев жүйелі зерттеулерінің арқасында дамыды. Ономастика атаулардың шығу, қалыптасу жайын тексереді. Ол зерттеу нысанына қарай [[топонимика]], [[антропонимика]], [[этнонимика]], [[астронимика]], [[зоонимика]], [[теонимика]], [[фитонимика]] секілді түрлерге бөлінеді. Топонимика географиялық атауларды зерттесе яғни жер-су атаулары, ал антропонимика кісінің аты-жөнін, тегін, лақап, бүркеншік есімдерін қарастырады. Этноним - ұлттық ру-тайпаға қатысты мәліметтер жинағы. == Мысалдар == Қазақ тіліндегі әйел есімдері [[гүл]], [[күн]], [[ай]], [[сұлулық]], [[асыл тастар]]мен байланысты болса, ерлер есімі батыр, [[бек]], [[би]], [[құл]], [[мырза]], [[хан]] сөздерімен, сан есімдермен бірлікте келуімен ерекшеленеді. Араб, парсы тілдерінен енген есімдер де (Жамал – сұлу, Абдолла – құдайдың құлы, Нәзипа – таза, пәк) кездеседі. Этнонимика ел, ру аттарын, астронимика (космонимика) аспан әлемі, жұлдыз, планета атауларын, зоонимика жануар, фитонимика өсімдік, теонимика құдай аттарын, рухтар мен мифтік түсініктерге байланысты атауларды тексереді.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref> Ономастика халықтың [[этнография]]сымен тығыз байланыста қаралып, басқа халықтармен жүргізген тарихи, мәдени қарым-қатынастың сыр-сипатын танытады. Ономастика қазақ тілінде ғылым ретінде соңғы 20 жыл ішінде дами бастады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Лингвистика]] 9i84l3uac5vgqlr2v3r4xfhtkx3m7ws 3694524 3694508 2026-11-10T14:25:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арда3001|Арда3001]] ([[User talk:Арда3001|т]]) өңдемелерінен [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] соңғы нұсқасына қайтарды 3690242 wikitext text/x-wiki '''Ономастика''' ([[Грек тілі|грек]] onomastіke – ат беру өнері) – тіл білімінің [[жалқы есім]]дерді зерттейтін саласы. Жалқы есімдерге кісі, жануарлар аттары, халық, ұлт, ру-тайпа атаулары, жер-су, аспан денелері жатады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref> Ономастика заттарды жекелеп атайтын жалқы есімді зерттейтін тіл білімі саласы. Ономастика термині сонымен бірге жалқы есім жиынтығын казіргі ғылымда “онимия" ретінде белгілі онимдерді (rp. unoma, unuma “есім, атау") атау үшін қолданады. Жеке ел, аймақ немесе мәтіндегі жалқы есімдердін тізбегі "ономастика" (лексикон сөзіне сай) деп аталады. XX ғасырдың 60-жылдарындағы жеке ономастикалык еңбектерде ономастика термині антропонимика, яғни адамның есімдер жиынтығы мағынасында қолданылған<ref>Мәдиева Г.Б., Иманбердиева С.Қ., Ономастика: зерттеу мәселелері - 2005. 240 бет </ref>. Ғылыми пән ретінде құрылғанға дейін ономастика үш кезеңді басынан өткізді: * ғылымға дейінгі (XIX ғ. дейін); * ономастиканың ғылым ретінде қалыптасуындағы алдыңғы кезең (ХІХ-ХХ ғ. басы); * ғылыми (XX ғ. 30-жылдарынан қазірге дейін). Қазақ ономастикасы өз кезегінде әлемдік еңбектерге, соның ішінде орыс, түркі ономастикасының еңбектеріне сүйене отырып, Ғ.К. Қоңқашпаев, Е. Қойшыбаев, Т. Жанұзаков, А. Әбдірахманов. Ә.Т. Қайдаров, В.Н. Попова. О.А. Сұлтаньев жүйелі зерттеулерінің арқасында дамыды. Ономастика атаулардың шығу, қалыптасу жайын тексереді. Ол зерттеу нысанына қарай [[топонимика]], [[антропонимика]], [[этнонимика]], [[астронимика]], [[зоонимика]], [[теонимика]], [[фитонимика]] секілді түрлерге бөлінеді. Топонимика географиялық атауларды зерттесе, антропонимика кісінің аты-жөнін, тегін, лақап, бүркеншік есімдерін қарастырады. Этноним - ұлттық ру-тайпаға қатысты мәліметтер жинағы. == Мысалдар == Қазақ тіліндегі әйел есімдері [[гүл]], [[күн]], [[ай]], [[сұлулық]], [[асыл тастар]]мен байланысты болса, ерлер есімі батыр, [[бек]], [[би]], [[құл]], [[мырза]], [[хан]] сөздерімен, сан есімдермен бірлікте келуімен ерекшеленеді. Араб, парсы тілдерінен енген есімдер де (Жамал – сұлу, Абдолла – құдайдың құлы, Нәзипа – таза, пәк) кездеседі. Этнонимика ел, ру аттарын, астронимика (космонимика) аспан әлемі, жұлдыз, планета атауларын, зоонимика жануар, фитонимика өсімдік, теонимика құдай аттарын, рухтар мен мифтік түсініктерге байланысты атауларды тексереді.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref> Ономастика халықтың [[этнография]]сымен тығыз байланыста қаралып, басқа халықтармен жүргізген тарихи, мәдени қарым-қатынастың сыр-сипатын танытады. Ономастика қазақ тілінде ғылым ретінде соңғы 20 жыл ішінде дами бастады.<ref>Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Лингвистика]] d822u5fbfkobjpzkr1i196ou8xiotoj Дос 0 36215 3694514 3296438 2026-11-10T12:39:16Z Арда3001 185931 3694514 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы =Быжы өзені |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 52 |су алабының ауданы = 1840 |су алабы = [[Қаратал (өзен, Балқаш алабы)|Қаратал]] алабы |өзендердің су алабы = [[Балқаш]] көлі |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = [[Алтынемел жотасы]] |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы =[[Быжы (өзен)|Быжы]] өзені |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = {{KAZ}} |аймақ =[[Жетісу облысы]] [[Кербұлақ ауданы|Кербұлақ]], [[Көксу ауданы|Көксу]] аудандары |ортаққордағы санаты = }} '''Дос''', ''Кіші Быжы'' – [[Жетісу облысы]] [[Кербұлақ ауданы]] және [[Көксу ауданы|Көксу]] аудандарының аралығындағы өзен. Сонымен қатар қазақ ұғымында '''Дос''' деген екі адамның ортасында бір-біріне деген риясыз, кіршіксіз адал сезімін айтады. Достар деген бір-біріне адал болып келеді. Ешқашан алдамайды, сатпайды. == Бастауы, гидролгиясы == [[Алтынемел жотасы]]ның солтүстік баурайынан бастау алатын [[Быжы (өзен)|Быжы]] өзенінің сол саласы. Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 1840 км<sup>2</sup>. Суы тұщы. Қарашаның аяғында суы қатып, наурыздың 2-жартысында мұзы ериді. Дос өзенінің суы тұрмыстық және шаруашылық қажеттеріне, егін суғаруға пайдаланылады.<ref>АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Кербұлақ ауданы өзендері]] [[Санат:Көксу ауданы өзендері]] [[Санат:Балқаш су алабы]] bsqz370qowzbovmy4j618dqsw0vovn7 3694527 3694514 2026-11-10T14:25:30Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арда3001|Арда3001]] ([[User talk:Арда3001|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymbot|Kasymbot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3296438 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы =Быжы өзені |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 52 |су алабының ауданы = 1840 |су алабы = [[Қаратал (өзен, Балқаш алабы)|Қаратал]] алабы |өзендердің су алабы = [[Балқаш]] көлі |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = [[Алтынемел жотасы]] |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы =[[Быжы (өзен)|Быжы]] өзені |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = {{KAZ}} |аймақ =[[Жетісу облысы]] [[Кербұлақ ауданы|Кербұлақ]], [[Көксу ауданы|Көксу]] аудандары |ортаққордағы санаты = }} '''Дос''', ''Кіші Быжы'' – [[Жетісу облысы]] [[Кербұлақ ауданы]] және [[Көксу ауданы|Көксу]] аудандарының аралығындағы өзен. == Бастауы, гидролгиясы == [[Алтынемел жотасы]]ның солтүстік баурайынан бастау алатын [[Быжы (өзен)|Быжы]] өзенінің сол саласы. Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 1840 км<sup>2</sup>. Суы тұщы. Қарашаның аяғында суы қатып, наурыздың 2-жартысында мұзы ериді. Дос өзенінің суы тұрмыстық және шаруашылық қажеттеріне, егін суғаруға пайдаланылады.<ref>АТАМЕКЕН: Географиялық энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. – 648 бет. ISBN 9965-893-70-5</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Кербұлақ ауданы өзендері]] [[Санат:Көксу ауданы өзендері]] [[Санат:Балқаш су алабы]] 7yvn0eldoy8611xspq48h503w7xemcc Сонгай 0 44670 3694938 3377079 2026-11-11T10:56:53Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694938 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Сонгай |төл атауы = сонгой, сонраи, сонгаи |сурет = Songhai man near Timbuktu, Mali 2012.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 6 млн. |аймақ = {{Байрақ|Нигер}} {{Байрақ|Нигерия}} {{Байрақ|Мали}} {{Байрақ|Буркина-Фасо}} {{Байрақ|Мали}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[сонгай тілі]] |діні = дәстүрлі діни сенімдер, [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Сонгай''' (''сонгой'', ''сонраи'', ''сонгаи'') – [[Батыс Африка]]дағы халықтар тобы. [[Нигер (өзен)|Нигер өзеннің]] ортаңғы ағысы мен оған жақын жатқан аудандарды мекендейді. ([[Нигерия]]да, [[Мали]]де, [[Буркина-Фасо]]да, [[Нигер]]де, [[Бенин]]де). Жалпы саны шамамен 6 миллион адам (2015, бағалау).<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3636919 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231209015251/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3636919 |date=2023-12-09 }}</ref> == Тілі == Тілі - Ніл-Сахара отбасының жеке тобын құрайтын [[сонгай тілі]]. [[Диалект]]лері: денди, зарма (дьерма, джерма) және сонгай.<ref>Значение СОНГАИ (НАРОД) в Большой советской энциклопедии, БСЭ https://slovar.cc/enc/bse/2043200.html</ref> == Діні == Діни сенімдері бойынша мұсылман-сүнниттер, біраз бөлігі жергілікті дәстүрлі діни сенімдерді ұстанады.<ref>Большой Энциклопедический словарь СОНГАЙ https://rus-big-enc-dict.slovaronline.com/62765-%D0%A1%D0%9E%D0%9D%D0%93%D0%90%D0%99</ref> == Тарихы == Орта ғасырларда Сонгайлар Сонгай мемлекетін құрды, ол 15-16 ғасырларда шарықтау шегіне жетті. Әр түрлі ұсақ мемлекеттердің құрамында, кейіннен еуропалықтардың отарлық езгісінде болған.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref><ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/134421/%D0%A1%D0%BE%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D0%B8</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсібі қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (құмай, тары және күріш), суармалы егіншілік негізінен Нигер аңғарының су басқан жерлерінде кең таралған. Топырақ өңдеу, егін егу ер адамның, егіс алқабының арамшөптерін жою әйелдің міндеті болып саналады. Шамамен 4 ай ауыл шаруашылығы маусымында бүкіл халық дерлік ауыл шаруашылығында жұмыс істейді. Сонгайлықтардың кіші этникалық тобы – соркалар балық аулаумен, жүк тасымалымен айналысады. Мал шаруашылығы нашар дамыған. Дәстүрлі Сонгай қоғамындағы қолөнер (әйелдер айналысатын керамикалық бұйымдарды қоспағанда) касталық ұйымға ие болды. Қолөнершілер топтары - ұсталар, тоқымашылар, тері илеушілер және т.б. жеке еркін, бірақ толыққанды емес адамдар қабатын құрады. Сонхайлар Батыс Суданның керуен саудасына да ежелден белсене араласты (Солтүстік Африкамен, кейінірек Гвинея шығанағы жағалауымен).<ref>Народы и культуры Сонгай https://travel-journal.ru/ethno/45/1267/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023202820/https://travel-journal.ru/ethno/45/1267/ |date=2019-10-23 }}</ref> == Өмір салты == Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін ауылдық және көп отбасылық қауымдастықтар құрайды. Туысқандық есеп [[патрилинейлік]] болып табылады. Неке қонысы [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокалды]] болып табылады. Әйел салыстырмалы түрде жоғары жоғары орынға ие. Үйлері ауылдарға тән тұрғын үйлер - сабанмен жабылған тікбұрышты немесе дөңгелек үйлер. Тікбұрышты үйлердің төбесі шатырлы. Қала ғимараттары шығыс сәулетінің элементтері бар. Дәстүрлі ерлер киімі - кең көйлек (бубу) және шалбар, әйелдер үшін денені орау үшін қолданылатын бірнеше жолақтардан тігілген мата. Тамағы негізінен өсімдік тектес тағамдар (кус-кус, шелпек, пирогтар, ботқалар, бұқтырылған тағамдар, шай) және балық, сондай-ақ сүт. Фольклордың негізгі жанрларының ішінде ертегілер, мақал-мәтелдер мен этникалық аңыздар көбірек кездеседі. Сонгайларға әндерге ырғақты әуендер, полифония, бір негізгі сөз тіркесінің көп қайталануы, көптеген музыкалық аспаптардың қолданылуы тән. Бұқаралық билер әрқашан әнмен сүйемелденеді.<ref>народы мира / Сонгай http://www.etnolog.ru/people.php?id=SONG</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Нигерия халықтары]] [[Санат:Мали халықтары]] [[Санат:Буркина-Фасо халықтары]] [[Санат:Нигер халықтары]] [[Санат:Бенин халықтары]] 7431aljep3m8oonor1pwy2orbunl86o Төлебай батыр 0 45508 3694712 3681586 2026-11-11T05:57:47Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694712 wikitext text/x-wiki '''Төлебай''' (1793-1852 жылдар) – [[Абылай хан]]ның қол астына жиналған батырлардың бірі. Шамамен жас жағынан [[Қабанбай батыр]]дан мүшел жас кіші. [[Найман]] тайпасының [[Садыр]] руынан шыққан. Жасынан жаугершілік жорықтарға қатысып, 2 жыл қалмақ тұтқынында болған. Кейіннен мыңбасы атанып, жекпе-жек соғыстарда аты шықты. Ұрпақтары [[Жетісу облысы]] [[Сарқан ауданы]]ның Көкжиде ауылында тұрады. Сауыты мен қылышы сақталған, сүйегі осы өңірде Керегетас жотасына жерленген.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 582 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] [[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]] [[Санат:Қазақ батырлары]] {{Stub}} a6trjlgtfx6h75h43zi5vvf6imbvdks 3694778 3694712 2026-11-11T08:03:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Әйгерім Молдабаева|Әйгерім Молдабаева]] ([[User talk:Әйгерім Молдабаева|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3228927 wikitext text/x-wiki '''Төлебай''' (1793-1852 жылдар) – [[Абылай хан]]ның қол астына жиналған батырлардың бірі. Шамамен жас жағынан [[Қабанбай батыр]]дан мүшел жас кіші. [[Найман]] тайпасының [[Садыр]] руынан шыққан. Жасынан жаугершілік жорықтарға қатысып, 2 жыл қалмақ тұтқынында болған. Кейіннен мыңбасы атанып, жекпе-жекке соғыстарда аты шықты. Ұрпақтары [[Алматы облысы]] [[Ақсу ауданы]]ның Көкжиде ауылында тұрады. Сауыты мен қылышы сақталған, сүйегі осы өңірде Керегетас жотасына жерленген.<ref>Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 582 бет. ISBN 9965-17-134-3</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Туған жылы белгісіздер]] [[Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер]] [[Санат:Қазақ батырлары]] {{Stub}} ggmirco6r0bfuqejz3mwi8oq3yrh1pm Қайыр хан 0 60263 3694582 3536206 2026-11-10T17:31:08Z ~2026-59539-97 188415 /* */ 3694582 wikitext text/x-wiki {{Infobox Biography |subject_name = Қайыр хан | image_name = | image_size = | image_caption =[[Қайыр хан]] | date_of_birth = [[1165]] | place_of_birth = [[Отырар]] | date_of_death = [[1220]] | place_of_death = [[Отырар]] | occupation = [[қала билеушісі]] | spouse = }} '''Қайыр хан'''<ref> Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2 </ref>(шамамен [[1165 ]]—[[1220]] жылдар) [[Отырар]] қаласының билеушісі, әмірі. Ол билік құрған кезеңде Отырар қаласы [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия|Орта Азияның]] ірі мәдени, ғылыми, сауда орталығына айналды. Әлемде кітаптарының саны мен сапасы жағынан екінші орынға шыққан кітапхананың Отырарда болуы да оның есімімен тығыз байланысты. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] замандасы. Сонымен бірге, Шыңғыс әскерінен Отырарды қорғау жолында жан аямай шайқасқандардың бірі болып саналады. '''Қайыр хан''', Ғайыр хан Иналшық (т. ж. б. – 1220, [[Отырар]]) – [[Отырар]] қаласының билеушісі. [[Хорезмшаһ|Хорезмшаһтарға]] қызмет еткен, [[қыпшақ|қаңлы]] тайпасынан шыққан. [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] [[Қытай|Қытайға]] жасаған сәтті жорықтарынан кейін [[Хорезм]] шаһы Мұхаммед [[Қарақорым|Қарақорымға]] жедел түрде екі елшілік аттандырды. Ол елшіліктерді қабылдаған [[Шыңғыс хан]] да өз тарапынан [[Хорез|Хорезмге]] елшілік аттандырды. Екі жақты келісімдерден кейін көп ұзамай 500 түйеден тұратын, құрамында 450 адам бар сауда керуені 1218 жылы [[Қарақоры|Қарақорымнан]] [[Отырар]] қаласына келіп жетті. Саудагерлер арасында Шыңғыс ханның тыңшылары бар деп есептеген Қайырхан керуенді тонап, адамдарын қырып тастады. [[Шыңғыс хан]] Қайырханды ұстап беруді талап етті, бірақ [[Хорезмшаһ]] бұл талапты орындамай, келген елшілерді өлтірді. Нәтижесінде екі ел арасында соғыс басталып, 1219 ж. қыркүйекте [[Шыңғыс хан]] әскері [[Ертіс|Ертістен]] [[Жетісу]] арқылы [[Сырдария|Сырдарияға]] келіп жетті. Отырарға таяғанда [[Шыңғыс хан]] қаланы қоршауға ұлдары [[Шағатай]] мен [[Үгедей]] басқарған әскерлерді қалдырып, өзі [[Бұхара|Бұхараға]] аттанды. Қайырхан бар күшін салып қорғанды. Қорғаныстың 5-айы бітуге таянғанда [[хорезм|хорезмдік]] әскербасы [[Қараша-Хаджиб]] 10 мыңдық қолымен беріліп, моңғолдарды қалаға кіргізіп жіберді. Соғыс қаланың ішінде жүрді. Қайырхан сенімді әскерлерімен қамалға берік бекініп, тағы бір ай соғысты. Қамалды қорғаушылар түгел қырылғаннан кейін ғана Қайырхан 1220 ж. ақпанда қолға түсіп, Шыңғыс ханның алдына апарылып, сол жерде өлтірілді. ==Шыңғыс ханның Орта Азияға кіруі== Шыңғыс хан Орта Азияны жаулап алуды армандаған еді. Ол кезде Орта Азияда [[Хорезмшах]] [[Мұхаммед]] билік жүргізіп түрған-ды. Оның 400 мың адамнан тұратын қуатты әскері болған. Ал Шыңғысханның қол астында 200 мың жауынгері бар еді. Сондықтан да Шыңғысхан оған 500 нарға сыйлықтар артып, керуен жібереді. Елші арқылы жолдаған хатында, Мұхаммедті "сүйікті ұлым" дей отыра, достық ұсыныс жасауды да ұмытпады. Бұл оны біраз қапаландырды. Алайда Мұхаммед өте көп сыйлық артылған керуенді жауап ретінде жөнелтті де, Қайыр ханнан 450 адам мен 500 түйеден қүралған керуенді де тексеруін сұрайды. Отырарлықтар 30 шақырымға созылған жерасты жолымен қаланы қоршай қамал салды. Пышақтөбе, [[Қыштөбе]] жөне [[Көксарай|Көксарайда]] қару-жарақ шығарыла бастады. Сыртқы жаулардан қауіп төне ме деген оймен, қалаға тек дайын өнімдері бар зергер көпестер өткізілді. Шыңғысхан мемлекеттер арасында соғыс отын тұтандыру ниетімен 450 адамнан құралған шағын әскер мен тыңшыларды жіберді. Қонақтардың көздеген мақсаты үш күн ішінде орындалды. Керуенді бастап келген елші бірнеше рет Қайыр ханға "үлкен құрметпен қабылда" деген талап қойды. Тіл тигізген моңғол елшісіне Қайыр хан керуен туралы өз ойын білдіріп, моңғолдық көпестердің "тауарларын" көрсетуін талап етті. Жауап берудің орнына, тағы да тіл тигізіп, қыр көрсеткен моңғол елшісін Қайыр хан өлтіреді. Содан кейін ол қонақтардың тауарларын тексеріп, қалғандарын өлтіруге бұйрық береді. Алайда моңғолдардың біреуі қашып тығылады.Біраз уақыт өткен соң, Шыңғыс ханнан Мұхаммедке хат келеді. Онда оның көпестерінің Отырарда қаза болғандығы баяндалған еді. Шыңғысхан кінәлі адамдарды Мұхаммедтің алып келуін өтінеді. Егер де бұл өтініш орындалмаса, соғыс бастайтынын білдіреді. Мұхаммед моңғол ханының қыр көрсеткенін елемейді. Ол Шыңғыс ханның әскеріне Қайыр хан өзі-ақ тойтарыс береді деп ойлайды. ===Отырардың қоршауға алынуы=== [[1219]] жылы қыркүйек айында 150 мың адамнан тұратын моңғол әскері Отырарға жақындайды. Шыңғыс хан әскерінің түменбасылары: [[Шағатай]], [[Үгедей]], [[Сүбедей]], [[Жебе]], [[Тонышар]] Отырарды қоршауға алады. 50 мың адамнан құралған әскері бар Қайыр хан Отырарды табандылықпен қорғайды. Олар қала қақпасын қатты бекітеді. Екі айдан аса отырарлықтар жаудан қорғанады, Шыңғысхан бүкіл әскерін Отырар айналысында топтастыруды жөн көрмей, бір бөлігін көрші қалаларға жібереді. Осылай моңғолдар соғысты бірнеше жерде жүргізеді. Тез арада [[Самарқан]] мен [[Бұхара|Бұхараны]] алды. Отырарды алуға келген Шағатай мен Үгедейге су көзіне апарар жер асты жолы белгілі болады. Олар тез арада жер асты жолын бекітеді. Біраз уақыт өткен соң, азық-түліктің қоры таусылып, Отырарда аштық орын ала бастайды. Аштыққа шыдамай, соғыс жеңіліспен аяқталады деп ойлаған Отырар әскерінің бір бөлігінің (10 мың адам) басшысы [[Қаража Қажып]] моңғолдар жағына өтіп кетеді. Ал Мұхаммед болса, өзінің 400 мың әскері бола тұра, қол ұшын беруге асықпайды. ===Отырардың берілуі=== Қоршауда бес ай бойы болған Қайыр ханның әскерінде 20 мың адам ғана қалды. Жеті айға созылған соғыста шал-кемпірлер мен балалар да табан тіресе шайқасты. Қала тұрғындары 2 ай бойы аш болды. Жаулар қаланы өртеді. Қала тұрғындарының бірі қалмай өлтірілді. Ал Қайыр хан өзін-өзі өлтірмекке бел буды. Шыңғысхан Қайыр ханды тірідей жеткізуге бүйрық берген екен. Қайыр хан Шағатай мен Үгедейдің қолына түскен соң, оның өтініші бойынша, көз алдында сатқын Қаража Қажып пен оның әскерінің басы алынған екен. Қайыр ханды [[Бұхара]]дағы Шыңғыс ханға жеткізіпті. Сонда Шыңғысхан: "''Менің елшімді өлтірген сен бе?''" — деген сауал қойған. Қайыр хан: "''Сенің елшің соғыстың басталуына себепкер болды. Ал моңғолдардың ханы көп елдің көз-жасына қалды. Оның қанқұмар жанын жер де, Көк Тәңірі — Аспан да қабылдамайды. Ал сүйегін құрттар кеміреді''", — дейді.Шыңғысхан оның аузына қайнап тұрған қорғасын құйған екен. Осылайша Отырар билеушісі Қайыр хан [[1220]] жылы айуандықпен өлтірілген.<ref> Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2 </ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас редакторы Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Дереккөздер == <references/> {{Stub}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Қала билеушісі]] 1klsth0omicnh1tb7wyr1bhtwra9e6k Қазақ мәдениеті 0 71653 3694533 3688379 2026-11-10T14:26:59Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арда3001|Арда3001]] ([[User talk:Арда3001|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3237980 wikitext text/x-wiki '''Қазақ мәдениеті''' - Әлемдік мәдениет ырғақтарын анықтаған соң, қазақ мәдениетіне тоқталайық. [[Қазақтар]] — Қазақстан Республикасының негізгі тұрғындары, 2023 жылдың басында қазақтар саны — 13,9 млн. адам болды., исламдық суперөркениеттің солтүстік шығыс жағын мекендейді, діні жағынан ханифиттік мағынадағы мұсылман [[сунниттер]], Алтай тіл бірлестігінің түрік тобының қыпшақ топтамасына жатады. Бұл мәдениетті түсіну мақсатында алдымен оны кеңістік өрісі мен уақыт ағынында қарастырып, кейін қазақ мәдениетінің типтік ерекшеліктерін айқындайық. Қазақ мәдениеті еуразиялық Ұлы дала көшпелілерінің мұрагері болып табылады. Сондықтан осы ұлттық мәдениетті талдауды номадалық (көшпелілік) өркениет ерекшеліктерінен бастайық.<ref>Мәдениеттану негіздері: Оқулық. – Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref> ==Көшпенділер өркениеті== Әрбір ұлттық мәдениет бос кеңістікте емес, адамдандырылған қоршаған ортада әрекет етеді. Мәдени кеңістік оқшау, мәңгіге берілген енші емес. Ол тарихи ағынның өрісі болып табылады. Мәдени кеңістіктің маңызды қасиеті — оның тылсымдық сипаты. Мысалы, «ата қоныс» ұғымы көпшелілер үшін қасиетті, ол өз жерінің тұтастығының кепілі және көршілес жатқан мекендерге де қол сұғуға болмайтындығын мойындайды. Қауымдық қатынас мекендер егемендігінен туады. Ата қоныстың әрбір жағрафиялық белгілері халық санасында киелі жерлер деп есептелінеді, яғни қоршаған орта киелі таулардан, өзен- көлдерден, аңғарлар мен төбелерден, аруақтар жататын молалардан т.б. тұрады. Олардың қасиеттілігі аңыз-әпсаналарда, жырлар мен көсемсөздерде болашақ ұрпақтарға мұра ретінде қалдырылған. Белгілі бір парасаттылық, ізгілік, ұстамдылық, интуициялық жоғары қабілеттері жоқ адамдар қатал далада өмір сүре алмас еді. Кеңістікке үйлесімді мәдениетте адам мен табиғаттың арасында «қытай қорғаны» тұрған жоқ. Керісінше, мәдениет олардың арасындағы нәзік үндестікті (гармонияны) білдіретін дәнекер қызметін атқарады. Қазақтың төл мәдениетінде экологиялық мәселе әдептіліктік жүйесіндігі обал және сауап деген ұғымдармен тікелей байланыстырылды. Табиғат аясындағы мәдениетті қатып-сеніп қалған, өзгеріссіз әлем дейтін пікірлер де әдебиетте жиі кездеседі. Алайда, бұл осы мәдениетке тынымсыз қозғалыс тән екендігін аңғармаудан туады. Шексіз далада бір орында тоқталып қалу көшпелілік тіршілікке сәйкес келмейді. Ол мезгілдік, вегитациялық заңдылықтарға бағынып, қозғалыс шеңберінен шықпайды. Әрине бүл қозғалыс негізінен қайталанбалы, тұрақты сипатта болады. Қуаң даланы игеру табиғатты өзгертуге емес, қайта оның ажырамас бір бөлігіне айналуға бағытталған. Яғни, адам табиғат құбылыстарына тәуелді болып қалады. ==Көшпенділердің жол серігі== [[Сурет:Hector.jpg|250 px|thumb]] Енді қарастырып отырған өркениеттің кеңістікті игеру құралдарына тоқталып өтейік. Бұл жерде ең алдымен көшпелілер өміріндегі жылқының ерекше бір қызметіне назар аударған жөн. Жылқыны адам еркіне көндіру арқылы адамзат кеңістікті меңгеру ісінде үлкен қадам жасады. К.Ясперстің пікірі бойынша, тағылықтан өркениетке өтуде жер суару жүйелерін жасаумен, жазудың ашылуымен, этностардың пайда болуымен қатар жылқыны пайдалана білу адамзат үшін өте маңызды болды. (<ref>Смысл и назначение истории</ref>. — М., 1991. — С. 71, 72). Жылқыны пайдалана білу шектелген кеңістіктен бүкіл әлемді игеруге бағытталған қадам еді. Бұл әртүрлі мәдениеттердің сұхбаттасуына мүмкіндік берді. Әрине, бұл сұхбаттасу көптеген жағдайда зорлық-зомбылық арқылы жүзеге асқанын ұмытпаған да жөн. Сонау көне заманнан халықтар солтүстіктен оңтүстікке, шығыстан батысқа қарай (немесе керісінше) қозғалыста болған. Белгілі болжам шумерліктердің [[Қосөзен]] аңғарына Орталық Азиядан келгенін, үндігерман тайпаларының оңтүстікке жылжып, [[Үндістан]], [[Иран]], Грекияға енгенін, түрік тайпаларының Кіші Азияны жаулап алғанын көрсетеді. [[Қытай империясы]] мен Үндіге көшпенді түрік-моңғол тайпалары ылғи қысым жасап отырған. Белгілі ғұлама А.[[Вебер]]дің пікірі бойынша, көшпелі тайпалардың кеңістікті игеруі «халықтардың Ұлы қоныс аударуы» атты құбылысты әкелді. Бұл қазіргі өркениетгердің қалыптасуына үлкен себебін тигізді. Осы айтылғандардан адамзат тарихында жылқыны пайдалана білудің маңызы зор болғандығын көреміз. Жылқыны кеңістікті жеңу мақсатында әсіресе, көшпелі халықтар шебер пайдалана білген. Ат пен көшпенді біріккен жан болып көрінеді. Мұны көрші халықтардың миф-аңыздарынан да анық байқаймыз. Мысалы, ежелгі грек мифологиясындағы қанатты түлпар Пегас бүкіл елді қан қақсатқан жауыз Химераны өлтіруге көмектеседі. Ал салт атты көшпенді скифтің метафорасы — кентавр Хирон өзінің досы атақты Прометейге көмек беру үшін мәңгілік өмірден бас тартады. Бұл сарынды ертедегі шумерлік жырдағы Гильгамеш пен көшпенді Энкидудың достығынан да аңғарамыз. [[Сурет:Pegaz Opera Poznań.jpg|250 px|thumb]] [[Сурет:Centaur (PSF).jpg|250 px|thumb]] Атқа мінген адам жерден өзінің босай бастағанын, еріктілік мүмкіндіктерінің молайғанын және ғарышқа жақындай түскенін сезінеді. Жер-Ана оны қаншама босатқысы келмесе де, ол шексіз әлемге өзінің қадамын нық басады. Халық дәстүрінде де тәй- тәй қадам басқан нәрестенің тұсауын кеседі. [[Сурет:Doberman Pinscher Portrait.jpg|250 px|thumb]] Кеңістікті игеруге көшпелілер үшін жылқыдан басқа да себебін тигізген қолға үйретілген жануарлар болған. Себебі далада тек малшылар мен үй малдарынан басқа да тіршілік иелері бар. Олардың ішінде иттің алатын орны бөлек. Қазақ «ит — жеті қазынаның бірі» деп бекерден-бекер айтпаған. Егер қой мен сиырдың өнімдерін қажеттікке жарату үшін оларды бағу жеткілікті болса, онда ит пен жылқыны баулу, үйрету керек. Бұл үлкен шеберлік пен төзімділікті талап етті. Тек сол жағдайда олар адамның көмекшілеріне айнала алады. Кейін осман түріктері бұл тәжірибені өз империясындағы халықтарды ұстап тұруға пайдаланды. :''«Оттоман падишахтары, — дейді А. Тойнби, — арнайы тәрбиеленген құлдардың көмегімен өз империясын басқарды және бұл олардың империясының қуаттылығын күшейтті»''. (<ref>Постижение истории</ref>, с. 189). Шексіз даланы игеру оны жай ғана кеңістік, жазықтық деп түсінбей, осы даланы тұтас бір континиум ретінде бағалаумен қатысты. XX ғасырда қалыптасқан этникалық аумақтар мен жағрафиялық ұғымдардың және көшпелілер өркениеті шарықтап тұрған кездегі ата-мекен түсінігінің арасында үлкен айырмашылық бар. Қазақ және басқа да түрік халықтарының мәдени мұраларынан бүкіл еуразиялық Ұлы даланың түріктердің ата қонысы деп есептелінетінін байқаймыз. Мысалы, қазақ эпосында Қырым, [[Қоқан]], Ыстамбол, [[Хиуа]], [[Алтай]], Қазан, Ордос т.б. түріктердің өз жері, ал бұлардың сыртындағы [[Шам]], [[Мысыр]] қысылғанда арқа сүйейтін тілектес елдер болып есептелген. Әрине, б9л кеңістіктік, т9тастық уақыт ағынына төуелді болған. Ӏшкі қайшылықтар шиеленіскенде жалпытуыстық сезім кейін қарай шегіндіріліп отырған. Тарихтан тек үлкен суперэтностардың (өркениеттердің) ішінде ғана емес, сонымен бірге этностардың құрамында да кескілескен қақтығыстардың болғанын білеміз. Алайда тарихи өркениеттерге аян болған кеңістіктің шекаралары туралы мәселе тек саясаттанулық емес, бүл туралы мәдениеттану ілімінде де бірнеше қарама-қарсы пікірлер бар. ==Музыка тарихына шолу== [[Сурет:Bolat1.gif|thumb|200px|[[Қобыз]]]] [[Сурет:Dangira.jpg|thumb|100px|[[Даңғыра]]]] [[Сурет:Dombra1.jpg|thumb|200px|[[Домбыра]]]] [[Сурет:Sibizgi.jpg|thumb|70px|[[Сыбызғы]]]] Көшпелілердің [[музыка]]лық [[мәдениет]]інің [[тамыр]]ы өте [[терең]]де жатыр. Жартастардағы суреттерден билеп жүрген [[адам]]дардың, таяққа ілінген [[сылдырмақ]]тарда ойнап тұрған адам бейнелерін кездестіруге болады. Әсілі, көшпелілердегі ең көне музыкалық аспаптар — ұрмалы [[даңғыра]], құрайдан жасалған үрмелі [[сыбызғы]], ілмелі-шертпелі [[қобыз]], [[домбыра]] іспеттес қарапайым аспаптар болған. Эпостардағы "адырнасын ала өгіздей мөңіреткен" деп келетін [[жыр]] жолдары [[өнерпаз]] [[ЖАУЫНГЕР|жауынгердің]] садағының адырнасын іркіп- тартып музыкалық [[үн]] шығаратынын білдірсе керек. [[Орталық Азия]], [[Сібір]], [[Тибет]] халықтарында бүгінге дейін кездесетін бір ішекті қобыз осы музыкалық [[аспап]]тың көне түрі болуы мүмкін. Көне [[Хорезм]] жеріндегі Қойкырылған [[қала]] деп аталатын [[дөңгелек]] бекіністен домбыра сияқты екі ішекті [[аспап]]та ойнап отырған [[адам]]дардың бейнесі табылған. Зерттеушілердің ойынша, бұл домбыраның көне түрі. Академик В.В.Виноградовтың пікірінше, қазақтың домбырасы мен қырғыздың қобызы сиякты аспап кем дегенде бүдан екі мың жыл бүрын пайда болған, қазақтың қобызы осы күнгі [[виолончель]], [[скрипка]]лардың арғы атасы. [[Музыка]], музыканың [[аспаптар]] тарихын зерттеуші [[ғалым]]дардың пайымдауынша, ән түріндегі музыкалық [[мұра]] ([[вокалды музыка]]) және сарын, [[күй]] түріндегі мұраның ([[аспапты музыка]]) жіктеліп бөлінуі, бері дегенде, VI—VIII ғасырларда басталды. Ұлытау төңірегінен табылған түркі дәуіріне жататын [[тас]] [[мүсін]]нің бір бүйірінде қобыздың суреті, ал арқасында [[қоңырау]]дың суреті салынған. Қобыз бен қоңырау [[бақсы]]ның аспаптары. Олар қоңырау, әр түрлі [[сылдырмақ]]тарды қағып жүріп би билеп, қобызбен сарын ойнап, [[жын]] шақырған. Тас мүсінде осындай бақсы бейнеленген болуы керек. Жалпы, көшпелілердегі алғашқы кәсіпқой [[музыкант]] бақсы болған. Сонау VIII ғасырда [[өмір]] сүрген, түркі әлеміне ортақ [[Қорқыт]] алғашқы шебер музыкант, [[күй]] атасы, бақсылардың пірі болып саналады. Ауызбен үрлеп ойнайтын [[қазақ]]тың қыштан жасалған уілдек деп аталатын аспабының көне түрлері ортағасырлық [[Отырар]] қаласынан, [[Жамбыл облысы]]ндағы Ақтөбе ([[Баласағұн]]) қаласынан табылған. Олар X—XII ғасырларға жатады. Қорқыт ата бүкіл түркілер [[әлем]]інің сарын, [[күй]], әуен [[өнер]]інің атасы болса, одан бергі музыка өнері әл-Фарабидің (IX—X ғасырдарда), [[Ибн Сина|ибн-Синаның]] (X ғасыр), ұлы жыршы [[Кетбұға]]ның (XIII ғасырда), [[Сыпыра]] жыраудың (XIV ғасырда), [[Асан қайғы Сәбитұлы|Асан қайғының]] (XV ғасырда), [[Қазтуған]]ның (XV ғасырда), Әбу әл-Қадырдың (XV ғасырда), [[Әбдірахман Жәми]]дің (XV ғасырда), Бұқардың (XVIII ғасырда), [[Нысан]] абыздың (XVIII ғасырда) аттарымен байланысты. Олар күйші-сазгер, [[жыршы]]лар болған. Ал әл-Фараби, ибн-Сина музыка ілімінің [[теория]]сын алғаш жасаушы [[ғалым]]дар. ==Музыка тарихының кезеңдері== Этнограф-ғалым [[Ақселеу Сейдімбеков]] қазақтың музыкалық [[фольклор]]ын бес кезеңге бөледі. '''''Бірінші кезең''''' — Біздің заманымызға дейін III ғасыр мен біздің [[заман]]ымыздың VI ғасыры аралығы. Бұған [[Сақтар|сақ]] заманынан бастап, көне түркі [[тайпа]]ларының қиял-ғажайып тақырыптарға арналған күйлері, жорық сарындары, айтулы [[батыр]], [[дана]] ару, ерге серік [[қанат]]ты [[пырақ]]-[[ат]], киелі жан-жануарлар туралы өте ертеден келе жатқан күйлер сарыны жатады. Мәселен, "[[Қос мүйізді Ескендір]]", "[[Көк төбет]]", "[[Көк бөрі]]", "[[Шыңырау]]", "[[Аққу]]", "[[Сарын]]", "[[Өгіз өлген]]", "[[Тарғыл бұқа]]", "[[Боз іңген]]", "[[Боз айғыр]]" сияқты күй-сарындар. Бұл күй-сарындар [[міндет]]ті түрде аңыз-әңгімелермен қосарланып жүреді. '''''Екінші кезең''''' — оғыз-қыпшақ күйлері (VI—XII ғасырларда). Бұған Қорқыттың күйлері — "[[Қорқыт]]", "[[Тарғыл тана]]", "[[Ұшардың ұлуы]]", "[[Желмая]]", қазір аты белгісіз сазгерлердің "[[Абыз толғауы]]", "[[Саймақтың сары өзені]]", "[[Айрауықтың ащы зары]]", т. б. күйлер жатады. '''''Үшінші кезең''''' — ноғайлы дәуірінің күй-жырлары (XIII—XVI ғасырларда). Бұл кезде ауызша және әуенмен айтылатын [[батырлық]], [[ғашықтық]] — "[[Алпамыс]]", "[[Қобыланды]]", "[[Қамбар батыр]]", "[[Ер Тарғын]]", "[[Едіге]]", "[[Қырымның қырық батыры]]", "[[Орақ—Мамай]]" сияқты жырлар туған. Дәл осы заманда [[Сыпыра жырау]], [[Асан қайғы]], [[Қазтуған]], [[Доспамбет жырау|Доспамбет]], [[Шалкиіз жырау|Шалкиіздердің]] өлең-жырлары [[дүние]]ге келген. Осы жырлардың бәрінің шып-шырғасын шығармай сақтап қалған — тек қазақ халқы. Өйткені "Қазақ" атауы орныққанға дейінгі ортақ [[жиынтық]] атау —"ноғайлы елі" деген [[жұрт]]қа, негізінен, қазақ ру-тайпалары кірген еді. Ноғайлы заманының музыкалық [[мұра]]сына "[[Ақсақ құлан]]", "[[Жошы ханның жортуылы]]", "[[Шора батыр]]", "[[Әмір ақсақ]]", "[[Қамбар күйі]]", Асан қайғының "[[Ел айырылған]]", Қазтуғанның "[[Сағыныш]]" сияқты күйлері жатады. '''''Төртінші кезең''''' — [[Жоңғар шапқыншылығы]] [[кезең]]і (XVII—XVIII ғасырларда). Оған: "[[Елім-ай]]" әні, "[[Қаратаудың шертпесі]]", "[[Қалмақ биі]]", "[[Беласар]]", "[[Абылайдың қара жорғасы]]", т.б. күй, әндермен қатар сол заманғы қазақ [[батыр]]лары жөніндегі жыр-дастандарды жатқызуға болады. '''''Бесінші кезең''''' — XVIII—XIX ғасырларда және XX ғасырдың басында туған музыкалық [[мұра]]ларымыз. Оған: [[Құрманғазы]], [[Дәулеткерей]], [[Тәттімбет]], [[Тоқа]], [[Сейтек]] сияқты күйшілер күйлерін, [[Біржан сал]], [[Ақан Сері|Ақан сері]], [[Мұхит]], [[Абай]], [[Мәди]], [[Балуан Шолақ]], [[Жаяу Мұса]], [[Ыбырай]], [[Майра]], [[Кенен Әзірбаев]], [[Жамбыл]], т.б. әндерін жатқызуға болады. ==Қазақ музыка өнерінің болмысы== Қазақта би [[өнер]]і ертеден дамыған. Өкінішке орай, қазақ [[би]] өнері олі жақсы зерттелдеген. Қазақ билері көбінесе би биленетін [[әуен]], [[күй]] атымен аталып жүр. Мысалы, "[[Был­қылдақ (күй)|Былқылдақ]]", "[[Айжан қыз]]", "[[Боз іңген]]", "[[Сәулем-ай]]", "[[Кербез сылқым]]", "[[Қос алқа]]". Ескі билер қатарына "[[Алқа қотан]]", "[[Ұтыс би]]", "[[Киіз басу]]", т.б. жатады. Қазақтың [[әдет-ғұрып]]тық фольклорына "[[Жар-жар]]", "[[Беташар]]", "[[Сыңсу]]", "[[Жоқтау]]", "[[Бесік жыры]]", "[[Тойбастар]]", т.б. жатады. '''''Жар-жар''''' — [[келін]] түскенде жиналған жастар, көпшілік айтатын [[өлең]]. '''''Беташар''''' — жаңа түскен келінді таныстыру, күйеуінің туыстарына, [[ауыл]] ақсақалдарына [[сәлем]] бергізу, жас [[келін]]ге [[ақыл]]-[[нақыл]] айту өлеңі. Оны бір [[адам]] орындайды. '''''Тойбастар''''' — [[той]] басталар алдындағы тойшыларға арнап айтатын, сонымен [[қатар]] тойдың соңында әр [[дастарқан]]да отырған тойшылардың тойға арнап айтатын [[ән]]і. '''''Сыңсу''''' — [[қыз]]дың елінен ұзатыларда елімен, қыздық ғұмырымен, туыстарымен қоштасу, мұң-шерін ақтару [[ән]]і. '''''Бесік жыры''''' — бесіктегі жас [[бала]]ны алдарқату, уату әні. [[Бесік]] жыры арқылы бала [[сәби]] кезінен елінің әуеніне, тіліне үйренеді. Оның [[тәрбиелік]] мәні үлкен. '''''Жоқтау''''' — елген [[адам]]ның туыстарының фәниден кеткен адамға арнап айтатын мұңды жылау өлеңі. Оны көбіне әйелдер, қыздар айтқан. Осы аталған [[ғұрып]]тық ән түрлерінің өзіндік [[сөз]]і, әуендері болады. Қазақ [[музыка]] [[өнер]]і өзінің болмысы жағынан біртұтас [[дүние]]. Мысалы, сонау VIII ғасырдан келе жатқан [[Қорқыт]] ата күйлерінің Сыр бойында, [[Қаратау]] бөктерінде, [[Сарыарқа]] белдерінде, [[Ертіс]], [[Еділ]] бойларында еш өзгеріссіз бірдей орындалуы қазақ [[музыка]] [[дәстүр]]інің бірлігін көрсететін сияқты. "[[Ақсақ құлан]]" күйінің [[Алтай]] мен [[Атырау]] аралығында бірдей орындалуы қазақтың рухани тұтастығын көрсетеді. Ұлан-ғайыр қазақ даласында [[әншілік]], [[күйшілік]] өнердің өзіндік [[аймақ]]тық [[мектеп]]тері де қалыптасқан. Мысалы, қазақтың [[домбыра]] күйлері шертпе және төкпе [[күй]]лер болып, негізінен, екіге бөлінеді. Шертпе күй Орталық, Шығыс [[Қазақстан]]да, [[Жетісу]]да, [[Қаратау]] аймағында кең тараса, төкпе күй Қазақстанның батыс өлкелерінде, [[Сыр]]дың төменгі ағысында кең таралған. Шертпе күйдің өзі шығыстағы Байжігіт мектебі, Қаратау шертпелері болып бөлінеді. ==Әншілік мектептері== [[Сурет:Jabaev.jpg|thumb|150px|left|[[Жамбыл Жабайұлы]]]] [[Сурет:Azirbaev.jpg|thumb|150px|[[Кенен Әзірбаев]]]] XIX ғасыр мен XX ғасырдың басындағы әншілік [[өнер]]ін [[ғалым]]дар бес [[мектеп]]ке бөліп жүр. Бірінші мектеп — ''Қазақстанның орталық және солтустік өңірлеріне тән''. Бұл мектепке [[Біржан]], [[Ақан Сері|Ақан]], [[Жаяу Мұса Байжанұлы|Жаяу Мұса]], [[Ыбырай Алтынсарин|Ыбырай]], т.б. әуендері жатады. Екінші мектеп — ''оңтустік және Жетісу өңірі әуендері''. Бұл мектепке [[Сүйінбай]], [[Жамбыл]], [[Кенен Әзірбаев]], т.б. жатады. Үшіншісі — ''Қазақстанның батыс өңірін қамтитын әншілік мектеп''. Бұл мектеп әндері асау — тайдай тулаған қуатты, екпінді әуездер. Бұл мектептің өкілдеріне Кердері [[Әубәкір]], [[Мұхит]], [[Махамбет]], т.б. жатады. Төртіншісі — ''Сыр бойының әншілік-термешілік мектебі''. Бесінші — ''Шығыс Қазақстан, [[Моңғолия]], Шығыс [[Түркістан]] қазақтарының әншілік мектебі''. Бұл әншілік мектептер өзара стильдік жағынан бөлінгенмен, ұлттық ортақ [[нақыш]], әуен тұтастығымен [[бірлік]]те. ==Музыкалық аспаптар== [[Сурет:Sazsirnai, uskirik, tastauik.jpg|thumb|150px|Сазсырнай]] [[Сурет:Jetigen.JPG|thumb|150px|[[Жетіген]]]] [[Сурет:Dabil.jpg|thumb|150px|[[Дабыл (аспап)|Дабыл]]]] Қазақ музыкалық [[аспаптар]]ы: ''ішекті'', ''үрмелі'' және ''соқпалы'' болып үшке бөлінеді. Ішекті аспаптың өзі ''шертпелі'' және ''ысқышты'' болып екіге бөлінеді. Шертпелі ішекті аспаптарға: [[домбыра]], [[шертер]], [[жетіген]] жатады. Ал ысқымен ойнайтын ішекті аспапқа [[қобыз]] жатады. '''''Үрмелі аспаптарға''''' — [[сыбызғы]], [[қамыссырнай]], [[қоссырнай]], мүйіз [[сырнай]], сазсырнай, [[үскірік]], [[тастауық]], [[керней]] жатады. Осы топтың ерекше бір тілді аспабы — [[шаңқобыз]]. '''''Соқпалы аспаптарға''''' — [[дабыл]], [[даңғыра]], [[кепшік]], [[дауылпаз]], [[шыңдауыл]], [[асатаяқ]], [[қоңырау]] жатады. '''''Домбыра''''' — екі ішекті, 9—14 пернеге дейін болатын шертпелі аспап. Домбыраның ішегі, [[перне]]сі ешкінің, қойдың ішегінен жасалады. Домбыраның [[қазақ]]та көптеген түрі болған. Негізі көп тарағаны екі түрі. Бірінің кеудесі томпақ та, ал екіншісінікі ұзынша текше. Томпақ кеуделі домбыра, негізінен, батыс аймақта, ал шығыста жайпақ [[домбыра]] көп таралған. Домбыраның осы формаларының өз ішінде әр түрлі [[пішін]]дері де кездеседі. Домбыраның кейде үш ішекті түрі де кездеседі. '''''Қобыз''''' — екі ішекті, ысқышпен ойнайтын аспап, ішегі аттың қылынан есіп жасалады. Қобыз да өте көне аспап. Қобыз әу баста көбінесе бақсылар пайдаланған [[аспап]] болғандықтан, қазақ оны киелі санайды. Қобыз, әдетте, тұтас [[ағаш]]тан шауып жасалады. Кеудесі жалпақ астауша құсап, мойны ішке қарай иіліп келеді. Қобыздың жалпы тұрқы бірдей болғанымен, тұрпатында кейбір өзгешеліктер кездеседі. Бақсылардың қобызының басына үкі, неше түрлі салпыншақ [[темір]], ұсақ қоңыраушалар тағылады. Қобыздың кеудесіндегі ойыққа [[айна]] орнатылады. Бұл заттардың [[дәстүр]]лік және әуендік [[қызмет]]і бар. Бақсы қобызымен сарнаған кезде қобыздың басын дірілдетіп-сілкіп, салпыншақ темірлерді сылдырлатады, айнаға қарап [[жын]]ын шақырады. Мұндай бақсы қобыздарын ''қара қобыз'', ''нарқобыз'' деп атайды. Бұл — көне, Қобыз [[қасиет]]ті қобыз дегенді білдіреді. Бақсы пайдаланатын [[аспаптар]]дың бірі — ''асатаяқ''. Oл — басы жалпақ, оймышталған таяқ. Жалпақ басына әр түрлі сылдырмақтар, қоңыраушалар орнатылады. Асатаяқты ел кезіп, елді "ақтап" (пәле-жаладан "арылтып") жүретін диуаналар да ұстаған. Бақсылар жиі пайдаланатын аспап — ''даңғыра''. Бұл кәдімгі [[барабан]] сияқты. Бірақ [[шеңбер]]дің бір-ақ жағына әбден кепкен тері қапталады да, ашық [[жақ]] қапталдарына әр түрлі салпыншақ [[темір]]лер тағылады. '''''Жетіген''''' аты айтып тұрғандай, жеті ішекті аспап. Ішектерге [[тиек]] ретінде және ішектің дыбысын реттеуші тетік ретінде асық пайдаланылады. Үрмелі аспаптардың ішіндегі ең кең таралғандары: [[сыбызғы]] және [[сырнай]]. '''''Сыбызғы''''' кепкен қурайдан, жуан [[қамыс]]тан жасалады. Сыбызғының ортан белінен былай қарай бірнеше жерден теседі. Басынан ерінге салып үрлеп, тесіктерін [[саусақ]]пен басып ойнайды. Сыбызғы күйлері, әдетте, екі [[дыбыс]]ты (дауысты) болады, бірін сыбызғыға үрлеп отырып шығарса, екінші дыбысты тамақ үнімен қосады. '''''Сырнай''''' бірнеше түрлі болады: [[қамыс сырнай]] қамыстан, [[мүйіз сырнай]] мүйізден жасалады. Мүйіз сырнайды көбіне жорықта пайдаланған. [[Саз]] [[балшық]]тан күйдіріліп жасалатын үрмелі аспаптар: '''''сазсырнай, үскірік, тастауық'''''. Бұл [[жұдырық]]тай, іші қуыс құты сияқты, үрлейтін және бірнеше [[бармақ]]пен басатын тесігі бар аспап. Соқпалы аспаптардың ең үлкені, үндісі — '''''дабыл'''''. Бұл екі жағы да терімен қапталған кәдімгі барабан сияқты аспап. Онымен тұтқиылдан қауіп төнгенде, не елді бір жиынға шақырғанда, дәстүрлі [[мейрам]]дарға ел жинағанда, [[соғыс]]та пайдаланған. '''''Дауылпаз''''' [[дабыл]]дан кішілеу, оның да екі ернеуі ағаштан, ал '''''шыңдауыл''''' деп аталатын аспап та осындай, бірақ оның [[шеңбер]] бүйірі [[темір]]ден жасалады.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref> ==Батыстық мәдениеттану== Батыстық мәдениеттанудың көптеген өкілдері өздерінікінен бөлек өркениеттер болды деген ойдың өзін бекерге шығарған. Олардың пікірі бойынша, тек бір үлкен әріппен жазылған Өркениет (ол, әрине, еуропалық) бар, ал басқа кеңістік ''«тағыларды мәдениетті адамға айналдырудың полигоны»'' болып табылады. Батыстық миссионерлер жергілікті тұрғындарды ''«туземдіктер»'' деген кемсіту атымен атап келді. Бұрын бүл сөз адамгершілік қасиеті жоқ жабайы адамдар дегенді білдірген. Олар сол территориядағы жануарлар және өсімдіктер дүниесінің бір бөлігі деп қарастырылды. Ал флора мен фаунаға көзқарас екі түрлі: не олар — арамшөптер мен зиянды жануарлар, сондықтан оларды құрту парызға жатады. Егер, «туземдіктер» пайдалы болса, оларды өсіріп, қолда ұстауға болатын жағдайға жеткізу керек. Соның өзінде олар ''«адамсымақтар»'' деңгейінен көтеріле алмайды. Батыстың көптеген ғұламалары осындай көзқарастардың жалғандығын өз шығармаларында көрсете білді. А. Тойнби былай дейді: :''«Адамға «туземец» деп немқұрайлы аяусыз қараудан оның белгілі бір нәсілге жататындығы негізінде адамдық, тұлғалық намысын аяққа басуға дейін бір-ақ қадам бар. Бұл хайуандықтың ең бір өрескел көрінісі. Біріншіден, ол адамдардың белгілі бір тобында тұлғалық қасиеттердің барлығын, оны дәлелдемей- ақ бекерге шығарады. Екіншіден, адамзатгың нәсілдік [[дихотомия]]сы барлық діни, мәдени, саяси-экономикалық дихотомиялардан өзгеше, адамзаттың арасынан өте алмайтын және абсолютті жыра қазады. Үшіншіден, нәсілшілдік өлшем (критерий) ретінде адамдық табиғаттың сыртқы, мәнді емес, қарапайым белгісін қабылдайды»''. (Постижение истории, с. 589). Сонымен, нәсілшілдік пен мәдени империализм батыстық емес мәдениеттердің өзіндік кеңістігін жоққа шығарады, олар жергілікті халықтарды ландшафтың қарапайым бөлігі деп қарастырады. Ұлттық мәдениет пен кеңістік арасындағы байланысты [[Гумилев]] өзінше түйіндейді: —Этностар биосфераның бір бөлігі болып табылады. Адамдар ландшафтыны не өздеріне тәуелді түрде өзгертеді, не өздері осы ландшафтыға икемделе бірігеді. Кейбір оқшау қалған (реликтілік) этностардан басқасы мәдени ағында суперэтностар (өркениеттер) болып тұтастанады. Өркениет дегеніміз ортақ мәдени өрісі бар ұлттық мәдениеттердің болмысы. Мысалы, мұсылмандық суперэтнос араб мәдениетінің шеңберінен шыға білген. —Әрбір халықтың кеңістіктік тұтастығы, Отаны бар. Адам өз биоценозында, басқалардың емес, өзінің ата-бабаларының тәжірибесіне сүйене отырып өмір сүреді. Ландшафтың өзгеруі ұлттық мәдениеттің өзгеруіне әкеп соғады. Пассионарлықтың (рухани ізденістің) адамзат тағдырындағы қызметі туралы пікір ол үшін жетекші болды. ==Этномәдени кеңістік== [[Сурет:Indo-ScythiansMap.jpg|250 px|thumb]] Еуразия құрылығы 5 этномәдени аймақтан тұрады: # Муссондық Қиыр Шығыс — бұл конфуцийлік-буддалық өркениет кеңістігі. # Құрғақ Ұлы Дала — көшпелілер мәдениетінің аймағы. # Субтропикалық Таяу Шығыс — мұсылмандық әлемі. # Орманды Шығыс Еуропа — православиелік мәдениеттің ошағы. # Батыс Еуропа — католиктік кеңістік. Ғылым үшін мәдениеттерді континенттер бойынша бөлудің маңызы тым жоғары емес. Мысалы, [[Жерорта теңізі]] Еуропа мен Африканы бөліп тұрғанымен, ол эллиндік мәдениет үшін ішкі теңіз болды. Әдетте өркениеттердің кеңістік шегі климаттық және өтуі қиын шекаралармен байланысты. Сөздің тар мағынасында «Еуразия» деп Карпат тауларынан Қытайға дейінгі Ұлы жазықтықты айтады. Ол үш ауданнан тұрады: биік Азия ([[Моңголия]], [[Тува]], [[Алтай]], [[Байқал]] төңірегі), Орталық Азия және Шығыс Еуропа жазығы. Еуразия тек жағрафиялық ұғым емес, сонымен бірге ол мәдени тұтастық болып табылады. Еуразияны оның ландшафты мен ауа райына икемделген автохтонды халықтар: түріктер, славяндар, угрофинндер, моңғолдар т.б. мекендейді. Бұл кеңістікте бірде-бір еуразиялық емес өркениет үстемдік ете алмаған. Жоғарыда аталған мәдени кеңістік славян халықтарының христиан дінін, ал түрік этностарының көпшілігінің мұсылмандықты қабылдағанынан кейін бір-бірінен алшақтады. Ресей Батысқа қарай жылжыса және Еуразияның басқа бөліктеріне отаршылық пиғыл танытса, түрік өркениетінде Шығыстық элементтер күшейе түсті. Кеңістік пен мәдениеттің арақатынасы табиғи ортаны «өзімдікі» және «өзгенікі» деп бір-біріне қарсы қою арқылы айқындала түседі. Бұл қарсы қою, әсіресе, мифологиялық дүниетанымда әсерлі көрсетіледі. «Мифте, — деп жазады Ыбыраев, — адамзаттық (человеческое) және адамзаттық емес (нечеловеческое) (дию, албасты, марту, жезтырнақ, шойынқұлақ, жалғыз көз дәу т.б.) болып бөліну ретінде көрінсе, классикалық эпоста біздікі (ноғайлардікі, қыпшақтардікі, қазақтікі, т.б.) және жаудікі (қалмақтікі, қызылбастікі, ындыстікі) деген ұғымдарға лайық жіктеледі». (<ref>Эпос әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 137-бет). Қазақ эпосын және басқа да мәдени мұраларын зерттеушілер «өзгенікіне» тек беріде пайда болған қалмақтарды ғана емес, сонымен қоса сонау ерте заманнан көшпелілермен тартысып келген отырықшы империяларды жатқызады (Қытай, [[Иран]], Үрім, Орыс, т.б.). Кеңістікті «біздікі» және «өзгенікі» деп бөлу оппозициясы тек суперэтностар арасында емес, сонымен бірге мөдени-шаруашылық типтер аралығында да жүргізілген. Әрине, көшпелілер мен отырықшылар арасындағы «бітіспес жауластық» бар деген әсіре бейнелеуге жатады. Сонда да олардың арасында қайшылық жоқ емес. Бұл қайшылық мәдениет әлемінде ландшафт ерекшеліктері арқылы суреттелген. Қазақ тіршілігінің негізгі тұп қазығы — кең дала, жазық жер. Ұлы Даланы Алтай, [[Тянь- Шань]], Орал, [[Кавказ]] таулары қоршап тұр. Бұл шекара тауларда және одан ары қарай жау бар деген түсінік халық санасына терең ұялаған. Алайда, эпостық кеңістіктегі тау, өзен сияқты кедергілерді, даланың шекараларын «басқанікі» деп түсіну өзгермелі болды. Бұл эпостық кеңістіктің жоғарыда айтылған ситуативтік қолданылуына қатысты. Лирикалық поэзиядағы сияқты табиғат көріністерін көркем суреттеу эпоста жоқтың қасы. Табиғат көрінісі, кеңістік бітімі әрекет пен бірлікте ғана көрінеді. Тау — асқанда, аң — аулап жүргенде, өзен — өткенде, дала — жүргенде, ағаш — басына шыққанда, не ат байлағанда айтылады.Тағы бір ескеретін жай — эпостық кеңістік пен реалды кеңістіктің арасындағы айырмашылық. Мифологиялық немесе эпостық кеңістіктің топонимикасы қазіргі жер-су атауларымен сәйкес болмауы мүмкін. Әр түрлі тарихи қозғалыстар этностардың белгілі бір территорияда қалыптасуы, олардың мекен- жайларын өзгертуі, басқа этностардың бұл территорияға енуіт.б. осы сияқты процестер, жоғарыда келтірілген «біздікі» — «өзгенікі» оппозициясын түбегейлі өзгертуі мүмкін. Биік таулар этностың киелі жерлеріне, жаудан сақтанып, қуат алатын қасиетті мекендеріне, ал қала көшпелілердің туысқандары тұратын, тіршілік үшін қажетті заттар алатын тұрақ-жайға айналуы әбден мүмкін. Бұл процесс, әсіресе, орта ғасырлардағы түрік империяларына тән. Осы туралы Мағжан былай жырлайды: :''Тұранның Тянь-Шаньдай тауы қалай, :''Пар келмес Тянь-Шаньға таулар талай. :''Еріксіз Ер түрікті еске аларсың, :''Көкке асқан Хан Төңірге қарай-қарай. Этномәдени кеңістік туралы пайымдағанда маңызды бір мәселе осы аймақты мекендеген халықтардың автохтонды (жергілікті) немесе келімсек екендігін анықтаумен қатысты. Бұрынғы тарихтағы толастамаған соғыс пен жаугершілік, шекаралас жерлерге талас кезеңінде этностардың қисапсыз жылжуы, көшіп- қонуы, қырылуы және ығыстырылуы, ассимиляциялық процестер этнографиялық деректерде этномәдени кеңістік туралы қарама-қарсы пікірлер туғызады. Мысалы, Қытай менталитетінде қытайлықтарға қазір бағынышты халықтар бұрын иелік еткен жерлердің бәрі Аспан астындағы империяның кеңістігі деген ұғым бар. Кеңістік аясындағы мәдениеттің автохтонды екендігін шешудің басты жолы осы мөдениетті құраған этникалық бөліктерді, этномәдени аймақты мәңгі өзгермейтін тұтастық ретінде емес, ''«жанды тарихи құбылыс күйінде, қозғалыс үстінде қарау, көршілес халықтардың тарихи тағдырымен салыстыра отырып, әрбір этникалық топтың өзінің қазіргі негізгі жеріне қай уақытта жылжыды, көне осындай межелерді анықтау арқылы жүзеге асады»''. (Пищулина К.А.<ref>Территория</ref>. — Қазақ. Алматы, 1994. — 49-бет). Кеңістік және автохтонды мәдениет мәселесін шешу үшін біз оқшау алынған этнос көлемінен, ол енетін үлкен өркениеттің (суперцивилизацияның) өріс аймағына жылжу керек. Өйткені, қазіргі этностардың көпшілігі қоныс аударудың, ассимиляциялық процестердің, топтасу мен жіктелудің нәтижесінде қалыптасқан. Бұған мысалдар жеткілікті. Айталық, Иран мен Солтүстік Үндінің халықтары арийлік топтардың оңтүстікке қарай қоныс аударуы негізінде, француздар галл тайпалары мен франктардың араласуы, орыстар ежелгі славян тайпаларының көршілес угрофинн, скандинавтық, түріктік компоненттерді өзіне сіңіруі нәтижесінде қалыптасқан. Соңғы кезде қалыптасқан латин- американдықтар туралы айтпаса да түсінікті. Қазақтың этникалық территориясы да көп ғасырлық қалыптасу нәтижесінде айқындалды. Суперөркениеттерде кеңістік аймағы тұрақты анықталған.Гумилевтің сөзімен айтсақ, әрбір өркениет белгілі бір ландшафтымен қатысты. Мысалы, афроазиялық даланы негізінен семит халықтары, еуразиялық даланы түрік этностары, Шығыс Еуропаның орманды жазығын славяндар, Қиыр Шығыстың орманын манчжурлар ж.т.т. мекендеген. Кеңістік пен автохонды мәдениеттің арақатынасын түрік халықтарының өркениетіне байланысты қарастырайық. Бұл мөдениет тарихында әлі күнге дейін көптеген пікірталастар туғызып отырған мәселеге жатады. Еуроорталықтық көзқарастағы батыс ғалымдарын, патшалық Ресей мен тоталитарлық жүйе тарихшыларын айтпағанның өзінде, тіпті, соңғы кезде шыққан басылымдарда түрік халықтарының мәдени кеңістігі және оның автохтондығы бұрмаланып көрсетілген. Тарихи және қоғамдық-саяси еңбектерде жиі кездесетін пікірдің бірін былай қысқаша тұжырымдауға болады: :—Ұлы еуразиялық даланы арийлер мекендеген. Көне тайпалардың иран түбірлі ортасында бұл өңірге кейін келген түркілердің тілдік ықпалы күшейген. Андрон заманында жасаған, малшылықпен, егіншілікпен айналысқан, еуропалық пішіндес, үнді-ирандықтар тайпасын ілкі темір дәуірінде, оңтүстік және шығыс өңірлерде — [[сақ]], солтүстік және батыс өңірлерде — [[савромат]] малшы тайпалары мұраланған. :—Алтай тайпалары Енисей мен Тынық Мүхиттың ортасында Сібір мен қазіргі Солтүстік Қытай жерін мекендеген, ал соның ішінде прототүріктік тайпалар Байкал мен Ордостың арасында өмір сүрген. Олар Еуразия даласына «халықтардың ұлы қоныс аударуы» кезінде ғана келген. Жоғарыда келтірілген көзқарас ресми әдебиетте де хрестоматиялық қағидаға айналып кеткен. Алайда, бұл мәселеге сырттан бейтарап қарасақ, Орталық Азияньң арийлік субстраты деген ұғым жөнінде көптеген күмәндар мен сұрақтар туады. Біріншіден, аталған пікірді дәлелдейтін нақтылы деректер жоқ. Көптеген дәлелдемелер «мұның болуы мүмкін емес, сондықтан болған жоқ» деген логикалық қателіктің маңайынан алынған. Яғни, басқаша айтқанда, прототүріктік өркениеттің болуы мүмкін емес, сондықтан ол болған жоқ. Екіншіден, [[Олжас Сүлейменов]]тың «Аз и Я» кітабында келтірілген шумерлік және прототүріктік мәдениеттердің туыстығы жөніндегі гипотеза үнді- ирандық Орталық Азия туралы ілімді бекерге шығарады. Бұл мәселеге кейінірек арнайы тоқтылып өтпекпіз. Үшіншіден, егер прототүріктік кеңістік Ордоспен ғана шектелсе, онда ол қалай орта ғасырлардың басында бүкіл еуразиялық Ұлы Далада үстемдік етті. Мұны тек жаугершілікпен түсіндіру ақиқатқа жата қоймас. Әлемнің жартысын жаулап алған македондықтар мен моңғолдар тез арада жергілікті халықтармен сіңісіп кеткен. Әрине, бұл мәселе әлі талай ғылыми зерттеулерді талап етеді. Түрік халықтарының кеңістігі Азия мен Еуропаның талай аймағын қамтыған. Олардың мекені Солтүстік мұзды мұхиттан Жерорта теңізіне дейінгі алып территорияны біріктіріп тұр (шамамен 14—15 миллион шаршы шақырым). Ерте заманда бұл аймақ Қытай, Үнді, Иран, антикалық сияқты бір-бірінен оқшау орналасқан әркениеттерді байланыстырып тұрған. Түрік халықтарының мекен-кеңістігі осы автохтонды этностардың тұтас өркениеттік аясы болып табылады. Ол тек еуразиялық Ұлы даламен шектелмей, адамдық мәдениеттің ерте кезден қалыптасқан суармалы — оазистік ошақтарын, Алтай, Тянь- Шань, Памир, Кавказ тауларын қамтиды. Үлкен өркениет қалыптасу үшін біркелкі табиғи ландшафтан гөрі, кеңістіктің әртүрлі бедерлері қолайлы. Яғни түрік халықтарын тек жазық даланың тұрғындары деп қарастыру олардың мәдени кеңістігінің күрделілігін ескермеуге жатады. Этномәдени кеңістіктің не ұлғайып таралуы да, не азайып тарылуы да мүмкін. Мұның себептері әр түрлі. Жаугершілік кезінде әлсіз, өзін-өзі қорғай алмайтын мәдениет өз атамекенінен ығыстырылуы, ассимиляцияға ұшырауы, тіпті, түгелімен жойылып кетуі мүмкін. Оған тарихтан талай деректер келтіруге болады (XVIII ғасырдағы қытайлықтардың жоңғарларды қыруы, еуразиялықтардың қос Америкадағы жергілікті этностарға жасаған геноциді, Рим қуатымен жүзеге асқан кельт тайпаларын ассимиляциялау ж.т.б.). Көне заманнан бері біртұтас болып қалыптасқан кеңбайтақ территориядағы түрік суперэтносының кеңістігін, Жаңа Заманнан бері империяшыл көршілері бірнеше жерден үзіп жіберген. Сол себептен XX ғасырдың аяғына дейін бұл өркениеттің ішіндегі жалғыз тәуелсіз болып келген Түркия мемлекетінің кеңістігі басқа туысқан халықтардың жерімен тікелей ұласпаған деуге де болады. Сібір мен Орталық Азияның арасын, Еділ бойы мен басқа түрік халықтарының жерлерінің ортасын, Еуропа мен Азияның аралығын Ресей отаршылары экспансиялау нәтижесінде бөліп тастаған. «Әрине мұндай әділетсіздіктің, — дейді М. Тәтімов, — мәңгілікке созылуы мүмкін емес еді. Әділдік орнап, түркі халықтарын қатты жаныштаған Кеңес Одағы ыдырады, Орта Азия мен Қазақстан тәуелсіздік алып өз мемлекеттерін құрды. Түркілік тұтастықты, үзілген байланысты қалпына келтіріп, бүгінгі әлемдік өркениет дәрежесінде дамытуға толық мүмкіндік пен алғышарттар қалыптасты». (<ref>Қазақ әлемі</ref>. — Алматы, 1993. — 82-бет). ==Еуразиялық Ұлы Даланы игеру== [[Сурет:Warrior of Scithians.png|250 px|thumb]] Еуразиялық Ұлы Даланы игеру туралы сөз болғанда, осы кеңістікті қоршап тұрған өркениеттердің (суперэтностардың) өрлеу-құлдырау ырғақтарын ескеру қажет. Қытай, Иран, Батыс және Ресейлік өркениеттер мен түрік халықтарының арасында талай тарихи процестер өткен. Ол тек мәдени сұхбаттасу деңгейінде болмай, осы этномәдени кеңістік үшін бақталастық және жаугершілік сипатында да болды. Орталық Азия өзінің кеңістікте орналасуына байланысты балға мен төстің арасында шыңдалды. Отты қару пайда болғанға дейін мындаған жылдық адамзат тарихында ат жалында өскен көшпелілер ең қаһарлы күш болғаны күмән тудырмайды. Бұл жерде А. Вебердің тарихтағы номадалардың рөлі туралы ілімін еске алып өткен жөн. Оның пікірі бойынша, техногендік өркениет (батыстық) пайда болғанға дейін көшпелілер кеңістікте мәдени катализаторлар қызметін атқарған. Ал айда А. Вебер осындай бағаны тек үндіеуропалық (арийлік) номадаларға ғана берген. Біз тағы да еурорталықтық мәдениеттанушылардың түріктік көшпелілердің мәдениетін кемсіте қарастыруының мысалын көріп отырмыз. Ал нақтылы тарих далалық өркениеттердің әлемдік дамудың бір қозғаушы күші болғанын дәлелдейді. Скиф-сақ өркениеті біздің заманымыздан жүздеген-мыңдаған жылдар бұрын сол кездегі антикалық және шығыстық өркениеттермен қоян-қолтық араласып, олардың тарихи дамуында терең із қалдырған. Дүрілдеп тұрған Батыс Рим империясын құлатуға қатысқандардың арасында ғұндардың қызметі ерекше. ''«Материалдық және рухани мәдениеттің халықтар арасындағы ауыс-түйістігі,'' — деп жазады А. Тарақты, — ''адамзат өркениетінің бірден-бір кепілі болса, осынау тарихи қажеттіліктің арбакеші көшпелілер еді. Күні бүгінге дейін Алтай пен Карпат арасында тарыдай шашылған Скиф қорғандарынан Мысырдың (Египет), Грекияның, Иранның, Ассирияның, Урартудың, Қытайдың, Үндінің өнері мен тұрмыстық заттарының ұшырасуы тегін емес. Қос құрлықты көктей өтетін Ұлы Жібек жолын алғаш игерген Қытайдағы тут ағашын түлтеген жаяу шаруа емес, желмен жұрысқан салт аттылар екенін мойындау үшін архивтік айғаққа жүгінудің қажеті жоқ»'' (<ref>Ауызша тарихнама</ref>. — Қазақ. — Алматы, 1993. — 32—33-бет). Түрік этностарының мәдени кеңістігін қарастырғанда мынадай ерекшеліктерге назар аудару керек. Біріншіден, түріктің төлтума мәдениеті арабтардікіндей шөл сахарада емес, жер бедері қолайлы Саян-Алтайдың орманды даласында ұяланған. Яғни қуаң еуразиялық Ұлы Даланы игеру үшін Өтүкеннің қара орманында қор жинау қажет еді. Бұл қор жинақтау аймағын Қытай мен Иранның шет пұшпағы деп қарастыру ақиқаттан алшақ. Екіншіден, түріктік этномәдени тұтастықтың тарихи тұрақтылығының тағы бір себебі Орталық Азияның мыс-темір кендеріне бай болуымен де қатысты. Металл өндеуді өте ерте кезден меңгерген прототүріктік мәдениет бұл аймақта қуатты күш болған. Мөдениет тарихын зерттеушілердің кейбіреулері шумерлік металлургия мен Сібірлік қару-жарақтардың ұқсастығын атап көрсетеді (О. Сүлейменов, Н. [[Оспанұлы]], М.М. [[Әуезов]] т.б.). Үшіншіден. А. Гумилев атап көрсеткендей, дала биоценозының тағдырын көптеген жағдайда құрғақшылық пен ылғалдылық циклдерінің ауысып тұруы шешіп отырған. (<ref>Қиял патшалығын іздеу</ref>. А., 1992, 18-бет). Полюстік және тропикалық ауа мұнараларының алмаса әсер етуі еуразиялық даланы не қуаң шөлге, не гүлденген далаға айналдырған. Мысалы, Гоби кезінде шөпті дала, ал Арал мен Каспийдің арасы шалғынды мекен болған. Айталық, IX ғасыр ылғалды болса, XI ғасырда далада қуаңшылық басым болған. Даланы құрғақшылық басу түрік-моңғолдардың әлсіреуіне және олармен көршілес қытайлардың, ирандықтардың, славяндардың, маньчжурлардың күшеюіне әкеп соқты. Мысалы, дағдарыс жағдайындағы Қытайды басып алған далалықтардың ұрпақтары (көбісінің аналары қытай әйелдері) көшпелілік дағдыдан айырылып қалды. Кейін Қытай күшейген кезде олар қытайланып кетті және әлсіреген Дала отырықшы өркениетгің боданына айналды. Яғни, ландшафтың ауысуы, не ондағы түбегейлі өзгерістер автохтонды мәдениеттің икемделу (адаптация) қабілетін кемітті. Осыған дейін айтылған қағидалардан бір қорытынды жасауға болады. Тарихтағы салмақты және салыстырмалы тұрақты өркениет аймағын тұтас кеңістіктік континиум деп қарастыру керек. Әртүрлі мәдениеттерді салыстырғанда үлгі ретінде олардың жеке бөліктерін емес, қалыптасқан суперэтностарды алу қажет. Кеңістік аясындағы мәдениеттің табиғи қалыптасқан тұтастығын бұзу осы мәдениетті терең күйзеліске ұшыратады. Мұны Еуразияны Ресей отарлауынан анық байқаймыз. Орыс казактары көшпелілер үшін табиғи кедергі болып табылатын өзендерге бекініп алды. Скандинав теңізшілерінің навигациялық әдістерімен таныс казактар өзендерді орыстың байырғы жерлерімен байланысу артериясы ретінде шебер қолдана білді. Ал көшпелілер үшін өзен транспорттық байланыс құралы болмап еді. Көшпелілерден салт атпен соғысуды жақсы үйренген казактар қайықтарын да тастамады. Осының нөтижесінде көшпелілік этномәдени кеңістіктің буыны үзілді, тұтастығы бүлінді. Кейін Столыпин әрекеттері нәтижесінде қазақтар және басқа да көшпелі халықтар өздерінің шұрайлы жерінен айырылды. Бұл көшпелілік этномәдени кеңістіктің егіншілік алқабына айналуына негізгі себепкер болды. Ал бұл процесті прогресшіл немесе реакцияшыл деп бағалау әр мәдениет үшін әртүрлі сипатта. Жалпы алғанда, кеңістіктің этномөдениетке тигізетін әсерін дұрыс бағалау керек. Қысқаша айтқанда, Отаны жоқ халық болған емес. Бұған бүкіл тарих куә. Әрине, кеңістік ерекшеліктері(ландшафт, биоценоз, оқшаулық ж.т.б.) өркениетке үлкен әсер етті. Алайда, басқа мысалдар бұл қағиданың абсолюттігіне күмән келтіреді. Айталық, Солтүстік Американың прерийлерінде, Аргентинаның пампасында, Австралияның жайылымдарында номадалар пайда болмады. Яғни, өркениетті дұрыс түсіну үшін басқа да факторларды қарастыру қажет.<ref>Мәдениеттану: жоғарғы оқу орнындары мен колледж студенттеріне арнлған оқулық. Алматы: Раритет, 2005.- 416 бет. ISBN 9965-663-71-8</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Қазақстан мәдениеті|*]] 3h2khmpsrwvs47i5muyd7mruevdq5i7 Жүсіп Ақшораев 0 73019 3694678 3658269 2026-11-11T03:31:00Z Qorgasyn 164729 3694678 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Жүсіп Ақшора Темірәліұлы |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 04.11.1960 |туған жері = [[Қызылтаң (Түркістан облысы)|Қызылтаң]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақстан]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = театр актері |азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |белсенді жылдары = 1981—қазіргі күн |бағыты = |киностудия = |марапаттары =“Intelligentno qu” жобасынан “Халықтың сүйікті әртісі” орденімен марапатталды. |imdb_id = |сайты = |ортаққор = }} '''Жүсіп Ақшора Темірәліұлы''' ([[4 қараша]] [[1960 жыл|1960]], [[Қызылтаң (Түркістан облысы)|Қызылтаң]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақстан]]) — қазақстандық театр актері. [[1977 жыл]]ы Мұхтар Әуезов атындағы орта мектепті, [[1981 жыл]]ы Жетісай мәдени-ағарту техникумын бітірген. [[1981 жыл|1981]]—[[1983 жыл|1983]] жылдары «Жетісай қазақ сазды драма театрында», [[1985 жыл|1985]]—[[1993 жыл|1993]] жылдары [[Шәуілдір]] ауылында балалар мен жасөспірімдер клубында әр түрлі кызметтер атқарған. [[1994 жыл]]дан [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымовпен]]бірлесіп ашқан «[[Шаншар (әзіл-сықақ театр)|Шаншар]]» әзіл- сықақ театрында актер.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] 64mj1q1r425vlwsexcyvwutbktpo3c1 3694679 3694678 2026-11-11T03:31:12Z Qorgasyn 164729 3694679 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Жүсіп Ақшора Темірәліұлы |шынайы есімі = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |туған кездегі есімі = |туған күні = 04.11.1960 |туған жері = [[Қызылтаң (Түркістан облысы)|Қызылтаң]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақстан]] |қайтыс болған күні = |қайтыс болған жері = |мамандығы = театр актері |азаматтығы = {{Байрақ|Қазақстан}} |белсенді жылдары = 1981—қазіргі күн |бағыты = |киностудия = |марапаттары =“Intelligentno qu” жобасынан “Халықтың сүйікті әртісі” орденімен марапатталды. |imdb_id = |сайты = |ортаққор = }} '''Жүсіп Ақшора Темірәліұлы''' ([[4 қараша]] [[1960 жыл|1960]], [[Қызылтаң (Түркістан облысы)|Қызылтаң]], [[Түркістан облысы]], [[Қазақстан]]) — қазақстандық театр актері. [[1977 жыл]]ы Мұхтар Әуезов атындағы орта мектепті, [[1981 жыл]]ы Жетісай мәдени-ағарту техникумын бітірген. [[1981 жыл|1981]]—[[1983 жыл|1983]] жылдары «Жетісай қазақ сазды драма театрында», [[1985 жыл|1985]]—[[1993 жыл|1993]] жылдары [[Шәуілдір]] ауылында балалар мен жасөспірімдер клубында әр түрлі кызметтер атқарған. [[1994 жыл]]дан [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымовпен]] бірлесіп ашқан «[[Шаншар (әзіл-сықақ театр)|Шаншар]]» әзіл- сықақ театрында актер.<ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақстан театр актерлері]] ixk4iymeg6xqbsi5ug1xojawjgoc6l4 Рифма 0 79791 3694947 3021948 2026-11-11T11:01:33Z Wikuiser 172895 3694947 wikitext text/x-wiki {{Біріктірілсін|Ұйқас}} '''Рифма''' ({{lang-gr|rhythmos}} – өлшемділік, үйлесімділік) — үйлесім, өлеңнің соңғы сөздеріндегі [[буын]] мен [[дыбыстар]]дың ұйқасып келуі, үйлесімділігі.<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы. «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref> ==Дереккөздер== {{дереккөздер}} {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Лингвистика]] {{Stub}} jjj6attniaj0agjc156g0ch4dblzbto Қазақ елі 0 100646 3694515 2962889 2026-11-10T12:43:20Z Арда3001 185931 3694515 wikitext text/x-wiki '''Қазақ елі''' - "[[Қазақстан]]" сөзінің эндонимі, яғни түпкі жəне өздік атауы. [[Қазақ]] автоэтноним мен "Ел" деген мағына білдіретін парсы "[[-стан]]" жұрнағының қосындысы. Сонымен қатар Қазақстан жерінде немесе оның аумағынан тыс шет елдерде тұратын қазақтардың үлкен тобын қазақ елі деп айтады. * [[Қазақ елі (газет)]] * [[Қазақ елі (монумент)]] * [[Қазақ елі (телесериал)]] {{айрық}} 9kn4fsqduuei12dcvvmkznosviud7oy 3694526 3694515 2026-11-10T14:25:25Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арда3001|Арда3001]] ([[User talk:Арда3001|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2962889 wikitext text/x-wiki '''Қазақ елі''' - "[[Қазақстан]]" сөзінің эндонимі, яғни түпкі жəне өздік атауы. [[Қазақ]] автоэтноним мен "Ел" деген мағына білдіретін парсы "[[-стан]]" жұрнағының қосындысы. * [[Қазақ елі (газет)]] * [[Қазақ елі (монумент)]] * [[Қазақ елі (телесериал)]] {{айрық}} btp820ydunyehyl5l19ro9eji70azsp Қараңғы 0 108990 3694512 2086655 2026-11-10T12:34:10Z Арда3001 185931 3694512 wikitext text/x-wiki '''Қараңғы'''. Қазіргі кездегі түсінігіміз — жарық жоқ, қараңғылыққа шомған, түнек (түсіндірме сөздіктен). «... Қалды қапы Қарғабай, Қараңғыда өз итін Атып апты аңдамай» ([[Мәуленов Сырбай|С. Мәуленов]], Құлыншақ). Сөздің әуелгі, ертедегі түбірі «қара» екендігі дау тудырмайды. Мәселе — сол түбірдің алғаш нендей мағынаға ие болғандығында. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде «қара» сөзінің бірнеше мағынасы бар. Оның бірі бәрімізге мәлім — заттың түсімен байланысты. «Қараңғы» сөзінің түбірімен байланыстыруға да болар еді. Бірақ [[түркі тілдері]]ндегі басқа бір дерек ырық бермейді. [[Сібір]]дегі түркі тілдерінің бір қатарында (телеуіт, шор, т. б.). «караа» тұлғалы сөз бізде қазір қолданылып жүрген «түн» мағынасын ұғындырады. Тіпті қазіргі кездегі [[ХАКАСТАР|хакастарда]] да «түн» мағынасын «хараа» сөзі береді). Ал «хараағы»— «түнгі» мағынасында көрінеді. Ой елегінен өткізіп, салыстыра қарасақ, топшылауымыздың теріс еместігіне сенім мол. Біріншіден, қазіргі зат түсіне байланысты «қара» (қара бояу т. б.) сөзінің әзі «түн» мағынасындағы «қараа»-ның туындысы демекпіз. Өйткені адам баласы белгілі бір затқа алғашқы атауларды табиғат құбылысына сәйкестендіре беруі мүмкін. Демек, түннің түсіне басқа заттардың түсі ұқсастырылған. Екіншіден, әдетте бір сөзді екінші сөзбен ауыстырғанда мағынасы сәйкес сөздер ғана қолданыла тыны, біздің еркімізден тыс, табиғи нәрсе. Бұл табиғилық олардың алғашқы төркіндерінің, дәлірек айтқанда,мағыналарының тамырластығымен байланысты. Мысалы, «қара түнек» тіркесін «түн түнек» десе де ұғынуға түсініксіз болмайды. Себебі, екеуінің мағынасы бір, синоним сөздер. Алғашқы, тұңғыш қолданысқа түскені «қара» да, «түн» кейінірек пайда болған деп топшылауға болады. Қазіргі тілімізде «қара түнек» жиірек қолданылады да, «түн түнек» сирегірек. Сондықтан да болар соңғы [[тіркес]] [[орфографиялық сөздік]]ке ілінбеген. Оның есесіне түсіндірме сөздігімізде «түн түнек» ұмыт қалмаған. «Сен күн адамы емес, түн-түнек адамысың» ([[Тұрманжанов Өтебай|Ө. Тұрманжанов]], Адам.). Немесе, «Жатқан елім ғасыр бойы түн-түнекте тұншығып, Жайнап кетті тебесінен сәуле шашқан күн шығып». Осы сөйлемдердегі «түн» орнына «қара» сөзін қойсақ та мағына езгермейді. Әрі «күн» сөзіне қарама-қарсы қалыпты да сақтай алады. Сөйтіп, «қараңғы» сөзін дәлірек түсіндірсек — «түнгі» деген болып шығады.<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref> Сондай-ақ '''қараңғы''' сөзі омоним ретінде қазақ тілінде кеңінен қолданылады. Бұл жерде адамның белгілі бір саладан хабары болмауы немесе оқымаған, надан, өмір көрмеген мағынада (ауыспалы мағына) қолданылады.<ref>ауыспалы мағына</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ тілі]] 3kvnltj7csxnkaxj7ywb0dlepi0p2m0 3694529 3694512 2026-11-10T14:25:34Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арда3001|Арда3001]] ([[User talk:Арда3001|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2086655 wikitext text/x-wiki '''Қараңғы'''. Қазіргі кездегі түсінігіміз — жарық жоқ, қараңғылыққа шомған, түнек (түсіндірме сөздіктен). «... Қалды қапы Қарғабай, Қараңғыда өз итін Атып апты аңдамай» ([[Мәуленов Сырбай|С. Мәуленов]], Құлыншақ). Сөздің әуелгі, ертедегі түбірі «қара» екендігі дау тудырмайды. Мәселе — сол түбірдің алғаш нендей мағынаға ие болғандығында. Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде «қара» сөзінің бірнеше мағынасы бар. Оның бірі бәрімізге мәлім — заттың түсімен байланысты. «Қараңғы» сөзінің түбірімен байланыстыруға да болар еді. Бірақ [[түркі тілдері]]ндегі басқа бір дерек ырық бермейді. [[Сібір]]дегі түркі тілдерінің бір қатарында (телеуіт, шор, т. б.). «караа» тұлғалы сөз бізде қазір қолданылып жүрген «түн» мағынасын ұғындырады. Тіпті қазіргі кездегі [[ХАКАСТАР|хакастарда]] да «түн» мағынасын «хараа» сөзі береді). Ал «хараағы»— «түнгі» мағынасында көрінеді. Ой елегінен өткізіп, салыстыра қарасақ, топшылауымыздың теріс еместігіне сенім мол. Біріншіден, қазіргі зат түсіне байланысты «қара» (қара бояу т. б.) сөзінің әзі «түн» мағынасындағы «қараа»-ның туындысы демекпіз. Өйткені адам баласы белгілі бір затқа алғашқы атауларды табиғат құбылысына сәйкестендіре беруі мүмкін. Демек, түннің түсіне басқа заттардың түсі ұқсастырылған. Екіншіден, әдетте бір сөзді екінші сөзбен ауыстырғанда мағынасы сәйкес сөздер ғана қолданыла тыны, біздің еркімізден тыс, табиғи нәрсе. Бұл табиғилық олардың алғашқы төркіндерінің, дәлірек айтқанда,мағыналарының тамырластығымен байланысты. Мысалы, «қара түнек» тіркесін «түн түнек» десе де ұғынуға түсініксіз болмайды. Себебі, екеуінің мағынасы бір, синоним сөздер. Алғашқы, тұңғыш қолданысқа түскені «қара» да, «түн» кейінірек пайда болған деп топшылауға болады. Қазіргі тілімізде «қара түнек» жиірек қолданылады да, «түн түнек» сирегірек. Сондықтан да болар соңғы [[тіркес]] [[орфографиялық сөздік]]ке ілінбеген. Оның есесіне түсіндірме сөздігімізде «түн түнек» ұмыт қалмаған. «Сен күн адамы емес, түн-түнек адамысың» ([[Тұрманжанов Өтебай|Ө. Тұрманжанов]], Адам.). Немесе, «Жатқан елім ғасыр бойы түн-түнекте тұншығып, Жайнап кетті тебесінен сәуле шашқан күн шығып». Осы сөйлемдердегі «түн» орнына «қара» сөзін қойсақ та мағына езгермейді. Әрі «күн» сөзіне қарама-қарсы қалыпты да сақтай алады. Сөйтіп, «қараңғы» сөзін дәлірек түсіндірсек — «түнгі» деген болып шығады.<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Қазақ тілі]] dgr9g68qi0chdlbqisw13tr1evbev26 Пайымдау 0 119879 3694756 2963836 2026-11-11T07:51:20Z Alphy Haydar 36950 3694756 wikitext text/x-wiki [[File:Argument terminology used in logic (en).svg|thumb|400x400px|[[Логика]]да қолданылатын [[аргумент]] терминологиясы (Көк қорапшада, солдан оңға қарай, жоғарыдан төмен қарай, 1-ші қатар: '''Аргумент.''' 2-ші қатар: '''дедуктивті, индуктивті.''' 3-ші қатар: '''өнімді, өнімсіз, күшті, әлсіз.''' 4-ші қатар: '''Сенімді, Сенімсіз, Сенімсіз, Уәжді, Уәжсіз, Уәжсіз''')|alt=]] '''Пайымдау''' (немесе '''Логикалық пайымдау''', {{lang-en|Logical reasoning}}) — [[пайым]] қабілетінің [[логика]]лық арнайы формалары. [[Формал логика]]да пайымдаудың үш түрі жиі талқыланады: дедукция, индукция және абдукция. Олардың негізгі формалары ретінде [[алғышарт]], [[қорытынды]] және логикалық [[ойқорту]], [[импликация]], [[логикалық ереже]] қатарлыларды атауға болады. # [[Дедуктивті пайымдау]] бойынша мәлім ''қорытындының'' ақиқаттығы оның ''ережеге'' айнала алуына байланысты, ал бұл тек алғышарттардың ақиқатына сүйеніп анықталады. Мысалы: "Жаңбыр жауса, сырттағы заттар су болады. Шөп сыртта, сондықтан: жаңбыр жауса, шөп су болады". [[Математикалық логика]] және [[философиялық логика]] әдетте осы пайымдау түрімен байланысты. # [[Индуктивті пайымдау]] ережені анықтауды қолдауға тырысады. Көптеген мысалдар арқылы алғышарттан шығатын қорытындыларға сай оның ереже екенін болжауға болады. Мысал: "Жаңбыр жауған кезде шөп бірнеше рет су болды, сондықтан: жаңбыр жауғанда шөп әрқашан су болады". Пайымдаудың бұл түрі әдетте [[эмпирикалық дәлелдер]]ді [[жалпыластыру]]мен (generalization) байланысты болады. Бұл пайымдау нанымды болған күнде де, бәрібір бұл дәлелдер дедуктивті түрде жарамды емес: ''[[индукция мәселесі]]н'' қараңыз. # [[Абдуктивті пайымдау]], кейде ең жақсы түсіндіретін ойтұжырым (inference) деп аталады, ол ең сенімді ''алғышарттар'' жиынтығын таңдайды. Шынайы ''қорытындыға'' келу және басшылыққа алуға болатын ''ереже'' ұсыну үшін,ол қорытындыны қолдайтын кейбір ықтимал алғышарттарды таңдауға тырысады, ал ол шын болған күнде де негізгісі болмауы мүмкін. Мысалы: "Жаңбыр жауса, шөп су болады. Шөп су екен. демек жаңбыр жауғаны анық". Мұндай пайымдауды жорамал жасауға қолдануға болады, дегенмен ол өз кезегінде қосымша дәлелдер мен деректер арқылы қайта тексерілуі керек. Өйткені шөптің су болуы басқа себептен болуы мүмкін. [[Диагностика|Диагностик]]тер, [[детектив]]тер және [[ғалым]]дар мұндай пайымдау түрін жиі пайдаланады. [[Математикалық модель]] контексті ішінде пайымдаудың осы үш түрін келесідей сипаттауға болады. Моделдің құрылымын құру/жарату дегеніміз ''абдукция'' болады. Ал, моделдің параметрлеріне мәндер тағайындау ''индукция'' болады. Ал, моделді орындау/жүргізу болса ''дедукия'' болмақ. Жоғарыдағы үш жалпы санаттан басқа пайымдау түрлері: * [[Терістелімді пайымдау]] (Defeasible reasoning) - жаңа дерек арқылы бұрын расталған тұжырым енді терістелуі мүмкін. Осы жаңа дерек терістеуші (дефитер) делінеді. * [[Параконсистентті логика]], (Параконсистентті пайымдау, Paraconsistent logic) * [[Ықтималды пайымдау]] (Probabilistic reasoning) * [[Статистикалық пайымдау]] (Statistics|Statistical reasoning) * [[Дәлелдемес пайымдау]] (Non-demonstrative) == See also == {{Div col|colwidth=20em}} *[[Аналогия]] *[[Аргумент]] *[[Аргументация теориясы]] *[[Сыни ойлау]] *[[Диалогтік логика]] *[[Сандырақ]] *[[Тұжырымдау]] *[[Бейформал логика]] *[[Логика]] *[[Пайым]] {{Div col end}} ==Дереккөздер== <references/> [[Санат:Логика]] [[Санат:Эпситемология]] [[Санат:Метафизика]] [[Санат:Жантану]] [[Санат:Медицина]] n8vpq5kgtrhi6m3u3xe7ttzg7lbwl0x Сидимютте 0 153899 3694789 3474525 2026-11-11T08:22:36Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694789 wikitext text/x-wiki {{Өзен |атауы = Сидимютте |шынайы атауы = |сурет = |сурет ені = |сурет атауы = |карта = |карта ені = |карта атауы = |ұзындығы = 41 |су алабының ауданы = |су алабы = [[Пур]] |өзендердің су алабы = Пур |су шығыны = |өлшеу орны = |бастауы = |бастауының орны = |бастауының биіктігі = |s_lat_dir = |s_lat_deg = |s_lat_min = |s_lat_sec = |s_lon_dir = |s_lon_deg = |s_lon_min = |s_lon_sec = |сағасы = КАР/ПУР/16/4/90 |сағасының орны = |сағасының биіктігі = |m_lat_dir = |m_lat_deg = |m_lat_min = |m_lat_sec = |m_lon_dir = |m_lon_deg = |m_lon_min = |m_lon_sec = |еңістігі = |ел = [[Ресей]] |аймақ = Ямало-Ненецк АҚ |commons = }} '''Сидимютте''' (Нядо-Яха) — [[Ресей]]дегі өзен. Ямало-Ненецк АҚ<ref name='РФГМ'>{{cite journal|title=Ресейлік «Гидротехникалық құрылыстарды және мемлекеттік су кадастрларын» тіркеу орталығы}}</ref> жер аумақтарынан ағып өтеді. Өзен сағасы КАР/ПУР/16/4/90 орналасқан. Өзен ұзындығы 41 км-ді құрайды<ref>https://verum.wiki/wiki/Сидимютте {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230329202052/https://verum.wiki/wiki/%D0%A1%D0%B8%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D1%8E%D1%82%D1%82%D0%B5 |date=2023-03-29 }}</ref>. == Су реестрінің мәліметтері == [[Ресей мемлекеттік су тізілімі]]нің мәліметі бойынша [[Төменгі Обь су алабы өңірі]]не жатады, өзеннің сушаруашылық бөлігі — [[Пур]]. Өзен саласы — Саласы болмайды, өзен алабы — Пур<ref name='Ресей МСР'/>. [[Ресей су ресурстары федералды агенттігі]] дайындаған РФ территориясын сушаруашылығы бойынша аудандастыру жөніндегі геоақпараттық жүйе мәліметтері бойынша<ref name='Ресей МСР'>{{cite web|url=http://textual.ru/gvr/index.php?card=182724|title=РФ мемлекеттік су реестрі: Сидимютте}}</ref>: * Мемлекеттік су реестріндегі су объектісінің коды — 15040000112115300063184, 15040000112115300063207 * Гидрологиялық тұрғыдан зерттелу (ГЗ) коды — 115306318 * Су алабының коды — 15.04.00.001 * ГЗ томының нөмірі — 15 * ГЗ бойынша шығарылуы — 3 == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.mnr.gov.ru/ Ресей Федерациясы Табиғи ресурстар және экология министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150526193507/http://www.mnr.gov.ru/ |date=2015-05-26 }} {{hydro-stub}} {{Суретсіз мақала}} [[Санат:Ресей өзендері]] nm7m7in0at54iokdspg41wbp9od5fh7 Сенсуализм 0 189852 3694733 2795037 2026-11-11T06:37:17Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3694733 wikitext text/x-wiki '''Сенсуализм''' ({{lang-la|sensus}} — сезім, [[түйсік]]) — психикалық өмірдің негізі — сезімдік әсерлер деп білетін ілім. [[Антик|Антик заманда]] бұл ілімді бірқатар [[философия]]лық мектептердің өкілдері (''киренаиктер'', ''эпикурийліктер'', неғұрлым біртоға нысанда ''стоиктер'') жактады. Сезімішілік тану мүмкін емес деп пайымдаған стоиктер ақылды тәжірибе өз жазбаларын таңбалайтын "таза тақта" деп қарастыруды ұсынды. Зердеде әуел баста сезімдерде болмайтындай ештеңе жоқ деген [[афоризм]] солардан қалған. Бертін келе осы қағидаларды [[Қайта өрлеу]] және Жаңа заман дәуірлерінің сенсуализмді жақтаушылары насихаттады. Оларға танымда принципті тұрғыда түйсіктерден шығарылмайтын мазмұн бар деп дәлелдеген [[рационализм]] өкілдерімен күресуге тура келді. Сенсуализмнің ықпалымен дамыған ассоциациялық психологияда күрделі психикалық өнімдер тудыратын элементарлық түйсіктердің байланысы не сананың қасиеті немесе "тәндік" мәшине мен сыртқы дүние арасыңдағы материалдық өзара әрекет жүйесінің туындысы деп қарастырылады. Сенсуализм идеяларының [[психология]] саласындағы алғашқы эксперименттік жұмыстарға көп ықпалы болды. Өйткені эксперименттің міндеті бастапқы сезімдік элементтерді (түйсіктерді) анықтау; осылар арқылы жан тіршілігінің бүкіл күрделі [[архитектоника]]сы тұрғызылады деп пайымдалады. Эксперименттік психологияның одан арғы дамуы адам санасының шын мәніндегі құрылымы анағұрлым күрделі екені, ойлау актілерінің түйсіктер ассоциациясы деп қарастыруға келмейтінін, зиятта сезімдік бейнелерге үйлеспейтін мазмұн болатынын, ал [[мінез-құлық]] мотивациясы мен осы бейнелерді құрудағы іс-әрекеттің рөлін түсіндіруге сенсуализм, жалпы алғанда дәрменсіз екенін көрсетті. [[Диалектикалық материализм]] сенсуализмнің теориялық шектемелілігін, мұның өзі оның аңдаушылығына, адам танымының тарихи сипатын, [[шындық]] болмысты бейнелеудің жоғары нысаны ретіндегі ойлаудың сапалық ерекшелігі мен қоғамдық практиканың рөлін түсінбеуінен туындайтынын ашып көрсетті.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Жантану]] [[Санат:Медицина]] 6ytx3yxdmcxk0va771s2yayohyt9xxx 3694769 3694733 2026-11-11T07:59:17Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:ArystanbekBot|ArystanbekBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 2795037 wikitext text/x-wiki '''Сенсуализм''' ({{lang-la|sensus}} — сезім, түйсік) — психикалық өмірдің негізі — сезімдік әсерлер деп білетін ілім. [[Антик|Антик заманда]] бұл ілімді бірқатар [[философия]]лық мектептердің өкілдері (''киренаиктер'', ''эпикурийліктер'', неғұрлым біртоға нысанда ''стоиктер'') жактады. Сезімішілік тану мүмкін емес деп пайымдаған стоиктер ақылды тәжірибе өз жазбаларын таңбалайтын "таза тақта" деп қарастыруды ұсынды. Зердеде әуел баста сезімдерде болмайтындай ештеңе жоқ деген [[афоризм]] солардан қалған. Бертін келе осы қағидаларды [[Қайта өрлеу]] және Жаңа заман дәуірлерінің сенсуализмді жақтаушылары насихаттады. Оларға танымда принципті тұрғыда түйсіктерден шығарылмайтын мазмұн бар деп дәлелдеген [[рационализм]] өкілдерімен күресуге тура келді. Сенсуализмнің ықпалымен дамыған ассоциациялық психологияда күрделі психикалық өнімдер тудыратын элементарлық түйсіктердің байланысы не сананың қасиеті немесе "тәндік" мәшине мен сыртқы дүние арасыңдағы материалдық өзара әрекет жүйесінің туындысы деп қарастырылады. Сенсуализм идеяларының [[психология]] саласындағы алғашқы эксперименттік жұмыстарға көп ықпалы болды. Өйткені эксперименттің міндеті бастапқы сезімдік элементтерді (түйсіктерді) анықтау; осылар арқылы жан тіршілігінің бүкіл күрделі [[архитектоника]]сы тұрғызылады деп пайымдалады. Эксперименттік психологияның одан арғы дамуы адам санасының шын мәніндегі құрылымы анағұрлым күрделі екені, ойлау актілерінің түйсіктер ассоциациясы деп қарастыруға келмейтінін, зиятта сезімдік бейнелерге үйлеспейтін мазмұн болатынын, ал мінез-құлық мотивациясы мен осы бейнелерді құрудағы іс-әрекеттің рөлін түсіндіруге сенсуализм, жалпы алғанда дәрменсіз екенін көрсетті. [[Диалектикалық материализм]] сенсуализмнің теориялық шектемелілігін, мұның өзі оның аңдаушылығына, адам танымының тарихи сипатын, шындық болмысты бейнелеудің жоғары нысаны ретіндегі ойлаудың сапалық ерекшелігі мен қоғамдық практиканың рөлін түсінбеуінен туындайтынын ашып көрсетті.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Жантану]] [[Санат:Медицина]] 7ra3f3ibxu1daly3jxajfisiagvzxt6 3694771 3694769 2026-11-11T07:59:44Z 1nter pares 146705 3694771 wikitext text/x-wiki '''Сенсуализм''' ({{lang-la|sensus}} — сезім, түйсік) — психикалық өмірдің негізі — сезімдік әсерлер деп білетін ілім. [[Антик|Антик заманда]] бұл ілімді бірқатар [[философия]]лық мектептердің өкілдері (''киренаиктер'', ''эпикурийліктер'', неғұрлым біртоға нысанда ''стоиктер'') жактады. Сезімішілік тану мүмкін емес деп пайымдаған стоиктер ақылды тәжірибе өз жазбаларын таңбалайтын "таза тақта" деп қарастыруды ұсынды. Зердеде әуел баста сезімдерде болмайтындай ештеңе жоқ деген [[афоризм]] солардан қалған. Бертін келе осы қағидаларды [[Қайта өрлеу]] және Жаңа заман дәуірлерінің сенсуализмді жақтаушылары насихаттады. Оларға танымда принципті тұрғыда түйсіктерден шығарылмайтын мазмұн бар деп дәлелдеген [[рационализм]] өкілдерімен күресуге тура келді. Сенсуализмнің ықпалымен дамыған ассоциациялық психологияда күрделі психикалық өнімдер тудыратын элементарлық түйсіктердің байланысы не сананың қасиеті немесе "тәндік" мәшине мен сыртқы дүние арасыңдағы материалдық өзара әрекет жүйесінің туындысы деп қарастырылады. Сенсуализм идеяларының [[психология]] саласындағы алғашқы эксперименттік жұмыстарға көп ықпалы болды. Өйткені эксперименттің міндеті бастапқы сезімдік элементтерді (түйсіктерді) анықтау; осылар арқылы жан тіршілігінің бүкіл күрделі [[архитектоника]]сы тұрғызылады деп пайымдалады. Эксперименттік психологияның одан арғы дамуы адам санасының шын мәніндегі құрылымы анағұрлым күрделі екені, ойлау актілерінің түйсіктер ассоциациясы деп қарастыруға келмейтінін, зиятта сезімдік бейнелерге үйлеспейтін мазмұн болатынын, ал мінез-құлық мотивациясы мен осы бейнелерді құрудағы іс-әрекеттің рөлін түсіндіруге сенсуализм, жалпы алғанда дәрменсіз екенін көрсетті. [[Диалектикалық материализм]] сенсуализмнің теориялық шектемелілігін, мұның өзі оның аңдаушылығына, адам танымының тарихи сипатын, шындық болмысты бейнелеудің жоғары нысаны ретіндегі ойлаудың сапалық ерекшелігі мен қоғамдық практиканың рөлін түсінбеуінен туындайтынын ашып көрсетті.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{wikify}} [[Санат:Жантану]] [[Санат:Медицина]] q5m5tt6poowkxu3p6iyrnzbgbn1zvc9 Тайбұға 0 197492 3694707 3684337 2026-11-11T05:41:34Z ~2026-56474-12 187392 /* Керей нұсқасы /* 3694707 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Тайбұға хан | Шынайы есімі = {{lang-sty|Тайбоға}} | Тарихи еңбектердегі есімі = Тайбуга хан | Атауы = | Суреті = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = Мемлекетінің билеушісі | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1220 жыл|1220]]-1290 | Ізашары = Он-Сом хан | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[тәңіршілдік]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1201 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1290 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Сібір хандар әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Он-Сом хан]], (Он-Сом ханның ұлы Игіден болуы мүмкін) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 1220-1290 | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Тайбұға''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] Тайбоға 1201-1290) — хан, [[Сібір хандығы|Батыс Сібір]]ді басқарған, Сібір ханы [[Он-Сом хан]]ның (Уаң хан дәрежесі болған) ұрпағы. Хандық құрған мерзімі 1220 - ? жылдар. ==Тайбұға кезеңі== Сібір аймағында Тайбұға басқарған ұлкен ұлысы болғандығы тарих жазбаларында бар. Бұл туралы Сібір жылнамаларында мынадай деректер бар. Есіл өзенінің Магмет заңындағы (мұсылман діні) Он атты патша өмір сүрді. Тайбұға – оның ұлы. Шыңғыс оны жақсы қарсы алып, өзін бағынғандардың бірінші князі деп атап, оған жеке жер үлесін берді. Шыңғыс патша Тайбұға князға үлкен құрметпен қарады және Тайбұға [[Шыңғыс]] патшадан өзі тұрғысы келетін жер сұрады. Шыңғыс патша «қайда тұрғың келсе, сонда тұр, – деп жібереді. Тайбұға князь бүкіл өзінің руымен Тұра өзеніне кетіп, сол жерде Чымға қаласын көтерді, [[Түмен (қала)|Түмен]] (Тюмень) қаласы осы жерде». Түмен қаласы хақында А.Андреев: «…Шыңғыс, Ван ханның ұлы Тайбұғаны жібер, қай жерде тұрғысы келеді, сол жерде тұрақтасын. Ол Тұра өзенінің бойына келіп, қала тұрғызды, оны Чимгий деп атады, қазір ол жерде Түмен деп аталатын христиан қаласы орналасқан», – деп атап көрсетеді. <ref>Андреев А., Строгановы. Энциклопедическое издание. М. 2000. 592-с.)</ref> Шыңғыс ханның Тайбұғаға Батыс Сібірден жер бөліп бергендігін ескерсек, оның Орта Азияны жаулауға өзімен бірге келген керейттерге осы аймақтан жер үлесін беруін тарихшылар жоққа шығармайды. Батыс шежірелері Тайбұға есімін [[Есіл]]де ерте феодалдық Сарғаш мемлекет-княздігінің пайда болуымен және [[Тура]] өзенінің бойынан [[Чимги-Тура]] қаласының салынуымен байланыстырады. Тайбұғаның орнын басушы мирасқорлары мұрагерлері [[Түмен хандығы|Түмен]] және [[Сібір хандығы]]на қожалық ету үшін Шыңғысхан әскерлерімен ұзақ уақыт бойы күрес жүргізді.<ref>«Солтүстік Қазақстан облысы» энциклопедиясы. – Алматы: «Арыс», 2006 – 704 б. – ISBN 9965-17-340-0</ref> Тайбұға Ібір-Сібір аймағын өз иелігіне алғаннан кейін Тобылдың бір сағасы Тұра өзеніне Төмен өзені құяр тұсқа Чыңғы (Чымға) деген қала салады. Тайбұға тұқымы бұл өңірде XV ғасырдың соңғы ширегіне дейін билік жүргізді.<ref>«Тұғырылхан». Тарихи эссе. – Алматы: «Palitra Press», 2020 – 354 б. – ISBN 978-601-06-6136-3</ref> == Шығу тегі == === Сібір нұсқасы === === Керей нұсқасы === [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллердің]] айтуынша, Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханнан]] жеңілген Есіл билеушісі Он-сонның ұлы. Кейбір тарихшылар оны [[Керейт хандығы|Керейлердің]] билеушісі [[Тоғрыл хан|Ван ханмен]] байланыстырады. Уаң ханның бұрын жас Темучинге қамқор болғаны сияқты, Шыңғыс хан да кәмелетке толмаған Тайбұғыны өз қамқорлығына алды. Оның тапсырмасы бойынша Тайбұға [[Ханттар|остяктарды]] жаулап алды, содан кейін ол өзінің жеке ауласына рұқсат алды. Ханзада [[Тайбұға жұрты|Тайбұға жұртының]] астанасын [[Шыңғы-Тұра]] қаласы етіп, оны өзі негізін қалаған және қамқоршысының құрметіне атаған. Миллер нұсқасының маңызды бөлігі ол [[Есіл]] өзенін керей көшпенділерінің мекені деп санады, яғни ол оларды дәл Тайбұға жұрты құрылған Батыс Сібір мен [[Солтүстік Қазақстан]]да орналастырды.<ref name="Миллер">''Миллер Г. Ф.'' Описание Сибирского царства. — СПб, 1787. — С. 186—189.</ref> Тайбұғаның керейлік тегінің жақтаушылары [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Уәлихано]]в және басқа да авторлар болды.<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=H1EqAAAAMAAJ&dq=%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0|автор=Кузембайулы А., Абилев Е.|заглавие=История Казахстана: с древнейших времен до 20-х годов XX в|ответственный=|год=1996|издание=|место=Алматы|издательство=Санат|страницы=150|страниц=350|isbn=|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126041547/https://books.google.ru/books?hl=ru&id=H1EqAAAAMAAJ&dq=%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=ljcjAQAAMAAJ&dq=Тайбуга|автор=Валиханов Ч. Ч.|заглавие=Собрание сочинений. Том I|ответственный=|год=1961|издание=|место=Алма-Ата|издательство=Изд-во Академии наук Казахской ССР|страницы=657|страниц=|isbn=}}</ref>. === Қыпшақ нұсқасы === == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Тайбұғалықтар]] ni4ra2va5ciitelhgmmxpxihz0m9duz 3694710 3694707 2026-11-11T05:45:46Z ~2026-56474-12 187392 3694710 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Қазақша есімі = Тайбұға хан | Шынайы есімі = {{lang-sty|Тайбоға}} | Тарихи еңбектердегі есімі = Тайбуга хан | Атауы = | Суреті = | Сурет ені = | Елтаңба = | Елтаңба атауы = | Елтаңба ені = | Титулы = Мемлекетінің билеушісі | Лақап аты = | Ту = | Ту2 = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Басқарған кезеңі = [[1220 жыл|1220]]-1290 | Ізашары = Он-Сом хан | Ізбасары = | Тәж кигізу жорасы = | Биліктен бас тартуы = | Мұрагері = | Бірігіп басқарушы1 = | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = | регент1 = | регент1Басқара бастады = | регент1Басқаруын аяқтады = | регент2 = | регент2Басқара бастады = | регент2Басқаруын аяқтады = | Премьер = | Вице-президент = | Президент = | Монарх = | Губернатор = | Вице-губернатор = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Түсініктемелер = | Діні = [[тәңіршілдік]] | Азаматтығы = | Туған күні = 1201 | Туған жері = | Қайтыс болған күні = 1290 | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Династия = Сібір хандар әулеті | Туған кездегі есімі = | Әкесі = [[Он-Сом хан]], (Он-Сом ханның ұлы Игіден болуы мүмкін) | Анасы = | Жұбайы = | Балалары = | Қызмет еткен жылдары = 1220-1290 | Құрамында болды = | Әскер түрі = | Атағы = | Басқарды = | Шайқасы = | Ғылыми аясы = | Жұмыс істеген орны = | Партиясы = | Қызметі = | Мамандығы = | Білімі = | Ғылыми дәрежесі = | Марапаттары = | Қолтаңбасы = | Монограммасы = | Сайты = | Commons = }} '''Тайбұға''' ([[Сыбырлар|сіб. тат.]] Тайбоға 1201-1290) — хан, [[Сібір хандығы|Батыс Сібір]]ді басқарған, Сібір ханы [[Он-Сом хан]]ның (Уаң хан дәрежесі болған) ұрпағы. Хандық құрған мерзімі 1220 - ? жылдар. ==Тайбұға кезеңі== Сібір аймағында Тайбұға басқарған ұлкен ұлысы болғандығы тарих жазбаларында бар. Бұл туралы Сібір жылнамаларында мынадай деректер бар. Есіл өзенінің Магмет заңындағы (мұсылман діні) Он атты патша өмір сүрді. Тайбұға – оның ұлы. Шыңғыс оны жақсы қарсы алып, өзін бағынғандардың бірінші князі деп атап, оған жеке жер үлесін берді. Шыңғыс патша Тайбұға князға үлкен құрметпен қарады және Тайбұға [[Шыңғыс]] патшадан өзі тұрғысы келетін жер сұрады. Шыңғыс патша «қайда тұрғың келсе, сонда тұр, – деп жібереді. Тайбұға князь бүкіл өзінің руымен Тұра өзеніне кетіп, сол жерде Чымға қаласын көтерді, [[Түмен (қала)|Түмен]] (Тюмень) қаласы осы жерде». Түмен қаласы хақында А.Андреев: «…Шыңғыс, Ван ханның ұлы Тайбұғаны жібер, қай жерде тұрғысы келеді, сол жерде тұрақтасын. Ол Тұра өзенінің бойына келіп, қала тұрғызды, оны Чимгий деп атады, қазір ол жерде Түмен деп аталатын христиан қаласы орналасқан», – деп атап көрсетеді. <ref>Андреев А., Строгановы. Энциклопедическое издание. М. 2000. 592-с.)</ref> Шыңғыс ханның Тайбұғаға Батыс Сібірден жер бөліп бергендігін ескерсек, оның Орта Азияны жаулауға өзімен бірге келген керейттерге осы аймақтан жер үлесін беруін тарихшылар жоққа шығармайды. Батыс шежірелері Тайбұға есімін [[Есіл]]де ерте феодалдық Сарғаш мемлекет-княздігінің пайда болуымен және [[Тура]] өзенінің бойынан [[Чимги-Тура]] қаласының салынуымен байланыстырады. Тайбұғаның орнын басушы мирасқорлары мұрагерлері [[Түмен хандығы|Түмен]] және [[Сібір хандығы]]на қожалық ету үшін Шыңғысхан әскерлерімен ұзақ уақыт бойы күрес жүргізді.<ref>«Солтүстік Қазақстан облысы» энциклопедиясы. – Алматы: «Арыс», 2006 – 704 б. – ISBN 9965-17-340-0</ref> Тайбұға Ібір-Сібір аймағын өз иелігіне алғаннан кейін Тобылдың бір сағасы Тұра өзеніне Төмен өзені құяр тұсқа Чыңғы (Чымға) деген қала салады. Тайбұға тұқымы бұл өңірде XV ғасырдың соңғы ширегіне дейін билік жүргізді.<ref>«Тұғырылхан». Тарихи эссе. – Алматы: «Palitra Press», 2020 – 354 б. – ISBN 978-601-06-6136-3</ref> == Шығу тегі == === Керей нұсқасы === [[Герхард Фридрих Миллер|Г.Ф. Миллердің]] айтуынша, Тайбұға [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханнан]] жеңілген Есіл билеушісі Он-сонның ұлы. Кейбір тарихшылар оны [[Керейт хандығы|Керейлердің]] билеушісі [[Тоғрыл хан|Ван ханмен]] байланыстырады. Уаң ханның бұрын жас Темучинге қамқор болғаны сияқты, Шыңғыс хан да кәмелетке толмаған Тайбұғыны өз қамқорлығына алды. Оның тапсырмасы бойынша Тайбұға [[Ханттар|остяктарды]] жаулап алды, содан кейін ол өзінің жеке ауласына рұқсат алды. Ханзада [[Тайбұға жұрты|Тайбұға жұртының]] астанасын [[Шыңғы-Тұра]] қаласы етіп, оны өзі негізін қалаған және қамқоршысының құрметіне атаған. Миллер нұсқасының маңызды бөлігі ол [[Есіл]] өзенін керей көшпенділерінің мекені деп санады, яғни ол оларды дәл Тайбұға жұрты құрылған Батыс Сібір мен [[Солтүстік Қазақстан]]да орналастырды.<ref name="Миллер">''Миллер Г. Ф.'' Описание Сибирского царства. — СПб, 1787. — С. 186—189.</ref> Тайбұғаның керейлік тегінің жақтаушылары [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Ш.Уәлихано]]в және басқа да авторлар болды.<ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=H1EqAAAAMAAJ&dq=%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0|автор=Кузембайулы А., Абилев Е.|заглавие=История Казахстана: с древнейших времен до 20-х годов XX в|ответственный=|год=1996|издание=|место=Алматы|издательство=Санат|страницы=150|страниц=350|isbn=|archive-date=2020-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20201126041547/https://books.google.ru/books?hl=ru&id=H1EqAAAAMAAJ&dq=%D0%A2%D0%BE%D0%B3%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB-%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0}}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.ru/books?hl=ru&id=ljcjAQAAMAAJ&dq=Тайбуга|автор=Валиханов Ч. Ч.|заглавие=Собрание сочинений. Том I|ответственный=|год=1961|издание=|место=Алма-Ата|издательство=Изд-во Академии наук Казахской ССР|страницы=657|страниц=|isbn=}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Алтын Орда хандары]] [[Санат:Сібір хандығы]] [[Санат:Тайбұғалықтар]] 8tssyi21is7kmpwmyik1weh46syhgve Сингапур Ұлттық Университеті 0 197665 3694812 3399227 2026-11-11T08:46:45Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694812 wikitext text/x-wiki {{Infobox university |name = Сингапур Ұлттық Университеті |image_name = National University of Singapore, panorama, Nov 06.jpg |caption = [[Coat of Arms]] of NUS |logo = [[File:NationalUniversityofSingapore.png|200px]] Vision = ''A leading global university centred in Asia, influencing the future'' |type = Автономиялы |established = {{start date|1905}} |chancellor = Президент Тони Тан |president = Профессор Тан Чорч Чуан |city = Сингапур |country = [[Сингапур]] |colors = қызғылт сары және көк түсті {{color box|#FF7F00}}{{color box|#0000FF}} |Academic and research staff = 5,252 |undergrad = 26,418 |Graduates = 10,548 |faculty = 2,402 |endowment = S$ 1.688 миллиард |affiliations = [[International Alliance of Research Universities|IARU]], [[Association of Pacific Rim Universities|APRU]], [[Universitas 21]], GEM4, [[ASEAN University Network|AUN]], [[NUS High School of Mathematics and Science]] |website = {{URL|www.nus.edu.sg}} |coor = {{coord|1|17|44|N|103|46|36|E|region:SG_type:edu|display=inline,title}} }} [[Сурет:NUS, University Cultural Centre 3, Nov 06.JPG|thumb|200px|right|Университеттің Мәдени Орталығы]] '''Сингапур Ұлттық Университеті''' (Аббревияциясы: '''НУС''' - '''NUS'''; {{lang-ms|Universiti Kebangsaan Singapura}}; {{zh|s=新加坡国立大学 |p=Xīnjiāpō Guólì Dàxué}}; аббревияциясы 国大; {{indic|lang=ta|indic=சிங்கப்பூர் தேசியப் பல்கலைக்கழகம்|trans=Ciṅkappūr Tēciyap Palkalaikkaḻakam}}) [[Сингапур]]дың ең ерте [[университет]]і. Бұл студенттер саны және берілетін дәрістері жөнінен елдің ең үлкен университеті блып табылады. Университеттің басты кампусы Сингапурдың оңтүстік-батысында Кент-Ридж деп аталатын жерде орналасқан, жалпы ауданы {{convert|1.5|km2|sqmi|abbr=on}}. Букит-Тима кампусында Заң, [[Ли Куан Ю]] мемлекеттік саясат және зерттеу институты, ал Дюк-НУС медициналық мектеп болып саналады бұл мектеп Оутрум кампусында орын тепкен. [[Құрама Патшалық|Ұлыбритания]]ның премьер министрі [[Тони Блэр]] 2012 жылдың ақпан айында НУСтін Дурхам университеті, Йель универитетімен бірге Азиялық сенім және Жаһандану инициативасының орталығы деп атады. Университет өзін Азиядағы ең беделді университеттердің бірі ретінде деп есептейді. == Факультеттер және мектептер== [[File:National University of Singapore, Faculty of Engineering, panorama, Nov 06.jpg|right|150px|thumb|EA блогі, Инженерлік факультеті]] === Қоғамдық Ғылымдар факультеті (Arts and Social Sciences) === Азиялық оқулары * Қытай тілі * Қытай оқулары * Жапон оқулары * Малай оқулары * Оңтүстік Азия оқулары * Оңтүстік-Азия оқулары; Гуманитарлық мамандықтар * Ағылшын тілі * Ағылшын әдебиеті * Тарих * Философия * Театр оқұлары; Қоғамдық ғылымдар түрлері * Коммуникация және жаңа медиа * Экономика * География * Саясат * Психология * Қоғамдық жұмыс * Социология; Еуропалық оқулар тек департамент-аралық пән ретінде таңдалынады. === Бизнес ( Business School )=== [[File:Mochtar_Riady_Building,_NUS_Business_School,_National_University_of_Singapore_-_20111104.jpg|thumb|200px|right|НУС Бизнес мектебі]] НУС Бизнес мектебінің негізі Бизнес администрациясы департаментімен бірлесе отырып 1965 жылы салында. Алты департаменттен тұрады: Бухгалтерлік, Стратегия және Политика, Шешім қабылдау ғылымдары, Қаржы, Менеджмент және Организация, және Маркетинг. Сонымен қоса факультет Бизнес Администрация бакалавры (Bachelor of Business Administration BBA) және Бизнес Администрация Бакалавры бағдарламаларын (Bachelor of Business Administration Accountancy [BBA(Acc)]) ұсынады. === Есептеу техникасы ( Computing ) === [[File:NUS SoC COM1.jpg‎|thumb|200px|right|НУС Есептеу техникасы мектебі]] Есептеу техникасы мектебі (The School of Computing SoC), 1998 жылы құрылды, екі департамент жұмыс істейді – Компьютерлік ғылымдар және Ақпараттық жүйелер. === Ғылым ( Science ) === [[File:NUS, Science 3, Nov 06.JPG|thumb|200px|right|Ғылым факультеті]] ;Биологиялық Ғылымдар * Есептеуіш Биология – ''Есептеу техникасы мектебімен бірлесе отырып'' * Қоршаған-орта оқулары (Қоршаған-орта биологиясы) – ''География және Қоғамдық Ғылымдар факультеттері бірлесе отырып'' * Өмір ғылымдары – ''jointly supported by the Yong Loo Lin School of Medicine'' * Өмір ғылымдары (Қоршаған-орта биологиясы) * Өмір ғылымдары (Биомедикалық ғылымдар) * Өмір ғылымдары (Молекулярлық және бөлшектік биология) ;Химия департаменті * Қолданбалы Химия * Химия * Тамақтану ғылымы және технология ;Математика ғылымдары * Қолданбалы Математика * Математика * Қаржылық Есептеу ;Фармацевтика ғылымдары * Фармацевтика ;Физика ғылымдары * Физика * Физика (Астрофизика мамандығы) * Физика (Технология мамандығы) ;Статистика және Қолданбалы Ықтималдылық * Ықтималдылық * Ықтималдылық (Биостатистика мамандығы) * Ықтималдылық (Қаржы және Бизнес статистикасы мамандығы) === Ли Куан Ю Саясаттану мектебі ( Lee Kuan Yew School of Public Policy ) === Ли Куан Ю Саясаттану мектебі (LKYSPP) (李光耀公共政策学院) 2004 жылы НУСтың автономиялы магистратуралық саясаттану мектебі ретінде қаланды, 1992 жылы [[Гарвард университеті]]нің Джон Кеннеди атындағы мемлекет басқару мектебі ретінде жұмыс істеп келген. LKYSPP магистратура бағдарламалары: * Қоғамдық саясат магистрі * Қоғамдық саясат администрациясы * Қоғамдық басқару == Сыртқы сілттемелер == * [https://web.archive.org/web/20120320153949/http://www.singaporespot.com/forum/7-campus-talk/9-national-university-of-singapore#9 Сингапур Ұлттық Университеті] * [http://nus.edu.sg/ Сингапур Ұлттық Университеті ресми сайты] * [http://www.youtube.com/user/NUScast Сингапур Ұлттық Университетінің YouTubeтағы арнасы] == Дереккөздер == <references/> [[Санат:Университеттер]] [[Санат:Сингапур жоғарғы оқу орындары]] [[Санат:1905 жылы құрылғандар]] e2we6uy1197wiryfc0xi4gjj3zn3qwy Әл-Мағун сүресі 0 199905 3694571 3414871 2026-11-10T16:57:00Z Atcovi 31491 v1 3694571 wikitext text/x-wiki {{Сүре инфоқорапшасы|Сүре атауы=Әл-Мағун сүресі|Араб тіліндегі атауы=الماعون|Сүре нөмірі=107|Атауының мағынасы=Қайыр|Жіктелуі=Меккелік|Жерге түсірілу реті=17|Аяттар саны=7|Джуз=30|Хизб=60|Рукуғ саны=1|сөз саны=25|Әріп саны=125|Алдыңғы сүре=Құрайш сүресі|Келесі сүре=Әл-Кәусәр сүресі|Жазба нөмірі=107-ш}} 7 аяттан тұрады. Меккеде уахи етілді. ==Арабша жазылуы== [[Сурет:Chapter 107, Al-Ma'un (Murattal) - Recitation of the Holy Qur'an.mp3|нобай|Әл-Мағун сүресі]] <font size="6"> بِسۡمِ اللّٰہِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِیۡمِ # اَرَءَیۡتَ الَّذِیۡ یُکَذِّبُ بِالدِّیۡنِؕ # فَذٰلِکَ الَّذِیۡ یَدُعُّ الۡیَتِیۡمَۙ # وَ لَا یَحُضُّ عَلٰی طَعَامِ الۡمِسۡکِیۡنِؕ # فَوَیۡلٌ لِّلۡمُصَلِّیۡنَۙ # الَّذِیۡنَ ہُمۡ عَنۡ صَلَاتِہِمۡ سَاہُوۡنَۙ # الَّذِیۡنَ ہُمۡ یُرَآءُوۡنَۙ # وَ یَمۡنَعُوۡنَ الۡمَاعُوۡنَ </font><br> Транскрипциясы: Бисмилләһир Рахманир Рахиим # әрәәйтәл ләз̃ии йукәз̃з̃ибу биддиин # фәз̃әликәл ләз̃ии йәдуъъул йәтиим # уәлә йәхудду ъалә таъамил мискиин # фәуәйлул лилмусаллиин # әлләз̃иинә һум ъан саләтиһим сәһуун # әлләз̃иинә һум йурәуун # уәйәмнәъуунәл мәъуун ==Аяттың жуық аудармасы== '''Халифа Алтай бойынша:''' <blockquote> Аса қамқор, ерекше мейірімді Аллаһның атымен бастаймын. # (Мұхаммед Ғ.С.) Сондай дінді өтіріксінгенді көрдің бе? # Міне сол жетімді қақпайлағанды, # Міскінді тамақтандыруға қызықтырмайды. # Сондай намаз оқушыларға нендей өкініш! # Олар намаздарын немқұрайлы оқиды. # Олар көрсету үшін оқиды. # Сондай-ақ олар тұтыну заттарына тыйым салады. </blockquote> ==Сілтемелер== * [[Құран]] {{Сүре|107|[[Қурәиш сүресі]]|[[әл-Кәусәр сүресі]]}} ==Дереккөздер== <references/> {{wikify}} [[Санат:Құран сүрелері]] {{Islam-stub}} squ6jvkqlw2ru72qv66g6jwezemgbzd Иршенберг 0 210424 3694728 3425938 2026-11-11T06:32:28Z Gliwi 67438 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen Irschenberg.png]] → [[File:DEU Irschenberg COA.svg]] PNG → SVG 3694728 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Иршенберг |шынайы атауы = Irschenberg |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Irschenberg COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=50 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=55 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Бавария |кестедегі аймақ = Бавария |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Мисбах |кестедегі аудан = Мисбах (аудан){{!}}Мисбах |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Ханс Шёнауэр |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 53.94 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 731 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3073 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 08062, 08025 ,<br /> 08064, 08020 |пошта индексі = 83737 |пошта индекстері = |автомобиль коды = MB |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 09 1 82 123 |ортаққордағы санаты = Irschenberg |сайты = http://www.irschenberg.com/ |сайт тілі = de }} '''Иршенберг''' ({{lang-de|Irschenberg}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Бавария]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Жоғарғы Бавария (округ)|Жоғарғы Бавария]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Мисбах (аудан)|Мисбах]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3073 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 Bayerisches Landesamt für Statistik und Datenverarbeitung – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes, Quartale (hier viertes Quartal, Stichtag zum Quartalsende)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428054219/https://www.statistikdaten.bayern.de/genesis/online?language=de&sequenz=tabelleErgebnis&selectionname=12411-009r&sachmerkmal=QUASTI&sachschluessel=SQUART04&startjahr=2010&endjahr=2010 |date=2021-04-28 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 53.94 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''09 1 82 123''. Муниципалитеттің басшысы — Ханс Шёнауэр. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.irschenberg.com/ Ресми сайты] {{Бавария аудандары}} {{Германия:Мисбах ауданы:Қалалар}} {{Bavaria-geo-stub}} [[Санат:Бавария елді мекендері]] mgb11n3dohfvwikg55htrzka1fecs6b Бакнанг 0 213479 3694624 2911804 2026-11-10T20:50:12Z 1nter pares 146705 3694624 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Бакнанг |шынайы атауы = Backnang |сурет = Kaelble-zugmaschine-stuttgart-2005.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Backnang.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=56 |lat_sec=47 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=25 |lon_sec=50 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ремс-Мур |кестедегі аудан = Ремс-Мур (аудан){{!}}Ремс-Мур |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 5 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Франк Ноппер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 39,37 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 271 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 35 395 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07191 |пошта индексі = 71501–71522 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WN, 31. Dez. 1972 BK |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 19 008 |ортаққордағы санаты = Backnang |сайты = http://www.backnang.de/ |сайт тілі = de }} '''Бакнанг''' ({{lang-de|Backnang}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ремс-Мур (аудан)|Ремс-Мур]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 35 395 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 39,37 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 19 008''. Қаланың басшысы — Франк Ноппер. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 5 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.backnang.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Ремс-Мур ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] kgygaj1dzsxxjaxt94gw8svmr4626ob Балинген (Кайзерштуль) 0 213502 3694626 2911825 2026-11-10T20:51:34Z 1nter pares 146705 3694626 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Балинген (Кайзерштуль) |шынайы атауы = Bahlingen am Kaiserstuhl |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Bahlingen Kaiserstuhl.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=07 |lat_sec=19 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=44 |lon_sec=12 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эммендинген |кестедегі аудан = Эммендинген (аудан){{!}}Эммендинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Харальд Лотис |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,66 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 217 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3964 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07663 |пошта индексі = 79353 |пошта индекстері = |автомобиль коды = EM |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 3 16 02 |ортаққордағы санаты = Bahlingen am Kaiserstuhl |сайты = http://www.bahlingen.de/ |сайт тілі = de }} '''Балинген (Кайзерштуль)''' ({{lang-de|Bahlingen am Kaiserstuhl}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Эммендинген (аудан)|Эммендинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3964 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 12,66 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 16 02''. Муниципалитеттің басшысы — Харальд Лотис. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bahlingen.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Эммендинген ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] ohbdnzkbd6pgw6w404ej0obhvpow4xd Байнфурт 0 213503 3694623 3527907 2026-11-10T20:49:19Z 1nter pares 146705 3694623 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Байнфурт |шынайы атауы = Baienfurt |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Baienfurt COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=49 |lat_sec=37 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=39 |lon_sec=06 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Равенсбург |кестедегі аудан = Равенсбург (аудан){{!}}Равенсбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Роберт Видеман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,02 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 459 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 7194 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 0751 |пошта индексі = 88255 |пошта индекстері = |автомобиль коды = RV |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 36 011 |ортаққордағы санаты = Baienfurt |сайты = http://www.baienfurt.de/ |сайт тілі = de }} '''Байнфурт''' ({{lang-de|Baienfurt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Равенсбург (аудан)|Равенсбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 7194 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 16,02 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 36 011''. Муниципалитеттің басшысы — Роберт Видеман. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.baienfurt.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150527213700/http://baienfurt.de/ |date=2015-05-27 }} {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Равенсбург ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] cw7nu85109vfbw4ayls1y8zmtyusil9 Байндт 0 213505 3694622 2330258 2026-11-10T20:48:48Z 1nter pares 146705 3694622 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Байндт |шынайы атауы = Baindt |сурет = Eberhard Emminger Schussental.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Baindt.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=50 |lat_sec=29 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=39 |lon_sec=43 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Равенсбург |кестедегі аудан = Равенсбург (аудан){{!}}Равенсбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Эльмар Бюман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 23,07 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 483 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4884 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07502 |пошта индексі = 88255 |пошта индекстері = |автомобиль коды = RV |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 36 012 |ортаққордағы санаты = Baindt |сайты = http://www.baindt.de/ |сайт тілі = de }} '''Байндт''' ({{lang-de|Baindt}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Равенсбург (аудан)|Равенсбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 4884 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 23,07 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 36 012''. Муниципалитеттің басшысы — Эльмар Бюман. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.baindt.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Равенсбург ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] lk4bys4wnlwk0nhmt15nvex78125ulg Бальгхайм 0 213506 3694627 2911852 2026-11-10T20:52:01Z 1nter pares 146705 3694627 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бальгхайм |шынайы атауы = Balgheim |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Balgheim.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=04 |lat_sec=00 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=46 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Тутлинген |кестедегі аудан = Тутлинген (аудан){{!}}Тутлинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хельмут Гёц |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 7,61 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 700 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1126 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07424 |пошта индексі = 78582 |пошта индекстері = |автомобиль коды = TUT |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 3 27 005 |ортаққордағы санаты = Balgheim |сайты = http://www.balgheim.de/ |сайт тілі = de }} '''Бальгхайм''' ({{lang-de|Balgheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Тутлинген (аудан)|Тутлинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1126 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 7,61 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 27 005''. Муниципалитеттің басшысы — Хельмут Гёц. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.balgheim.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Тутлинген ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] srltwgyaha6rpwahf471gd5swchtohd Балинген 0 213507 3694625 2911824 2026-11-10T20:50:41Z 1nter pares 146705 3694625 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Балинген |шынайы атауы = Balingen |сурет = Wappen Duerrwangen.png |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Balingen.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=16 |lat_sec=23 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=51 |lon_sec=02 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Цоллернальб |кестедегі аудан = Цоллернальб (аудан){{!}}Цоллернальб |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 12 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Хельмут Райтеман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 90,34 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 517 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 33959 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07433 |пошта индексі = 72301–72336 |пошта индекстері = |автомобиль коды = BL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 17 002 |ортаққордағы санаты = Balingen |сайты = http://www.balingen.de/ |сайт тілі = de }} '''Балинген''' ({{lang-de|Balingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Цоллернальб (аудан)|Цоллернальб]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 33959 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 90,34 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 17 002''. Қаланың басшысы — Хельмут Райтеман. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 12 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.balingen.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Цоллернальб ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] mn67qayksozup8gfqcdmeairk5zvl5a Бальрехтен-Доттинген 0 213509 3694628 2911861 2026-11-10T20:53:30Z 1nter pares 146705 3694628 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бальрехтен-Доттинген |шынайы атауы = Ballrechten-Dottingen |сурет = Ballrechten-Dottingen im Winter.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Ballrechten-Dottingen COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=51 |lat_sec=32 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=41 |lon_sec=51 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд |кестедегі аудан = Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд (аудан){{!}}Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Бернд Гассеншмидт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,62 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 332 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2303 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07634 |пошта индексі = 79282 |пошта индекстері = |автомобиль коды = FR |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 3 15 008 |ортаққордағы санаты = Ballrechten-Dottingen |сайты = http://www.ballrechten-dottingen.de/ |сайт тілі = de }} '''Бальрехтен-Доттинген''' ({{lang-de|Ballrechten-Dottingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд (аудан)|Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2303 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 6,62 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 15 008''. Муниципалитеттің басшысы — Бернд Гассеншмидт. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.ballrechten-dottingen.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Брайсгау-Жоғарғы Шварцвальд ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 9vzs9bliqyqd6aw45ya3jwzhiv8kbya Бальтманнсвайлер 0 213510 3694629 3252217 2026-11-10T20:54:06Z 1nter pares 146705 3694629 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бальтманнсвайлер |шынайы атауы = Baltmannsweiler |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Baltmannsweiler.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=44 |lat_sec=36 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=26 |lon_sec=57 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эслинген |кестедегі аудан = Эслинген (аудан){{!}}Эслинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Мартин Кёниг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 18,54 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 453 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5554 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07153 |пошта индексі = 73664–73666 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ES |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 16 007 |ортаққордағы санаты = Baltmannsweiler |сайты = http://www.baltmannsweiler.de/ |сайт тілі = de }} '''Бальтманнсвайлер''' ({{lang-de|Baltmannsweiler}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Эслинген (аудан)|Эслинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 5554 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 18,54 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 16 007''. Муниципалитеттің басшысы — Мартин Кёниг. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.baltmannsweiler.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Эслинген ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] ly74mtnsjz2wc07d5uu6w3lgyyuq6tz 3694630 3694629 2026-11-10T20:54:19Z 1nter pares 146705 3694630 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бальтманнсвайлер |шынайы атауы = Baltmannsweiler |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Baltmannsweiler.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=44 |lat_sec=36 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=26 |lon_sec=57 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эслинген |кестедегі аудан = Эслинген (аудан){{!}}Эслинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 2 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Мартин Кёниг |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 18,54 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 453 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5554 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07153 |пошта индексі = 73664–73666 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ES |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 16 007 |ортаққордағы санаты = Baltmannsweiler |сайты = http://www.baltmannsweiler.de/ |сайт тілі = de }} '''Бальтманнсвайлер''' ({{lang-de|Baltmannsweiler}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Эслинген (аудан)|Эслинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 5554 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 18,54 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 16 007''. Муниципалитеттің басшысы — Мартин Кёниг. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 2 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.baltmannsweiler.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] d1xx0xld456bd1l2f4f1ahflwvwu507 Бальцхайм 0 213511 3694631 3659287 2026-11-10T20:54:50Z 1nter pares 146705 3694631 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бальцхайм |шынайы атауы = Balzheim |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Balzheim COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=10 |lat_sec=17 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=04 |lon_sec=38 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Альб-Дунай |кестедегі аудан = Альб-Дунай (аудан){{!}}Альб-Дунай |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Гюнтер Херрман |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 17,58 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 529 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1993 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07347 |пошта индексі = 88481 |пошта индекстері = |автомобиль коды = UL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 25 140 |ортаққордағы санаты = Balzheim |сайты = http://www.balzheim.de/ |сайт тілі = de }} '''Бальцхайм''' ({{lang-de|Balzheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Альб-Дунай (аудан)|Альб-Дунай]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1993 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 17,58 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 25 140''. Муниципалитеттің басшысы — Гюнтер Херрман. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.balzheim.de/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141115190716/http://www.balzheim.de/ |date=2014-11-15 }} {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Альб-Дунай ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 4thg25m3xse1blya3i054yt6i07o6pv Бамменталь 0 213512 3694632 2911875 2026-11-10T20:55:15Z 1nter pares 146705 3694632 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бамменталь |шынайы атауы = Bammental |сурет = Bammental.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = COA Bammental.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=49 |lat_min=21 |lat_sec=03 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=46 |lon_sec=33 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Рейн-Неккар |кестедегі аудан = Рейн-Неккар (аудан){{!}}Рейн-Неккар |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Герхард Фогель |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,16 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 125 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6468 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 06223 |пошта индексі = 69243–69245 |пошта индекстері = |автомобиль коды = HD |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 2 26 006 |ортаққордағы санаты = Bammental |сайты = http://www.bammental.de/ |сайт тілі = de }} '''Бамменталь''' ({{lang-de|Bammental}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Карлсруэ (округ)|Карлсруэ]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Рейн-Неккар (аудан)|Рейн-Неккар]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 6468 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 12,16 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 2 26 006''. Муниципалитеттің басшысы — Герхард Фогель. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bammental.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Рейн-Неккар ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] s3n9ju95keofbpfm33ekrtd19895m1k Бартоломе 0 213513 3694633 3682831 2026-11-10T20:55:44Z 1nter pares 146705 3694633 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бартоломе |шынайы атауы = Bartholomä |сурет = Bartholomä (Ostalbkreis).JPG |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Bartholomae.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=45 |lat_sec=13 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=59 |lon_sec=15 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Восточный Альб |кестедегі аудан = Восточный Альб (аудан){{!}}Восточный Альб |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Томас Кун |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 20,75 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 641 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2125 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07173 |пошта индексі = 73566 |пошта индекстері = |автомобиль коды = AA |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 36 007 |ортаққордағы санаты = Bartholomä |сайты = http://www.bartholomae.de/ |сайт тілі = de }} '''Бартоломе''' ({{lang-de|Bartholomä}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Шығыс Альб (аудан)|Шығыс Альб]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2125 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 20,75 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 36 007''. Муниципалитеттің басшысы — Томас Кун. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bartholomae.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] fc1019lk2tg6kesqfdij9vycuwe2r2x Баймерштеттен 0 213515 3694621 1828288 2026-11-10T20:48:23Z 1nter pares 146705 3694621 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Баймерштеттен |шынайы атауы = Beimerstetten |сурет = Beimerstetten.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Beimerstetten Wappen.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=29 |lat_sec=03 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=58 |lon_sec=52 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Альб-Дунай |кестедегі аудан = Альб-Дунай (аудан){{!}}Альб-Дунай |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Андреас Хас |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 14,33 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 587 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2526 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07348 |пошта индексі = 89179 |пошта индекстері = |автомобиль коды = UL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 25 014 |ортаққордағы санаты = Beimerstetten |сайты = http://www.beimerstetten.de/ |сайт тілі = de }} '''Баймерштеттен''' ({{lang-de|Beimerstetten}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Альб-Дунай (аудан)|Альб-Дунай]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2526 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 14,33 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 25 014''. Муниципалитеттің басшысы — Андреас Хас. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.beimerstetten.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Альб-Дунай ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 4zucoxxvx8p6huv0064950e8nshvp0w Бемпфлинген 0 214214 3694635 2912330 2026-11-10T20:56:37Z 1nter pares 146705 3694635 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бемпфлинген |шынайы атауы = Bempflingen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Bempflingen.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=34 |lat_sec=19 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=16 |lon_sec=11 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Эслинген |кестедегі аудан = Эслинген (аудан){{!}}Эслинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Берндт Хайдрих |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6,27 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 336 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3348 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07123 |пошта индексі = 72658 |пошта индекстері = |автомобиль коды = ES |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08116008 |ортаққордағы санаты = Bempflingen |сайты = http://www.bempflingen.de/ |сайт тілі = de }} '''Бемпфлинген''' ({{lang-de|Bempflingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Эслинген (аудан)|Эслинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3348 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 6,27 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08116008''. Муниципалитеттің басшысы — Берндт Хайдрих. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bempflingen.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] oh1ibx77v3rpnxo75u4jg1k1jzg31er Беннинген-на-Неккаре 0 214215 3694636 2912408 2026-11-10T20:57:12Z 1nter pares 146705 3694636 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Беннинген-на-Неккаре |шынайы атауы = Benningen am Neckar |сурет = Neckarbrücke Benningen.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen_Benningen_am_Neckar.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=56 |lat_sec=42 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=14 |lon_sec=33 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Людвигсбург |кестедегі аудан = Людвигсбург (аудан){{!}}Людвигсбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Клаус Вартон |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 4,87 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 210 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5793 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07144 |пошта индексі = 71726 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LB |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 18 006 |ортаққордағы санаты = Benningen am Neckar |сайты = http://www.benningen.de/ |сайт тілі = de }} '''Беннинген-на-Неккаре''' ({{lang-de|Benningen am Neckar}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Людвигсбург (аудан)|Людвигсбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 5793 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 4,87 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 18 006''. Муниципалитеттің басшысы — Клаус Вартон. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.benningen.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Людвигсбург ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] e7schqrqh907cewjv4wo2sv5a81citz Берг (Шуссенталь) 0 214216 3694637 2912441 2026-11-10T20:57:37Z 1nter pares 146705 3694637 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Берг (Шуссенталь) |шынайы атауы = Berg (Schussental)) |сурет = Berg Schussental.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Berg (Schussental) COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=48 |lat_sec=43 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=36 |lon_sec=01 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Равенсбург |кестедегі аудан = Равенсбург (аудан){{!}}Равенсбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хельмут Гриб |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 28,41 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 515 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3960 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 0751 |пошта индексі = 88276 |пошта индекстері = |автомобиль коды = RV |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 36 013 |ортаққордағы санаты = Berg (Schussental)) |сайты = http://www.berg-schussental.de/ |сайт тілі = de }} '''Берг (Шуссенталь)''' ({{lang-de|Berg (Schussental))}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Равенсбург (аудан)|Равенсбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3960 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 28,41 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 36 013''. Муниципалитеттің басшысы — Хельмут Гриб. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.berg-schussental.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Равенсбург ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 162fsuyfc9i6v7z53syvyy1fp7pmdpc Бергатройте 0 214217 3694638 2912446 2026-11-10T20:57:57Z 1nter pares 146705 3694638 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бергатройте |шынайы атауы = Bergatreute |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Bergatreute COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=02 |lat_sec=51 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=44 |lon_sec=52 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Равенсбург |кестедегі аудан = Равенсбург (аудан){{!}}Равенсбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Хельмфрид Шефер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 23,16 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 606 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3145 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07527 |пошта индексі = 88386 |пошта индекстері = |автомобиль коды = RV |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 36 014 |ортаққордағы санаты = Bergatreute |сайты = http://www.bergatreute.de |сайт тілі = de }} '''Бергатройте''' ({{lang-de|Bergatreute}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Равенсбург (аудан)|Равенсбург]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3145 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 23,16 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 36 014''. Муниципалитеттің басшысы — Хельмфрид Шефер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bergatreute.de Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Равенсбург ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] setc4xvgrj7hcxapdg7yequz5pzuk55 Бергхауптен 0 214218 3694640 2912466 2026-11-10T20:58:52Z 1nter pares 146705 3694640 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бергхауптен |шынайы атауы = Berghaupten |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Berghaupten COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=24 |lat_sec=25 |lon_dir=E |lon_deg=7 |lon_min=59 |lon_sec=13 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ортенау |кестедегі аудан = Ортенау (аудан){{!}}Ортенау |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Юрген Шефер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 9,7 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 172 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2415 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07803 |пошта индексі = 77791 |пошта индекстері = |автомобиль коды = OG |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 3 17 009 |ортаққордағы санаты = Berghaupten |сайты = http://www.berghaupten.de |сайт тілі = de }} '''Бергхауптен''' ({{lang-de|Berghaupten}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ортенау (аудан)|Ортенау]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2415 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 9,7 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 17 009''. Муниципалитеттің басшысы — Юрген Шефер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.berghaupten.de Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Ортенау ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] qb7ckcy30l8oejb2erj6nsap2sfvuah Бергхюлен 0 214219 3694641 2912467 2026-11-10T20:59:10Z 1nter pares 146705 3694641 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бергхюлен |шынайы атауы = Berghülen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Berghuelen.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=27 |lat_sec=50 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=45 |lon_sec=41 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Альб-Дунай |кестедегі аудан = Альб-Дунай (аудан){{!}}Альб-Дунай |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Бернд Мангольд |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 26,13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 693 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1901 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07344 |пошта индексі = 89180 |пошта индекстері = |автомобиль коды = UL |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 25 017 |ортаққордағы санаты = Berghülen |сайты = http://www.berghuelen.de/ |сайт тілі = de }} '''Бергхюлен''' ({{lang-de|Berghülen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Альб-Дунай (аудан)|Альб-Дунай]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1901 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 26,13 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 25 017''. Муниципалитеттің басшысы — Бернд Мангольд. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.berghuelen.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Альб-Дунай ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 3rg9te0530keeiuph5mirbp9424kl31 Берглен 0 214220 3694639 2640880 2026-11-10T20:58:28Z 1nter pares 146705 3694639 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Берглен |шынайы атауы = Berglen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Berglen COA.svg ‎ |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=51 |lat_sec=41 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=28 |lon_sec=10 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Ремс-Мур |кестедегі аудан = Ремс-Мур (аудан){{!}}Ремс-Мур |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 21 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Вольфганг Шилле |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 25,87 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 308 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5995 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07195 |пошта индексі = 73663 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 19 089 |ортаққордағы санаты = Berglen |сайты = http://www.berglen.de/ |сайт тілі = de }} '''Берглен''' ({{lang-de|Berglen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Ремс-Мур (аудан)|Ремс-Мур]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 5995 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 25,87 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 19 089''. Муниципалитеттің басшысы — Вольфганг Шилле. Муниципалитеттің өзі әкімшілік құрылымы бойынша 21 қалалық ауданға бөлінеді. == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.berglen.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Ремс-Мур ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 1f4nxy76xszcfoxkmudp0zk4dioelc4 Беркхайм 0 214221 3694643 2912502 2026-11-10T20:59:55Z 1nter pares 146705 3694643 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Беркхайм |шынайы атауы = Berkheim |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen_Berkheim_(Landkreis_Biberach).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=02 |lat_sec=30 |lon_dir=E |lon_deg=10 |lon_min=04 |lon_sec=59 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Биберах |кестедегі аудан = Биберах (аудан){{!}}Биберах |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Михель Зайлер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 24,98 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 569 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2668 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07354 |пошта индексі = 88450 |пошта индекстері = |автомобиль коды = BC |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 26 019 |ортаққордағы санаты = Berkheim |сайты = http://www.gemeinde-berkheim.de/ |сайт тілі = de }} '''Беркхайм''' ({{lang-de|Berkheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Биберах (аудан)|Биберах]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 2668 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 24,98 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 26 019''. Муниципалитеттің басшысы — Михель Зайлер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.gemeinde-berkheim.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Биберах ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 9lcijd0379kxu5fsmt5gnu0s1f1iwlp Берматинген 0 214222 3694644 2912511 2026-11-10T21:00:21Z 1nter pares 146705 3694644 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Берматинген |шынайы атауы = Bermatingen |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Bermatingen_Wappen.png ‎ |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=43 |lat_sec=45 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=21 |lon_sec=00 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Боден өзені |кестедегі аудан = Боден өзені (аудан){{!}}Боден өзені |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Мартин Руп |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 15,45 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 440 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3871 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07544 |пошта индексі = 88697 |пошта индекстері = |автомобиль коды = FN |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 4 35 005 |ортаққордағы санаты = Bermatingen |сайты = http://www.bermatingen.de/ |сайт тілі = de }} '''Берматинген''' ({{lang-de|Bermatingen}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Тюбинген (округ)|Тюбинген]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Боден өзені (аудан)|Боден өзені]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 3871 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 15,45 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 4 35 005''. Муниципалитеттің басшысы — Мартин Руп. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bermatingen.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] eymoko3xplkpj6p01zm2r4i8perw05g Бернау (Шварцвальд) 0 214223 3694645 2912526 2026-11-10T21:00:37Z 1nter pares 146705 3694645 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Бернау (Шварцвальд) |шынайы атауы = Bernau im Schwarzwald |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Bernau im Schwarzwald COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=47 |lat_min=48 |lat_sec=04 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=02 |lon_sec=11 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Вальдсхут |кестедегі аудан = Вальдсхут (аудан){{!}}Вальдсхут |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Рольф Шмидт |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 38,04 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 893 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1898 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07675 |пошта индексі = 79872 |пошта индекстері = |автомобиль коды = WT |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 3 37 013 |ортаққордағы санаты = Bernau im Schwarzwald |сайты = http://www.bernau-schwarzwald.de/ |сайт тілі = de }} '''Бернау (Шварцвальд)''' ({{lang-de|Bernau im Schwarzwald}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Вальдсхут (аудан)|Вальдсхут]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 1898 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 38,04 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 37 013''. Муниципалитеттің басшысы — Рольф Шмидт. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.bernau-schwarzwald.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Вальдсхут ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] pcx6fwf8s5ja7087zh338uk2mv9s5yu Безигхайм 0 214225 3694634 2912139 2026-11-10T20:56:08Z 1nter pares 146705 3694634 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = кала |қазақша атауы = Безигхайм |шынайы атауы = Besigheim |сурет = BesigheimMarktplatz 2010-05.jpg |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Besigheim COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=59 |lat_sec=56 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=08 |lon_sec=29 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Людвигсбург |кестедегі аудан = Людвигсбург (аудан){{!}}Людвигсбург |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Штеффен Бюлер |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,83 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 202 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 11870 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07143 |пошта индексі = 74349 |пошта индекстері = |автомобиль коды = LB |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 1 18 007 |ортаққордағы санаты = Besigheim |сайты = http://www.besigheim.de/ |сайт тілі = de }} '''Безигхайм''' ({{lang-de|Besigheim}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[кала]]. [[Штутгарт (округ)|Штутгарт]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Людвигсбург (аудан)|Людвигсбург]] ауданының құрамына енеді. кала тұрақты тұрғындарының саны 11870 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 16,83 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 1 18 007''. кала басшысы — Штеффен Бюлер. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.besigheim.de/ Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Людвигсбург ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] s8w0m8zk1j7gmtcog3yur2mggom50tr Беренталь 0 214275 3694642 2912488 2026-11-10T20:59:33Z 1nter pares 146705 3694642 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = муниципалитет |қазақша атауы = Беренталь |шынайы атауы = Bärenthal |сурет = |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = Wappen Baerenthal.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=04 |lat_sec=25 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=55 |lon_sec=40 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Тутлинген |кестедегі аудан = Тутлинген (аудан){{!}}Тутлинген |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = Роланд Штрёбеле |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 12,69 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 669 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 439 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07466 |пошта индексі = 78580 |пошта индекстері = |автомобиль коды = TUT |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 3 27 004 |ортаққордағы санаты = Bärenthal |сайты = http://www.baerenthal.de |сайт тілі = de }} '''Беренталь''' ({{lang-de|Bärenthal}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[муниципалитет]]. [[Фрайбург (округ)|Фрайбург]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Тутлинген (аудан)|Тутлинген]] ауданының құрамына енеді. Муниципалитеттің тұрақты тұрғындарының саны 439 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл).<ref>[http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130501053941/http://www.statistik-bw.de/Veroeffentl/Statistische_Berichte/3126_10001.pdf |date=2013-05-01 }}</ref> Алып жатқан жер аумағы 12,69 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 3 27 004''. Муниципалитеттің басшысы — Роланд Штрёбеле. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.baerenthal.de Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Тутлинген ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] hlwrpgwwx044vcetfew4a6ymt37kxzc Кальв 0 214292 3694566 2330201 2026-11-10T16:38:33Z SteveK 38655 ([[c:GR|GR]]) [[File:Wappen-Calw.svg]] → [[File:DEU Calw COA.svg]] Use correct SVG 3694566 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = қала |қазақша атауы = Кальв |шынайы атауы = Calw |сурет = [[Сурет:Calw-marktplatz01.jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Германия |елтаңба = DEU Calw COA.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=48 |lat_min=42 |lat_sec=52 |lon_dir=E |lon_deg=8 |lon_min=44 |lon_sec=15 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Германия жерлері{{!}}Жер |аймағы = Баден-Вюртемберг |кестедегі аймақ = Баден-Вюртемберг |аудан түрі = Германия ауданы{{!}}Ауданы |ауданы = Кальв |кестедегі аудан = Кальв (аудан){{!}}Кальв |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = 4 ішкі аудан |басшының түрi = |басшысы = Манфред Дунст |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 59,88 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 347 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 23230 |санақ жылы = 2010 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = 07051 |пошта индексі = 75351 |пошта индекстері = |автомобиль коды = CW |идентификатор түрі = Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды{{!}}Ресми коды |сандық идентификаторы = 08 2 35 085 |ортаққордағы санаты = Calw |сайты = http://www.calw.de |сайт тілі = de }} '''Кальв''' ({{lang-de|Calw}}) — [[Германия|Германия Федеративтік Республикасының]] [[Баден-Вюртемберг]] [[Германия жерлері|жерінде]] орналасқан [[қала]]. [[Карлсруэ (округ)|Карлсруэ]] [[Әкімшілік округ (Германия)|әкімшілік округіне]] бағынады. [[Кальв (аудан)|Кальв]] ауданының құрамына енеді. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 23230 адамды құрайды (31 желтоқсан 2010 жыл). Алып жатқан жер аумағы 59,88 км² шамасында. Мемлекет ішінде бекітілген [[Өзін-өзі басқару субъектісінің идентификациялық коды|ресми коды]] — ''08 2 35 085''. Қаланың басшысы — Манфред Дунст. Қаланың өзі әкімшілік құрылымы бойынша 4 қалалық ауданға бөлінеді. == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.calw.de Ресми сайты] {{Баден-Вюртемберг аудандары}} {{Германия:Кальв ауданы:Қалалар}} {{BadenWürttemberg-geo-stub}} [[Санат:Баден-Вюртемберг елді мекендері]] 8iwqg665s7vvniip2noczj6e45s5el5 Скоппито 0 232396 3694838 1835553 2026-11-11T09:12:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694838 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Скоппито |шынайы атауы = Scoppito |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=22 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=15 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Абруццо |кестедегі аймақ = Абруццо |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Л’Акуила (провинция){{!}}Л’Акуила |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 53,02 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 820 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2857 |санақ жылы = 2005 |тығыздығы = 53,89 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = scoppitani |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 862 |пошта индексі = 67019 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 066095 |ортаққордағы санаты = Scoppito |сайты = http://www.comune.scoppito.aq.it |сайт тілі = it }} '''Скоппито''' ({{lang-it|Scoppito}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Абруццо]] әкімшілік аймағына қарасты [[Л’Акуила (провинция)|Л’Акуила]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2857 адамды құрайды&nbsp;(2005). Халық тығыздығы 53,89 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 53,02 км² шамасында. Пошта индексі — 67019. Жыл сайынғы мерекесі — 25 шілде. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20080821112439/http://www.comune.scoppito.aq.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Л’Акуила провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Абруццо елді мекендері]] i1ozck5htgxc645j2xnsumd43guzeih Скансано 0 232564 3694832 1835976 2026-11-11T09:09:44Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694832 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Скансано |шынайы атауы = Scansano |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=42 |lat_min=41 |lat_sec=23 |lon_dir=E |lon_deg=11 |lon_min=20 |lon_sec=5 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Тоскана |кестедегі аймақ = Тоскана |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Гроссето (провинция){{!}}Гроссето |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Marzio Flavio Morini |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 274 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 500 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 4406 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 16 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 564 |пошта индексі = 58054 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 53023 |ортаққордағы санаты = Scansano |сайты = http://www.comune.scansano.gr.it |сайт тілі = it }} '''Скансано''' ({{lang-it|Scansano}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Тоскана]] әкімшілік аймағына қарасты [[Гроссето (провинция)|Гроссето]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 4406 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 16 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 274 км² шамасында. Пошта индексі — 58054. Елді мекеннің қамқоршысы — Иоанн Креститель.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0564 509411 * Электронды поштасы:  info@comune.scansano.gr.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20030813175518/http://www.comune.scansano.gr.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Гроссето провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Тоскана елді мекендері]] pj8unf0w4saz73ph58rkkwxxoevl9e0 Сервильяно 0 233007 3694715 3610800 2026-11-11T06:07:47Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694715 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сервильяно |шынайы атауы = Servigliano |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=43 |lat_min=4 |lat_sec=53 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=29 |lon_sec=35 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Марке |кестедегі аймақ = Марке |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Фермо (провинция){{!}}Фермо |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Maurizio Marinozzi |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 18 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 216 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 2354 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 128 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 734 |пошта индексі = 63029 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 44069 |ортаққордағы санаты = Servigliano |сайты = http://www.serviglianoonline.it |сайт тілі = it }} '''Сервильяно''' ({{lang-it|Servigliano}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Марке]] әкімшілік аймағына қарасты [[Фермо (провинция)|Фермо]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 2354 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 128 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 18 км² шамасында. Пошта индексі — 63029. Елді мекеннің қамқоршысы — San Marco Evangelista.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 734 750 583 * Электронды поштасы:  com.servigliano@provincia.ap.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20090301153640/http://www.serviglianoonline.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Фермо провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Марке елді мекендері]] ko8k78sk9asjgsbtt4fojub1t252d4t Симбарио 0 233045 3694810 1836695 2026-11-11T08:44:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694810 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Симбарио |шынайы атауы = Simbario |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=38 |lat_min=37 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=16 |lon_min=20 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Калабрия |кестедегі аймақ = Калабрия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Вибо-Валентия (провинция){{!}}Вибо-Валентия |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 19 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 766 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1214 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 57 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = simbariani |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 0963 |пошта индексі = 89822 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 0102038 |ортаққордағы санаты = Simbario |сайты = http://www.comune.simbario.vv.it |сайт тілі = it }} '''Симбарио''' ({{lang-it|Simbario}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Калабрия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Вибо-Валентия (провинция)|Вибо-Валентия]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1214 адамды құрайды&nbsp;(2001). Халық тығыздығы 57 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 19 км² шамасында. Пошта индексі — 89822. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Рох.&nbsp; == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20210307014433/http://comune.simbario.vv.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Вибо-Валентия провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Калабрия елді мекендері]] qvdtjri3lywu4a4263t3c5luuub2rng Серрамеццана 0 235033 3694748 1838412 2026-11-11T07:19:40Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694748 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Серрамеццана |шынайы атауы = Serre |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=35 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=11 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Кампания (Италия){{!}}Кампания |кестедегі аймақ = Кампания (Италия){{!}}Кампания |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Салерно (провинция){{!}}Салерно |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Palmiro Cornetta |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 66 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 200 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3972 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 60 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 828 |пошта индексі = 84028 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 65140 |ортаққордағы санаты = Serre |сайты = http://www.comune.serre.sa.it |сайт тілі = it }} '''Серрамеццана''' ({{lang-it|Serre}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Кампания (Италия){{!}}Кампания]] әкімшілік аймағына қарасты [[Салерно (провинция)|Салерно]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 3972 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 60 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 66 км² шамасында. Пошта индексі — 84028. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Martino.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 0828 974900 — 0828 974901 == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20160712171616/http://www.comune.serre.sa.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Салерно провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Кампания (Италия){{!}}Кампания елді мекендері]] 04ry4eznsz4tw1v2k63t3xtz14md99l Серре 0 235034 3694749 1938566 2026-11-11T07:19:42Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694749 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Серре |шынайы атауы = Serre |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=35 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=15 |lon_min=11 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Кампания (Италия){{!}}Кампания |кестедегі аймақ = Кампания (Италия){{!}}Кампания |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Салерно (провинция){{!}}Салерно |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 66 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 200 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 5125 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = 58 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = serresi |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 0828 |пошта индексі = 84028 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 65140 |ортаққордағы санаты = Serre |сайты = http://www.comune.serre.sa.it |сайт тілі = it }} '''Серре''' ({{lang-it|Serre}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Кампания (Италия){{!}}Кампания]] әкімшілік аймағына қарасты [[Салерно (провинция)|Салерно]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 5125 адамды құрайды&nbsp;(2004). Халық тығыздығы 58 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 66 км² шамасында. Пошта индексі — 84028. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие [[Мартин Турский]].&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 11 қараша. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20160712171616/http://www.comune.serre.sa.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Салерно провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Кампания (Италия){{!}}Кампания елді мекендері]] trdd2um9pn3kl7wzvuvq61316zl38k8 Скала 0 235038 3694831 1451702 2026-11-11T09:09:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694831 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Скала |шынайы атауы = Scala |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=40 |lat_min=39 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=14 |lon_min=36 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Кампания (Италия){{!}}Кампания |кестедегі аймақ = Кампания (Италия){{!}}Кампания |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Салерно (провинция){{!}}Салерно |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Luigi Mansi |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 13 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1498 |санақ жылы = 2008 |тығыздығы = 115 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 89 |пошта индексі = 84010 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 65138 |ортаққордағы санаты = Scala |сайты = http://www.comune.scala.sa.it |сайт тілі = it }} '''Скала''' ({{lang-it|Scala}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Кампания (Италия){{!}}Кампания]] әкімшілік аймағына қарасты [[Салерно (провинция)|Салерно]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1498 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 115 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 13 км² шамасында. Пошта индексі — 84010. Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Lorenzo.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 089 857115 (fax 089 858977) * Электронды поштасы: info@comune.scala.sa.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20160804142331/http://www.comune.scala.sa.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Салерно провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Кампания (Италия){{!}}Кампания елді мекендері]] [[ru:Скала]] 82moud08686nec25ca7jccv2k97jx1t Сеньи 0 235451 3694705 1838573 2026-11-11T05:38:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694705 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Сеньи |шынайы атауы = Segni |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=41 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=13 |lon_min=1 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Лацио |кестедегі аймақ = Лацио |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Рим (провинция){{!}}Рим |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 61 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 668 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 9129 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = 144 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = segnini |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 06 |пошта индексі = 37 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 58102 |ортаққордағы санаты = Segni |сайты = http://www.comune.segni.rm.it |сайт тілі = it }} '''Сеньи''' ({{lang-it|Segni}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Лацио]] әкімшілік аймағына қарасты [[Рим (провинция)|Рим]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 9129 адамды құрайды&nbsp;(2004). Халық тығыздығы 144 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 61 км² шамасында. Пошта индексі — 37. Елді мекеннің қамқоршысы — [[Бруно Астийский|әулие Бруно]].&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 18 шілде. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20201204113210/https://www.comune.segni.rm.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Рим провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Лацио елді мекендері]] ieve0ct7rs9wy0r91dokchkmw3tt0ba Скильпарио 0 237782 3694835 1840901 2026-11-11T09:11:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694835 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Скильпарио |шынайы атауы = Schilpario |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=1 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=9 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Бергамо (провинция){{!}}Бергамо |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Gianmario Bendotti |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 63 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = 1124 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 1302 |санақ жылы = |тығыздығы = 21 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 346 |пошта индексі = 24020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 16195 |ортаққордағы санаты = Schilpario |сайты = http://www.comune.schilpario.bg.it |сайт тілі = it }} '''Скильпарио''' ({{lang-it|Schilpario}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Бергамо (провинция)|Бергамо]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 1302 адамды құрайды. Халық тығыздығы 21 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 63 км² шамасында. Пошта индексі — 24020. Елді мекеннің қамқоршысы — Sant’Antonio di Padova.&nbsp; == Демографиясы == == Коммуна әкімшілігі == * Телефоны: 34 655 056 * Электронды поштасы:  info@comune.schilpario.bg.it == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20110720063818/http://www.comune.schilpario.bg.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Бергамо провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] qtvt3ek3rmskqgf2jjsq9wi39ucn0f8 Соларо (Италия) 0 239009 3694896 1842058 2026-11-11T10:10:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694896 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = коммуна |қазақша атауы = Соларо (Италия) |шынайы атауы = Solaro |сурет = |жағдайы = |ел = Италия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir=N |lat_deg=45 |lat_min=36 |lat_sec=0 |lon_dir=E |lon_deg=9 |lon_min=05 |lon_sec=0 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Аймағы |аймағы = Ломбардия |кестедегі аймақ = Ломбардия |аудан түрі = Италия әкімшілік бөлінісі{{!}}Провинциясы |ауданы = Милан (провинция){{!}}Милан |кестедегі аудан = |қауым түрі = |қауым = |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 6 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 13 074 |санақ жылы = 2004 |тығыздығы = 2005 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = (+39) 2 |пошта индексі = 20020 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = ISTAT коды |сандық идентификаторы = 15213 |ортаққордағы санаты = Solaro |сайты = http://www.comune.solaro.mi.it |сайт тілі = it }} '''Соларо (Италия)''' ({{lang-it|Solaro}}) — [[Италия]]дағы коммуна, [[Ломбардия]] әкімшілік аймағына қарасты [[Милан (провинция)|Милан]] провинциясында орналасқан. Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 13 074 адамды құрайды&nbsp;(2004). Халық тығыздығы 2005 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 6 км² шамасында. Пошта индексі — 20020. == Демографиясы == == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20181229134338/http://comune.solaro.mi.it/ Ресми сайты] {{ref-it}} * [http://www.istat.it/ Ұлттық статистика институты {{ref-it}}] {{Милан провинциясы}} {{italy-geo-stub}} [[Санат:Ломбардия елді мекендері]] g4p0ozbvqu8o29ebcd0pxoi1c970lu3 Собраду (Валонгу) 0 279779 3694850 2906244 2026-11-11T09:27:46Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694850 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Собраду (Валонгу) |шынайы атауы = Sobrado (Valongo) |сурет = |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = VLG-sobrado1.png |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=12 |lat_sec=37 |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=27 |lon_sec=45 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Солтүстік аймақ (аймақ){{!}}Солтүстік аймақ |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Порту (округ){{!}}Порту |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Валонгу |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 19,4 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 6 682 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 344,4 |шоғырлануы = Үлкен Порту |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 4440 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = http://www.jf-sobrado.pt |сайт тілі = }} '''Собраду (Валонгу)''' ({{lang-pt|Sobrado (Valongo)}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Порту (округ)|Порту]] округінің құрамына кіреді. [[Валонгу]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Порту]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан. Португалияның [[Солтүстік аймақ (аймақ)|Солтүстік аймақ]] регионына қарасты [[Үлкен Порту (субаймақ)|Үлкен Порту]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 6 682 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 19,4 км² шамасында. Халық тығыздығы — 344,4 адам/км². Ауданның қамқоршысы — Андрей Первозванный. == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Дору-Литорал]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20080315094040/http://www.jf-sobrado.pt/ Ресми сайты] {{Валонгу муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Порту округінің елді мекендері]] hu68hh4ouosdqytj5o9tnqq1pp7yti3 Се (Брага) 0 280321 3694523 1848874 2026-11-10T13:41:23Z Kent Wang 186645 Брага соборының суреті ауыстырылды (Braga Cathedral (1).jpg) 3694523 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = аудан |қазақша атауы = Се (Брага) |шынайы атауы = Sé (Braga) |сурет = [[Сурет:Braga Cathedral (1).jpg|330px]] |жағдайы = |ел = Португалия |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = 100 |ту ені = 100 |lat_dir=N |lat_deg=41 |lat_min=33 |lat_sec=9 |lon_dir=W |lon_deg=8 |lon_min=25 |lon_sec=44 |CoordAddon = |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = |аймақ картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = |аймағы = Солтүстік аймақ (аймақ){{!}}Солтүстік аймақ |кестедегі аймақ = |аудан түрі = Португалия әкімшілік бөлінісі{{!}}Округі |ауданы = Брага (округ){{!}}Брага |кестедегі аудан = |қауым түрі = Португалия муниципалитеттері{{!}}Муниципалитеті |қауым = Брага (қала) |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = |басшының түрi = |басшысы = |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 0,33 |биiктiктiң түрi = |орталығының биiктігі = |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 3 587 |санақ жылы = 2001 |тығыздығы = 10 869,70 |шоғырлануы = Үлкен Минью |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +0 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = |сандық идентификаторы = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} '''Се (Брага)''' ({{lang-pt|Sé (Braga)}}) — [[Португалия]]дағы аудан (фрегезия), [[Брага (округ)|Брага]] округінің құрамына кіреді. [[Брага (қала)]] муниципалитетінің құрамдас бөлігі болып табылады. [[Үлкен Минью]] [[Португалия ірі қалалық агломерациялары|ірі қалалық агломерациясында]] орналасқан. Португалияның [[Солтүстік аймақ (аймақ)|Солтүстік аймақ]] регионына қарасты [[Каваду (субаймақ)|Каваду]] экономика-статистикалық субрегионының құрамына енеді. [[2001 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 3 587 адамды құрайды. Алып жатқан жер аумағы 0,33 км² шамасында. Халық тығыздығы — 10 869,70 адам/км². == Тарихы == Ескі әкімшілік бөлініс бойынша [[Минью]] провинциясының құрамына кірген. == Сыртқы сілтемелер == * {{Брага (қала) муниципалитетінің аудандары}} {{portugal-geo-stub}} [[Санат:Брага округінің елді мекендері]] bxa8bcyzolwxr97y7s85ol8e3u7b0v5 Сен-Сернен-де-Лабард 0 421651 3694613 2969873 2026-11-10T20:39:46Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694613 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Сен-Сернен-де-Лабард |шынайы атауы = Saint-Cernin-de-Labarde |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=44.765 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=0.573055555556 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(197)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Аквитания |кестедегі аймақ = Аквитания |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Дордонь |кестедегі аудан = Дордонь (департамент){{!}}Дордонь |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Бержерак (округ){{!}}Бержерак |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Иссижак (кантон)|Иссижак]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Vianney d'Hautefeuille ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 11,39 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 52—133 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 197 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 17,3 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 24560 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 24385 |ортаққордағы санаты = Saint-Cernin-de-Labarde |сайты = |сайт тілі = }} '''Сен-Сернен-де-Лабард''' ({{lang-fr|Saint-Cernin-de-Labarde}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Аквитания]] аймағына қарасты [[Дордонь (департамент)|Дордонь]] департаментінде орналасқан. [[Бержерак (округ)|Бержерак]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 11,39 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''24385'', [[пошта индексі]] — ''24560''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 197 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 17,3 адам/км². {{Демография/FRA/Saint-Cernin-de-Labarde}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=15 | барлығы=195 | е0=0 | ә0=0 | е5=4 | ә5=4 | е10=15 | ә10=4 | е15=4 | ә15=15 | е20=0 | ә20=7 | е25=4 | ә25=0 | е30=0 | ә30=7 | е35=11 | ә35=7 | е40=0 | ә40=7 | е45=15 | ә45=7 | е50=0 | ә50=0 | е55=7 | ә55=4 | е60=11 | ә60=7 | е65=15 | ә65=11 | е70=4 | ә70=7 | е75=7 | ә75=7 | е80=0 | ә80=4 | е85=0 | ә85=0 }} == Тағы қараңыз == * [[Дордонь департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Saint-Cernin-de-Labarde|Сен-Сернен-де-Лабард}} * [https://web.archive.org/web/20121104123851/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=24385-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] * [http://www.mapquest.com/?q=44.765,0.573055555556&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Дордонь департаментінің коммуналары}} [[Санат:Дордонь департаментінің коммуналары]] nmefkyoqeb1etd7sc30cmvemwobc1c7 Ле-Компа 0 423635 3694928 3322927 2026-11-11T10:52:04Z Kontributor 2K 135972 3694928 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Ле-Компа |шынайы атауы = Le Compas |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason fr Le Compas (Creuse).svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=45.9966666667 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=2.46277777778 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(210)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Лимузен |кестедегі аймақ = Лимузен |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Крез |кестедегі аудан = Крез (департамент){{!}}Крез |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Обюссон (округ){{!}}Обюссон |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Озанс (кантон)|Озанс]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Denise Lavaud ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 16,54 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 546—688 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 210 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 12,7 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 23700 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 23066 |ортаққордағы санаты = Le Compas |сайты = |сайт тілі = }} '''Ле-Компа''' ({{lang-fr|Le Compas}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Лимузен]] аймағына қарасты [[Крез (департамент)|Крез]] департаментінде орналасқан. [[Обюссон (округ)|Обюссон]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 16,54 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''23066'', [[пошта индексі]] — ''23700''. == Экономика == 2010 жылы еңбекке қабілетті жастағы (15-64 жас) 110 адамның 80-і экономикалық белсенді және 30-ы белсенді емес (белсенділік деңгейі 1999 жылғы 57,7%-ға қарағанда 72,7%-ды құрады). 80 белсенді тұрғынның 74-і жұмысқа орналастырылды (42 ер адам және 32 әйел), ал 6-ы жұмыссыз (2 ер адам және 4 әйел). Белсенді емес 30 адамның 8-і тәрбиеленушілер немесе студенттер, 15-і зейнетке шықты, ал 7-і басқа себептерге байланысты белсенді емес. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 210 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 12,7 адам/км². {{Демография/FRA/Le Compas}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=25 | барлығы=227 | е0=8 | ә0=17 | е5=4 | ә5=4 | е10=4 | ә10=0 | е15=4 | ә15=4 | е20=4 | ә20=0 | е25=4 | ә25=8 | е30=4 | ә30=12 | е35=4 | ә35=0 | е40=4 | ә40=4 | е45=8 | ә45=4 | е50=4 | ә50=4 | е55=8 | ә55=4 | е60=8 | ә60=8 | е65=17 | ә65=25 | е70=8 | ә70=12 | е75=0 | ә75=0 | е80=4 | ә80=12 | е85=8 | ә85=4 }} == Тағы қараңыз == * [[Крез департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Le Compas|Ле-Компа}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=23066-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103042136/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=23066-COM |date=2012-11-03 }} * [http://www.mapquest.com/?q=45.9966666667,2.46277777778&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Крез департаментінің коммуналары}} [[Санат:Крез департаментінің коммуналары]] fmp3v46cgbvlhs5210ufieec0dy6gzg Сен-Фрон-сюр-Леманс 0 424792 3694662 2970111 2026-11-10T22:55:56Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694662 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Сен-Фрон-сюр-Леманс |шынайы атауы = Saint-Front-sur-Lémance |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=44.5775 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=0.972222222222 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(565)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Аквитания |кестедегі аймақ = Аквитания |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Ло және Гаронна |кестедегі аудан = Ло және Гаронна{{!}}Ло және Гаронна |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Вильнев-сюр-Лот (округ){{!}}Вильнев-сюр-Лот |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Фюмель (кантон)|Фюмель]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Paul Faval ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 19,58 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 99—276 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 565 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 28,86 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 47500 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 47242 |ортаққордағы санаты = Saint-Front-sur-Lémance |сайты = |сайт тілі = }} '''Сен-Фрон-сюр-Леманс''' ({{lang-fr|Saint-Front-sur-Lémance}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Аквитания]] аймағына қарасты [[Ло және Гаронна]] департаментінде орналасқан. [[Вильнев-сюр-Лот (округ)|Вильнев-сюр-Лот]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 19,58 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''47242'', [[пошта индексі]] — ''47500''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 565 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 28,86 адам/км². {{Демография/FRA/Saint-Front-sur-Lémance}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=44 | барлығы=556 | е0=8 | ә0=0 | е5=20 | ә5=8 | е10=12 | ә10=8 | е15=20 | ә15=20 | е20=0 | ә20=8 | е25=8 | ә25=8 | е30=4 | ә30=12 | е35=24 | ә35=4 | е40=12 | ә40=28 | е45=40 | ә45=24 | е50=24 | ә50=20 | е55=24 | ә55=44 | е60=16 | ә60=8 | е65=20 | ә65=16 | е70=16 | ә70=28 | е75=12 | ә75=16 | е80=20 | ә80=4 | е85=4 | ә85=16 }} == Тағы қараңыз == * [[Ло және Гаронна департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Saint-Front-sur-Lémance|Сен-Фрон-сюр-Леманс}} * [https://web.archive.org/web/20121103153847/http://recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=47242-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы] * [http://www.mapquest.com/?q=44.5775,0.972222222222&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{Ло және Гаронна департаментінің коммуналары}} [[Санат:Ло және Гаронна департаментінің коммуналары]] {{France-geo-stub}} cnkbdskkd3f635oe4hlpwk0yrrjqmhg Ле-Пре-Сен-Жерве 0 438136 3694899 2902557 2026-11-11T10:16:56Z Kontributor 2K 135972 3694899 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен |статусы = [[Коммуна (Франция)|Коммуна]] |қазақша атауы = Ле-Пре-Сен-Жерве |шынайы атауы = Le Pré-Saint-Gervais |сурет = |жағдайы = |ел = Франция |елтаңба = Blason Commune Le Pré-Saint-Gervais FR93.svg |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_dir= |lat_deg=48.8833 |lat_min= |lat_sec= |lon_dir= |lon_deg=2.4000 |lon_min= |lon_sec= |CoordAddon = type:city(18121)_region:FR |CoordScale = |шекара түрі = |кестедегі шекара = |ел картасының өлшемi = 270 |аймақ картасының өлшемi = 270 |аудан картасының өлшемi = |аймақ түрі = Франция аймақтары{{!}}Аймағы |аймағы = Иль-де-Франс |кестедегі аймақ = Иль-де-Франс |аудан түрі = Франция департаменттері{{!}}Департаменті |ауданы = Сена-Сен-Дени |кестедегі аудан = Сена-Сен-Дени (департамент){{!}}Сена-Сен-Дени |қауым түрі = Франция округтері{{!}}Округі |қауым = Бобиньи (округ){{!}}Бобиньи |кестедегі қауым = |ішкі бөлінісі = <!-- [[Франция кантондары|Кантоны]]:<br /> [[Ле-Лила (кантон)|Ле-Лила]] --> |басшының түрi = Мэр{{!}}Мэрі |басшысы = Gérard Cosme ([[2008]]-[[2014]]) |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары = |статус алуы = |жер аумағы = 0,7 |биiктiктiң түрi = Биіктігі |орталығының биiктігі = 57—114 |климаты = |ресми тілі = |тұрғыны = 18121 |санақ жылы = 2009 |тығыздығы = 25887,14 |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = |уақыт белдеуі = +1 |DST = бар |телефон коды = |пошта индексі = 93310 |пошта индекстері = |автомобиль коды = |идентификатор түрі = INSEE коды |сандық идентификаторы = 93061 |ортаққордағы санаты = Le Pré-Saint-Gervais |сайты = |сайт тілі = }} '''Ле-Пре-Сен-Жерве''' ({{lang-fr|Le Pré-Saint-Gervais}}) — [[Франция]]дағы коммуна. [[Иль-де-Франс]] аймағына қарасты [[Сена-Сен-Дени (департамент)|Сена-Сен-Дени]] департаментінде орналасқан. [[Бобиньи (округ)|Бобиньи]] округінің құрамына енеді. Алып жатқан жер аумағы 0,7 км² шамасында. Коммунаның [[INSEE коды]] — ''93061'', [[пошта индексі]] — ''93310''. == Демографиясы == [[2009 жыл]]ғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 18121 адамды құрады<ref>{{cite web |url=http://insee.fr/fr/ppp/bases-de-donnees/recensement/populations-legales/departement.asp |title = 2009 жылғы тұрғындар саны |publisher=[[INSEE]] |accessdate=25.11.2012}}{{ref-fr}}</ref>. Халық тығыздығы — 25887,14 адам/км². {{Демография/FRA/Le Pré-Saint-Gervais}} Тұрғындарының жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006)<ref>{{cite web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/detail.asp?reg_id=99&ref_id=pop-sexe-age-quinquennal| title=Population selon le sexe et l'âge...2006| language=fr| description = Жас шамасы және жынысы бойынша құрамы (2006) |publisher=[[INSEE]] | accessdate=25.11.2012}}</ref>: {{ЖЖ-Кесте | макс=869 | барлығы=17249 | е0=631 | ә0=764 | е5=579 | ә5=540 | е10=536 | ә10=426 | е15=526 | ә15=494 | е20=581 | ә20=629 | е25=760 | ә25=791 | е30=758 | ә30=869 | е35=714 | ә35=746 | е40=738 | ә40=796 | е45=619 | ә45=625 | е50=475 | ә50=559 | е55=476 | ә55=452 | е60=282 | ә60=257 | е65=208 | ә65=240 | е70=176 | ә70=211 | е75=129 | ә75=232 | е80=61 | ә80=147 | е85=26 | ә85=196 }} == Тағы қараңыз == * [[Сена-Сен-Дени департаментінің коммуналары]] == Дереккөздер == {{reflist}} == Сыртқы сілтемелер == {{commonscat|Le Pré-Saint-Gervais|Ле-Пре-Сен-Жерве}} * [http://www.recensement.insee.fr/searchResults.action?zoneSearchField=&codeZone=93061-COM Францияның ұлттық статистика және экономикалық зерттеулер институты сайтындағы парақшасы]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.mapquest.com/?q=48.8833,2.4000&zoom=8 «Mapquest» картасында орналасуы] {{France-geo-stub}} {{Сена-Сен-Дени департаментінің коммуналары}} [[Санат:Сена-Сен-Дени департаментінің коммуналары]] s5ff7jsni50u702hj1gdmugubg5ucyy Сомма (департамент) 0 479873 3694920 3565481 2026-11-11T10:44:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694920 wikitext text/x-wiki '''Сомма''' ({{lang-fr|Somme}}) — [[Франция]]ның солтүстігіндегі департамент, [[Пикардия]] аймағының департаменттерінің бірі. Реттік нөмірі — 80. Әкімшілік орталығы — [[Амьен]]. Халық саны 555,55 мың адам (департаменттер арасында 40-шы орын, [[1999]] ж.). == География == Жер аумағы 6170 км². Департамент арқылы [[Сомма (өзен)|Сомма]] өзендері ағып өтеді. == Әкімшілік-аумақтық бөлінісі == Департамент 4 округ, 46 кантон және 783 коммунаны қосады. == Тарихы == Сомма — [[1790]] ж. Ұлы Француз төңкерісі кезінде құрылған алғашқы 83 департаменттің бірі. Бұрынғы [[Пикардия]] провинциясының аймағында пайда болған. Атауы [[Сомма (өзен)|Сомма]] өзенінен шыққан. [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] кезінде бұл жерде ірі шайқастар орын алған ([[1916]] және [[1918]] ж.). == Тағы қараңыз == * [[Сомма департаментінің коммуналары]] == Сілтемелер == * [http://www.somme.pref.gouv.fr/ ''Préfecture'' of Somme website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050523014637/http://www.somme.pref.gouv.fr/ |date=2005-05-23 }} (in French) * [https://web.archive.org/web/20210609155634/http://www.cg80.fr/ General council’s website] (in French) {{france-geo-stub}} {{Франция департаменттері}} {{Сомма департаментінің коммуналары}} [[Санат:Сомма|*]] ctwmmelpz0itaf76x3gam3p2c3fztfs Сотсыз сотқарлар 0 487569 3694967 3624501 2026-11-11T11:29:05Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694967 wikitext text/x-wiki {{Фильм | Қазақша атауы = Сотсыз сотқарлар | Атауы = Intouchables | Жанры = [[трагикомедия]] | Сурет = | Режиссёрі = [[Оливье Накаш]]<br />[[Эрик Толедано]] | Продюсері = Николя Дюваль-Адассовски<br />Лоран Зейтун<br />Ян Зену | Сценаристі = Оливье Накаш<br />Эрик Толедано | Актерлер = [[Франсуа Клюзе]]<br />[[Омар Си]] | Сазгер = [[Эйнауди, Людовико|Людовико Эйнауди]] | Операторы = [[Матьё Вадпье]] | Компания = [[Quad Productions]]<br />[[Chaocorp]]<br />[[Gaumont]]<br />[[TF1|TF1 Films Production]] | Ел = {{FRA}} | Тіл = [[француз тілі|французша]] | Ұзақтығы = 112 мин. | Жыл = 2011 | Бюджеті = 11 500 000 $ | imdb_id = 1675434 }} '''Сотсыз сотқарлар'''<ref>[http://kinostan.kz/film/view?id=829 Сотсыз сотқарлар / Intouchables / 1+1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306004318/http://kinostan.kz/film/view?id=829 |date=2016-03-06 }}</ref> немесе орыстілді прокатта '''1+1''', тікелей аудармасы «Қол тигізбейтінтер» ({{lang-fr|Intouchables}}) — шынайы өмірде болған оқиғаларға негізделген [[2011 жыл]]ғы [[Франция|француз]] трагикомедиясы <ref name="allocine">[<!-- <ref>http://www.allocine.fr/film/anecdote_gen_cfilm=182745.html -->http://www.allocine.fr/film/fichefilm-182745/secrets-tournage/ Intouchables > Secrets de tournage: ''Inspiré de faits réels''], allocine.</ref>. Басты рөлдерде ұлттық «Сезар» премиясын алған [[Франсуа Клюзе]] мен [[Омар Си]] сомдады. Францияда тұңғыш рет 2011 жылдың 2 қарашасында шықты. 2012 жылдың қыркүйегінде Франция фильмді «Оскар» сыйлығын «Шет тілдегі үздік фильм» номинциясы үшін ұсынды. Алайда ол шорт-лист тізіміне енбеді. Оған қарамастан кино «[[Алтын глобус]]» және BAFTA сыйлықтарында осы номинацияны алды. == Сюжеті == Парапланда ұшқан кезде апатқа ұшырағаннан кейін мүгедек боп қалған ақсүйек-паралитик Филипп, өзіне күтім жасауға жәрдем жасайтын көмекшіні іздейді. Үміткерлердің бірі болған қара нәсілді Дрисс есімді жігітке бұл жұмыстың керегі де жоқ - оған тек жазбаша жұмыстан бас тарту қағазы ғана қажет, өйткені соның арқасында ол жұмыссыздық бойынша берілетін жәрдемақыны алып тұрмақшы екен. Алайда, Филипп оны кенеттен жұмысқа қабылдайды және сол мезеттен бастап ол үшін жаңа өмір басталады. == Рөлдерде == * [[Франсуа Клюзе]] — Филипп * [[Омар Си]] — Дрисс * [[Энн Ли Ну]] — Ивонна * [[Одри Флеро]] — Магали * [[Клотильда Молле]] — Марсель * [[Альба Гайя Беллуджи]] — Элиза * [[Сирил Менди]] — Адама * [[Кристиан Амери]] — Альбер == Саундтрек == # [[Людовико Эйнауди]] — «Fly» # [[Earth, Wind & Fire]] — «September» # Омар Си, Франсуа Клюзе, Одри Флеро — «Des References…» # Людовико Эйнауди — «Writing Poems» # [[Джордж Бенсон]] — «The Ghetto» # Омар Си, Франсуа Клюзе, Одри Флеро — «L’Arbre Qui Chante» # Earth, Wind & Fire — «You’re Goin' Miss Your Candyman» # Омар Си, Франсуа Клюзе, Одри Флеро — «Blind Test» # Earth, Wind & Fire — «Boogie Wonderland (FeatThe Emotions)» # Людовико Эйнауди — «L’Origine Nascosta» # [[Нина Симон]] — «Feeling Good» # Людовико Эйнауди — «Cache-Cache» # Angelicum De Milan — «Vivaldi: Concerto Pour Violons & Orchestre» # Людовико Эйнауди — «Una Mattina» # Vib Gyor — «Red Light» == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == *[https://web.archive.org/web/20150829224158/http://www.gaumont.fr/fr/film/Intouchables.html Фильмнің ресми сайты] [[Санат:Франция фильмдері]] f0hahumpqxe2vnjxf1i8eod91mz5562 Словакша Уикипедия 0 490054 3694843 3485027 2026-11-11T09:16:02Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694843 wikitext text/x-wiki {{Уикипедия | код = sk | аты = Словакша Уикипедия | шынайы аты = Slovenská Wikipédia | скриншоты = SlovakWikipediaMainpageScreenshot1October2012.png | тілі = [[Словак тілі|словакша]] | ашылған уақыты = қазан [[2003]] }} '''Словакша Уикипедия''' ({{lang-sk|Slovenská Wikipédia}}) — Уикипедияның [[словак тілі]]ндегі бөлімі. Ол [[2003]] жылдың қазан айынан бастап жұмыс жасап келеді. == Санақ== {{CURRENTYEAR}} жылдың {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTDAY}} күніне сәйкес Словакша Уикипедияда {{NUMBEROF|ARTICLES|sk|N}} мақала бар. {{NUMBEROF|USERS|sk|N}} қатысушы тіркелген, олардың {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|sk|N}} соңғы 30 күнде әлдебір іс-әрекет жасаған, ал {{NUMBEROF|ADMINS|sk|N}} қатысушы админ дәрежесіне ие. Жалпы өңдеу саны - {{NUMBEROF|EDITS|sk|N}}. Словакша Уикипедия [[Уикипедия:Уикипедиялар тізімі|барлық Уикипедия бөлімдері]] арасынан мақалалар саны бойынша {{Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|sk}}-орында (''{{CURRENTDAY2}}.{{CURRENTMONTH}}.{{CURRENTYEAR}} яғни бүгінгі көрсеткіш''). == Хронология == * [[28 сәуір]] [[2008 жыл]]ы — 100 000 мақала. * [[5 желтоқсан]] [[2011 жыл]]ы — 130 000 мақала. * [[3 сәуір]] [[2012 жыл]]ы — 175 000 мақала. == Дереккөздер == <references/> ==Сыртқы сілтемелер== {{Interwiki|sk|Wikipedia:Hlavná stránka|Словак|}} {{commonscat|Slovak Wikipedia|Словакша Уикипедия}} * [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaSK.htm Словакша Уикипедияның статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110915083655/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaSK.htm |date=2011-09-15 }} * [https://web.archive.org/web/20130601091831/http://stats.wikimedia.org/EN/ChartsWikipediaSK.htm Словакша Уикипедияның статистикалық диаграммасы] * [http://www.wikistatistics.net/wiki/sk Словакша Уикипедияның статистикалық көрсеткіші] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110831021557/http://www.wikistatistics.net/wiki/sk |date=2011-08-31 }} * [http://sk.m.wikipedia.org/ Словакша Уикипедияның мобильдік нұсқасы] {{Уикипедиялар}} {{Славян тілді Уикипедиялар}} [[Санат:Славян тілді Уикипедиялар]] [[Санат:Уикипедия бөлімдері]] [[Санат:Словак тілі|*]] {{Wikipedia-stub}} j2f4l5pg1bcmsy0yeqewgnw1mfzdu5k Словенше Уикипедия 0 490067 3694845 3474530 2026-11-11T09:16:04Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694845 wikitext text/x-wiki {{Уикипедия | код = sl | аты = Словенше Уикипедия | шынайы аты = Slovenska Wikipedija | скриншоты = SloveneWikipediaMainpageScreenshot1October2012.png | тілі = [[Словен тілі|словенше]] | ашылған уақыты = 8 наурыз [[2002]] }} '''Словенше Уикипедия''' ({{lang-sl|Slovenska Wikipedija}}) — Уикипедияның [[словен тілі]]ндегі бөлімі. Ол [[2002]] жылдың 8 наурыздан бастап жұмыс жасап келеді. == Санақ== {{CURRENTYEAR}} жылдың {{CURRENTMONTHNAMEGEN}} {{CURRENTDAY}} күніне сәйкес Словенше Уикипедияда {{NUMBEROF|ARTICLES|sl|N}} мақала бар. {{NUMBEROF|USERS|sl|N}} қатысушы тіркелген, олардың {{NUMBEROF|ACTIVEUSERS|sl|N}} соңғы 30 күнде әлдебір іс-әрекет жасаған, ал {{NUMBEROF|ADMINS|sl|N}} қатысушы админ дәрежесіне ие. Жалпы өңдеу саны - {{NUMBEROF|EDITS|sl|N}}. Словенше Уикипедия [[Уикипедия:Уикипедиялар тізімі|барлық Уикипедия бөлімдері]] арасынан мақалалар саны бойынша {{Уикипедия/Мақала саны бойынша орны|sl}}-орында (''{{CURRENTDAY2}}.{{CURRENTMONTH}}.{{CURRENTYEAR}} яғни бүгінгі көрсеткіш''). == Тарихы == * 10 000 мақала — [[7 ақпан]] [[2005]] * 20 000 мақала — [[17 желтоқсан]] 2005 * 30 000 мақала — [[30 маусым]] [[2006]] * 40 000 мақала — [[15 ақпан]] 2007 * 50 000 мақала — [[18 шілде]] 2007 * 60 000 мақала — [[7 наурыз]] [[2008]] * 100 000 мақала — 15 тамыз 2010 == Дереккөздер == <references/> ==Сыртқы сілтемелер== {{Interwiki|sl|Wikipedia:Glavna stran|Словен}} {{commonscat|Slovene Wikipedia|Словенше Уикипедия}} * [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaSL.htm Словенше Уикипедияның статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130530162858/http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaSL.htm |date=2013-05-30 }} * [https://web.archive.org/web/20120305110509/http://stats.wikimedia.org/EN/ChartsWikipediaSL.htm Словенше Уикипедияның статистикалық диаграммасы] * [http://www.wikistatistics.net/wiki/sl Словенше Уикипедияның статистикалық көрсеткіші] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130628072853/http://www.wikistatistics.net/wiki/sl |date=2013-06-28 }} * [http://sl.m.wikipedia.org/ Словенше Уикипедияның мобильдік нұсқасы] {{Уикипедиялар}} {{Славян тілді Уикипедиялар}} [[Санат:Славян тілді Уикипедиялар]] [[Санат:Уикипедия бөлімдері]] [[Санат:Словен тілі|*]] {{Wikipedia-stub}} g2f8h9kye1lip689m4d6hqmbkg2fcip Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі 4 491233 3694818 3694303 2026-11-11T09:00:44Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3694818 wikitext text/x-wiki {{ambox |type = notice |text = Бұл бетте қазіргі [[Уикипедия:Администраторлар|Уикипедия админдерінің]] белсенділік статистикасы көрсетілген, бағандар бойынша өсу не кему ретімен орналастыруға болады. <br /> <small>Мәліметтер [https://xtools.wmcloud.org/ec&uselang=kk X!'s Tools]-тан алынған.</small> }} {{StatInfo}} == Шартты белгілер == [[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және көк түспен қазіргі белсенді емес админдер ерекшеленген; [[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] белгісімен және солғын түспен бұрынғы админдер ерекшеленген. {| class="wikitable" |+ Админ әрекеттері |- | Бұғаттау әрекеттері || [[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды бұғаттағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]][[File:User-block.png|30px|link=]] Қатысушыларды қайта бұғаттағандары || [[File:User-welcome.png|25px]] Қатысушылардың бұғатынан босатқандары || |- | Қорғау әрекеттері || [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қорғағандары || [[File:2_(number).png|25px|link=]] [[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қайталап қорғағандары || [[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=]] Беттердің қорғанысын алғандары || |- | Жою әрекеттері||[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді жойғандары || [[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=]] Нұсқаларды жойғандары (revision delete) || [[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=]] Журналдарды жойғандары (log delete) || [[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=]] Беттерді қалпына келтіргендері |- | Басқа әрекеттер || [[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=]] Құқық өзгерткендері ||[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=]] Импорттағандары ||[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=]] AbuseFilter өзгерткендері || [[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=]] Контент моделін өзгерткендері |- | [[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=]] Барлығының қосындысы |- |} == Тізім == <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:START --> {|class="wikitable sortable plainlinks; ts-stickytableheader" style="text-align:right; width:100%; font-size:100; background: #ffffff" |- !<div style="background-color:#ffffff">#</div>||<div style="background-color:#ffffff">Админ аты</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Tabler-icons sum.svg|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:User-block.png|30px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:User-welcome.png|25px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:2_(number).png|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]][[File:OOjs UI icon secure-link-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon unLock-ltr-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon eyeClosed-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon trash-progressive revised (with exclamation).svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon restore-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Echo user-rights icon.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:Noun Project import icon 652774.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon funnel-rtl-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]]</div>||<div style="background-color:#ffffff">[[File:OOjs UI icon advanced-progressive.svg|20px|link=Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Шартты_белгілер]] |- |align=center|1||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymov|Kasymov]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymov#general-stats 35879]||625||26||18||263||28||3||34731||8||0||177||0||0||0||0 |- |align=center|2||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arystanbek|Arystanbek]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arystanbek#general-stats 28572]||275||6||9||1309||42||7||26222||22||7||300||21||7||328||17 |- |align=center|3||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Нұрлан_Рахымжанов#general-stats 14883]||417||21||19||106||17||3||13692||37||13||513||45||0||0||0 |- |align=center|4||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bolatbek|{{color|grey|Bolatbek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bolatbek#general-stats 5355]||18||0||0||116||20||2||5152||5||0||23||0||0||19||0 |- |align=center|5||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Салиха|Салиха]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Салиха#general-stats 4269]||0||0||0||235||0||26||3998||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|6||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlefZet|{{color|grey|AlefZet}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlefZet#general-stats 3721]||96||0||20||164||1||14||3358||0||0||68||0||0||0||0 |- |align=center|7||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Bekus|{{color|grey|Bekus}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Bekus#general-stats 3615]||19||2||0||20||5||6||3553||0||0||10||0||0||0||0 |- |align=center|8||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:1nter pares|1nter pares]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/1nter_pares#general-stats 3440]||322||7||6||449||8||15||2616||0||6||10||0||0||0||1 |- |align=center|9||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ulan|{{color|grey|Ulan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ulan#general-stats 3263]||18||0||2||3||0||0||3235||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|10||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:ArystanbekBot|ArystanbekBot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/ArystanbekBot#general-stats 2942]||0||0||0||0||0||0||2942||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|11||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sibom|{{color|grey|Sibom}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sibom#general-stats 2500]||28||1||1||5||3||7||2440||0||0||15||0||0||0||0 |- |align=center|12||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJin|{{color|grey|GaiJin}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJin#general-stats 1420]||36||0||0||10||3||3||1300||0||0||14||54||0||0||0 |- |align=center|13||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek.kz]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Batyrbek.kz#general-stats 1280]||70||0||3||6||2||1||1175||0||0||7||16||0||0||0 |- |align=center|14||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurken|Nurken]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurken#general-stats 1208]||39||0||0||12||17||0||1128||0||0||12||0||0||0||0 |- |align=center|15||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GanS NIS|{{color|grey|GanS NIS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GanS_NIS#general-stats 1089]||12||0||2||3||0||0||1029||0||0||43||0||0||0||0 |- |align=center|16||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Amangeldi Mukhamejan|Amangeldi Mukhamejan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Amangeldi_Mukhamejan#general-stats 855]||9||1||1||26||3||2||774||0||0||30||1||0||7||1 |- |align=center|17||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kaiyr#general-stats 829]||116||89||10||13||13||2||560||0||0||22||3||0||1||0 |- |align=center|18||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Polat Alemdar|{{color|grey|Polat Alemdar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Polat_Alemdar#general-stats 806]||5||0||0||600||60||0||136||0||0||5||0||0||0||0 |- |align=center|19||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|{{color|grey|Мықтыбек Оразтайұлы}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Мықтыбек_Оразтайұлы#general-stats 738]||1||0||0||19||1||1||649||0||0||67||0||0||0||0 |- |align=center|20||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:AlibekKS|{{color|grey|AlibekKS}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/AlibekKS#general-stats 695]||18||0||50||7||0||0||611||0||0||9||0||0||0||0 |- |align=center|21||align=left|[[File:Bullet-green.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Sagzhan|Sagzhan]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Sagzhan#general-stats 531]||15||0||7||55||6||1||430||0||0||17||0||0||0||0 |- |align=center|22||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Ashina|Ashina]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Ashina#general-stats 460]||1||0||0||16||3||2||418||1||0||13||6||0||0||0 |- |align=center|23||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Qarakesek|{{color|grey|Qarakesek}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Qarakesek#general-stats 224]||19||1||25||0||2||37||114||0||0||14||12||0||0||0 |- |align=center|24||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Daniyar|{{color|grey|Daniyar}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Daniyar#general-stats 80]||6||0||0||1||0||0||70||0||0||1||2||0||0||0 |- |align=center|25||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:GaiJinBot|{{color|grey|GaiJinBot}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/GaiJinBot#general-stats 79]||0||0||0||0||0||0||79||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|26||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nurtenge#general-stats 78]||1||0||0||5||0||0||65||5||0||2||0||0||0||0 |- |align=center|27||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Arruah|{{color|grey|Arruah}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Arruah#general-stats 8]||0||0||0||0||0||0||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|28||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Nick jan|{{color|grey|Nick jan}}]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Nick_jan#general-stats 7]||1||0||0||0||0||0||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |align=center|29||align=left|[[File:Bullet-grey.png|8px|left|link=Уикипедия:Администраторлар/Тізім]] [[Қатысушы:Kasymovbot|Kasymovbot]]||[https://xtools.wmcloud.org/ec/kk.wikipedia.org/Kasymovbot#general-stats 0]||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0||0 |} <!-- BOT:ADMINS-ACTIVITY:END --> {{clear}} == Администраторлардың_нақты_белсенділіктері == Белсенділіктердің түспен белгіленуі: * <span style="background-color:#00ff33">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Жасыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180 күн толмаған ([0-180]) * <span style="background-color:#00ccff">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Көк]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 180-нен 360 күн аралығында уақыт өткен ([360-180]) * <span style="background-color:#ff3300">[[Уикипедия:Администраторлар/Белсенділігі#Администраторлардың_нақты_белсенділіктері|Қызыл]]</span> — соңғы әрекетін жасағанына 360 күннен асып кеткен ([360<]) {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Уикипедия статистикалары]] 8i37jh1k1cacoonbye0wknyd3y48yn3 Уикипедия:Белсенді қатысушылар 4 492279 3694504 3693879 2026-11-10T12:02:12Z Jembot 36112 Bot: Рейтингті жаңарту 3694504 wikitext text/x-wiki {{/begin|200}} |- | 1 || [[User:1nter pares|1nter pares]] || [[Special:Contributions/1nter pares|{{formatnum:3626}}]] || {{Permissions|1nter pares}} |- | 2 || [[User:Мағыпар|Мағыпар]] || [[Special:Contributions/Мағыпар|{{formatnum:1558}}]] || {{Permissions|Мағыпар}} |- | 3 || [[User:Nurken|Nurken]] || [[Special:Contributions/Nurken|{{formatnum:423}}]] || {{Permissions|Nurken}} |- | 4 || [[User:Орел Карл|Орел Карл]] || [[Special:Contributions/Орел Карл|{{formatnum:421}}]] || {{Permissions|Орел Карл}} |- | 5 || [[User:Wikuiser|Wikuiser]] || [[Special:Contributions/Wikuiser|{{formatnum:410}}]] || {{Permissions|Wikuiser}} |- | 6 || [[User:Unknown Alash|Unknown Alash]] || [[Special:Contributions/Unknown Alash|{{formatnum:360}}]] || {{Permissions|Unknown Alash}} |- | 7 || [[User:Kasymov|Kasymov]] || [[Special:Contributions/Kasymov|{{formatnum:310}}]] || {{Permissions|Kasymov}} |- | 8 || [[User:Marksscheider|Marksscheider]] || [[Special:Contributions/Marksscheider|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Marksscheider}} |- | 9 || [[User:Aldogarov|Aldogarov]] || [[Special:Contributions/Aldogarov|{{formatnum:212}}]] || {{Permissions|Aldogarov}} |- | 10 || [[User:Sagzhan|Sagzhan]] || [[Special:Contributions/Sagzhan|{{formatnum:209}}]] || {{Permissions|Sagzhan}} |- | 11 || [[User:Рақымжан Курманали|Рақымжан Курманали]] || [[Special:Contributions/Рақымжан Курманали|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Рақымжан Курманали}} |- | 12 || [[User:Casserium|Casserium]] || [[Special:Contributions/Casserium|{{formatnum:108}}]] || {{Permissions|Casserium}} |- | 13 || [[User:Кабылбек Алихан|Кабылбек Алихан]] || [[Special:Contributions/Кабылбек Алихан|{{formatnum:95}}]] || {{Permissions|Кабылбек Алихан}} |- | 14 || [[User:Akmaral090|Akmaral090]] || [[Special:Contributions/Akmaral090|{{formatnum:93}}]] || {{Permissions|Akmaral090}} |- | 15 || [[User:~2026-46472-89|~2026-46472-89]] || [[Special:Contributions/~2026-46472-89|{{formatnum:90}}]] || {{Permissions|~2026-46472-89}} |- | 16 || [[User:Еділбай Дәмелі|Еділбай Дәмелі]] || [[Special:Contributions/Еділбай Дәмелі|{{formatnum:80}}]] || {{Permissions|Еділбай Дәмелі}} |- | 17 || [[User:Есенгелді Інжу|Есенгелді Інжу]] || [[Special:Contributions/Есенгелді Інжу|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Есенгелді Інжу}} |- | 18 || [[User:Василь Дулатов|Василь Дулатов]] || [[Special:Contributions/Василь Дулатов|{{formatnum:79}}]] || {{Permissions|Василь Дулатов}} |- | 19 || [[User:ShadZ01|ShadZ01]] || [[Special:Contributions/ShadZ01|{{formatnum:73}}]] || {{Permissions|ShadZ01}} |- | 20 || [[User:Kontributor 2K|Kontributor 2K]] || [[Special:Contributions/Kontributor 2K|{{formatnum:67}}]] || {{Permissions|Kontributor 2K}} |- | 21 || [[User:Łukasz Winek|Łukasz Winek]] || [[Special:Contributions/Łukasz Winek|{{formatnum:64}}]] || {{Permissions|Łukasz Winek}} |- | 22 || [[User:Lbbousey|Lbbousey]] || [[Special:Contributions/Lbbousey|{{formatnum:60}}]] || {{Permissions|Lbbousey}} |- | 23 || [[User:Мухаметқали|Мухаметқали]] || [[Special:Contributions/Мухаметқали|{{formatnum:59}}]] || {{Permissions|Мухаметқали}} |- | 24 || [[User:OrtNvdke|OrtNvdke]] || [[Special:Contributions/OrtNvdke|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|OrtNvdke}} |- | 25 || [[User:Бекбулатова Гульсара|Бекбулатова Гульсара]] || [[Special:Contributions/Бекбулатова Гульсара|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Бекбулатова Гульсара}} |- | 26 || [[User:Салиха|Салиха]] || [[Special:Contributions/Салиха|{{formatnum:56}}]] || {{Permissions|Салиха}} |- | 27 || [[User:Шырынханов Нұрали|Шырынханов Нұрали]] || [[Special:Contributions/Шырынханов Нұрали|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Шырынханов Нұрали}} |- | 28 || [[User:Qareken Balasi|Qareken Balasi]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:55}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 29 || [[User:PushkinVko|PushkinVko]] || [[Special:Contributions/PushkinVko|{{formatnum:54}}]] || {{Permissions|PushkinVko}} |- | 30 || [[User:Темирбекова Айнаш Маданиятовна|Темирбекова Айнаш Маданиятовна]] || [[Special:Contributions/Темирбекова Айнаш Маданиятовна|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Темирбекова Айнаш Маданиятовна}} |- | 31 || [[User:Алтай Көкше|Алтай Көкше]] || [[Special:Contributions/Алтай Көкше|{{formatnum:51}}]] || {{Permissions|Алтай Көкше}} |- | 32 || [[User:Sewrax|Sewrax]] || [[Special:Contributions/Sewrax|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Sewrax}} |- | 33 || [[User:ШҚО арнаулы кітапхана|ШҚО арнаулы кітапхана]] || [[Special:Contributions/ШҚО арнаулы кітапхана|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|ШҚО арнаулы кітапхана}} |- | 34 || [[User:Султанова Айжан|Султанова Айжан]] || [[Special:Contributions/Султанова Айжан|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Султанова Айжан}} |- | 35 || [[User:Алма Досова|Алма Досова]] || [[Special:Contributions/Алма Досова|{{formatnum:50}}]] || {{Permissions|Алма Досова}} |- | 36 || [[User:Ерден Карсыбеков|Ерден Карсыбеков]] || [[Special:Contributions/Ерден Карсыбеков|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Ерден Карсыбеков}} |- | 37 || [[User:Райочка|Райочка]] || [[Special:Contributions/Райочка|{{formatnum:49}}]] || {{Permissions|Райочка}} |- | 38 || [[User:Ұлпан, Қанат|Ұлпан, Қанат]] || [[Special:Contributions/Ұлпан, Қанат|{{formatnum:46}}]] || {{Permissions|Ұлпан, Қанат}} |- | 39 || [[User:Yessentaikyzy|Yessentaikyzy]] || [[Special:Contributions/Yessentaikyzy|{{formatnum:39}}]] || {{Permissions|Yessentaikyzy}} |- | 40 || [[User:Айакеш|Айакеш]] || [[Special:Contributions/Айакеш|{{formatnum:34}}]] || {{Permissions|Айакеш}} |- | 41 || [[User:TheNomadEditor|TheNomadEditor]] || [[Special:Contributions/TheNomadEditor|{{formatnum:33}}]] || {{Permissions|TheNomadEditor}} |- | 42 || [[User:Дауткулова Ақмарал|Дауткулова Ақмарал]] || [[Special:Contributions/Дауткулова Ақмарал|{{formatnum:32}}]] || {{Permissions|Дауткулова Ақмарал}} |- | 43 || [[User:Жадикбаева Арайлым|Жадикбаева Арайлым]] || [[Special:Contributions/Жадикбаева Арайлым|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Жадикбаева Арайлым}} |- | 44 || [[User:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] || [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Сейтқамза Айида Нұржанқызы}} |- | 45 || [[User:Vyacheslav Nasretdinov|Vyacheslav Nasretdinov]] || [[Special:Contributions/Vyacheslav Nasretdinov|{{formatnum:30}}]] || {{Permissions|Vyacheslav Nasretdinov}} |- | 46 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:28}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 47 || [[User:Аркалык тилдер орталыгы|Аркалык тилдер орталыгы]] || [[Special:Contributions/Аркалык тилдер орталыгы|{{formatnum:27}}]] || {{Permissions|Аркалык тилдер орталыгы}} |- | 48 || [[User:Muzeologist|Muzeologist]] || [[Special:Contributions/Muzeologist|{{formatnum:26}}]] || {{Permissions|Muzeologist}} |- | 49 || [[User:Qarakesek|Qarakesek]] || [[Special:Contributions/Qarakesek|{{formatnum:25}}]] || {{Permissions|Qarakesek}} |- | 50 || [[User:LiraBekAstana|LiraBekAstana]] || [[Special:Contributions/LiraBekAstana|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|LiraBekAstana}} |- | 51 || [[User:MuratbekErkebulan|MuratbekErkebulan]] || [[Special:Contributions/MuratbekErkebulan|{{formatnum:24}}]] || {{Permissions|MuratbekErkebulan}} |- | 52 || [[User:LCont5|LCont5]] || [[Special:Contributions/LCont5|{{formatnum:23}}]] || {{Permissions|LCont5}} |- | 53 || [[User:Zama.Dana|Zama.Dana]] || [[Special:Contributions/Zama.Dana|{{formatnum:22}}]] || {{Permissions|Zama.Dana}} |- | 54 || [[User:Акмарал Абдрашидовна|Акмарал Абдрашидовна]] || [[Special:Contributions/Акмарал Абдрашидовна|{{formatnum:21}}]] || {{Permissions|Акмарал Абдрашидовна}} |- | 55 || [[User:Almas Akniet|Almas Akniet]] || [[Special:Contributions/Almas Akniet|{{formatnum:19}}]] || {{Permissions|Almas Akniet}} |- | 56 || [[User:Kaiyr|Kaiyr]] || [[Special:Contributions/Kaiyr|{{formatnum:18}}]] || {{Permissions|Kaiyr}} |- | 57 || [[User:~2026-56534-39|~2026-56534-39]] || [[Special:Contributions/~2026-56534-39|{{formatnum:17}}]] || {{Permissions|~2026-56534-39}} |- | 58 || [[User:Мақала|Мақала]] || [[Special:Contributions/Мақала|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Мақала}} |- | 59 || [[User:Mheidegger|Mheidegger]] || [[Special:Contributions/Mheidegger|{{formatnum:16}}]] || {{Permissions|Mheidegger}} |- | 60 || [[User:Амина Жанаковна|Амина Жанаковна]] || [[Special:Contributions/Амина Жанаковна|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Амина Жанаковна}} |- | 61 || [[User:Арда3001|Арда3001]] || [[Special:Contributions/Арда3001|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Арда3001}} |- | 62 || [[User:Вилюс М|Вилюс М]] || [[Special:Contributions/Вилюс М|{{formatnum:15}}]] || {{Permissions|Вилюс М}} |- | 63 || [[User:Gliwi|Gliwi]] || [[Special:Contributions/Gliwi|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Gliwi}} |- | 64 || [[User:Ziv|Ziv]] || [[Special:Contributions/Ziv|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ziv}} |- | 65 || [[User:Эдгар Герт|Эдгар Герт]] || [[Special:Contributions/Эдгар Герт|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Эдгар Герт}} |- | 66 || [[User:Ұлан Тұрсынбек|Ұлан Тұрсынбек]] || [[Special:Contributions/Ұлан Тұрсынбек|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Ұлан Тұрсынбек}} |- | 67 || [[User:Арыс Тілдер|Арыс Тілдер]] || [[Special:Contributions/Арыс Тілдер|{{formatnum:14}}]] || {{Permissions|Арыс Тілдер}} |- | 68 || [[User:RaiymbekZh|RaiymbekZh]] || [[Special:Contributions/RaiymbekZh|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|RaiymbekZh}} |- | 69 || [[User:Asildaulet|Asildaulet]] || [[Special:Contributions/Asildaulet|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Asildaulet}} |- | 70 || [[User:Эльмира Ералиева|Эльмира Ералиева]] || [[Special:Contributions/Эльмира Ералиева|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Эльмира Ералиева}} |- | 71 || [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] || [[Special:Contributions/Tuttiorchestra687|{{formatnum:13}}]] || {{Permissions|Tuttiorchestra687}} |- | 72 || [[User:~2026-56298-60|~2026-56298-60]] || [[Special:Contributions/~2026-56298-60|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|~2026-56298-60}} |- | 73 || [[User:Amherst99|Amherst99]] || [[Special:Contributions/Amherst99|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Amherst99}} |- | 74 || [[User:Sagyndykova Nurgul|Sagyndykova Nurgul]] || [[Special:Contributions/Sagyndykova Nurgul|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Sagyndykova Nurgul}} |- | 75 || [[User:Гүлдана Алмуханқызы|Гүлдана Алмуханқызы]] || [[Special:Contributions/Гүлдана Алмуханқызы|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Гүлдана Алмуханқызы}} |- | 76 || [[User:Ayazhan10|Ayazhan10]] || [[Special:Contributions/Ayazhan10|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Ayazhan10}} |- | 77 || [[User:Уланская|Уланская]] || [[Special:Contributions/Уланская|{{formatnum:12}}]] || {{Permissions|Уланская}} |- | 78 || [[User:L.sarkytbekova|L.sarkytbekova]] || [[Special:Contributions/L.sarkytbekova|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|L.sarkytbekova}} |- | 79 || [[User:Шардара 2026|Шардара 2026]] || [[Special:Contributions/Шардара 2026|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Шардара 2026}} |- | 80 || [[User:Sherniyaz boran|Sherniyaz boran]] || [[Special:Contributions/Sherniyaz boran|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Sherniyaz boran}} |- | 81 || [[User:Kent Wang|Kent Wang]] || [[Special:Contributions/Kent Wang|{{formatnum:11}}]] || {{Permissions|Kent Wang}} |- | 82 || [[User:Талшын Ауел|Талшын Ауел]] || [[Special:Contributions/Талшын Ауел|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Талшын Ауел}} |- | 83 || [[User:Atageldı Däulethan|Atageldı Däulethan]] || [[Special:Contributions/Atageldı Däulethan|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Atageldı Däulethan}} |- | 84 || [[User:Ashina|Ashina]] || [[Special:Contributions/Ashina|{{formatnum:10}}]] || {{Permissions|Ashina}} {{/end}} keqlf4wr5scnc9iucie1a2n7lcuxncl Үлгі:Театр 10 492465 3694698 2896804 2026-11-11T05:17:57Z Qorgasyn 164729 3694698 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="float: right; margin: 0 0 1em 1em; width: 29em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- ! class="fn org" colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger; background:#eee;" | '''{{{атауы|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}}}''' |- {{#if:{{{сурет|}}}| {{!}} colspan="2" align="center" {{!}} [[Сурет:{{{сурет}}}|{{#if:{{{өлшемі|}}}|{{{өлшемі}}}|250px}}|{{{сурет атауы|сурет}}}]] {{!}}- }} {{#if:{{{шынайы атауы|}}}| {{!}}'''Толық атауы''' {{!}} {{{шынайы атауы}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Бұрынғы атаулары|}}}| {{!}}'''Бұрынғы атаулары''' {{!}} class="nickname" {{!}} {{{Бұрынғы атаулары}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Орналасуы|}}}| {{!}}'''Орналасуы''' {{!}} class="adr" {{!}} {{{Орналасуы}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Координаттары|}}}| {{!}}'''Координаттары''' {{!}} {{{Координаттары}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Құрылған жылы|}}}| {{!}}'''Құрылған жылы''' {{!}} {{{Құрылған жылы}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Сыйымдылығы|}}}| {{!}}'''Сыйымдылығы''' {{!}} {{{Сыйымдылығы}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Негізін қалаушылар|{{{Негізделгені|}}}}}}| {{!}}'''Негізін қалаушылар''' {{!}} {{{Негізін қалаушылар|{{{Негізделгені|}}}}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Директоры|}}}| {{!}}'''Директоры''' {{!}} {{{Директоры}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Көркемдік жетекшісі|}}}| {{!}}'''Көркемдік жетекшісі''' {{!}} {{{Көркемдік жетекшісі}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Бас режиссёрі|}}}| {{!}}'''Бас режиссёрі''' {{!}} {{{Бас режиссёрі}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Бас дирижёрі|}}}| {{!}}'''Бас дирижёрі''' {{!}} {{{Бас дирижёрі}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Бас балетмейстері|}}}| {{!}}'''Бас балетмейстері''' {{!}} {{{Бас балетмейстері}}} {{!}}- }} {{#if:{{{Бас хормейстері|}}}| {{!}}'''Бас хормейстері''' {{!}} {{{Бас хормейстері}}} {{!}}- }} {{#if:{{{сайты|}}}| {{!}}'''Сайты''' {{!}} {{{сайты}}} {{!}}- }} {{#if:{{{марапаттары|}}}| {{!}}'''Марапаттары''' {{!}} {{{марапаттары}}} {{!}}- }} {{#if:{{wikidata|p373|{{{Commons|}}}}}| {{!}} colspan="2" style="border-top:1px solid #DDDDDD; width:100%; background:#EFEFFF; text-align:center;" {{!}} '''[[:commons:Category:{{wikidata|p373|{{{Commons|}}}}}|{{{атауы|{{{1|{{PAGENAME}}}}}}}}]]''' [[Ортаққор]]да {{!}}- }} {{#if:{{{lat_deg|}}}| {{coord|1={{{lat_deg|0}}}|2={{{lat_min|0}}}|3={{{lat_sec|0}}}|4={{#if:{{{lat_dir|}}}|{{{lat_dir}}}|N}}|5={{{lon_deg|0}}}|6={{{lon_min|0}}}|7={{{lon_sec|0}}}|8={{#if:{{{lon_dir|}}}|{{{lon_dir}}}|E}}|9={{#if:{{{region|}}}|type:landmark_region:{{{region}}}|type:landmark}}|scale={{#if:{{{CoordScale|}}}|{{{CoordScale}}}|100000}}|format=dms|display=title|yandex=1}} }} |}<noinclude> {{doc}} </noinclude><includeonly>{{Мақала бойынша санаттар|Алфавит бойынша театрлар}}</includeonly> 97ey97ddt1119gftefm2hq5i7dzz2z1 Үлгі:Театр/doc 10 492466 3694699 3463826 2026-11-11T05:18:29Z Qorgasyn 164729 3694699 wikitext text/x-wiki == Көшіріп алу үшін == <pre> ```wikitext {{Театр |атауы = |шынайы атауы = |Орналасуы = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = |Негізделгені = |Директоры = |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |марапаттары = |Commons = }} ``` </pre> <includeonly>[[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Театр]][[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Ұйымдар|Театр]]</includeonly> qoao6dz269d6aor9o5yp1yb3z9s9f9d 3694700 3694699 2026-11-11T05:19:49Z Qorgasyn 164729 3694700 wikitext text/x-wiki == Көшіріп алу үшін == <pre> {{Театр |атауы = |шынайы атауы = |Орналасуы = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = |Негізделгені = |Директоры = |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |марапаттары = |Commons = }} </pre> <includeonly>[[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Театр]][[Санат:Үлгілер-инфобокстар:Ұйымдар|Театр]]</includeonly> 3wpdj61jna7kzjvcdw7zmxtt3vzii3c Бұрана мұнарасы 0 492890 3694562 3209598 2026-11-10T16:12:44Z Unknown Alash 96268 3694562 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Бұрана мұнарасы | шынайы аты = | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = | суреті = Burana tower 2009.jpg | ені = | сурет атауы = Бұрана мұнарасы, 2009 ж. | позициялық карта = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = | сәулет стилі = | қолданылуы = | орналасуы = Қырғыз Республикасы, Шу облысы | мекен жайы = | қала = | мемлекет = | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = Мемлекет қорғауында | құрылысы басталды = | құрылысы аяқталды = | ашылған уақыты = | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = 21 м | төбесі = | антеннаның төбесі = | шатыры = | ең соңғы қабат = | обсерватория = | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = 9 м | басқа да өлшемдері = | қабаттар саны = | ғимараттың ішкі ауданы = | лифтілер = | тапсырыс беруші = | иемденуші = | басқарушы орган = | сәулетшісі = | сәулет фирмасы = | салушы = | инженері = | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = }} {{coord|42|44|47.06|N|75|15|1.64|E|region:KG|display=title}} '''Бұрана мұнарасы''' — [[Қарахан мемлекеті]]не тиесілі Х-ХІ ғғ. архитертуралық ескерткіш. Мұнара Бішкектен 80 км, ал [[Тоқмақ]] қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км жерде, Шу өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан. Бұрана мұнарасы көне архитектуралық кешеннің құрамында болғандықтан, мемлекеттің қорғауы мен бақылауына алынған<ref>{{Cite web|url=http://www.kyrnatcom.unesco.kz/culture/burana.htm|title=Археологиялық-архитектуралық Бұрана мұнарасы}}</ref>. == Сипаттамасы == [[Сурет:Burana tower-stairway.jpg|thumb|left|Мұнара ішіндегі айналмалы баспалдақ]] Тарихшылар мұнараның салыну уақытын Х-ХІ ғғ. деп көрсетеді. Мұнараның биіктігі — 21 м, диаметрі — 9 м. Бастапқы биіктігі 44-48 м шамасында болған көрінеді. Кейін болған жер сілкінісінен мұнара биіктігі бүгінгі қалпында сақталған. Археологтар мен архитекторлар бұл ескерткішті зерттей келе, өз заманыңда маңдай алды құрылыс болып саналған бұл ескерткіштің дәл осы жерге не үшін салынғанын анықтады. Бұрана мұнарасының шығысында осы аттас өзен бар. Ол жазда кеуіп қалады. Мұнараның айналасын жал топырақ үйілгені байқалады. Ол көлемі 560 және 480 м тік бұрышты алаңды қоршайды. Мұнараның солтүстік жағында биіктігі 10 м шаңдақ төбе тұр. Бұл - ескі үйдің құлаған орны. Осыған орай, мұнара ертедегі қоныстың ортасына салынған болуы тиіс. Осы төңіректі зерттеген археологтар қазба жұмысының қорытыңдысына және ерте заманғы жазба деректерге сүйене отырып, бұл үлкен үйінді ертедегі [[Баласағұн]] қаласының орны екенін анықтаған. == Тарихы == XIX ғасырдың ортасынан бастап Бұрана мұнарасы мен оны жан-жақтан қоршаған қалашық орыс ғалымдары мен өлкетанушыларын қызықтыра бастайды. Ескерткішті зерттеуге Ф. В. Поярков, В. Д. Городецкий, А. М. Фетисов, Н. Н. Пантусов, В. П. Ровнягин және атақты орыс шығыстанушысы В.В. Бартольд зор үлестерін қосты. Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарынан бастап мұнара мен қалашықты сақтау жұмыстары басталды. Осы мақсатпен 1927-1928 жылдары олар Қырғыз АКСР-нің шешімі бойынша жөндеу жұмыстарынан өткізіліп, консервацияланды. 1927 жылы М. Е. Массон және 1928 жылы А.И. Тереножкин қазба жұмыстарымен, материал жинаумен, кескіндерді қағаз бетіне түсірумен айналысты. 1930-шы жылдары мұнара мен қалашыққа Қырғыз КСР-нің ғылым комитеті мен жұртшылық назар аудара бастайды. Мерзімді баспасөздерде алғашқы мақалалар жарық көреді. 1938 жылы ескерткіш аумағын Жетісу археологиялық экспедициясы зерттеген (А. Н. Бернштам жетекшілігімен). 1953-1954 жылдары П. Н. Кожемяко Бұрана қалашығына қатысты ең көлемді зерттеу жұмыстарын жүргізген<ref>{{Cite web|url=https://kyrgyzstan.orexca.com/rus/monuments_burana_tower.shtml|title=Бұрана мұнарасының археологиялық-архитектуралық кешені :: Қырғызстанның тарихи және архитектуралық ескерткіштері|publisher=kyrgyzstan.orexca.com|accessdate=2019-06-13}}</ref>. 1976 жылы Бұрана қалашығы мемлекеттік қорықтар тізіміне еніп, қорғауға алынды. 1976 жылы жөндеу жұмыстарынан кейін қалашық аумағында Республикалық археологиялық-архитектуралық мұражай ашылды<ref>{{Cite web|url=https://silkadv.com/en/content/kamennye-izvayaniya-burany.html|title=Бұрана мұнарасы}}</ref>. == Аңыз == Аңызға қарағанда, ықпалды ханның қызы туыпты. Хан осы оқиғаны атап өтіп, қызының болашағын білу үшін мемлекеттегі барлық балгер әйелдер мен дана адамдарды шақырған. Бір қария ханға қызының он алтыншы туған күнінде қарақұрттың кесірінен мерт болатынын баяндапты. Хан қызын қорғау үшін үлкен мұнараны тұрғызуға бұйрық берді. Ханның қызметшілері тағамдарды мұқият тексеріп, себеттерге салып, қызына баспалдақтың көмегімен жеткізген. Арада біраз жылдар өткен. Қызының он алтыншы туған күніне хан себепке салынған жемістерді әкеліпті. Хан себетке жасырынған қарақұртты байқамаған. Ақырында қарақұрт жеміске қолын созған ханның қызын тістеп алады<ref>{{Cite web|url=https://www.journalofnomads.com/burana-tower/#The_legend_of_the_Burana_Tower|title=«Legend of Burana Tower»|last=|first=|date=|website=Journal of Nomads|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Орталық Азия тарихы]] [[Санат:Шу облысы]] sfq5yq4t7bbq2jumnywbj2ndz1dsttc Уикипедия:Форум/Сұрақтар 4 497712 3694902 3662241 2026-11-11T10:20:57Z Qazaq batur 186706 /* */ Жауап беру 3694902 wikitext text/x-wiki <div class="scrollingtext"> <p>{{color|red|Ескерту: Уикипедияға қатыссыз сұрақтарға жауап берілмейді!}}</p> </div> {{/Header}}<!-- Бұл жолды өшірмеңіз, астына жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> {{clear}} {{Жинақталған мазмұн|30|400}} Қайырлы күн. Сәлеметсіздер ме, құрметті Уикипедия еріктілері мен әкімшілері! Бауыржан Әли (Бауыржан Әли Әділбекұлы) туралы мақалаға байланысты көмектеріңізді сұраймын. Осы мәселені талқылап, шешуге жәрдем берсеңіздер екен. Жауаптарыңызды осы жерде күтемін. Рақмет! [[Қатысушы:Qazaq baturu|Qazaq baturu]] ([[Қатысушы талқылауы:Qazaq baturu|талқылау]]) 09:57, 2026 ж. қыркүйектің 28 (+05) :Құрметті Уикипедия әкімшілері мен тәжірибелі қатысушылар! :Осы өтінішіме қосымша ретінде ресми дәлелді сілтемелерді қалдырамын. Бұл спортшы Уикипедияның тұлғалар маңыздылығы ережесіне (критерий значимости) толық сай келеді. Тексеруге ыңғайлы болуы үшін нақты сілтемелер: :1. [https://boxrec.com BoxRec халықаралық ресми бокс базасы] :2. [https://prosports.kz ProSports.kz — Министрліктің марапаты] :3. [https://ztgzt.kz Знамя труда — Облыс әкімінің марапаты] :4. [https://inform.kz Kazinform — Қарсыласын 57 секундта нокаутқа түсіргені] :5. [https://inform.kz Kazinform — Спортшы курсанттың құқықтық мәртебесі] :6. [https://egemen.kz Egemen Qazaqstan — Болашақ офицер, бүгінгі чемпион] :7. [https://egemen.kz Egemen Qazaqstan — Қарсыласын 57 секундта құлатқаны] :Өтініш, осы ресми және халықаралық салмақты сілтемелерді негізге ала отырып, техникалық мүмкіндігі бар әкімшілер немесе тәжірибелі қатысушылар «Әли Бауыржан Әділбекұлы» деген атпен негізгі мақаланы тікелей жариялап беруге көмектессеңіздер. Рақмет! [[Қатысушы:Qazaq batur|Qazaq batur]] ([[Қатысушы талқылауы:Qazaq batur|талқылау]]) 15:20, 2026 ж. қарашаның 11 (+05) == Өзім қалаған тақырыптағы мақаланы қайда жазуға болады(зерханадан басқа) == Өзім қалаған тақырыптағы мақаланы қайда жазуға болады [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 18:35, 2024 ж. желтоқсанның 24 (+05) :{{@|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты}} қайырлы кеш! Мақала бастау үшін кем дегенде 100 өңдемеңіз болуы қажет және бастайтын мақалаңыз энциклопедиялық талаптарға сай келуі қажет. 100 өңдемені шағын өңдемелер жасап жинасаңыз болады, бірақ спам емес, спам үшін администраторлар аккаунтыңызды бұғаттайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:33, 2024 ж. желтоқсанның 24 (+05) ::Рақмет [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 16:40, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::Менің қазір тек 30 өңдемем бар, бірақ спам емес, вандализм емес толықтыруымды жоққа шығарды [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 16:42, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::өңдеме саным 100-ге жетпесе де зертханада мақала жасауыма бола ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::::{{@|Әбдіқадыр Асхат}} иә, жеке зертханаңызда мақала жазып, оны басқа жақсы мақалалармен салыстырып, түзетіп, мақала жазып үйренсеңіз болады -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::::Зертханадағы мақаланы мен жарияламайынша ол жойылмайды ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 07:55, 2024 ж. желтоқсанның 26 (+05) == Кесте кірістіру == Мақалаға кестені қалай енгізуге болады [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 18:38, 2024 ж. желтоқсанның 24 (+05) :{{@|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты}} қайырлы кеш! Нақты қай мақалаға қандай кестені меңзеп тұрсыз? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:33, 2024 ж. желтоқсанның 24 (+05) ::"Әлемдегі елдердің және оған тәуелді мемлекеттердің аумағы " [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 16:39, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::{{@|Әбдіқадыр Асхат}} сол мақаланың орыс немесе ағылшын тіліндегі нұсқасындағы кестені көшіріп алып, сөздерін қазақшаласаңыз болады -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Ол үшін мен Қазақша Уикипедиядан шығуым керек пе [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 07:54, 2024 ж. желтоқсанның 26 (+05) == Мақала жариялауға көмек == Сәлеметсіздер ме! Мен жаңа қатысушымын. Ж. Аймауытовтың «Хат таныту әдістері» мақаласын зертханаға дайындадым. Мақалада дереккөздер көрсетілген. Негізгі кеңістікке жариялап берулеріңізді сұраймын. [[Қатысушы:Zhiyenbekova A|Zhiyenbekova A]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhiyenbekova A|талқылау]]) 22:35, 2026 ж. ақпанның 16 (+05) == Дауыс беру ережелері туралы түсіндіру == Администратор сайлауында дауыс беру талаптары қандай? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:24, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :Қайырлы күн! Ережелерді [[Уикипедия:Администраторлар мен бітікшілерді сайлау ережелері|мына жерден]] қарасаңыз болады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:11, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) == Дауыс беруге қай жерде болады == Админ сайлауында қай бетте "қолдаймын" деп жазамын? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:07, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] қазір сайлау болып жатқан жоқ, несіне кімді қолдамақшысың? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:02, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::Админдерді [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:12, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) == AutoWikiBrowser-ға рұқсат беру өтініші == @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] аккаунтыма AutoWikiBrowser рұқсат бере аласыздар ма? маған [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:10, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) == Уикипедияның марафон, конкурс header-інің үлкендігі == Header телефонда дұрыс көрінбейді, телефон экраннынан шығып кеткен. Бұны өзгертуге болады ма? [[Қатысушы:Algashky|Algashky]] ([[Қатысушы талқылауы:Algashky|талқылау]]) 11:28, 2026 ж. сәуірдің 25 (+05) :@[[Қатысушы:Algashky|Algashky]] Хәдер емес header деп дұрыс жаз <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:02, 2026 ж. сәуірдің 25 (+05) == Жаңа редактор ретінде мақала жаза аламын ба? == Менде бір ғана сұрақ бар. [[Қатысушы:NgamangaXhosa|NgamangaXhosa]] ([[Қатысушы талқылауы:NgamangaXhosa|талқылау]]) 18:04, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) == Уикипедиядағы алғашқы мақалам == [[Арнайы:Үлесі/~2026-49699-36|~2026-49699-36]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-49699-36|talk]]) 01:57, 2026 ж. қыркүйектің 15 (+05) Сәлем бәріне! Мен ағылшын тілінде Paperlab Research Center туралы Wikipedia мақаласын бірнеше рет жариялауды жасап көрдім, бірақ ол AI қолданды деген себеппен бұғатталып жатыр. Менің түсінуімше, Wikipedia ережелерін бұзған жоқпын, AI тек мәтінді редакциялау үшін қолдандым, мазмұнды өзім жаздым. көмек немесе кеңес бере алсаңыздар, алдын ала көп-көп рахмет. Кейін мақаланы қазақшаға да аударамын [[Арнайы:Үлесі/~2026-49699-36|~2026-49699-36]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-49699-36|talk]]) 01:57, 2026 ж. қыркүйектің 15 (+05) lqwfd4o10sc9pztijoto167ppiphquv 3694921 3694902 2026-11-11T10:45:28Z Qazaq batur 186706 /* */ Жауап беру 3694921 wikitext text/x-wiki <div class="scrollingtext"> <p>{{color|red|Ескерту: Уикипедияға қатыссыз сұрақтарға жауап берілмейді!}}</p> </div> {{/Header}}<!-- Бұл жолды өшірмеңіз, астына жазыңыз! және == Тақырып аты == қосып жазғанды ұмытпаңыз --> {{clear}} {{Жинақталған мазмұн|30|400}} Қайырлы күн. Сәлеметсіздер ме, құрметті Уикипедия еріктілері мен әкімшілері! Бауыржан Әли (Бауыржан Әли Әділбекұлы) туралы мақалаға байланысты көмектеріңізді сұраймын. Осы мәселені талқылап, шешуге жәрдем берсеңіздер екен. Жауаптарыңызды осы жерде күтемін. Рақмет! [[Қатысушы:Qazaq baturu|Qazaq baturu]] ([[Қатысушы талқылауы:Qazaq baturu|талқылау]]) 09:57, 2026 ж. қыркүйектің 28 (+05) :Құрметті Уикипедия әкімшілері мен тәжірибелі қатысушылар! :Осы өтінішіме қосымша ретінде ресми дәлелді сілтемелерді қалдырамын. Бұл спортшы Уикипедияның тұлғалар маңыздылығы ережесіне (критерий значимости) толық сай келеді. Тексеруге ыңғайлы болуы үшін нақты сілтемелер: :1. [https://boxrec.com BoxRec халықаралық ресми бокс базасы] :2. [https://prosports.kz ProSports.kz — Министрліктің марапаты] :3. [https://ztgzt.kz Знамя труда — Облыс әкімінің марапаты] :4. [https://inform.kz Kazinform — Қарсыласын 57 секундта нокаутқа түсіргені] :5. [https://inform.kz Kazinform — Спортшы курсанттың құқықтық мәртебесі] :6. [https://egemen.kz Egemen Qazaqstan — Болашақ офицер, бүгінгі чемпион] :7. [https://egemen.kz Egemen Qazaqstan — Қарсыласын 57 секундта құлатқаны] :Өтініш, осы ресми және халықаралық салмақты сілтемелерді негізге ала отырып, техникалық мүмкіндігі бар әкімшілер немесе тәжірибелі қатысушылар «Әли Бауыржан Әділбекұлы» деген атпен негізгі мақаланы тікелей жариялап беруге көмектессеңіздер. Рақмет! [[Қатысушы:Qazaq batur|Qazaq batur]] ([[Қатысушы талқылауы:Qazaq batur|талқылау]]) 15:20, 2026 ж. қарашаның 11 (+05) ::Құрметті Уикипедия әкімшілері мен тәжірибелі қатысушылар! ::Осы өтінішіме қосымша ретінде ресми дәлелді сілтемелерді қалдырамын. Бұл спортшы Уикипедияның тұлғалар маңыздылығы ережесіне (критерий значимости) толық сай келеді. Тексеруге ыңғайлы болуы үшін нақты сілтемелер: ::1. [https://boxrec.com BoxRec халықаралық ресми бокс базасы]https://boxrec.com/en/box-pro/1421853 ::2. [https://prosports.kz ProSports.kz — Министрліктің марапаты]https://prosports.kz/kz/news/755369-bauirzhan-ali-qazaqstan-respublikasinin-sport-salasinin-qurmetti-qizmetkeri-tosbelgisimen-marapattaldi/ ::3. [https://ztgzt.kz Знамя труда — Облыс әкімінің марапаты]https://ztgzt.kz/90110/dostoynyy-vklad?fbclid=IwZnRzaAVhJAdleHRuA2FlbQIxMQBwZG9mBWZkaWQWUSBSOmI7zCdig6S99nA5Q90wxO5DjnNydGMGYXBwX2lkCjY2Mjg1NjgzNzkAAR-V3AZ9b6huQrniyT2Cg16xx30CRwgiTk4nlDTcv0G7cL0WVFUNZPjVe_JzhA_aem_VnmJonJ5vbxjjrSidig9IQ ::4. [https://inform.kz Kazinform — Қарсыласын 57 секундта нокаутқа түсіргені]https://kaz.inform.kz/news/karsilasin-57-sekundta-nokautka-tusrgen-kursant-boxrec-alemdk-reytingnn-uzdk-ond-aa24decc/ ::5. [https://inform.kz Kazinform — Спортшы курсанттың құқықтық мәртебесі]https://kaz.inform.kz/news/pogon-men-kaspkoy-ring-sportshi-kursanttin-kukiktik-martebes-kanday-456a8957/?fbclid=IwZnRzaAVhJI1leHRuA2FlbQIxMQBwZG9mBWZkaWQWUSCN9I6wiADLxiA_d6Sy6YX8MFVsv3NydGMGYXBwX2lkCjY2Mjg1NjgzNzkAAR9Fa6VCPenVUUsEti2d8yCLydB_GYafw-yrYxAXXSQLXKn9WgrC6x4u6gP8pQ_aem_2Qws_1dvfMkqXAU3B15wqQ ::6. [https://egemen.kz Egemen Qazaqstan — Болашақ офицер, бүгінгі чемпион]https://egemen.kz/news/bolashaq-ofitser-bugingi-chempion-bauyrzhan-ali-qurmetti-sport-qyzmetkeri-atandy ::7. [https://egemen.kz Egemen Qazaqstan — Қарсыласын 57 секундта құлатқаны]https://egemen.kz/news/article411312-bauyrdgan-ali-qarsylasyn-57-sekundta-qulatty ::Өтініш, осы ресми және халықаралық салмақты сілтемелерді негізге ала отырып, техникалық мүмкіндігі бар әкімшілер немесе тәжірибелі қатысушылар «Әли Бауыржан Әділбекұлы» деген атпен негізгі мақаланы тікелей жариялап беруге көмектессеңіздер. Рақмет! [[Қатысушы:Qazaq batur|Qazaq batur]] ([[Қатысушы талқылауы:Qazaq batur|талқылау]]) 15:45, 2026 ж. қарашаның 11 (+05) == Өзім қалаған тақырыптағы мақаланы қайда жазуға болады(зерханадан басқа) == Өзім қалаған тақырыптағы мақаланы қайда жазуға болады [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 18:35, 2024 ж. желтоқсанның 24 (+05) :{{@|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты}} қайырлы кеш! Мақала бастау үшін кем дегенде 100 өңдемеңіз болуы қажет және бастайтын мақалаңыз энциклопедиялық талаптарға сай келуі қажет. 100 өңдемені шағын өңдемелер жасап жинасаңыз болады, бірақ спам емес, спам үшін администраторлар аккаунтыңызды бұғаттайды -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:33, 2024 ж. желтоқсанның 24 (+05) ::Рақмет [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 16:40, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::Менің қазір тек 30 өңдемем бар, бірақ спам емес, вандализм емес толықтыруымды жоққа шығарды [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 16:42, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::өңдеме саным 100-ге жетпесе де зертханада мақала жасауыма бола ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 16:47, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::::{{@|Әбдіқадыр Асхат}} иә, жеке зертханаңызда мақала жазып, оны басқа жақсы мақалалармен салыстырып, түзетіп, мақала жазып үйренсеңіз болады -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::::Зертханадағы мақаланы мен жарияламайынша ол жойылмайды ма [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 07:55, 2024 ж. желтоқсанның 26 (+05) == Кесте кірістіру == Мақалаға кестені қалай енгізуге болады [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты|талқылау]]) 18:38, 2024 ж. желтоқсанның 24 (+05) :{{@|Әбдіқадыр Асхат Қанатжанұлы мықты}} қайырлы кеш! Нақты қай мақалаға қандай кестені меңзеп тұрсыз? -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:33, 2024 ж. желтоқсанның 24 (+05) ::"Әлемдегі елдердің және оған тәуелді мемлекеттердің аумағы " [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 16:39, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) :::{{@|Әбдіқадыр Асхат}} сол мақаланың орыс немесе ағылшын тіліндегі нұсқасындағы кестені көшіріп алып, сөздерін қазақшаласаңыз болады -- [[Қатысушы:Nurtenge|Nurtenge]] ([[Қатысушы талқылауы:Nurtenge|талқылау]]) 22:05, 2024 ж. желтоқсанның 25 (+05) ::::Ол үшін мен Қазақша Уикипедиядан шығуым керек пе [[Қатысушы:Әбдіқадыр Асхат|Әбдіқадыр Асхат]] ([[Қатысушы талқылауы:Әбдіқадыр Асхат|талқылау]]) 07:54, 2024 ж. желтоқсанның 26 (+05) == Мақала жариялауға көмек == Сәлеметсіздер ме! Мен жаңа қатысушымын. Ж. Аймауытовтың «Хат таныту әдістері» мақаласын зертханаға дайындадым. Мақалада дереккөздер көрсетілген. Негізгі кеңістікке жариялап берулеріңізді сұраймын. [[Қатысушы:Zhiyenbekova A|Zhiyenbekova A]] ([[Қатысушы талқылауы:Zhiyenbekova A|талқылау]]) 22:35, 2026 ж. ақпанның 16 (+05) == Дауыс беру ережелері туралы түсіндіру == Администратор сайлауында дауыс беру талаптары қандай? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 15:24, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) :Қайырлы күн! Ережелерді [[Уикипедия:Администраторлар мен бітікшілерді сайлау ережелері|мына жерден]] қарасаңыз болады. [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылау]]) 17:11, 2026 ж. наурыздың 9 (+05) == Дауыс беруге қай жерде болады == Админ сайлауында қай бетте "қолдаймын" деп жазамын? [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 20:07, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) :@[[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] қазір сайлау болып жатқан жоқ, несіне кімді қолдамақшысың? <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:02, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) ::Админдерді [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 22:12, 2026 ж. наурыздың 17 (+05) == AutoWikiBrowser-ға рұқсат беру өтініші == @[[Қатысушы:AdilBot|AdilBot]] аккаунтыма AutoWikiBrowser рұқсат бере аласыздар ма? маған [[Қатысушы:Rasulbek Adil|Rasulbek Adil]] ([[Қатысушы талқылауы:Rasulbek Adil|талқылау]]) 00:10, 2026 ж. наурыздың 25 (+05) == Уикипедияның марафон, конкурс header-інің үлкендігі == Header телефонда дұрыс көрінбейді, телефон экраннынан шығып кеткен. Бұны өзгертуге болады ма? [[Қатысушы:Algashky|Algashky]] ([[Қатысушы талқылауы:Algashky|талқылау]]) 11:28, 2026 ж. сәуірдің 25 (+05) :@[[Қатысушы:Algashky|Algashky]] Хәдер емес header деп дұрыс жаз <em><span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span></em> ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 22:02, 2026 ж. сәуірдің 25 (+05) == Жаңа редактор ретінде мақала жаза аламын ба? == Менде бір ғана сұрақ бар. [[Қатысушы:NgamangaXhosa|NgamangaXhosa]] ([[Қатысушы талқылауы:NgamangaXhosa|талқылау]]) 18:04, 2026 ж. мамырдың 19 (+05) == Уикипедиядағы алғашқы мақалам == [[Арнайы:Үлесі/~2026-49699-36|~2026-49699-36]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-49699-36|talk]]) 01:57, 2026 ж. қыркүйектің 15 (+05) Сәлем бәріне! Мен ағылшын тілінде Paperlab Research Center туралы Wikipedia мақаласын бірнеше рет жариялауды жасап көрдім, бірақ ол AI қолданды деген себеппен бұғатталып жатыр. Менің түсінуімше, Wikipedia ережелерін бұзған жоқпын, AI тек мәтінді редакциялау үшін қолдандым, мазмұнды өзім жаздым. көмек немесе кеңес бере алсаңыздар, алдын ала көп-көп рахмет. Кейін мақаланы қазақшаға да аударамын [[Арнайы:Үлесі/~2026-49699-36|~2026-49699-36]] ([[Қатысушы талқылауы:~2026-49699-36|talk]]) 01:57, 2026 ж. қыркүйектің 15 (+05) st6egaj9dr81ojc67hxhxi6bv3gkb7u Қытай мифтері 0 506519 3694981 3649804 2026-11-11T11:51:13Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694981 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Қытай мифологиясы''' — [[Мифология|мифологиялық]] жүйелер жиынтығы: [[Ежелгі Қытай|ежелгі қытай]], [[даосизм]], [[буддизм]], сондай-ақ кейінгі халық мифологиясында айтылған. Бес мың жыл бұрын пайда болған Қытай тұрғындарының сенімдерінде әрдайым логикалық негіз жоқ, сондықтан оларды миф деп атайды, ал оларды зерттейтін ғылым – мифология. Негізгі мифтік кейіпкерлер төменгі дәрежелі тіршілік иелері қызмет ететін императорлар ретінде әрекет ете бастады. Қытай мифологиясында барлық кейіпкерлер жануарлармен тығыз байланысты. Барлық құдайлар мен жындар мінез-құлық белгілі бір тіршілік иелерімен анықталады. Ежелгі Қытайдағы мифологияны тарихиландырудың ерекшеліктерінің бірі — мифтік кейіпкерлердің эвгемеризациялануы; олар рационалистік конфуцийлік дүниетанымның ықпалымен өте ерте кезеңнен бастап-ақ алыс өткен шақтағы нақты тарихи тұлғалар ретінде қарастырыла бастаған. == Қытай мифологиясының ерекшеліктері == Қытай мифологиясының ерекшеліктері – нақты тұлғалар мен ойдан шығарылған мифтік кейіпкерлердің араласуы мен нанымдардың өмір салтымен ажырамас байланысы. Барлық мифтік кейіпкерлерге қарапайым адамдарға тән қасиеттер беріледі және әр құбылыста Құдайдың араласуы байқалады. Мифтердің эвгемеризациялануы (яғни мифтік кейіпкерлердің тарихи тұлғалар ретінде қабылдануы) қаһармандарға адамдық сипат беру — қытай мифологиясына тән ерекшелік — үдерісіне де ықпал етті; бұл үрдіс халықтық мифологияда кейінгі кезеңдерге дейін сақталды. Мұнда тотемдік наным-сенімдер маңызды рөл атқарды: мысалы, Инь тайпалары қарлығашты өздерінің тотемі деп санаса, Ся тайпалары жыланға табынған. Уақыт өте келе жылан айдаһарға (*лун*) — жаңбыр, найзағай мен су айдындарының билеушісі әрі жер асты күштерімен байланысты болмысқа — айналса, құс бейнесі императрицаның нышаны саналатын мифтік *фэнхуан* құсына (ал айдаһар императордың нышанына) айналған болуы мүмкін. Мифтер арқылы адамдар айналасында болып жатқан түсініксіз нәрселер мен оқиғаларға деген көзқарасын жеткізеді. Олар әлі күнге дейін құдайлар мен мифтік тіршілік иелерін құрметтейді және ғибадат етеді, олардың құрметіне мерекелер мен карнавалдар – әлемнің түкпір-түкпірінен адамдарды қызықтыратын таңғажайып шоулар өтеді. == Қытай мифтері == Мифтердің пайда болуы жер бетіндегі барлық тіршілік иелерінің шығу тегін түсінуге және түсіндіруге тырысумен байланысты. Қытайлықтардың алғашқы мифтері аңыздармен және хаостан ғаламның пайда болуымен байланысты. Олар хаос екіге – су мен жерге бөлінген сәтті әлемнің бастауы деп санайды. Ұлы құдай Пангу – төрт элементті жаратқан және жер бетіндегі барлық тіршіліктің ұрпағы болған құдай. Жел мен жаңбыр оның күрсінуінен, ал дем шығарудан найзағай пайда болды деп есептелді. Ол қайтыс болғаннан кейін оның аяқ-қолдары бес тау жотасына айналды, ағаштар мен шөптер шаштан өсіп, адамдар оның денесінде тұратын паразиттерден пайда болды. == Қытай мифтік тіршілік иелері == Қытайдың байырғы мәдениеті олардың өмірінде рухтар мен мифтік тіршілік иелерінің міндетті түрде болуымен ерекшеленеді. Ежелгі уақытта адамдар әлем тек таулар мен өзендерден тұрады деп сенген, ал жер бетіндегі қалған нәрселер маңызды болмаған. Олар тауларда тау рухтары өмір сүреді деп сенді – дене құрылымы бұзылған жағымсыз тіршілік иелері. Сенімдерге сәйкес, ең маңызды рух Тайшан тауының ең түбінде өмір сүрді. Өлгеннен кейін жандар осы құдайға бағынады деп сенді. Су кеңістіктерінде ерлер мен әйелдердің рухтары санатына бөлінген тіршілік иелері тұрады. Сонымен қатар, қытайлар суға батқан адам су астындағы рухқа айналады және олар адамдарға қамқор болу үшін шақырылды деп сенді. Элементтердің су иесі Лунван – үлкен өлшемдердің мәні. Оның қарамағында үш элементтің құдайлары болды – жел, күн күркіреуі және жаңбыр. == Айдаһарлар == Қытай мифологиясында олар аспан құдайы мен оның жердегі губернаторының билігінің бейнесі. Айдаһар жердің төрт элементінің – оттың, судың, жердің және ауаның күшін білдіреді деп саналады. Ежелгі заманнан бері айдаһар адамдардың игілігі үшін қызмет етеді, сондықтан оның тұрмыстық заттар мен интерьердегі бейнесі үйге әл-ауқат әкеледі және байлық пен өркендеудің жиналуына ықпал етеді деп сенген. Ежелгі қытай тарихында айдаһар өмір жасының шектеуі барлардың арасында жер бетінде өмір сүре алмайды деп есептелген. Сондықтан ол аспанға ұшып кететін немесе көлдер мен су қоймаларының түбіне тығылатын. Дінде айдаһарлар құрметті орынға ие болды, егер олар аспан мен құдайлардың хабаршысы деп саналса, онда императорлар жердегі айдаһарлардың ұрпақтары деп аталды. Айдаһарлардың анасы – айдаһарлардың ішіндегі ең маңызды тұлға, аңыз бойынша, кедей отбасынан шыққан қарапайым қыз болған. Ол сопақша пішінді ақ тасты тауып алып, оны өзімен бірге алып кеткен. Осы тастан бес жылан шығып, оның бақылауымен үлкен айдаһарларға айналған. Бұл қыздың құрметіне салынған бірнеше ғибадатханалар қазіргі заманға дейін сақталған, ол қазіргі әлемде балалар мен ата-аналардың қамқоршысы ретінде кең танылған. Оның құрметіне айдаһардың көптеген түрлерінің атауларында "лун" бөлшегі бар. == Сілтемелер == *https://mykitai.ru/strana/istoriya/kitajskaya-mifologiya-i-mificheskie-sushhestva-kitaya.html *https://ru.wikipedia.org/wiki/Китайская_мифология guxqmt4boenab51pz5z4qha72voo0ho Солтүстік Каролина 0 515885 3694904 3528970 2026-11-11T10:21:39Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694904 wikitext text/x-wiki {{АҚШ штаты |атауы = Солтүстік Каролина |шынайы атауы = North Carolina |ту = Flag of North Carolina.svg |белгісі = Indiana-StateSeal.svg |карта = Map of USA NC.svg |ұраны = |әні = |астанасы = [[Роли]] |ірі қаласы = [[Шарлотт]] |тұрғыны ={{өсім}} 9 848 060 |санақ жылы = 2013 |тығыздығы = 82,7 |тұрғыныОрны = 10 |ауданы = 139 390 |ауданыОрны = 28 |ендік1 = 33°50'' |ендік2 = 36°35' |бойлық1 = 75°28' |бойлық2=84°19' |штат реті = 12 |штат стасусы = [[1789 жыл]] [[21 қараша]] |губернаторы = Пат Маккрори |уақыт белдеуі =UTC -5/жазда -4 |сайты = http://www.ncgov.com/ }} [[File:Skyline of Charlotte, North Carolina (2005).jpg|thumb|230px|left|Штаттың ең үлкен қаласы-Шарлотт]] '''Солтүстік Кароли́на''' ({{lang-en|North Carolina}}) — АҚШ шығыс бөлігіндегі орналасқан штаты."Оңтүстік-Атлантика штаттарының" бірі.<ref>[http://prousa.ru/north_carolina Штаты АҚШ. Штат Северная Каролина] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625092940/http://prousa.ru/north_carolina |date=2014-06-25 }}</ref> Жер ауданы бойынша елде 28-ші орында-139 390 км². Халық саны бойынша 10-орында- 9 848 060 адам (2013). Әкімшілік орталығы-[[Роли]].Басқа ірі қалалары - Шарлотт, Гринсборо, Дарем, Уинстон-Сейлем, Фейетвилл, Уилмингтон.<ref>[http://states-of-america.ru/severnaya-karolina.shtml Штат Северная Каролина]</ref> Елдің 4 штатымен шектеседі: солтүстігінде - Виргиния штатымен, оңтүстігінде - [[Оңтүстік Каролина]], оңтүстік-батысында [[Джорджия]] және батысында-Теннесси штатымен. Еуропалықтар келер алдында,бұл жердің байырғы халықтары-үндістің "чероки" тайпалары өмір сүрген == Қалалары == <div align="center"> {| class="toccolours" style="margin: 0 2em 0 2em" |- | bgcolor="#C0C0C0" | '''Халық саны 30-мыңнан асатын қалалар'''<br /> 2012 жыл бойынша (мың адам) |- | <table width="600" border="0" cellspacing="1" cellpadding="0"> <tr align="left"> <td width="35%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 1. [[Шарлотт (Северная Каролина)|Шарлотт]]</td> <td width="15%" style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">775,2</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 12. [[Конкорд (Северная Каролина)|Конкорд]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">80,6</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 2. [[Роли (Северная Каролина)|Роли]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">423,2</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 13. [[Гастония (Северная Каролина)|Гастония]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">72,1</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 3. [[Гринсборо (Северная Каролина)|Гринсборо]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">277,1</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 14. [[Джэксонвилл (Северная Каролина)|Джэксонвилл]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">70,8</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 4. [[Дарем (Северная Каролина)|Дарем]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">239,4</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 15. [[Роки-Маунт]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">57,5</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 5. [[Уинстон-Сейлем]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">234,4</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 16. [[Чапел-Хилл]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">57,2</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 6. [[Фейетвилл (Северная Каролина)|Фейетвилл]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">202,1</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 17. [[Бёрлингтон (Северная Каролина)|Бёрлингтон]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">50,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 7. [[Кэри (Северная Каролина)|Кэри]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">145,7</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 18. [[Уилсон (Северная Каролина)|Уилсон]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">49,2</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 8. [[Уилмингтон (Северная Каролина)|Уилмингтон]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">109,9</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 19. [[Хантерсвилл (Северная Каролина)|Хантерсвилл]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">46,8</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 9. [[Хай-Пойнт (Северная Каролина)|Хай-Пойнт]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">106,6</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 20. [[Каннаполис (Северная Каролина)|Каннаполис]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">42,6</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 10. [[Гринвилл (Северная Каролина)|Гринвилл]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">86,0</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 21. [[Хикори (Северная Каролина)|Хикори]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">40,0</td> </tr> <tr align="left"> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 11. [[Эшвилл (Северная Каролина)|Эшвилл]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">84,5</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;font-weight:bold;"> 22. [[Голдсборо (Северная Каролина)|Голдсборо]]</td> <td style="font-family:Verdana, Arial;font-size:10px;">36,4</td> </tr> </table> |} </div> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{АҚШ әкімшілік бөлінуі}} [[Санат:АҚШ штаттары]] bj829wrbza8m5wgjbemeeeu96wvw3c7 Елсау би 0 518246 3694738 3544483 2026-11-11T06:44:28Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 3694738 wikitext text/x-wiki '''Елжау би Байтболатұлы, Лэйгяом, Лецзяоми''' ([[Б. з. д. 178 жыл]] — [[Б. з. д. 104 жыл]]) — [[Үйсін мемлекеті]]нің [[күнби]]і. Елжау би жөнінде қытай елшісі [[Жаң Чиян]]ның жазба деректері мен ежелгі аңыздарда баяндалады. Әкесі [[Дәу би]] тақ үшін болған соғыста қайтыс болып, жаңа туған Елжау биді туысы ақсүйек [[Бөже ябғу]] (Бужю) ордадан жасырын алып шығып, ғұн тәңірқұтына жеткізеді. Жылнамада Елжау биді ордадан алып шығып [[ғұндар]] жеріне жеткізгенге дейінгі аралық ежелгі аңызбен жалғастырылған. Аңыз бойынша, қорғансыз қалған нәрестені көк бөрі (кейбір деректерде ит, барыс, қабылан) емізіп асырайды. [[Ғұн]] ордасында тәлім-тәрбие алып, ғұн тәңірқұтымен бірге бірқатар жорықтарды басынан өткізіп, шыңдалған Елжау би Үйсін мемлекетінің күнбиі болып сайланады. Елжау би билік еткен тұста Үйсін елі қуатты мемлекетке айналады. [[Б. з. д. 160 жыл]]ы Іле өзені бойында иүзилермен болған ірі шайқаста Елжау би әскері жеңіске жетеді. Елжау би тұсында ([[Б. з. д. 138 жыл]]) Үйсін елі 120 мың отбасы, 630 мың тұрғыны, 188 мың 800 адамдық әскері бар ірі мемлекет болып қалыптасты. Үйсін елі [[Қытай]]мен дипломатиялық қатынаста болған. Қытай императоры қызын үйсін күнбиіне ұзатып, туыстық қарым-қатынас орнатқан.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Елсау би == '''Елсау би Нәндиұлы''' б.з.д. 104 жылы Шулен деген жерде туып, 73 жасында [[177]] жылы дүниеден өткен. Ежелгі [[үйсін мемлекеті]]нің әуелгі бас биі. Елсау әке-шешеден бір жарым жасында жетім қалады. Әкесі [[Нәнди би]] бір соқтығыста сойылға жығылып мерт болады. Нәнди би билік еткен үйсін мемлекетімен соғысқан көрші Хұн елінің қолбасшылары үйсіндердің малын талап, жерін талап алады. Мыңдаған адамдарын құлшылықта ұстайды. Бұл оқиға [[Қытай]] тарихи – шежіресінде жазылған. == Елсау бидің жастық шағы == Енді Елсау бидің жас шағына келейік. Шапқыншылықтан аман есен қалған нәестені Нәнди бидің жақын туысы Бөже шаңырағы ортасына түскен жұрттан баланы тауып алып, бауырына басады. Өшіккен жаулар: «Кейін әкесінің кегін аламын деп қайта шауып жүрер» Деп, жас балаға іздеу салады. Бөже баланы жау қолына түсірмей жасырады. Ауылдан тысқарылау тау қойнауына жиналған ескі мая шөп болады екен. Бөже сол шөптің арасын кеулеп баланы сонда жасырып, түн-түнде барып тамақтандырып жүреді. Бала түннен түнге түлеп өсе береді. Бөже бір күні кешқұрым мая шөпке жақындай берсе, әлгі шөптің арасында бауырында емшегі салпылдаған бір [[бөрі]] шығып бара жатады. Ұяны барып қараса бала аман есен ұйықтап жатыр дейді. Ол баланы дереу құшақтап ауылға апарады. Бар көргенін ауылдастарына айтады. Үлкен-кіші бәрі: «Бұл киелі бала екен жөндеп күтіп, тәрбиеге алайық», — дейді. == Елсау бала ер жетеді == Сонымен Елсау бала ер жете береді. Қойшы, жылқышылармен бірге жүріп, ат ойындарын үйренеді, садақ тартып мергеншілікті меңгереді. Қойшы, малшылардан ел аңыз-әпсаналарын, бұрынғы батыр,билер сөзін тыңдайды. Сөйтіп, Елсау бара-бара батыр тұлғалы, ақылды, алғыр, елге қамқор дана болып ер жетеді. Ол 11 жасынан ел билігіне араласады. Талай-талай дау дамай істердің түйінін шешіп, әділ би, ел қамқоры аталады. Мыңдаған [[жасақ]] қол жинап, елін талап, әкесін өлтірген Хұн еліне аттанып, олардан әке кегін, ел есесін қайтарады. Елсау би және ол басқарған үйсін мемлекетінің тарихнамасы қақында ежелгі Қытай тарихшысы Бань-Гүдің «Ханнама, батыс өңір шежіресі. [[Үйсін мемлекеті]]» деген еңбегін зерттеп жазған белгілі жазушы Тұрсын Жұртбаев өзінің «[[Дулыға]]» ([[1994]]) атты кітабында жан жақты жазыпты. Енді осы еңбектің мына бір жолдарына көңіл қоя кетейік: «Ұлы Күнбидің астанасы – Қызылқорған қаласы, түтін саны – 120 мың, әскері – 188 мың 800. Күнбидің екі уәзірі, оң қанаттағы, сол қанаттағы екі [[әскер]] басы, үш сұлтаны, екі биі, бір тұтық биі, екі бас бақылаушысы болған. Жері ұлан-байтақ кең, әрі жазық, жауын-шашыны көп, ауа райы суық. Тауларда қалың қарағай өседі. Егіншілікпен шұғылданбайды. Малшылармен бірге, жайылым-суат жағдайына қарай көшіп жүреді. Әдеп-ғұрпы хұндарға ұқсайды. Бұл елде жылқы көп, байларында 4-5 мыңнан болады. Халқы қайсар, батыр келеді. Ұры қарасы көп. Ең күшті мемлекет. Бұрын Ғұндарға бағынышты болған, кейін күшейді де, оның сұрауынан құтылып, оған бағынбайтын болды. Шығыс жағы Хұндармен, батыс, солтүстік Қаңлымен, батыс жағы Ферғанамен, оңтүстігі қалалық мемлекеттермен шектеседі. Әсілі сақтар қоныстанған орын еді. Иузилер сақтарды жеңгеннен кейін, сақ халқы оңтүстік жағындағы Шуандызды (қазіргі Кашмир, Балтистан – Болурды) Басып өтіп көшіп кетті. Ал иузилер сақтардың жеріне ірге тепті. Кейін Үйсін Күнбиі Иузилерді соққымен жеңді. Иузилер батысқа көшіп Бактрияны бағындырды. Үйсін оның жерін иеленді. Сондықтан үйсін елінің құрамында сақтар мен иузилер бар деген деректерден ақ Елсау баба билік еткен ежелгі үйсін мемлектінің қандай болғанын аңғаруға болады.Шығысы Қытаймен шектелетін [[Алтай]], [[Алатау]], [[Қаратау]] алқабын алып жатқан, іргесі біздің заманымыздан бұрын қаланған Елсау би басқарған үйсін мемлекеті талай қуғын сүргін, шапқыншылықты бастан кешірді. Ол оқиғалар тарихи шежірелерде, әсіресе, Қытай жылнамаларында ілгеріде жазылған. Біз ол жағына тоқталмаймыз. == Елсау бидің ғұмырнамасы == Елсау бидің ғұмырнамасына назар аудармақпыз. Елсау бабамыз үйсін мемлекетіне елу жылдан астам билік жүргізген, Әр тарапта бытырап жүрген үйсін жұртының басын біріктіріп, ұйымдастырып («[[Үйсін]]» деген сөздің өзі «ұйысын», біріксін деген сөзден шықса керек) ірі мемлекеттер қатарына жеткізген. [[Үйсін]] жұрты мал шаруасымен, әсіресе жылқы өсіруден өзге елдерге өарағанда озық болған. Кейінірек егін егумен шұғылданған. Қол өнер, темір, шойын қорыту, қыш құю, құмыра ыдыс-аяқтар жасау өнерімен, зергерлікпен айналысқан. Мұның бәрі археологиялық қазба зерттеулерде дәлелденген. Елсау бидің бес әйелі болыпты. Сол бес әйелден 23 бала өсіп, ер жетеді. Әрқайсысы ру-ру болып [[Алатау]] [[Қаратау]] атырабын алып жатады. [[Арғын]] жұртынан алған Ұмай бәйбіше өзі 13 құрсақ көтерген.Елсау би тұңғыш баласы Нұлыны көрші елді билетуге таққа отырғыэбақ болғанда, одан өзі бас тартып, орнына Дулы інісін ұсыныпты. Дулы әкесән де, ағасы Нұлыны да өле-өлгенше сыйлап өткен. Олардың айтқанын бұлжытпай іске асырып отқан.Елді дұрыс басқарған. Ағасы Нұлы 22 жасында қайтыс болған. Одан [[Абыл]] [[Албан]], Азық Санжар (Жөңше би) деген төрт ұл бала қалдырған. Олар өсе келе Абылдан – абыл елі, Албаннан — албан елі, Азықтан – азық елі таралады. Кейін сол ұсақталып кеткен үш елдің басын Санжар би біріктіріп іргелі елге айналдырады.Ежелгі шежіреге қарағанда Елсау бимен [[Майқы би]] Мәнұлының арасы [[жеті ата]] болап шығады екен. Оларды Тауасарұлы Қазабек «Түп-тұқияннан өзіме шейін» деген кітабында былай таратады: Елсау Абыл, Қайыр, Бақ, Тан, Мән - осылардын бәрі де өз халқының қамын ойлаған, олардың бірігіп [[ел]] болу жағынакөп еңбек сіңірген әруақты бабалар болған екен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == # [http://menkazak.ru/elsau_bi/ Елсау би] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714172935/http://menkazak.ru/elsau_bi/ |date=2014-07-14 }} [[Санат:Б. з. д. 177 жылы туғандар]] [[Санат:Б. з. д. 104 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Үйсіндер]] [[Санат:Билеушілер]] [[Санат:Б. з. д. 178 жылы туғандар]] [[Санат:Б. з. д. 100 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Үйсін мемлекетінің күнбилері]] 5zbb2mndfz62r75oyg3ooygvxx8vbsd 3694767 3694738 2026-11-11T07:59:10Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Салиха|Салиха]] соңғы нұсқасына қайтарды 3544483 wikitext text/x-wiki '''Елжау би Байтболатұлы, Лэйгяом, Лецзяоми''' ([[Б. з. д. 178 жыл]] — [[Б. з. д. 104 жыл]]) — [[Үйсін мемлекеті]]нің [[күнби]]і. Елжау би жөнінде қытай елшісі [[Жаң Чиян]]ның жазба деректері мен ежелгі аңыздарда баяндалады. Әкесі [[Дәу би]] тақ үшін болған соғыста қайтыс болып, жаңа туған Елжау биді туысы ақсүйек [[Бөже ябғу]] (Бужю) ордадан жасырын алып шығып, ғұн тәңірқұтына жеткізеді. Жылнамада Елжау биді ордадан алып шығып [[ғұндар]] жеріне жеткізгенге дейінгі аралық ежелгі аңызбен жалғастырылған. Аңыз бойынша, қорғансыз қалған нәрестені көк бөрі (кейбір деректерде ит, барыс, қабылан) емізіп асырайды. [[Ғұн]] ордасында тәлім-тәрбие алып, ғұн тәңірқұтымен бірге бірқатар жорықтарды басынан өткізіп, шыңдалған Елжау би Үйсін мемлекетінің күнбиі болып сайланады. Елжау би билік еткен тұста Үйсін елі қуатты мемлекетке айналады. [[Б. з. д. 160 жыл]]ы Іле өзені бойында иүзилермен болған ірі шайқаста Елжау би әскері жеңіске жетеді. Елжау би тұсында ([[Б. з. д. 138 жыл]]) Үйсін елі 120 мың отбасы, 630 мың тұрғыны, 188 мың 800 адамдық әскері бар ірі мемлекет болып қалыптасты. Үйсін елі [[Қытай]]мен дипломатиялық қатынаста болған. Қытай императоры қызын үйсін күнбиіне ұзатып, туыстық қарым-қатынас орнатқан.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Елсау би == '''Елсау би Нәндиұлы''' б.з.д. 104 жылы Шулен деген жерде туып, 73 жасында [[177]] жылы дүниеден өткен. Ежелгі [[үйсін мемлекеті]]нің әуелгі бас биі. Елсау әке-шешеден бір жарым жасында жетім қалады. Әкесі [[Нәнди би]] бір соқтығыста сойылға жығылып мерт болады. Нәнди би билік еткен үйсін мемлекетімен соғысқан көрші Хұн елінің қолбасшылары үйсіндердің малын талап, жерін талап алады. Мыңдаған адамдарын құлшылықта ұстайды. Бұл оқиға [[Қытай]] тарихи – шежіресінде жазылған. == Елсау бидің жастық шағы == Енді Елсау бидің жас шағына келейік. Шапқыншылықтан аман есен қалған нәестені Нәнди бидің жақын туысы Бөже шаңырағы ортасына түскен жұрттан баланы тауып алып, бауырына басады. Өшіккен жаулар: «Кейін әкесінің кегін аламын деп қайта шауып жүрер» Деп, жас балаға іздеу салады. Бөже баланы жау қолына түсірмей жасырады. Ауылдан тысқарылау тау қойнауына жиналған ескі мая шөп болады екен. Бөже сол шөптің арасын кеулеп баланы сонда жасырып, түн-түнде барып тамақтандырып жүреді. Бала түннен түнге түлеп өсе береді. Бөже бір күні кешқұрым мая шөпке жақындай берсе, әлгі шөптің арасында бауырында емшегі салпылдаған бір [[бөрі]] шығып бара жатады. Ұяны барып қараса бала аман есен ұйықтап жатыр дейді. Ол баланы дереу құшақтап ауылға апарады. Бар көргенін ауылдастарына айтады. Үлкен-кіші бәрі: «Бұл киелі бала екен жөндеп күтіп, тәрбиеге алайық», — дейді. == Елсау бала ер жетеді == Сонымен Елсау бала ер жете береді. Қойшы, жылқышылармен бірге жүріп, ат ойындарын үйренеді, садақ тартып мергеншілікті меңгереді. Қойшы, малшылардан ел аңыз-әпсаналарын, бұрынғы батыр,билер сөзін тыңдайды. Сөйтіп, Елсау бара-бара батыр тұлғалы, ақылды, алғыр, елге қамқор дана болып ер жетеді. Ол 11 жасынан ел билігіне араласады. Талай-талай дау дамай істердің түйінін шешіп, әділ би, ел қамқоры аталады. Мыңдаған [[жасақ]] қол жинап, елін талап, әкесін өлтірген Хұн еліне аттанып, олардан әке кегін, ел есесін қайтарады. Елсау би және ол басқарған үйсін мемлекетінің тарихнамасы қақында ежелгі Қытай тарихшысы Бань-Гүдің «Ханнама, батыс өңір шежіресі. [[Үйсін мемлекеті]]» деген еңбегін зерттеп жазған белгілі жазушы Тұрсын Жұртбаев өзінің «[[Дулыға]]» ([[1994]]) атты кітабында жан жақты жазыпты. Енді осы еңбектің мына бір жолдарына көңіл қоя кетейік: «Ұлы Күнбидің астанасы – Қызылқорған қаласы, түтін саны – 120 мың, әскері – 188 мың 800. Күнбидің екі уәзірі, оң қанаттағы, сол қанаттағы екі әскер басы, үш сұлтаны, екі биі, бір тұтық биі, екі бас бақылаушысы болған. Жері ұлан-байтақ кең, әрі жазық, жауын-шашыны көп, ауа райы суық. Тауларда қалың қарағай өседі. Егіншілікпен шұғылданбайды. Малшылармен бірге, жайылым-суат жағдайына қарай көшіп жүреді. Әдеп-ғұрпы хұндарға ұқсайды. Бұл елде жылқы көп, байларында 4-5 мыңнан болады. Халқы қайсар, батыр келеді. Ұры қарасы көп. Ең күшті мемлекет. Бұрын Ғұндарға бағынышты болған, кейін күшейді де, оның сұрауынан құтылып, оған бағынбайтын болды. Шығыс жағы Хұндармен, батыс, солтүстік Қаңлымен, батыс жағы Ферғанамен, оңтүстігі қалалық мемлекеттермен шектеседі. Әсілі сақтар қоныстанған орын еді. Иузилер сақтарды жеңгеннен кейін, сақ халқы оңтүстік жағындағы Шуандызды (қазіргі Кашмир, Балтистан – Болурды) Басып өтіп көшіп кетті. Ал иузилер сақтардың жеріне ірге тепті. Кейін Үйсін Күнбиі Иузилерді соққымен жеңді. Иузилер батысқа көшіп Бактрияны бағындырды. Үйсін оның жерін иеленді. Сондықтан үйсін елінің құрамында сақтар мен иузилер бар деген деректерден ақ Елсау баба билік еткен ежелгі үйсін мемлектінің қандай болғанын аңғаруға болады.Шығысы Қытаймен шектелетін [[Алтай]], [[Алатау]], [[Қаратау]] алқабын алып жатқан, іргесі біздің заманымыздан бұрын қаланған Елсау би басқарған үйсін мемлекеті талай қуғын сүргін, шапқыншылықты бастан кешірді. Ол оқиғалар тарихи шежірелерде, әсіресе, Қытай жылнамаларында ілгеріде жазылған. Біз ол жағына тоқталмаймыз. == Елсау бидің ғұмырнамасы == Елсау бидің ғұмырнамасына назар аудармақпыз. Елсау бабамыз үйсін мемлекетіне елу жылдан астам билік жүргізген, Әр тарапта бытырап жүрген үйсін жұртының басын біріктіріп, ұйымдастырып («[[Үйсін]]» деген сөздің өзі «ұйысын», біріксін деген сөзден шықса керек) ірі мемлекеттер қатарына жеткізген. [[Үйсін]] жұрты мал шаруасымен, әсіресе жылқы өсіруден өзге елдерге өарағанда озық болған. Кейінірек егін егумен шұғылданған. Қол өнер, темір, шойын қорыту, қыш құю, құмыра ыдыс-аяқтар жасау өнерімен, зергерлікпен айналысқан. Мұның бәрі археологиялық қазба зерттеулерде дәлелденген. Елсау бидің бес әйелі болыпты. Сол бес әйелден 23 бала өсіп, ер жетеді. Әрқайсысы ру-ру болып [[Алатау]] [[Қаратау]] атырабын алып жатады. Арғын жұртынан алған Ұмай бәйбіше өзі 13 құрсақ көтерген.Елсау би тұңғыш баласы Нұлыны көрші елді билетуге таққа отырғыэбақ болғанда, одан өзі бас тартып, орнына Дулы інісін ұсыныпты. Дулы әкесән де, ағасы Нұлыны да өле-өлгенше сыйлап өткен. Олардың айтқанын бұлжытпай іске асырып отқан.Елді дұрыс басқарған. Ағасы Нұлы 22 жасында қайтыс болған. Одан [[Абыл]] [[Албан]], Азық Санжар (Жөңше би) деген төрт ұл бала қалдырған. Олар өсе келе Абылдан – абыл елі, Албаннан — албан елі, Азықтан – азық елі таралады. Кейін сол ұсақталып кеткен үш елдің басын Санжар би біріктіріп іргелі елге айналдырады.Ежелгі шежіреге қарағанда Елсау бимен [[Майқы би]] Мәнұлының арасы [[жеті ата]] болап шығады екен. Оларды Тауасарұлы Қазабек «Түп-тұқияннан өзіме шейін» деген кітабында былай таратады: Елсау Абыл, Қайыр, Бақ, Тан, Мән - осылардын бәрі де өз халқының қамын ойлаған, олардың бірігіп [[ел]] болу жағынакөп еңбек сіңірген әруақты бабалар болған екен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == # [http://menkazak.ru/elsau_bi/ Елсау би] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714172935/http://menkazak.ru/elsau_bi/ |date=2014-07-14 }} [[Санат:Б. з. д. 177 жылы туғандар]] [[Санат:Б. з. д. 104 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Үйсіндер]] [[Санат:Билеушілер]] [[Санат:Б. з. д. 178 жылы туғандар]] [[Санат:Б. з. д. 100 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Үйсін мемлекетінің күнбилері]] 5dn6xubcyxlbkzgt1qhhh4f4lrxehtz 3694772 3694767 2026-11-11T08:00:15Z 1nter pares 146705 3694772 wikitext text/x-wiki '''Елжау би Байтболатұлы, Лэйгяом, Лецзяоми''' ([[Б. з. д. 178 жыл]] — [[Б. з. д. 104 жыл]]) — [[Үйсін мемлекеті]]нің [[күнби]]і. Елжау би жөнінде қытай елшісі [[Жаң Чиян]]ның жазба деректері мен ежелгі аңыздарда баяндалады. Әкесі [[Дәу би]] тақ үшін болған соғыста қайтыс болып, жаңа туған Елжау биді туысы ақсүйек [[Бөже ябғу]] (Бужю) ордадан жасырын алып шығып, ғұн тәңірқұтына жеткізеді. Жылнамада Елжау биді ордадан алып шығып [[ғұндар]] жеріне жеткізгенге дейінгі аралық ежелгі аңызбен жалғастырылған. Аңыз бойынша, қорғансыз қалған нәрестені көк бөрі (кейбір деректерде ит, барыс, қабылан) емізіп асырайды. [[Ғұн]] ордасында тәлім-тәрбие алып, ғұн тәңірқұтымен бірге бірқатар жорықтарды басынан өткізіп, шыңдалған Елжау би Үйсін мемлекетінің күнбиі болып сайланады. Елжау би билік еткен тұста Үйсін елі қуатты мемлекетке айналады. [[Б. з. д. 160 жыл]]ы Іле өзені бойында иүзилермен болған ірі шайқаста Елжау би әскері жеңіске жетеді. Елжау би тұсында ([[Б. з. д. 138 жыл]]) Үйсін елі 120 мың отбасы, 630 мың тұрғыны, 188 мың 800 адамдық әскері бар ірі мемлекет болып қалыптасты. Үйсін елі [[Қытай]]мен дипломатиялық қатынаста болған. Қытай императоры қызын үйсін күнбиіне ұзатып, туыстық қарым-қатынас орнатқан.<ref>А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет. ISBN 9965-893-73-Х</ref> == Елсау би == '''Елсау би Нәндиұлы''' б.з.д. 104 жылы Шулен деген жерде туып, 73 жасында [[177]] жылы дүниеден өткен. Ежелгі [[үйсін мемлекеті]]нің әуелгі бас биі. Елсау әке-шешеден бір жарым жасында жетім қалады. Әкесі [[Нәнди би]] бір соқтығыста сойылға жығылып мерт болады. Нәнди би билік еткен үйсін мемлекетімен соғысқан көрші Хұн елінің қолбасшылары үйсіндердің малын талап, жерін талап алады. Мыңдаған адамдарын құлшылықта ұстайды. Бұл оқиға [[Қытай]] тарихи – шежіресінде жазылған. == Елсау бидің жастық шағы == Енді Елсау бидің жас шағына келейік. Шапқыншылықтан аман есен қалған нәестені Нәнди бидің жақын туысы Бөже шаңырағы ортасына түскен жұрттан баланы тауып алып, бауырына басады. Өшіккен жаулар: «Кейін әкесінің кегін аламын деп қайта шауып жүрер» Деп, жас балаға іздеу салады. Бөже баланы жау қолына түсірмей жасырады. Ауылдан тысқарылау тау қойнауына жиналған ескі мая шөп болады екен. Бөже сол шөптің арасын кеулеп баланы сонда жасырып, түн-түнде барып тамақтандырып жүреді. Бала түннен түнге түлеп өсе береді. Бөже бір күні кешқұрым мая шөпке жақындай берсе, әлгі шөптің арасында бауырында емшегі салпылдаған бір [[бөрі]] шығып бара жатады. Ұяны барып қараса бала аман есен ұйықтап жатыр дейді. Ол баланы дереу құшақтап ауылға апарады. Бар көргенін ауылдастарына айтады. Үлкен-кіші бәрі: «Бұл киелі бала екен жөндеп күтіп, тәрбиеге алайық», — дейді. == Елсау бала ер жетеді == Сонымен Елсау бала ер жете береді. Қойшы, жылқышылармен бірге жүріп, ат ойындарын үйренеді, садақ тартып мергеншілікті меңгереді. Қойшы, малшылардан ел аңыз-әпсаналарын, бұрынғы батыр,билер сөзін тыңдайды. Сөйтіп, Елсау бара-бара батыр тұлғалы, ақылды, алғыр, елге қамқор дана болып ер жетеді. Ол 11 жасынан ел билігіне араласады. Талай-талай дау дамай істердің түйінін шешіп, әділ би, ел қамқоры аталады. Мыңдаған [[жасақ]] қол жинап, елін талап, әкесін өлтірген Хұн еліне аттанып, олардан әке кегін, ел есесін қайтарады. Елсау би және ол басқарған үйсін мемлекетінің тарихнамасы қақында ежелгі Қытай тарихшысы Бань-Гүдің «Ханнама, батыс өңір шежіресі. [[Үйсін мемлекеті]]» деген еңбегін зерттеп жазған белгілі жазушы Тұрсын Жұртбаев өзінің «[[Дулыға]]» ([[1994]]) атты кітабында жан жақты жазыпты. Енді осы еңбектің мына бір жолдарына көңіл қоя кетейік: «Ұлы Күнбидің астанасы – Қызылқорған қаласы, түтін саны – 120 мың, әскері – 188 мың 800. Күнбидің екі уәзірі, оң қанаттағы, сол қанаттағы екі әскер басы, үш сұлтаны, екі биі, бір тұтық биі, екі бас бақылаушысы болған. Жері ұлан-байтақ кең, әрі жазық, жауын-шашыны көп, ауа райы суық. Тауларда қалың қарағай өседі. Егіншілікпен шұғылданбайды. Малшылармен бірге, жайылым-суат жағдайына қарай көшіп жүреді. Әдеп-ғұрпы хұндарға ұқсайды. Бұл елде жылқы көп, байларында 4-5 мыңнан болады. Халқы қайсар, батыр келеді. Ұры қарасы көп. Ең күшті мемлекет. Бұрын Ғұндарға бағынышты болған, кейін күшейді де, оның сұрауынан құтылып, оған бағынбайтын болды. Шығыс жағы Хұндармен, батыс, солтүстік Қаңлымен, батыс жағы Ферғанамен, оңтүстігі қалалық мемлекеттермен шектеседі. Әсілі сақтар қоныстанған орын еді. Иузилер сақтарды жеңгеннен кейін, сақ халқы оңтүстік жағындағы Шуандызды (қазіргі Кашмир, Балтистан – Болурды) Басып өтіп көшіп кетті. Ал иузилер сақтардың жеріне ірге тепті. Кейін Үйсін Күнбиі Иузилерді соққымен жеңді. Иузилер батысқа көшіп Бактрияны бағындырды. Үйсін оның жерін иеленді. Сондықтан үйсін елінің құрамында сақтар мен иузилер бар деген деректерден ақ Елсау баба билік еткен ежелгі үйсін мемлектінің қандай болғанын аңғаруға болады.Шығысы Қытаймен шектелетін [[Алтай]], [[Алатау]], [[Қаратау]] алқабын алып жатқан, іргесі біздің заманымыздан бұрын қаланған Елсау би басқарған үйсін мемлекеті талай қуғын сүргін, шапқыншылықты бастан кешірді. Ол оқиғалар тарихи шежірелерде, әсіресе, Қытай жылнамаларында ілгеріде жазылған. Біз ол жағына тоқталмаймыз. == Елсау бидің ғұмырнамасы == Елсау бидің ғұмырнамасына назар аудармақпыз. Елсау бабамыз үйсін мемлекетіне елу жылдан астам билік жүргізген, Әр тарапта бытырап жүрген үйсін жұртының басын біріктіріп, ұйымдастырып («[[Үйсін]]» деген сөздің өзі «ұйысын», біріксін деген сөзден шықса керек) ірі мемлекеттер қатарына жеткізген. [[Үйсін]] жұрты мал шаруасымен, әсіресе жылқы өсіруден өзге елдерге өарағанда озық болған. Кейінірек егін егумен шұғылданған. Қол өнер, темір, шойын қорыту, қыш құю, құмыра ыдыс-аяқтар жасау өнерімен, зергерлікпен айналысқан. Мұның бәрі археологиялық қазба зерттеулерде дәлелденген. Елсау бидің бес әйелі болыпты. Сол бес әйелден 23 бала өсіп, ер жетеді. Әрқайсысы ру-ру болып [[Алатау]] [[Қаратау]] атырабын алып жатады. Арғын жұртынан алған Ұмай бәйбіше өзі 13 құрсақ көтерген.Елсау би тұңғыш баласы Нұлыны көрші елді билетуге таққа отырғыэбақ болғанда, одан өзі бас тартып, орнына Дулы інісін ұсыныпты. Дулы әкесән де, ағасы Нұлыны да өле-өлгенше сыйлап өткен. Олардың айтқанын бұлжытпай іске асырып отқан.Елді дұрыс басқарған. Ағасы Нұлы 22 жасында қайтыс болған. Одан [[Абыл]] [[Албан]], Азық Санжар (Жөңше би) деген төрт ұл бала қалдырған. Олар өсе келе Абылдан – абыл елі, Албаннан — албан елі, Азықтан – азық елі таралады. Кейін сол ұсақталып кеткен үш елдің басын Санжар би біріктіріп іргелі елге айналдырады.Ежелгі шежіреге қарағанда Елсау бимен [[Майқы би]] Мәнұлының арасы [[жеті ата]] болап шығады екен. Оларды Тауасарұлы Қазабек «Түп-тұқияннан өзіме шейін» деген кітабында былай таратады: Елсау Абыл, Қайыр, Бақ, Тан, Мән - осылардын бәрі де өз халқының қамын ойлаған, олардың бірігіп [[ел]] болу жағынакөп еңбек сіңірген әруақты бабалар болған екен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://menkazak.ru/elsau_bi/ Елсау би] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714172935/http://menkazak.ru/elsau_bi/ |date=2014-07-14 }} [[Санат:Б. з. д. 177 жылы туғандар]] [[Санат:Б. з. д. 104 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Үйсіндер]] [[Санат:Билеушілер]] [[Санат:Б. з. д. 178 жылы туғандар]] [[Санат:Б. з. д. 100 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Үйсін мемлекетінің күнбилері]] 7a20bolublt4qblsq7vh21vyam31ovr Өмір 0 527985 3694511 3457383 2026-11-10T12:31:30Z Арда3001 185931 3694511 wikitext text/x-wiki {{біріктірілсін|Тіршілік}} '''Өмір''' сөзінің мағынасы философиялық тұрғыда әртүрлі. Қазақтың белгілі ақыны Мұқағали Мақатаев өмір туралы былай деген екен: Өмір деген - ұлы сапар осынау, Қиындықтар кезіксе де жасымау. Өмір деген - қарап жүрмей досым-ау, Жұмыс жасау, жанұяңды асырау. Өмір деген - міне солай жан бағу, Әр қызыққа тамсану да, таң қалу. Өмір деген - өкініш пен қуаныш, Өмір деген - алдау және алдану. Өмір деген - өз-өзіңді басқару, Басқара алмай кейде шалқып мастану. Өмір деген - баю, тою, шірену, Өмір деген - тиын санау, аш қалу. Өмір деген - жалындыру, жалыну, Өмір деген - сырқаттану, сауығу. Өмір деген - күнә жасап, артынан Тәубаға кеп заңдылыққа бағыну. Өмір деген - жыл қарсы алып, жас қосу, Танымайтын біреулермен достасу. Өмір деген - бір адамды қарсы алып, Бір адаммен мәңгілікке қоштасу. Өмір деген мақталу да, датталу, Жан досыңа бар сырыңды ақтару. Өмір деген - күн артынан күн өту, Бірде жылап, енді бірде шаттану. Өмір деген - азу, тозу, семіру, Жастық өтіп қартыққа да жеңілу. Өмір деген - сағыну һәм ұмыту, Өмір деген - ғашық болу, жеріну. Өмір деген - арғы жақты сөз қылу, Өз-өзіңе риза болу, жазғыру. Туған күнді тойлай жүріп бір күні, Өмір деген - аңдаусызда көз жұму. Біздің мекен - бағзы өлке, ескі алаң, Кімдер сірә, табанымен баспаған. Жердің жүзін билегісі келсе де, Мәңгілікке ешкім есік ашпаған. Міне сондай, мен қозғаған ой мынау, Өмір деген - тек тіршілік жайлы дау. Қойшы досым, адамбыз ғой бастысы, Жоқ болғанда қайтер едік деймін-ау... '''Өмір''' сөзінің мәндері: #Жарық [[Дүние (айрық)|дүние]], бұл дүние, тіршілік. #Адам мен жан-жануарлардың, өсімдіктердің [[физиология]]лық [[тіршілік]] ету, өсу процесі ([[өлім]]ге қарама-қарсы). #Өсу, даму үрдісінің белгілі бір кезеңі, сатысы; адамның [[Ғұмыр (діни)|ғұмыры]].<ref>Қазақ әдеби тілінің сөздігі, 12-том. Алматы, 2011. https://www.zharar.com/index.php?do=shorttexts&action=item&id=107926</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Айрық}} legwapwroqn4iihzrrc7448oe7v2jmz 3694530 3694511 2026-11-10T14:25:37Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арда3001|Арда3001]] ([[User talk:Арда3001|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3306099 wikitext text/x-wiki {{біріктірілсін|Тіршілік}} '''Өмір''' сөзінің мәндері: #Жарық [[Дүние (айрық)|дүние]], бұл дүние, тіршілік. #Адам мен жан-жануарлардың, өсімдіктердің [[физиология]]лық [[тіршілік]] ету, өсу процесі ([[өлім]]ге қарама-қарсы). #Өсу, даму үрдісінің белгілі бір кезеңі, сатысы; адамның [[Ғұмыр (діни)|ғұмыры]].<ref>Қазақ әдеби тілінің сөздігі, 12-том. Алматы, 2011.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Айрық}} mcs6d52qcb6z7r7osqz2msgey3x24h7 Санат:Вашингтон штаты тұлғалары 14 535458 3694824 3682499 2026-11-11T09:04:23Z Nurken 111493 3694824 wikitext text/x-wiki [[Санат:Вашингтон (штат)]] [[Санат:АҚШ штаттары бойынша тұлғалар]] t58bctyvihw4lqscrxcwov4s9ntuacl Санат:Вашингтон (штат) 14 535459 3694821 2236309 2026-11-11T09:04:06Z Nurken 111493 Nurken [[Санат:Вашингтон штаты]] бетін [[Санат:Вашингтон (штат)]] бетіне жылжытты 2236309 wikitext text/x-wiki [[Санат:АҚШ штаттары]] km89if4dwvi2hp0c3osgd5a8sj1f3rg 3694825 3694821 2026-11-11T09:04:36Z Nurken 111493 3694825 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Washington (state)}} {{Басты мақала}} [[Санат:АҚШ штаттары санаттары]] [[Санат:АҚШ-тың батысы]] [[Санат:Тынықмұхиттік Солтүстік-Батыс]] 6woxlewmwvpf0g2potvlkmz0ukrffng 3694826 3694825 2026-11-11T09:05:11Z Nurken 111493 3694826 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Washington (state)}} {{Басты мақала}} [[Санат:АҚШ штаттары санаттары]] [[Санат:Батыс АҚШ]] [[Санат:Тынықмұхиттік Солтүстік-Батыс]] fkw5coam36nrrq8qoouktpyv0si9t07 Тұщықұдық (Атырау облысы) 0 536392 3694722 3562853 2026-11-11T06:20:46Z Мағыпар 100137 толықтыру 3694722 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Тұщықұдық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =15 |lat_sec = 28 |lon_deg =51 |lon_min =04 |lon_sec = 09 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Исатай ауданы |кестедегі аудан = Исатай ауданы{{!}}Исатай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Тұщықұдық |ішкі бөлінісі = |әкімі = Арслан Амиров |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары =''Чапаевское, Чапаево'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}} Округ бойынша: 5304 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = тұщықұдықтық, тұщықұдықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Тұщықұдық}} '''Тұщықұдық''' (2008 ж. дейін – ''Чапаево''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08T0002522 Исатай ауданы Тұщықұдық ауылдық округінің Чапаев ауылын Тұщықұдық ауылы деп қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы]]ндағы ауыл, [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аққыстау]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 3480 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 3600 адам (1830 ер адам және 1770 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 4108 адамды (2092 ер адам және 2016 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 4683 адамды (2440 ер адам және 2243 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> 2025 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4779 адамды (2490 ер адам және 2289 әйел адам) құрады. Ал Тұщықұдық округі бойынша 5304 адамды (2774 ер адам және 2529 әйел адам) құрады == Тарихы == == Елді мекендегі көшелер == Ғатау Рамазанов, Оңайбай Нағиев, Жұмабай Мырзағалиев, Хұсынеден Пазылұлы, Абдолла Құрманов, Әзіржан Қаражанов, Сидеғали Нұрманұлы, Абай Құанбаев, Ізғали Сембаев, Амангелді Иманов, Мұхиден Ғалиев, Бақсай, Аққыстау, Атамекен, Болашақ, Барлаушы, Мұнайшы, Бірлік ту, Күнбатыс, Егеменді Қазақстан, Болат жол, Ақжол, Нарын, Айтан Смағұлов, Шамшиден Шәріпов, Чапаев, Жамбыл Жабаев, Тастан Башпанов, Қапизолла Каримов, Хатима Дайырова, Тасарал, Әжігерей Қалимов, Тілеген Шайхимов, Едіге Мамаев, Бәйтерек көшелері. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == Ауыл тұрғындары газбен, сумен толықтай қамтылған. Ауыл орталығында 1 орта, 1 бастауыш мектеп, 1 [[балабақша]], мәдениет үйі, [[емхана]], 2 [[кітапхана]], т.б. әлеуметтік нысандар халыққа қызмет жасайды. === Мектептер === * Ж. Мырзағалиев атындағы орта мектеп — 1918 жылы Бегайдар ауылында бастауыш мектеп болып ашылған. 1939 жылдың тамыз айына дейін Бегайдар орталау мектебі аталып келсе, осы оқу жылынан бастап М.Горький атындағы орталау мектебі деп аталды. 1944 жылғы қыркүйек айында М. Горький атындағы 7 жылдық мектебі, ал 1947 жылдың тамыз айынан бастап М.Горький атындағы орта мектебі аталған. 1948 жылы жазда мектеп Тұщықұдық ауылына көшіріліп, Бабаннан көшірілген Сталин орта мектебімен қосылды. 1957 жылы бірнеше ұсақ ұжымшарлар біріктіріліп, Чапаев атындағы кеңшар құрылғанда Тұщықұдық аталған ауылдық кеңестің орталығына айналған Чапаев (ол кезде Аққыстау деп аталды) селосына көшірілді. Осы жердегі Чапаев атындағы жеті жылдық мектебі және ауылдық Кеңеске қарайтын Есіркеп елді мекеніндегі Папанин жеті жылдық мектебі біріктіріліп М.Горький атындағы орта мектебі деп аталды. 1986 жылы мектеп 640 оқушыға арналған үш қатарлы ғимаратқа көшіріліп орналасты. 1992 жылы тамыз айында ұлағатты ұстаз, шебер ұйымдастырушы Ж.Мырзағалиев есімі берілді.<ref>[https://myrzagaliev.ucoz.com/index/mektep_tarikhy/0-26 Нарын өңіріндегі алғашқы мектеп]</ref><ref>[https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 "Жұмабай Мырзағалиев атындағы ОМ" ММ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914060733/https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 |date=2021-09-14 }}</ref> * Жамбыл атындағы бастауыш мектеп — 2001 жылы жаңа ғимарат салынып жалпы білім беретін бастауыш мектеп болып құрылды. 2019 жылдың 24 қаңтарында Чапаев бастауыш мектебіне Жамбыл есімі берілді. * Балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2023 жылы ақпан айында қолданысқа берілді. Спорт кешенінің бірінші қабатында үлкен ойын залы болса, ал екінші қабатындағы жаттығу бөлмесі түрлі спорт жабдықтарымен жасақталған. Кешеннің қасында кіші футбол алаңы да бар.<ref>[https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/t-shchy-dy-ta-y-t-ysh-keshen.html Тұщықұдықтағы тұңғыш кешен]</ref> === Мектепке дейінгі балалар мекемесі === * «Құлыншақ» бөбекжай-балабақшасы — Типтік 2 қабатты, жылпы көлемі 4890 ш.м., жер көлемі 1110 ш.м. 8 топта 205 бала тәрбиеленіп, бақшада 24 педагог еңбек етуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Исатай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Исатай ауданы елді мекендері]] fgupfdtddo79tutdwvuqamw0cvhu97o 3694725 3694722 2026-11-11T06:23:36Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3694725 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Тұщықұдық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =15 |lat_sec = 28 |lon_deg =51 |lon_min =04 |lon_sec = 09 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Исатай ауданы |кестедегі аудан = Исатай ауданы{{!}}Исатай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Тұщықұдық |ішкі бөлінісі = |әкімі = Арслан Амиров |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары =''Чапаевское, Чапаево'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}} Округ бойынша: 5304 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = тұщықұдықтық, тұщықұдықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Тұщықұдық}} '''Тұщықұдық''' (2008 ж. дейін – ''Чапаево''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08T0002522 Исатай ауданы Тұщықұдық ауылдық округінің Чапаев ауылын Тұщықұдық ауылы деп қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы]]ндағы ауыл, [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аққыстау]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 3480 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 3600 адам (1830 ер адам және 1770 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 4108 адамды (2092 ер адам және 2016 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 4683 адамды (2440 ер адам және 2243 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> 2025 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4779 адамды (2490 ер адам және 2289 әйел адам) құрады. Ал Тұщықұдық округі бойынша 5304 адамды (2774 ер адам және 2529 әйел адам) құрады == Тарихы == Аймақ шежіресі 1801 жылдан бастау алатын «Бөкей ордасы», 1812 жылдан «Бөкей хандығы», 1845 жылдан хандық билік ыдырап Ішкі Орда /Бөкей ордасы/ атанған құрылымдардан бастау алады. == Елді мекендегі көшелер == Ғатау Рамазанов, Оңайбай Нағиев, Жұмабай Мырзағалиев, Хұсынеден Пазылұлы, Абдолла Құрманов, Әзіржан Қаражанов, Сидеғали Нұрманұлы, Абай Құанбаев, Ізғали Сембаев, Амангелді Иманов, Мұхиден Ғалиев, Бақсай, Аққыстау, Атамекен, Болашақ, Барлаушы, Мұнайшы, Бірлік ту, Күнбатыс, Егеменді Қазақстан, Болат жол, Ақжол, Нарын, Айтан Смағұлов, Шамшиден Шәріпов, Чапаев, Жамбыл Жабаев, Тастан Башпанов, Қапизолла Каримов, Хатима Дайырова, Тасарал, Әжігерей Қалимов, Тілеген Шайхимов, Едіге Мамаев, Бәйтерек көшелері. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == Ауыл тұрғындары газбен, сумен толықтай қамтылған. Ауыл орталығында 1 орта, 1 бастауыш мектеп, 1 [[балабақша]], мәдениет үйі, [[емхана]], 2 [[кітапхана]], т.б. әлеуметтік нысандар халыққа қызмет жасайды. === Мектептер === * Ж. Мырзағалиев атындағы орта мектеп — 1918 жылы Бегайдар ауылында бастауыш мектеп болып ашылған. 1939 жылдың тамыз айына дейін Бегайдар орталау мектебі аталып келсе, осы оқу жылынан бастап М.Горький атындағы орталау мектебі деп аталды. 1944 жылғы қыркүйек айында М. Горький атындағы 7 жылдық мектебі, ал 1947 жылдың тамыз айынан бастап М.Горький атындағы орта мектебі аталған. 1948 жылы жазда мектеп Тұщықұдық ауылына көшіріліп, Бабаннан көшірілген Сталин орта мектебімен қосылды. 1957 жылы бірнеше ұсақ ұжымшарлар біріктіріліп, Чапаев атындағы кеңшар құрылғанда Тұщықұдық аталған ауылдық кеңестің орталығына айналған Чапаев (ол кезде Аққыстау деп аталды) селосына көшірілді. Осы жердегі Чапаев атындағы жеті жылдық мектебі және ауылдық Кеңеске қарайтын Есіркеп елді мекеніндегі Папанин жеті жылдық мектебі біріктіріліп М.Горький атындағы орта мектебі деп аталды. 1986 жылы мектеп 640 оқушыға арналған үш қатарлы ғимаратқа көшіріліп орналасты. 1992 жылы тамыз айында ұлағатты ұстаз, шебер ұйымдастырушы Ж.Мырзағалиев есімі берілді.<ref>[https://myrzagaliev.ucoz.com/index/mektep_tarikhy/0-26 Нарын өңіріндегі алғашқы мектеп]</ref><ref>[https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 "Жұмабай Мырзағалиев атындағы ОМ" ММ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914060733/https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 |date=2021-09-14 }}</ref> * Жамбыл атындағы бастауыш мектеп — 2001 жылы жаңа ғимарат салынып жалпы білім беретін бастауыш мектеп болып құрылды. 2019 жылдың 24 қаңтарында Чапаев бастауыш мектебіне Жамбыл есімі берілді. * Балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2023 жылы ақпан айында қолданысқа берілді. Спорт кешенінің бірінші қабатында үлкен ойын залы болса, ал екінші қабатындағы жаттығу бөлмесі түрлі спорт жабдықтарымен жасақталған. Кешеннің қасында кіші футбол алаңы да бар.<ref>[https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/t-shchy-dy-ta-y-t-ysh-keshen.html Тұщықұдықтағы тұңғыш кешен]</ref> === Мектепке дейінгі балалар мекемесі === * «Құлыншақ» бөбекжай-балабақшасы — Типтік 2 қабатты, жылпы көлемі 4890 ш.м., жер көлемі 1110 ш.м. 8 топта 205 бала тәрбиеленіп, бақшада 24 педагог еңбек етуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Исатай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Исатай ауданы елді мекендері]] q79b49dr4lgejjjpc82sy8ywe0p8vdd 3694727 3694725 2026-11-11T06:30:59Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3694727 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Тұщықұдық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =15 |lat_sec = 28 |lon_deg =51 |lon_min =04 |lon_sec = 09 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Исатай ауданы |кестедегі аудан = Исатай ауданы{{!}}Исатай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Тұщықұдық |ішкі бөлінісі = |әкімі = Арслан Амиров |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары =''Чапаевское, Чапаево'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}} Округ бойынша: 5304 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = тұщықұдықтық, тұщықұдықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Тұщықұдық}} '''Тұщықұдық''' (2008 ж. дейін – ''Чапаево''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08T0002522 Исатай ауданы Тұщықұдық ауылдық округінің Чапаев ауылын Тұщықұдық ауылы деп қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы]]ндағы ауыл, [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аққыстау]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 3480 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 3600 адам (1830 ер адам және 1770 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 4108 адамды (2092 ер адам және 2016 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 4683 адамды (2440 ер адам және 2243 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> 2025 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4779 адамды (2490 ер адам және 2289 әйел адам) құрады. Ал Тұщықұдық округі бойынша 5304 адамды (2774 ер адам және 2529 әйел адам) құрады == Тарихы == Аймақ шежіресі 1801 жылдан бастау алатын «Бөкей ордасы», 1812 жылдан «Бөкей хандығы», 1845 жылдан хандық билік ыдырап Ішкі Орда /Бөкей ордасы/ атанған құрылымдардан бастау алады. 1824 жылы Ресей патшасының жарлығымен Бөкейұлы Жәңгір хан лауазымына қол жеткізгеннен кейін Орынбор қаласындағы Неплюев кадет корпусын бітірген архитектор Тафаевқа Бөкей ордасының картасын жасатады. Инженер Тафаев бұл жұмысқа екі жылдың үстінде орданың елді мекендері мен онда тұратын халықты руларына дейін жіктеп, картаға түсіріп хан кеңсесіне табыстайды. == Елді мекендегі көшелер == Ғатау Рамазанов, Оңайбай Нағиев, Жұмабай Мырзағалиев, Хұсынеден Пазылұлы, Абдолла Құрманов, Әзіржан Қаражанов, Сидеғали Нұрманұлы, Абай Құанбаев, Ізғали Сембаев, Амангелді Иманов, Мұхиден Ғалиев, Бақсай, Аққыстау, Атамекен, Болашақ, Барлаушы, Мұнайшы, Бірлік ту, Күнбатыс, Егеменді Қазақстан, Болат жол, Ақжол, Нарын, Айтан Смағұлов, Шамшиден Шәріпов, Чапаев, Жамбыл Жабаев, Тастан Башпанов, Қапизолла Каримов, Хатима Дайырова, Тасарал, Әжігерей Қалимов, Тілеген Шайхимов, Едіге Мамаев, Бәйтерек көшелері. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == Ауыл тұрғындары газбен, сумен толықтай қамтылған. Ауыл орталығында 1 орта, 1 бастауыш мектеп, 1 [[балабақша]], мәдениет үйі, [[емхана]], 2 [[кітапхана]], т.б. әлеуметтік нысандар халыққа қызмет жасайды. === Мектептер === * Ж. Мырзағалиев атындағы орта мектеп — 1918 жылы Бегайдар ауылында бастауыш мектеп болып ашылған. 1939 жылдың тамыз айына дейін Бегайдар орталау мектебі аталып келсе, осы оқу жылынан бастап М.Горький атындағы орталау мектебі деп аталды. 1944 жылғы қыркүйек айында М. Горький атындағы 7 жылдық мектебі, ал 1947 жылдың тамыз айынан бастап М.Горький атындағы орта мектебі аталған. 1948 жылы жазда мектеп Тұщықұдық ауылына көшіріліп, Бабаннан көшірілген Сталин орта мектебімен қосылды. 1957 жылы бірнеше ұсақ ұжымшарлар біріктіріліп, Чапаев атындағы кеңшар құрылғанда Тұщықұдық аталған ауылдық кеңестің орталығына айналған Чапаев (ол кезде Аққыстау деп аталды) селосына көшірілді. Осы жердегі Чапаев атындағы жеті жылдық мектебі және ауылдық Кеңеске қарайтын Есіркеп елді мекеніндегі Папанин жеті жылдық мектебі біріктіріліп М.Горький атындағы орта мектебі деп аталды. 1986 жылы мектеп 640 оқушыға арналған үш қатарлы ғимаратқа көшіріліп орналасты. 1992 жылы тамыз айында ұлағатты ұстаз, шебер ұйымдастырушы Ж.Мырзағалиев есімі берілді.<ref>[https://myrzagaliev.ucoz.com/index/mektep_tarikhy/0-26 Нарын өңіріндегі алғашқы мектеп]</ref><ref>[https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 "Жұмабай Мырзағалиев атындағы ОМ" ММ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914060733/https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 |date=2021-09-14 }}</ref> * Жамбыл атындағы бастауыш мектеп — 2001 жылы жаңа ғимарат салынып жалпы білім беретін бастауыш мектеп болып құрылды. 2019 жылдың 24 қаңтарында Чапаев бастауыш мектебіне Жамбыл есімі берілді. * Балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2023 жылы ақпан айында қолданысқа берілді. Спорт кешенінің бірінші қабатында үлкен ойын залы болса, ал екінші қабатындағы жаттығу бөлмесі түрлі спорт жабдықтарымен жасақталған. Кешеннің қасында кіші футбол алаңы да бар.<ref>[https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/t-shchy-dy-ta-y-t-ysh-keshen.html Тұщықұдықтағы тұңғыш кешен]</ref> === Мектепке дейінгі балалар мекемесі === * «Құлыншақ» бөбекжай-балабақшасы — Типтік 2 қабатты, жылпы көлемі 4890 ш.м., жер көлемі 1110 ш.м. 8 топта 205 бала тәрбиеленіп, бақшада 24 педагог еңбек етуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Исатай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Исатай ауданы елді мекендері]] 60ftu49z5tj8gmncjwcd8pm2d0rw1y4 3694729 3694727 2026-11-11T06:32:33Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3694729 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Тұщықұдық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =15 |lat_sec = 28 |lon_deg =51 |lon_min =04 |lon_sec = 09 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Исатай ауданы |кестедегі аудан = Исатай ауданы{{!}}Исатай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Тұщықұдық |ішкі бөлінісі = |әкімі = Арслан Амиров |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары =''Чапаевское, Чапаево'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}} Округ бойынша: 5304 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = тұщықұдықтық, тұщықұдықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Тұщықұдық}} '''Тұщықұдық''' (2008 ж. дейін – ''Чапаево''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08T0002522 Исатай ауданы Тұщықұдық ауылдық округінің Чапаев ауылын Тұщықұдық ауылы деп қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы]]ндағы ауыл, [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аққыстау]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 3480 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 3600 адам (1830 ер адам және 1770 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 4108 адамды (2092 ер адам және 2016 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 4683 адамды (2440 ер адам және 2243 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> 2025 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4779 адамды (2490 ер адам және 2289 әйел адам) құрады. Ал Тұщықұдық округі бойынша 5304 адамды (2774 ер адам және 2529 әйел адам) құрады == Тарихы == Аймақ шежіресі 1801 жылдан бастау алатын «Бөкей ордасы», 1812 жылдан «Бөкей хандығы», 1845 жылдан хандық билік ыдырап Ішкі Орда /Бөкей ордасы/ атанған құрылымдардан бастау алады. 1824 жылы Ресей патшасының жарлығымен Бөкейұлы Жәңгір хан лауазымына қол жеткізгеннен кейін Орынбор қаласындағы Неплюев кадет корпусын бітірген архитектор Тафаевқа Бөкей ордасының картасын жасатады. Инженер Тафаев бұл жұмысқа екі жылдың үстінде орданың елді мекендері мен онда тұратын халықты руларына дейін жіктеп, картаға түсіріп хан кеңсесіне табыстайды.<br /> Жәңгір хан осы картаны басшылыққа ала отырып өз шешімімен 1831 жылы 48 ауылдық болыс (84 старшындық) құрылымын құрады. Солардың бірі құм Нарындағы №6 Тұщықұдық старшындығы деп аталады. Оның алғашқы старшыны болып руы Қосай Адай Елқонды атасы ұрпағы Шалқарұлы Айболат сайланады. == Елді мекендегі көшелер == Ғатау Рамазанов, Оңайбай Нағиев, Жұмабай Мырзағалиев, Хұсынеден Пазылұлы, Абдолла Құрманов, Әзіржан Қаражанов, Сидеғали Нұрманұлы, Абай Құанбаев, Ізғали Сембаев, Амангелді Иманов, Мұхиден Ғалиев, Бақсай, Аққыстау, Атамекен, Болашақ, Барлаушы, Мұнайшы, Бірлік ту, Күнбатыс, Егеменді Қазақстан, Болат жол, Ақжол, Нарын, Айтан Смағұлов, Шамшиден Шәріпов, Чапаев, Жамбыл Жабаев, Тастан Башпанов, Қапизолла Каримов, Хатима Дайырова, Тасарал, Әжігерей Қалимов, Тілеген Шайхимов, Едіге Мамаев, Бәйтерек көшелері. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == Ауыл тұрғындары газбен, сумен толықтай қамтылған. Ауыл орталығында 1 орта, 1 бастауыш мектеп, 1 [[балабақша]], мәдениет үйі, [[емхана]], 2 [[кітапхана]], т.б. әлеуметтік нысандар халыққа қызмет жасайды. === Мектептер === * Ж. Мырзағалиев атындағы орта мектеп — 1918 жылы Бегайдар ауылында бастауыш мектеп болып ашылған. 1939 жылдың тамыз айына дейін Бегайдар орталау мектебі аталып келсе, осы оқу жылынан бастап М.Горький атындағы орталау мектебі деп аталды. 1944 жылғы қыркүйек айында М. Горький атындағы 7 жылдық мектебі, ал 1947 жылдың тамыз айынан бастап М.Горький атындағы орта мектебі аталған. 1948 жылы жазда мектеп Тұщықұдық ауылына көшіріліп, Бабаннан көшірілген Сталин орта мектебімен қосылды. 1957 жылы бірнеше ұсақ ұжымшарлар біріктіріліп, Чапаев атындағы кеңшар құрылғанда Тұщықұдық аталған ауылдық кеңестің орталығына айналған Чапаев (ол кезде Аққыстау деп аталды) селосына көшірілді. Осы жердегі Чапаев атындағы жеті жылдық мектебі және ауылдық Кеңеске қарайтын Есіркеп елді мекеніндегі Папанин жеті жылдық мектебі біріктіріліп М.Горький атындағы орта мектебі деп аталды. 1986 жылы мектеп 640 оқушыға арналған үш қатарлы ғимаратқа көшіріліп орналасты. 1992 жылы тамыз айында ұлағатты ұстаз, шебер ұйымдастырушы Ж.Мырзағалиев есімі берілді.<ref>[https://myrzagaliev.ucoz.com/index/mektep_tarikhy/0-26 Нарын өңіріндегі алғашқы мектеп]</ref><ref>[https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 "Жұмабай Мырзағалиев атындағы ОМ" ММ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914060733/https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 |date=2021-09-14 }}</ref> * Жамбыл атындағы бастауыш мектеп — 2001 жылы жаңа ғимарат салынып жалпы білім беретін бастауыш мектеп болып құрылды. 2019 жылдың 24 қаңтарында Чапаев бастауыш мектебіне Жамбыл есімі берілді. * Балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2023 жылы ақпан айында қолданысқа берілді. Спорт кешенінің бірінші қабатында үлкен ойын залы болса, ал екінші қабатындағы жаттығу бөлмесі түрлі спорт жабдықтарымен жасақталған. Кешеннің қасында кіші футбол алаңы да бар.<ref>[https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/t-shchy-dy-ta-y-t-ysh-keshen.html Тұщықұдықтағы тұңғыш кешен]</ref> === Мектепке дейінгі балалар мекемесі === * «Құлыншақ» бөбекжай-балабақшасы — Типтік 2 қабатты, жылпы көлемі 4890 ш.м., жер көлемі 1110 ш.м. 8 топта 205 бала тәрбиеленіп, бақшада 24 педагог еңбек етуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Исатай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Исатай ауданы елді мекендері]] 6bvf40femyka8vvx7gzqy6mw3fi22h2 3694732 3694729 2026-11-11T06:36:57Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3694732 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Тұщықұдық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =15 |lat_sec = 28 |lon_deg =51 |lon_min =04 |lon_sec = 09 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Исатай ауданы |кестедегі аудан = Исатай ауданы{{!}}Исатай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Тұщықұдық |ішкі бөлінісі = |әкімі = Арслан Амиров |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары =''Чапаевское, Чапаево'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}} Округ бойынша: 5304 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = тұщықұдықтық, тұщықұдықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Тұщықұдық}} '''Тұщықұдық''' (2008 ж. дейін – ''Чапаево''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08T0002522 Исатай ауданы Тұщықұдық ауылдық округінің Чапаев ауылын Тұщықұдық ауылы деп қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы]]ндағы ауыл, [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аққыстау]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 3480 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 3600 адам (1830 ер адам және 1770 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 4108 адамды (2092 ер адам және 2016 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 4683 адамды (2440 ер адам және 2243 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> 2025 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4779 адамды (2490 ер адам және 2289 әйел адам) құрады. Ал Тұщықұдық округі бойынша 5304 адамды (2774 ер адам және 2529 әйел адам) құрады == Тарихы == Аймақ шежіресі 1801 жылдан бастау алатын «Бөкей ордасы», 1812 жылдан «Бөкей хандығы», 1845 жылдан хандық билік ыдырап Ішкі Орда /Бөкей ордасы/ атанған құрылымдардан бастау алады. 1824 жылы Ресей патшасының жарлығымен Бөкейұлы Жәңгір хан лауазымына қол жеткізгеннен кейін Орынбор қаласындағы Неплюев кадет корпусын бітірген архитектор Тафаевқа Бөкей ордасының картасын жасатады. Инженер Тафаев бұл жұмысқа екі жылдың үстінде орданың елді мекендері мен онда тұратын халықты руларына дейін жіктеп, картаға түсіріп хан кеңсесіне табыстайды.<br /> Жәңгір хан осы картаны басшылыққа ала отырып өз шешімімен 1831 жылы 48 ауылдық болыс (84 старшындық) құрылымын құрады. Солардың бірі құм Нарындағы №6 Тұщықұдық старшындығы деп аталады. Оның алғашқы старшыны болып руы Қосай Адай Елқонды атасы ұрпағы Шалқарұлы Айболат сайланады. 1845 жылы тамыз айында Жәңгір хан өлгеннен кейін Хандық басқару ыдырап, Бөкей Ордасы иелігіне Уақытша Кеңес үстемдік еткен кезде Астрахань губерниясы құрамында бес қисым, екі округ болған. Атап айтқанда, Тарғын, Қалмақ, Нарын, Қамыссамар, Талов қисымдары мен Каспий жағалауындағы №1 және №2 округтер. == Елді мекендегі көшелер == Ғатау Рамазанов, Оңайбай Нағиев, Жұмабай Мырзағалиев, Хұсынеден Пазылұлы, Абдолла Құрманов, Әзіржан Қаражанов, Сидеғали Нұрманұлы, Абай Құанбаев, Ізғали Сембаев, Амангелді Иманов, Мұхиден Ғалиев, Бақсай, Аққыстау, Атамекен, Болашақ, Барлаушы, Мұнайшы, Бірлік ту, Күнбатыс, Егеменді Қазақстан, Болат жол, Ақжол, Нарын, Айтан Смағұлов, Шамшиден Шәріпов, Чапаев, Жамбыл Жабаев, Тастан Башпанов, Қапизолла Каримов, Хатима Дайырова, Тасарал, Әжігерей Қалимов, Тілеген Шайхимов, Едіге Мамаев, Бәйтерек көшелері. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == Ауыл тұрғындары газбен, сумен толықтай қамтылған. Ауыл орталығында 1 орта, 1 бастауыш мектеп, 1 [[балабақша]], мәдениет үйі, [[емхана]], 2 [[кітапхана]], т.б. әлеуметтік нысандар халыққа қызмет жасайды. === Мектептер === * Ж. Мырзағалиев атындағы орта мектеп — 1918 жылы Бегайдар ауылында бастауыш мектеп болып ашылған. 1939 жылдың тамыз айына дейін Бегайдар орталау мектебі аталып келсе, осы оқу жылынан бастап М.Горький атындағы орталау мектебі деп аталды. 1944 жылғы қыркүйек айында М. Горький атындағы 7 жылдық мектебі, ал 1947 жылдың тамыз айынан бастап М.Горький атындағы орта мектебі аталған. 1948 жылы жазда мектеп Тұщықұдық ауылына көшіріліп, Бабаннан көшірілген Сталин орта мектебімен қосылды. 1957 жылы бірнеше ұсақ ұжымшарлар біріктіріліп, Чапаев атындағы кеңшар құрылғанда Тұщықұдық аталған ауылдық кеңестің орталығына айналған Чапаев (ол кезде Аққыстау деп аталды) селосына көшірілді. Осы жердегі Чапаев атындағы жеті жылдық мектебі және ауылдық Кеңеске қарайтын Есіркеп елді мекеніндегі Папанин жеті жылдық мектебі біріктіріліп М.Горький атындағы орта мектебі деп аталды. 1986 жылы мектеп 640 оқушыға арналған үш қатарлы ғимаратқа көшіріліп орналасты. 1992 жылы тамыз айында ұлағатты ұстаз, шебер ұйымдастырушы Ж.Мырзағалиев есімі берілді.<ref>[https://myrzagaliev.ucoz.com/index/mektep_tarikhy/0-26 Нарын өңіріндегі алғашқы мектеп]</ref><ref>[https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 "Жұмабай Мырзағалиев атындағы ОМ" ММ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914060733/https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 |date=2021-09-14 }}</ref> * Жамбыл атындағы бастауыш мектеп — 2001 жылы жаңа ғимарат салынып жалпы білім беретін бастауыш мектеп болып құрылды. 2019 жылдың 24 қаңтарында Чапаев бастауыш мектебіне Жамбыл есімі берілді. * Балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2023 жылы ақпан айында қолданысқа берілді. Спорт кешенінің бірінші қабатында үлкен ойын залы болса, ал екінші қабатындағы жаттығу бөлмесі түрлі спорт жабдықтарымен жасақталған. Кешеннің қасында кіші футбол алаңы да бар.<ref>[https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/t-shchy-dy-ta-y-t-ysh-keshen.html Тұщықұдықтағы тұңғыш кешен]</ref> === Мектепке дейінгі балалар мекемесі === * «Құлыншақ» бөбекжай-балабақшасы — Типтік 2 қабатты, жылпы көлемі 4890 ш.м., жер көлемі 1110 ш.м. 8 топта 205 бала тәрбиеленіп, бақшада 24 педагог еңбек етуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Исатай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Исатай ауданы елді мекендері]] g154q64jaewyignh2s9tu0d81efucbp 3694735 3694732 2026-11-11T06:39:58Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3694735 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Тұщықұдық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =15 |lat_sec = 28 |lon_deg =51 |lon_min =04 |lon_sec = 09 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Исатай ауданы |кестедегі аудан = Исатай ауданы{{!}}Исатай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Тұщықұдық |ішкі бөлінісі = |әкімі = Арслан Амиров |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары =''Чапаевское, Чапаево'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}} Округ бойынша: 5304 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = тұщықұдықтық, тұщықұдықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Тұщықұдық}} '''Тұщықұдық''' (2008 ж. дейін – ''Чапаево''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08T0002522 Исатай ауданы Тұщықұдық ауылдық округінің Чапаев ауылын Тұщықұдық ауылы деп қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы]]ндағы ауыл, [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аққыстау]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 3480 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 3600 адам (1830 ер адам және 1770 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 4108 адамды (2092 ер адам және 2016 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 4683 адамды (2440 ер адам және 2243 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> 2025 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4779 адамды (2490 ер адам және 2289 әйел адам) құрады. Ал Тұщықұдық округі бойынша 5304 адамды (2774 ер адам және 2529 әйел адам) құрады == Тарихы == Аймақ шежіресі 1801 жылдан бастау алатын «Бөкей ордасы», 1812 жылдан «Бөкей хандығы», 1845 жылдан хандық билік ыдырап Ішкі Орда /Бөкей ордасы/ атанған құрылымдардан бастау алады. 1824 жылы Ресей патшасының жарлығымен Бөкейұлы Жәңгір хан лауазымына қол жеткізгеннен кейін Орынбор қаласындағы Неплюев кадет корпусын бітірген архитектор Тафаевқа Бөкей ордасының картасын жасатады. Инженер Тафаев бұл жұмысқа екі жылдың үстінде орданың елді мекендері мен онда тұратын халықты руларына дейін жіктеп, картаға түсіріп хан кеңсесіне табыстайды.<br /> Жәңгір хан осы картаны басшылыққа ала отырып өз шешімімен 1831 жылы 48 ауылдық болыс (84 старшындық) құрылымын құрады. Солардың бірі құм Нарындағы №6 Тұщықұдық старшындығы деп аталады. Оның алғашқы старшыны болып руы Қосай Адай Елқонды атасы ұрпағы Шалқарұлы Айболат сайланады. 1845 жылы тамыз айында Жәңгір хан өлгеннен кейін Хандық басқару ыдырап, Бөкей Ордасы иелігіне Уақытша Кеңес үстемдік еткен кезде Астрахань губерниясы құрамында бес қисым, екі округ болған. Атап айтқанда, Тарғын, Қалмақ, Нарын, Қамыссамар, Талов қисымдары мен Каспий жағалауындағы №1 және №2 округтер. Бұл старшындық тұсында Тұщықұдық ауылының бір бөлігі №1-округке, екінші жартысы № 2-округке бағындырылды. == Елді мекендегі көшелер == Ғатау Рамазанов, Оңайбай Нағиев, Жұмабай Мырзағалиев, Хұсынеден Пазылұлы, Абдолла Құрманов, Әзіржан Қаражанов, Сидеғали Нұрманұлы, Абай Құанбаев, Ізғали Сембаев, Амангелді Иманов, Мұхиден Ғалиев, Бақсай, Аққыстау, Атамекен, Болашақ, Барлаушы, Мұнайшы, Бірлік ту, Күнбатыс, Егеменді Қазақстан, Болат жол, Ақжол, Нарын, Айтан Смағұлов, Шамшиден Шәріпов, Чапаев, Жамбыл Жабаев, Тастан Башпанов, Қапизолла Каримов, Хатима Дайырова, Тасарал, Әжігерей Қалимов, Тілеген Шайхимов, Едіге Мамаев, Бәйтерек көшелері. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == Ауыл тұрғындары газбен, сумен толықтай қамтылған. Ауыл орталығында 1 орта, 1 бастауыш мектеп, 1 [[балабақша]], мәдениет үйі, [[емхана]], 2 [[кітапхана]], т.б. әлеуметтік нысандар халыққа қызмет жасайды. === Мектептер === * Ж. Мырзағалиев атындағы орта мектеп — 1918 жылы Бегайдар ауылында бастауыш мектеп болып ашылған. 1939 жылдың тамыз айына дейін Бегайдар орталау мектебі аталып келсе, осы оқу жылынан бастап М.Горький атындағы орталау мектебі деп аталды. 1944 жылғы қыркүйек айында М. Горький атындағы 7 жылдық мектебі, ал 1947 жылдың тамыз айынан бастап М.Горький атындағы орта мектебі аталған. 1948 жылы жазда мектеп Тұщықұдық ауылына көшіріліп, Бабаннан көшірілген Сталин орта мектебімен қосылды. 1957 жылы бірнеше ұсақ ұжымшарлар біріктіріліп, Чапаев атындағы кеңшар құрылғанда Тұщықұдық аталған ауылдық кеңестің орталығына айналған Чапаев (ол кезде Аққыстау деп аталды) селосына көшірілді. Осы жердегі Чапаев атындағы жеті жылдық мектебі және ауылдық Кеңеске қарайтын Есіркеп елді мекеніндегі Папанин жеті жылдық мектебі біріктіріліп М.Горький атындағы орта мектебі деп аталды. 1986 жылы мектеп 640 оқушыға арналған үш қатарлы ғимаратқа көшіріліп орналасты. 1992 жылы тамыз айында ұлағатты ұстаз, шебер ұйымдастырушы Ж.Мырзағалиев есімі берілді.<ref>[https://myrzagaliev.ucoz.com/index/mektep_tarikhy/0-26 Нарын өңіріндегі алғашқы мектеп]</ref><ref>[https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 "Жұмабай Мырзағалиев атындағы ОМ" ММ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914060733/https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 |date=2021-09-14 }}</ref> * Жамбыл атындағы бастауыш мектеп — 2001 жылы жаңа ғимарат салынып жалпы білім беретін бастауыш мектеп болып құрылды. 2019 жылдың 24 қаңтарында Чапаев бастауыш мектебіне Жамбыл есімі берілді. * Балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2023 жылы ақпан айында қолданысқа берілді. Спорт кешенінің бірінші қабатында үлкен ойын залы болса, ал екінші қабатындағы жаттығу бөлмесі түрлі спорт жабдықтарымен жасақталған. Кешеннің қасында кіші футбол алаңы да бар.<ref>[https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/t-shchy-dy-ta-y-t-ysh-keshen.html Тұщықұдықтағы тұңғыш кешен]</ref> === Мектепке дейінгі балалар мекемесі === * «Құлыншақ» бөбекжай-балабақшасы — Типтік 2 қабатты, жылпы көлемі 4890 ш.м., жер көлемі 1110 ш.м. 8 топта 205 бала тәрбиеленіп, бақшада 24 педагог еңбек етуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Исатай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Исатай ауданы елді мекендері]] 3d75rlvwhk18a14mqawj33er0v7s7mp 3694739 3694735 2026-11-11T06:44:35Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3694739 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Тұщықұдық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =15 |lat_sec = 28 |lon_deg =51 |lon_min =04 |lon_sec = 09 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Исатай ауданы |кестедегі аудан = Исатай ауданы{{!}}Исатай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Тұщықұдық |ішкі бөлінісі = |әкімі = Арслан Амиров |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары =''Чапаевское, Чапаево'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}} Округ бойынша: 5304 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = тұщықұдықтық, тұщықұдықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Тұщықұдық}} '''Тұщықұдық''' (2008 ж. дейін – ''Чапаево''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08T0002522 Исатай ауданы Тұщықұдық ауылдық округінің Чапаев ауылын Тұщықұдық ауылы деп қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы]]ндағы ауыл, [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аққыстау]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 3480 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 3600 адам (1830 ер адам және 1770 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 4108 адамды (2092 ер адам және 2016 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 4683 адамды (2440 ер адам және 2243 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> 2025 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4779 адамды (2490 ер адам және 2289 әйел адам) құрады. Ал Тұщықұдық округі бойынша 5304 адамды (2774 ер адам және 2529 әйел адам) құрады == Тарихы == Аймақ шежіресі 1801 жылдан бастау алатын «Бөкей ордасы», 1812 жылдан «Бөкей хандығы», 1845 жылдан хандық билік ыдырап Ішкі Орда /Бөкей ордасы/ атанған құрылымдардан бастау алады. 1824 жылы Ресей патшасының жарлығымен Бөкейұлы Жәңгір хан лауазымына қол жеткізгеннен кейін Орынбор қаласындағы Неплюев кадет корпусын бітірген архитектор Тафаевқа Бөкей ордасының картасын жасатады. Инженер Тафаев бұл жұмысқа екі жылдың үстінде орданың елді мекендері мен онда тұратын халықты руларына дейін жіктеп, картаға түсіріп хан кеңсесіне табыстайды.<br /> Жәңгір хан осы картаны басшылыққа ала отырып өз шешімімен 1831 жылы 48 ауылдық болыс (84 старшындық) құрылымын құрады. Солардың бірі құм Нарындағы №6 Тұщықұдық старшындығы деп аталады. Оның алғашқы старшыны болып руы Қосай Адай Елқонды атасы ұрпағы Шалқарұлы Айболат сайланады. 1845 жылы тамыз айында Жәңгір хан өлгеннен кейін Хандық басқару ыдырап, Бөкей Ордасы иелігіне Уақытша Кеңес үстемдік еткен кезде Астрахань губерниясы құрамында бес қисым, екі округ болған. Атап айтқанда, Тарғын, Қалмақ, Нарын, Қамыссамар, Талов қисымдары мен Каспий жағалауындағы №1 және №2 округтер. Бұл старшындық тұсында Тұщықұдық ауылының бір бөлігі №1-округке, екінші жартысы № 2-округке бағындырылды. 1917 жылдың 10 шілдесінде «Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі революциялық комитетін құру туралы» Ресей үкіметінің декреті шығып, үш жыл билік құрған соң, 1920 жылдың 6 тамызында Қазақ /Қырғыз/ Автономиялы Республикасын құру жөніндегі Декрет өз күшіне енді. 1920 жылдың 4-12 қазанында өткен Қазақстан АКСР-нің №1-құрылтайының шешімімен Орал губерниясы құрылып, Гурьев уезі Астрахань губерниясы құрамынан алынып, 20 болысымен Орал губерниясы құрамына қосылды. Ал, құм Нарын елі халқынан құралған Бөкей губерниясы 1925 жылы таратылып, оның жері Бөкей уезі деген атаумен Орал губерниясы сапына енді. == Елді мекендегі көшелер == Ғатау Рамазанов, Оңайбай Нағиев, Жұмабай Мырзағалиев, Хұсынеден Пазылұлы, Абдолла Құрманов, Әзіржан Қаражанов, Сидеғали Нұрманұлы, Абай Құанбаев, Ізғали Сембаев, Амангелді Иманов, Мұхиден Ғалиев, Бақсай, Аққыстау, Атамекен, Болашақ, Барлаушы, Мұнайшы, Бірлік ту, Күнбатыс, Егеменді Қазақстан, Болат жол, Ақжол, Нарын, Айтан Смағұлов, Шамшиден Шәріпов, Чапаев, Жамбыл Жабаев, Тастан Башпанов, Қапизолла Каримов, Хатима Дайырова, Тасарал, Әжігерей Қалимов, Тілеген Шайхимов, Едіге Мамаев, Бәйтерек көшелері. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == Ауыл тұрғындары газбен, сумен толықтай қамтылған. Ауыл орталығында 1 орта, 1 бастауыш мектеп, 1 [[балабақша]], мәдениет үйі, [[емхана]], 2 [[кітапхана]], т.б. әлеуметтік нысандар халыққа қызмет жасайды. === Мектептер === * Ж. Мырзағалиев атындағы орта мектеп — 1918 жылы Бегайдар ауылында бастауыш мектеп болып ашылған. 1939 жылдың тамыз айына дейін Бегайдар орталау мектебі аталып келсе, осы оқу жылынан бастап М.Горький атындағы орталау мектебі деп аталды. 1944 жылғы қыркүйек айында М. Горький атындағы 7 жылдық мектебі, ал 1947 жылдың тамыз айынан бастап М.Горький атындағы орта мектебі аталған. 1948 жылы жазда мектеп Тұщықұдық ауылына көшіріліп, Бабаннан көшірілген Сталин орта мектебімен қосылды. 1957 жылы бірнеше ұсақ ұжымшарлар біріктіріліп, Чапаев атындағы кеңшар құрылғанда Тұщықұдық аталған ауылдық кеңестің орталығына айналған Чапаев (ол кезде Аққыстау деп аталды) селосына көшірілді. Осы жердегі Чапаев атындағы жеті жылдық мектебі және ауылдық Кеңеске қарайтын Есіркеп елді мекеніндегі Папанин жеті жылдық мектебі біріктіріліп М.Горький атындағы орта мектебі деп аталды. 1986 жылы мектеп 640 оқушыға арналған үш қатарлы ғимаратқа көшіріліп орналасты. 1992 жылы тамыз айында ұлағатты ұстаз, шебер ұйымдастырушы Ж.Мырзағалиев есімі берілді.<ref>[https://myrzagaliev.ucoz.com/index/mektep_tarikhy/0-26 Нарын өңіріндегі алғашқы мектеп]</ref><ref>[https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 "Жұмабай Мырзағалиев атындағы ОМ" ММ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914060733/https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 |date=2021-09-14 }}</ref> * Жамбыл атындағы бастауыш мектеп — 2001 жылы жаңа ғимарат салынып жалпы білім беретін бастауыш мектеп болып құрылды. 2019 жылдың 24 қаңтарында Чапаев бастауыш мектебіне Жамбыл есімі берілді. * Балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2023 жылы ақпан айында қолданысқа берілді. Спорт кешенінің бірінші қабатында үлкен ойын залы болса, ал екінші қабатындағы жаттығу бөлмесі түрлі спорт жабдықтарымен жасақталған. Кешеннің қасында кіші футбол алаңы да бар.<ref>[https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/t-shchy-dy-ta-y-t-ysh-keshen.html Тұщықұдықтағы тұңғыш кешен]</ref> === Мектепке дейінгі балалар мекемесі === * «Құлыншақ» бөбекжай-балабақшасы — Типтік 2 қабатты, жылпы көлемі 4890 ш.м., жер көлемі 1110 ш.м. 8 топта 205 бала тәрбиеленіп, бақшада 24 педагог еңбек етуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Исатай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Исатай ауданы елді мекендері]] 7eak828rei9z47o9s204w6bvzgb47oq 3694740 3694739 2026-11-11T06:50:15Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3694740 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Тұщықұдық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =15 |lat_sec = 28 |lon_deg =51 |lon_min =04 |lon_sec = 09 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Исатай ауданы |кестедегі аудан = Исатай ауданы{{!}}Исатай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Тұщықұдық |ішкі бөлінісі = |әкімі = Арслан Амиров |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары =''Чапаевское, Чапаево'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}} Округ бойынша: 5304 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = тұщықұдықтық, тұщықұдықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Тұщықұдық}} '''Тұщықұдық''' (2008 ж. дейін – ''Чапаево''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08T0002522 Исатай ауданы Тұщықұдық ауылдық округінің Чапаев ауылын Тұщықұдық ауылы деп қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы]]ндағы ауыл, [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аққыстау]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 3480 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 3600 адам (1830 ер адам және 1770 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 4108 адамды (2092 ер адам және 2016 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 4683 адамды (2440 ер адам және 2243 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> 2025 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4779 адамды (2490 ер адам және 2289 әйел адам) құрады. Ал Тұщықұдық округі бойынша 5304 адамды (2774 ер адам және 2529 әйел адам) құрады == Тарихы == Аймақ шежіресі 1801 жылдан бастау алатын «Бөкей ордасы», 1812 жылдан «Бөкей хандығы», 1845 жылдан хандық билік ыдырап Ішкі Орда /Бөкей ордасы/ атанған құрылымдардан бастау алады. 1824 жылы Ресей патшасының жарлығымен Бөкейұлы Жәңгір хан лауазымына қол жеткізгеннен кейін Орынбор қаласындағы Неплюев кадет корпусын бітірген архитектор Тафаевқа Бөкей ордасының картасын жасатады. Инженер Тафаев бұл жұмысқа екі жылдың үстінде орданың елді мекендері мен онда тұратын халықты руларына дейін жіктеп, картаға түсіріп хан кеңсесіне табыстайды.<br /> Жәңгір хан осы картаны басшылыққа ала отырып өз шешімімен 1831 жылы 48 ауылдық болыс (84 старшындық) құрылымын құрады. Солардың бірі құм Нарындағы №6 Тұщықұдық старшындығы деп аталады. Оның алғашқы старшыны болып руы Қосай Адай Елқонды атасы ұрпағы Шалқарұлы Айболат сайланады. 1845 жылы тамыз айында Жәңгір хан өлгеннен кейін Хандық басқару ыдырап, Бөкей Ордасы иелігіне Уақытша Кеңес үстемдік еткен кезде Астрахань губерниясы құрамында бес қисым, екі округ болған. Атап айтқанда, Тарғын, Қалмақ, Нарын, Қамыссамар, Талов қисымдары мен Каспий жағалауындағы №1 және №2 округтер. Бұл старшындық тұсында Тұщықұдық ауылының бір бөлігі №1-округке, екінші жартысы № 2-округке бағындырылды. 1917 жылдың 10 шілдесінде «Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі революциялық комитетін құру туралы» Ресей үкіметінің декреті шығып, үш жыл билік құрған соң, 1920 жылдың 6 тамызында Қазақ /Қырғыз/ Автономиялы Республикасын құру жөніндегі Декрет өз күшіне енді. 1920 жылдың 4-12 қазанында өткен Қазақстан АКСР-нің №1-құрылтайының шешімімен Орал губерниясы құрылып, Гурьев уезі Астрахань губерниясы құрамынан алынып, 20 болысымен Орал губерниясы құрамына қосылды. Ал, құм Нарын елі халқынан құралған Бөкей губерниясы 1925 жылы таратылып, оның жері Бөкей уезі деген атаумен Орал губерниясы сапына енді. КСРО Жоғарғы Кеңесінің №1 шақырылымындағы №1-сессиясының шешімімен 1938 жылы 15 қаңтарда Гурьев облысы құрылды. Осы шешім негізінде Тұщықұдық ауылдық кеңесі Бақсай ауданының қарамағына беріліп, кейіннен 1939 жылы 16 қазанда Новобогат ауданының қайта құрылуына орай, осы жаңа аудан құрамына енгізілді. Қазіргі Тұщықұдық ауылдық округі аумағымен есептегенде /2013 жылғы/ сол кезеңдерде бұл аймақта 5 ауылдық кеңес, оның қарауына он төрт ұжымшар шаруашылықтары біріктірілді. == Елді мекендегі көшелер == Ғатау Рамазанов, Оңайбай Нағиев, Жұмабай Мырзағалиев, Хұсынеден Пазылұлы, Абдолла Құрманов, Әзіржан Қаражанов, Сидеғали Нұрманұлы, Абай Құанбаев, Ізғали Сембаев, Амангелді Иманов, Мұхиден Ғалиев, Бақсай, Аққыстау, Атамекен, Болашақ, Барлаушы, Мұнайшы, Бірлік ту, Күнбатыс, Егеменді Қазақстан, Болат жол, Ақжол, Нарын, Айтан Смағұлов, Шамшиден Шәріпов, Чапаев, Жамбыл Жабаев, Тастан Башпанов, Қапизолла Каримов, Хатима Дайырова, Тасарал, Әжігерей Қалимов, Тілеген Шайхимов, Едіге Мамаев, Бәйтерек көшелері. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == Ауыл тұрғындары газбен, сумен толықтай қамтылған. Ауыл орталығында 1 орта, 1 бастауыш мектеп, 1 [[балабақша]], мәдениет үйі, [[емхана]], 2 [[кітапхана]], т.б. әлеуметтік нысандар халыққа қызмет жасайды. === Мектептер === * Ж. Мырзағалиев атындағы орта мектеп — 1918 жылы Бегайдар ауылында бастауыш мектеп болып ашылған. 1939 жылдың тамыз айына дейін Бегайдар орталау мектебі аталып келсе, осы оқу жылынан бастап М.Горький атындағы орталау мектебі деп аталды. 1944 жылғы қыркүйек айында М. Горький атындағы 7 жылдық мектебі, ал 1947 жылдың тамыз айынан бастап М.Горький атындағы орта мектебі аталған. 1948 жылы жазда мектеп Тұщықұдық ауылына көшіріліп, Бабаннан көшірілген Сталин орта мектебімен қосылды. 1957 жылы бірнеше ұсақ ұжымшарлар біріктіріліп, Чапаев атындағы кеңшар құрылғанда Тұщықұдық аталған ауылдық кеңестің орталығына айналған Чапаев (ол кезде Аққыстау деп аталды) селосына көшірілді. Осы жердегі Чапаев атындағы жеті жылдық мектебі және ауылдық Кеңеске қарайтын Есіркеп елді мекеніндегі Папанин жеті жылдық мектебі біріктіріліп М.Горький атындағы орта мектебі деп аталды. 1986 жылы мектеп 640 оқушыға арналған үш қатарлы ғимаратқа көшіріліп орналасты. 1992 жылы тамыз айында ұлағатты ұстаз, шебер ұйымдастырушы Ж.Мырзағалиев есімі берілді.<ref>[https://myrzagaliev.ucoz.com/index/mektep_tarikhy/0-26 Нарын өңіріндегі алғашқы мектеп]</ref><ref>[https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 "Жұмабай Мырзағалиев атындағы ОМ" ММ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914060733/https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 |date=2021-09-14 }}</ref> * Жамбыл атындағы бастауыш мектеп — 2001 жылы жаңа ғимарат салынып жалпы білім беретін бастауыш мектеп болып құрылды. 2019 жылдың 24 қаңтарында Чапаев бастауыш мектебіне Жамбыл есімі берілді. * Балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2023 жылы ақпан айында қолданысқа берілді. Спорт кешенінің бірінші қабатында үлкен ойын залы болса, ал екінші қабатындағы жаттығу бөлмесі түрлі спорт жабдықтарымен жасақталған. Кешеннің қасында кіші футбол алаңы да бар.<ref>[https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/t-shchy-dy-ta-y-t-ysh-keshen.html Тұщықұдықтағы тұңғыш кешен]</ref> === Мектепке дейінгі балалар мекемесі === * «Құлыншақ» бөбекжай-балабақшасы — Типтік 2 қабатты, жылпы көлемі 4890 ш.м., жер көлемі 1110 ш.м. 8 топта 205 бала тәрбиеленіп, бақшада 24 педагог еңбек етуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Исатай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Исатай ауданы елді мекендері]] 6pk5z24q7c62bo6b3f0yuqim01c6s34 3694743 3694740 2026-11-11T06:59:18Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ 3694743 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Тұщықұдық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =15 |lat_sec = 28 |lon_deg =51 |lon_min =04 |lon_sec = 09 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Исатай ауданы |кестедегі аудан = Исатай ауданы{{!}}Исатай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Тұщықұдық |ішкі бөлінісі = |әкімі = Арслан Амиров |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары =''Чапаевское, Чапаево'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}} Округ бойынша: 5304 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = тұщықұдықтық, тұщықұдықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Тұщықұдық}} '''Тұщықұдық''' (2008 ж. дейін – ''Чапаево''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08T0002522 Исатай ауданы Тұщықұдық ауылдық округінің Чапаев ауылын Тұщықұдық ауылы деп қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы]]ндағы ауыл, [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аққыстау]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 3480 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 3600 адам (1830 ер адам және 1770 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 4108 адамды (2092 ер адам және 2016 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 4683 адамды (2440 ер адам және 2243 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> 2025 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4779 адамды (2490 ер адам және 2289 әйел адам) құрады. Ал Тұщықұдық округі бойынша 5304 адамды (2774 ер адам және 2529 әйел адам) құрады == Тарихы == Аймақ шежіресі 1801 жылдан бастау алатын «Бөкей ордасы», 1812 жылдан «Бөкей хандығы», 1845 жылдан хандық билік ыдырап Ішкі Орда /Бөкей ордасы/ атанған құрылымдардан бастау алады. 1824 жылы Ресей патшасының жарлығымен Бөкейұлы Жәңгір хан лауазымына қол жеткізгеннен кейін Орынбор қаласындағы Неплюев кадет корпусын бітірген архитектор Тафаевқа Бөкей ордасының картасын жасатады. Инженер Тафаев бұл жұмысқа екі жылдың үстінде орданың елді мекендері мен онда тұратын халықты руларына дейін жіктеп, картаға түсіріп хан кеңсесіне табыстайды.<br /> Жәңгір хан осы картаны басшылыққа ала отырып өз шешімімен 1831 жылы 48 ауылдық болыс (84 старшындық) құрылымын құрады. Солардың бірі құм Нарындағы №6 Тұщықұдық старшындығы деп аталады. Оның алғашқы старшыны болып руы Қосай Адай Елқонды атасы ұрпағы Шалқарұлы Айболат сайланады. 1845 жылы тамыз айында Жәңгір хан өлгеннен кейін Хандық басқару ыдырап, Бөкей Ордасы иелігіне Уақытша Кеңес үстемдік еткен кезде Астрахань губерниясы құрамында бес қисым, екі округ болған. Атап айтқанда, Тарғын, Қалмақ, Нарын, Қамыссамар, Талов қисымдары мен Каспий жағалауындағы №1 және №2 округтер. Бұл старшындық тұсында Тұщықұдық ауылының бір бөлігі №1-округке, екінші жартысы № 2-округке бағындырылды. 1917 жылдың 10 шілдесінде «Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі революциялық комитетін құру туралы» Ресей үкіметінің декреті шығып, үш жыл билік құрған соң, 1920 жылдың 6 тамызында Қазақ /Қырғыз/ Автономиялы Республикасын құру жөніндегі Декрет өз күшіне енді. 1920 жылдың 4-12 қазанында өткен Қазақстан АКСР-нің №1-құрылтайының шешімімен Орал губерниясы құрылып, Гурьев уезі Астрахань губерниясы құрамынан алынып, 20 болысымен Орал губерниясы құрамына қосылды. Ал, құм Нарын елі халқынан құралған Бөкей губерниясы 1925 жылы таратылып, оның жері Бөкей уезі деген атаумен Орал губерниясы сапына енді. КСРО Жоғарғы Кеңесінің №1 шақырылымындағы №1-сессиясының шешімімен 1938 жылы 15 қаңтарда Гурьев облысы құрылды. Осы шешім негізінде Тұщықұдық ауылдық кеңесі Бақсай ауданының қарамағына беріліп, кейіннен 1939 жылы 16 қазанда Новобогат ауданының қайта құрылуына орай, осы жаңа аудан құрамына енгізілді. Қазіргі Тұщықұдық ауылдық округі аумағымен есептегенде /2013 жылғы/ сол кезеңдерде бұл аймақта 5 ауылдық кеңес, оның қарауына он төрт ұжымшар шаруашылықтары біріктірілді. Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары Тұщықұдық ауылы Теңіз (Құрманғазы) және Махамбет аудандарына, кейіннен Новобогат (1977-88) және Исатай аудандары (1990 ж.бастап) құрамында болды. == Елді мекендегі көшелер == Ғатау Рамазанов, Оңайбай Нағиев, Жұмабай Мырзағалиев, Хұсынеден Пазылұлы, Абдолла Құрманов, Әзіржан Қаражанов, Сидеғали Нұрманұлы, Абай Құанбаев, Ізғали Сембаев, Амангелді Иманов, Мұхиден Ғалиев, Бақсай, Аққыстау, Атамекен, Болашақ, Барлаушы, Мұнайшы, Бірлік ту, Күнбатыс, Егеменді Қазақстан, Болат жол, Ақжол, Нарын, Айтан Смағұлов, Шамшиден Шәріпов, Чапаев, Жамбыл Жабаев, Тастан Башпанов, Қапизолла Каримов, Хатима Дайырова, Тасарал, Әжігерей Қалимов, Тілеген Шайхимов, Едіге Мамаев, Бәйтерек көшелері. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == Ауыл тұрғындары газбен, сумен толықтай қамтылған. Ауыл орталығында 1 орта, 1 бастауыш мектеп, 1 [[балабақша]], мәдениет үйі, [[емхана]], 2 [[кітапхана]], т.б. әлеуметтік нысандар халыққа қызмет жасайды. === Мектептер === * Ж. Мырзағалиев атындағы орта мектеп — 1918 жылы Бегайдар ауылында бастауыш мектеп болып ашылған. 1939 жылдың тамыз айына дейін Бегайдар орталау мектебі аталып келсе, осы оқу жылынан бастап М.Горький атындағы орталау мектебі деп аталды. 1944 жылғы қыркүйек айында М. Горький атындағы 7 жылдық мектебі, ал 1947 жылдың тамыз айынан бастап М.Горький атындағы орта мектебі аталған. 1948 жылы жазда мектеп Тұщықұдық ауылына көшіріліп, Бабаннан көшірілген Сталин орта мектебімен қосылды. 1957 жылы бірнеше ұсақ ұжымшарлар біріктіріліп, Чапаев атындағы кеңшар құрылғанда Тұщықұдық аталған ауылдық кеңестің орталығына айналған Чапаев (ол кезде Аққыстау деп аталды) селосына көшірілді. Осы жердегі Чапаев атындағы жеті жылдық мектебі және ауылдық Кеңеске қарайтын Есіркеп елді мекеніндегі Папанин жеті жылдық мектебі біріктіріліп М.Горький атындағы орта мектебі деп аталды. 1986 жылы мектеп 640 оқушыға арналған үш қатарлы ғимаратқа көшіріліп орналасты. 1992 жылы тамыз айында ұлағатты ұстаз, шебер ұйымдастырушы Ж.Мырзағалиев есімі берілді.<ref>[https://myrzagaliev.ucoz.com/index/mektep_tarikhy/0-26 Нарын өңіріндегі алғашқы мектеп]</ref><ref>[https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 "Жұмабай Мырзағалиев атындағы ОМ" ММ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914060733/https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 |date=2021-09-14 }}</ref> * Жамбыл атындағы бастауыш мектеп — 2001 жылы жаңа ғимарат салынып жалпы білім беретін бастауыш мектеп болып құрылды. 2019 жылдың 24 қаңтарында Чапаев бастауыш мектебіне Жамбыл есімі берілді. * Балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2023 жылы ақпан айында қолданысқа берілді. Спорт кешенінің бірінші қабатында үлкен ойын залы болса, ал екінші қабатындағы жаттығу бөлмесі түрлі спорт жабдықтарымен жасақталған. Кешеннің қасында кіші футбол алаңы да бар.<ref>[https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/t-shchy-dy-ta-y-t-ysh-keshen.html Тұщықұдықтағы тұңғыш кешен]</ref> === Мектепке дейінгі балалар мекемесі === * «Құлыншақ» бөбекжай-балабақшасы — Типтік 2 қабатты, жылпы көлемі 4890 ш.м., жер көлемі 1110 ш.м. 8 топта 205 бала тәрбиеленіп, бақшада 24 педагог еңбек етуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Исатай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Исатай ауданы елді мекендері]] moqo28d6k9dr7giceoqmzsif50vguhe 3694744 3694743 2026-11-11T07:01:10Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ толықтыру 3694744 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Тұщықұдық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =15 |lat_sec = 28 |lon_deg =51 |lon_min =04 |lon_sec = 09 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Исатай ауданы |кестедегі аудан = Исатай ауданы{{!}}Исатай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Тұщықұдық |ішкі бөлінісі = |әкімі = Арслан Амиров |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары =''Чапаевское, Чапаево'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}} Округ бойынша: 5304 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = тұщықұдықтық, тұщықұдықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Тұщықұдық}} '''Тұщықұдық''' (2008 ж. дейін – ''Чапаево''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08T0002522 Исатай ауданы Тұщықұдық ауылдық округінің Чапаев ауылын Тұщықұдық ауылы деп қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы]]ндағы ауыл, [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аққыстау]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 3480 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 3600 адам (1830 ер адам және 1770 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 4108 адамды (2092 ер адам және 2016 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 4683 адамды (2440 ер адам және 2243 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> 2025 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4779 адамды (2490 ер адам және 2289 әйел адам) құрады. Ал Тұщықұдық округі бойынша 5304 адамды (2774 ер адам және 2529 әйел адам) құрады == Тарихы == Аймақ шежіресі 1801 жылдан бастау алатын «Бөкей ордасы», 1812 жылдан «Бөкей хандығы», 1845 жылдан хандық билік ыдырап Ішкі Орда /Бөкей ордасы/ атанған құрылымдардан бастау алады. 1824 жылы Ресей патшасының жарлығымен Бөкейұлы Жәңгір хан лауазымына қол жеткізгеннен кейін Орынбор қаласындағы Неплюев кадет корпусын бітірген архитектор Тафаевқа Бөкей ордасының картасын жасатады. Инженер Тафаев бұл жұмысқа екі жылдың үстінде орданың елді мекендері мен онда тұратын халықты руларына дейін жіктеп, картаға түсіріп хан кеңсесіне табыстайды.<br /> Жәңгір хан осы картаны басшылыққа ала отырып өз шешімімен 1831 жылы 48 ауылдық болыс (84 старшындық) құрылымын құрады. Солардың бірі құм Нарындағы №6 Тұщықұдық старшындығы деп аталады. Оның алғашқы старшыны болып руы Қосай Адай Елқонды атасы ұрпағы Шалқарұлы Айболат сайланады. 1845 жылы тамыз айында Жәңгір хан өлгеннен кейін Хандық басқару ыдырап, Бөкей Ордасы иелігіне Уақытша Кеңес үстемдік еткен кезде Астрахань губерниясы құрамында бес қисым, екі округ болған. Атап айтқанда, Тарғын, Қалмақ, Нарын, Қамыссамар, Талов қисымдары мен Каспий жағалауындағы №1 және №2 округтер. Бұл старшындық тұсында Тұщықұдық ауылының бір бөлігі №1-округке, екінші жартысы № 2-округке бағындырылды. 1917 жылдың 10 шілдесінде «Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі революциялық комитетін құру туралы» Ресей үкіметінің декреті шығып, үш жыл билік құрған соң, 1920 жылдың 6 тамызында Қазақ /Қырғыз/ Автономиялы Республикасын құру жөніндегі Декрет өз күшіне енді. 1920 жылдың 4-12 қазанында өткен Қазақстан АКСР-нің №1-құрылтайының шешімімен Орал губерниясы құрылып, Гурьев уезі Астрахань губерниясы құрамынан алынып, 20 болысымен Орал губерниясы құрамына қосылды. Ал, құм Нарын елі халқынан құралған Бөкей губерниясы 1925 жылы таратылып, оның жері Бөкей уезі деген атаумен Орал губерниясы сапына енді. КСРО Жоғарғы Кеңесінің №1 шақырылымындағы №1-сессиясының шешімімен 1938 жылы 15 қаңтарда Гурьев облысы құрылды. Осы шешім негізінде Тұщықұдық ауылдық кеңесі Бақсай ауданының қарамағына беріліп, кейіннен 1939 жылы 16 қазанда Новобогат ауданының қайта құрылуына орай, осы жаңа аудан құрамына енгізілді. Қазіргі Тұщықұдық ауылдық округі аумағымен есептегенде /2013 жылғы/ сол кезеңдерде бұл аймақта 5 ауылдық кеңес, оның қарауына он төрт ұжымшар шаруашылықтары біріктірілді. Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары Тұщықұдық ауылы [[Құрманғазы ауданы|Теңіз]] (Құрманғазы) және [[Махамбет ауданы|Махамбет]] аудандарына, кейіннен Новобогат (1977-88) және Исатай аудандары (1990 ж.бастап) құрамында болды. == Елді мекендегі көшелер == Ғатау Рамазанов, Оңайбай Нағиев, Жұмабай Мырзағалиев, Хұсынеден Пазылұлы, Абдолла Құрманов, Әзіржан Қаражанов, Сидеғали Нұрманұлы, Абай Құанбаев, Ізғали Сембаев, Амангелді Иманов, Мұхиден Ғалиев, Бақсай, Аққыстау, Атамекен, Болашақ, Барлаушы, Мұнайшы, Бірлік ту, Күнбатыс, Егеменді Қазақстан, Болат жол, Ақжол, Нарын, Айтан Смағұлов, Шамшиден Шәріпов, Чапаев, Жамбыл Жабаев, Тастан Башпанов, Қапизолла Каримов, Хатима Дайырова, Тасарал, Әжігерей Қалимов, Тілеген Шайхимов, Едіге Мамаев, Бәйтерек көшелері. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == Ауыл тұрғындары газбен, сумен толықтай қамтылған. Ауыл орталығында 1 орта, 1 бастауыш мектеп, 1 [[балабақша]], мәдениет үйі, [[емхана]], 2 [[кітапхана]], т.б. әлеуметтік нысандар халыққа қызмет жасайды. === Мектептер === * Ж. Мырзағалиев атындағы орта мектеп — 1918 жылы Бегайдар ауылында бастауыш мектеп болып ашылған. 1939 жылдың тамыз айына дейін Бегайдар орталау мектебі аталып келсе, осы оқу жылынан бастап М.Горький атындағы орталау мектебі деп аталды. 1944 жылғы қыркүйек айында М. Горький атындағы 7 жылдық мектебі, ал 1947 жылдың тамыз айынан бастап М.Горький атындағы орта мектебі аталған. 1948 жылы жазда мектеп Тұщықұдық ауылына көшіріліп, Бабаннан көшірілген Сталин орта мектебімен қосылды. 1957 жылы бірнеше ұсақ ұжымшарлар біріктіріліп, Чапаев атындағы кеңшар құрылғанда Тұщықұдық аталған ауылдық кеңестің орталығына айналған Чапаев (ол кезде Аққыстау деп аталды) селосына көшірілді. Осы жердегі Чапаев атындағы жеті жылдық мектебі және ауылдық Кеңеске қарайтын Есіркеп елді мекеніндегі Папанин жеті жылдық мектебі біріктіріліп М.Горький атындағы орта мектебі деп аталды. 1986 жылы мектеп 640 оқушыға арналған үш қатарлы ғимаратқа көшіріліп орналасты. 1992 жылы тамыз айында ұлағатты ұстаз, шебер ұйымдастырушы Ж.Мырзағалиев есімі берілді.<ref>[https://myrzagaliev.ucoz.com/index/mektep_tarikhy/0-26 Нарын өңіріндегі алғашқы мектеп]</ref><ref>[https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 "Жұмабай Мырзағалиев атындағы ОМ" ММ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914060733/https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 |date=2021-09-14 }}</ref> * Жамбыл атындағы бастауыш мектеп — 2001 жылы жаңа ғимарат салынып жалпы білім беретін бастауыш мектеп болып құрылды. 2019 жылдың 24 қаңтарында Чапаев бастауыш мектебіне Жамбыл есімі берілді. * Балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2023 жылы ақпан айында қолданысқа берілді. Спорт кешенінің бірінші қабатында үлкен ойын залы болса, ал екінші қабатындағы жаттығу бөлмесі түрлі спорт жабдықтарымен жасақталған. Кешеннің қасында кіші футбол алаңы да бар.<ref>[https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/t-shchy-dy-ta-y-t-ysh-keshen.html Тұщықұдықтағы тұңғыш кешен]</ref> === Мектепке дейінгі балалар мекемесі === * «Құлыншақ» бөбекжай-балабақшасы — Типтік 2 қабатты, жылпы көлемі 4890 ш.м., жер көлемі 1110 ш.м. 8 топта 205 бала тәрбиеленіп, бақшада 24 педагог еңбек етуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Исатай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Исатай ауданы елді мекендері]] 3b3ahbytquyivcdm53aoabungez2rdl 3694746 3694744 2026-11-11T07:07:41Z Мағыпар 100137 /* Тарихы */ 3694746 wikitext text/x-wiki {{Елді мекен-Қазақстан |статусы = ауыл |атауы = Тұщықұдық |сурет = |әкімшілік күйі = Ауылдық округ орталығы |елтаңба = |ту = |елтаңба сипаттамасы = |ту сипаттамасы = |елтаңба ені = |ту ені = |lat_deg =47 |lat_min =15 |lat_sec = 28 |lon_deg =51 |lon_min =04 |lon_sec = 09 |CoordAddon = type:city(8100)_region:KZ |CoordScale = |ел картасы = 300 |облыс картасы = |аудан картасы = |ел картасының өлшемi = |облыс картасының өлшемi = |аудан картасының өлшемi = |облысы = Атырау облысы |кестедегі облыс = Атырау облысы{{!}}Атырау |ауданы = Исатай ауданы |кестедегі аудан = Исатай ауданы{{!}}Исатай |мекен түрі = ауылдық округ{{!}}Ауылдық округі |мекені = Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы){{!}}Тұщықұдық |ішкі бөлінісі = |әкімі = Арслан Амиров |құрылған уақыты = |алғашқы дерек = |бұрынғы атаулары =''Чапаевское, Чапаево'' |статус алуы = |жер аумағы = |климаты = |тұрғыны = {{өсім}} Округ бойынша: 5304 |санақ жылы = 2026 |тығыздығы = |шоғырлануы = |ұлттық құрамы = |конфессионалдық құрамы = |этнохороним = тұщықұдықтық, тұщықұдықтықтар |телефон коды = |пошта индексі = |пошта индекстері = |ортаққордағы санаты = |сайты = |сайт тілі = }} {{мағына|Тұщықұдық}} '''Тұщықұдық''' (2008 ж. дейін – ''Чапаево''<ref>[http://adilet.zan.kz/kaz/docs/V08T0002522 Исатай ауданы Тұщықұдық ауылдық округінің Чапаев ауылын Тұщықұдық ауылы деп қайта атау туралы]</ref>) — [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы]]ндағы ауыл, [[Тұщықұдық ауылдық округі (Атырау облысы)|Тұщықұдық ауылдық округі]] орталығы. == Географиялық орны == Аудан орталығы - [[Аққыстау]] ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде. == Халқы == [[1989 жыл|1989 жылы]] елді мекенде 3480 адам тұрған.<ref>[https://books.google.kz/books/about/Itogi_vsesoi%CD%A1uzno%C4%AD_perepisi_naselenii.html?id=qTHtAAAAMAAJ&redir_esc=y 1989 жылғы Қазақ КСР бойынша Бүкілодақтық халық санағының қорытындылары. 3 том]</ref> [[1999 жыл|1999 жылы]] тұрғындар саны 3600 адам (1830 ер адам және 1770 әйел адам) болса, [[2009 жыл|2009 жылы]] 4108 адамды (2092 ер адам және 2016 әйел адам) құрады.<ref name="source122">[http://stat.gov.kz/census/national/2009/region 2009 жылғы Қазақстан Республикасы халқының Ұлттық санағының қорытындылары. Астана 2011. 1 том] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208111102/https://stat.gov.kz/census/national/2009/region |date=2019-12-08 }}</ref> [[2021 жыл|2021 жылғы]] санақ қорытындысы бойынша 4683 адамды (2440 ер адам және 2243 әйел адам) құрады.<ref>[https://stat.gov.kz/national/2021/ 2021 жылғы ұлттық халық санағының қорытындылары]</ref> 2025 жылғы санақ қорытындысы бойынша 4779 адамды (2490 ер адам және 2289 әйел адам) құрады. Ал Тұщықұдық округі бойынша 5304 адамды (2774 ер адам және 2529 әйел адам) құрады == Тарихы == Аймақ шежіресі 1801 жылдан бастау алатын «Бөкей ордасы», 1812 жылдан «Бөкей хандығы», 1845 жылдан хандық билік ыдырап Ішкі Орда /Бөкей ордасы/ атанған құрылымдардан бастау алады. 1824 жылы Ресей патшасының жарлығымен Бөкейұлы Жәңгір хан лауазымына қол жеткізгеннен кейін Орынбор қаласындағы Неплюев кадет корпусын бітірген архитектор Тафаевқа Бөкей ордасының картасын жасатады. Инженер Тафаев бұл жұмысқа екі жылдың үстінде орданың елді мекендері мен онда тұратын халықты руларына дейін жіктеп, картаға түсіріп хан кеңсесіне табыстайды.<br /> Жәңгір хан осы картаны басшылыққа ала отырып өз шешімімен 1831 жылы 48 ауылдық болыс (84 старшындық) құрылымын құрады. Солардың бірі құм Нарындағы №6 Тұщықұдық старшындығы деп аталады. Оның алғашқы старшыны болып руы Қосай Адай Елқонды атасы ұрпағы Шалқарұлы Айболат сайланады. 1845 жылы тамыз айында Жәңгір хан өлгеннен кейін Хандық басқару ыдырап, Бөкей Ордасы иелігіне Уақытша Кеңес үстемдік еткен кезде Астрахань губерниясы құрамында бес қисым, екі округ болған. Атап айтқанда, Тарғын, Қалмақ, Нарын, Қамыссамар, Талов қисымдары мен Каспий жағалауындағы №1 және №2 округтер. Бұл старшындық тұсында Тұщықұдық ауылының бір бөлігі №1-округке, екінші жартысы № 2-округке бағындырылды. 1917 жылдың 10 шілдесінде «Қырғыз өлкесін басқару жөніндегі революциялық комитетін құру туралы» Ресей үкіметінің декреті шығып, үш жыл билік құрған соң, 1920 жылдың 6 тамызында Қазақ /Қырғыз/ Автономиялы Республикасын құру жөніндегі Декрет өз күшіне енді. 1920 жылдың 4-12 қазанында өткен Қазақстан АКСР-нің №1-құрылтайының шешімімен Орал губерниясы құрылып, Гурьев уезі Астрахань губерниясы құрамынан алынып, 20 болысымен Орал губерниясы құрамына қосылды. Ал, құм Нарын елі халқынан құралған Бөкей губерниясы 1925 жылы таратылып, оның жері Бөкей уезі деген атаумен Орал губерниясы сапына енді. КСРО Жоғарғы Кеңесінің №1 шақырылымындағы №1-сессиясының шешімімен 1938 жылы 15 қаңтарда Гурьев облысы құрылды. Осы шешім негізінде Тұщықұдық ауылдық кеңесі Бақсай ауданының қарамағына беріліп, кейіннен 1939 жылы 16 қазанда Новобогат ауданының қайта құрылуына орай, осы жаңа аудан құрамына енгізілді. Қазіргі Тұщықұдық ауылдық округі аумағымен есептегенде /2013 жылғы/ сол кезеңдерде бұл аймақта 5 ауылдық кеңес, оның қарауына он төрт ұжымшар шаруашылықтары біріктірілді. Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары Тұщықұдық ауылы [[Құрманғазы ауданы|Теңіз]] (Құрманғазы) және [[Махамбет ауданы|Махамбет]] аудандарына, кейіннен Новобогат (1977-88) және Исатай аудандары (1990 ж.бастап) құрамында болды.<ref>{{кітап|авторы= | бөлімі= |бөлім сілтемесі= |тақырыбы=Тұщықұдық ауылы шежіресі |шынайы атауы= |сілтеме= |уикитека= |жауапты= |басылым= |орны=Алматы |баспасы=Сардар |жыл=2014|томы= |беттері=8-14|барлық беті=344|сериясы= |isbn=978-601-7174-37-8|тиражы= }}</ref> == Елді мекендегі көшелер == Ғатау Рамазанов, Оңайбай Нағиев, Жұмабай Мырзағалиев, Хұсынеден Пазылұлы, Абдолла Құрманов, Әзіржан Қаражанов, Сидеғали Нұрманұлы, Абай Құанбаев, Ізғали Сембаев, Амангелді Иманов, Мұхиден Ғалиев, Бақсай, Аққыстау, Атамекен, Болашақ, Барлаушы, Мұнайшы, Бірлік ту, Күнбатыс, Егеменді Қазақстан, Болат жол, Ақжол, Нарын, Айтан Смағұлов, Шамшиден Шәріпов, Чапаев, Жамбыл Жабаев, Тастан Башпанов, Қапизолла Каримов, Хатима Дайырова, Тасарал, Әжігерей Қалимов, Тілеген Шайхимов, Едіге Мамаев, Бәйтерек көшелері. == Әлеуметтік және мәдени нысандары == Ауыл тұрғындары газбен, сумен толықтай қамтылған. Ауыл орталығында 1 орта, 1 бастауыш мектеп, 1 [[балабақша]], мәдениет үйі, [[емхана]], 2 [[кітапхана]], т.б. әлеуметтік нысандар халыққа қызмет жасайды. === Мектептер === * Ж. Мырзағалиев атындағы орта мектеп — 1918 жылы Бегайдар ауылында бастауыш мектеп болып ашылған. 1939 жылдың тамыз айына дейін Бегайдар орталау мектебі аталып келсе, осы оқу жылынан бастап М.Горький атындағы орталау мектебі деп аталды. 1944 жылғы қыркүйек айында М. Горький атындағы 7 жылдық мектебі, ал 1947 жылдың тамыз айынан бастап М.Горький атындағы орта мектебі аталған. 1948 жылы жазда мектеп Тұщықұдық ауылына көшіріліп, Бабаннан көшірілген Сталин орта мектебімен қосылды. 1957 жылы бірнеше ұсақ ұжымшарлар біріктіріліп, Чапаев атындағы кеңшар құрылғанда Тұщықұдық аталған ауылдық кеңестің орталығына айналған Чапаев (ол кезде Аққыстау деп аталды) селосына көшірілді. Осы жердегі Чапаев атындағы жеті жылдық мектебі және ауылдық Кеңеске қарайтын Есіркеп елді мекеніндегі Папанин жеті жылдық мектебі біріктіріліп М.Горький атындағы орта мектебі деп аталды. 1986 жылы мектеп 640 оқушыға арналған үш қатарлы ғимаратқа көшіріліп орналасты. 1992 жылы тамыз айында ұлағатты ұстаз, шебер ұйымдастырушы Ж.Мырзағалиев есімі берілді.<ref>[https://myrzagaliev.ucoz.com/index/mektep_tarikhy/0-26 Нарын өңіріндегі алғашқы мектеп]</ref><ref>[https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 "Жұмабай Мырзағалиев атындағы ОМ" ММ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210914060733/https://school.isatai.atyrau.gov.kz/kz/school-registr/view?id=000000009 |date=2021-09-14 }}</ref> * Жамбыл атындағы бастауыш мектеп — 2001 жылы жаңа ғимарат салынып жалпы білім беретін бастауыш мектеп болып құрылды. 2019 жылдың 24 қаңтарында Чапаев бастауыш мектебіне Жамбыл есімі берілді. * Балалар-жасөспірімдер спорт мектебі — 2023 жылы ақпан айында қолданысқа берілді. Спорт кешенінің бірінші қабатында үлкен ойын залы болса, ал екінші қабатындағы жаттығу бөлмесі түрлі спорт жабдықтарымен жасақталған. Кешеннің қасында кіші футбол алаңы да бар.<ref>[https://naryntany.kz/zhanalyqtar/audan/t-shchy-dy-ta-y-t-ysh-keshen.html Тұщықұдықтағы тұңғыш кешен]</ref> === Мектепке дейінгі балалар мекемесі === * «Құлыншақ» бөбекжай-балабақшасы — Типтік 2 қабатты, жылпы көлемі 4890 ш.м., жер көлемі 1110 ш.м. 8 топта 205 бала тәрбиеленіп, бақшада 24 педагог еңбек етуде. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Исатай ауданы елді мекендері}} [[Санат:Исатай ауданы елді мекендері]] 1gweyz8vew9w5bauna9rldwmbpxaoqj Уикипедия:Уикидеңгей 4 537752 3694694 3694134 2026-11-11T05:00:44Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3694694 wikitext text/x-wiki '''Уикидеңгей''' — қатысушының немесе [[Уикипедия:Уикипедияшы|уикипедияшының]] өңдеме саны ({{lang-en|edit count}}) бойынша деңгейі. Өңдеме саны бойынша қазақша Уикипедияда қатысушыларының сегіз деңгейі бар. Уикидеңгейге кірген қатысушылардың қатысушы және талқылау бетінде уикидеңгейін көрсеткен жұлдызшалар автоматты түрде көрінеді. Деректер күн сайын бот арқылы жаңартылады (<span class="plainlinks">[{{fullurl:Уикипедия:Уикидеңгей/Рейтинг|diff=cur}} соңғы жаңартылуы]</span>). == Деңгей сипаттамасы == [[Сурет:Деңгейлер салыстырмасы.png|нобай|оңға|400px|Деңгейлер салыстырмасы]] [[Сурет:1 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|-|*}} — Тастүлек (500–999 өңдеме) [[Сурет:2 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|-|*|*}} — Мұзбалақ (1 000–2 499 өңдеме) [[Сурет:3 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|-|*|*|*}} — Құмтүлек (2 500–4 999 өңдеме) [[Сурет:4 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|-|*|*|*|*}} — Баршын (5 000–9 999 өңдеме) [[Сурет:5 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|-|*|*|*|*|*}} — Қоңыртүлек (10 000–24 999 өңдеме) [[Сурет:6 (number).png|20px|link=]] {{stars|-|*|*|*|*|*|*}} — Шөгел (25 000–49 999 өңдеме) [[Сурет:7 (number).png|20px|link=]] {{stars|*|*|*|*|*|*|*}} — Қыран (50 000–99 999 өңдеме) [[Сурет:8 (number).png|20px|link=]] {{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full|}} — Сұңқар (100 000+ өңдеме) == Рейтинг == {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> <center> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !№ !Қатысушы аты !Өңдеме саны !Мақала тексеруі !Тіркелген уақыты ![[Уикипедия:Уикидеңгей|Уикидеңгейі]] |- |1 |{{Қатысушы-түж6|Нұрлан Рахымжанов}} | data-sort-value="120022" |[{{Өңдеу статистикасы|Нұрлан Рахымжанов}} 120 022] | data-sort-value="109" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нұрлан Рахымжанов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 109] |2012-12-28 |{{stars|_full|_full|_full|_full|_full|_full|_full}} |- |2 |{{Қатысушы-түж6|Kasymov}} | data-sort-value="97473" |[{{Өңдеу статистикасы|Kasymov}} 97 473] | data-sort-value="1125" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kasymov|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1125] |2011-10-03 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |3 |{{Қатысушы-түж6|Мағыпар}} | data-sort-value="90683" |[{{Өңдеу статистикасы|Мағыпар}} 90 683] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мағыпар|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2020-06-29 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |4 |{{Қатысушы-түж6|Салиха}} | data-sort-value="86628" |[{{Өңдеу статистикасы|Салиха}} 86 628] | data-sort-value="170" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Салиха|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 170] |2012-07-28 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |5 |{{Қатысушы-түж6|Мықтыбек Оразтайұлы}} | data-sort-value="84063" |[{{Өңдеу статистикасы|Мықтыбек Оразтайұлы}} 84 063] | data-sort-value="194" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мықтыбек Оразтайұлы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 194] |2017-08-21 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |6 |{{Қатысушы-түж6|Arystanbek}} | data-sort-value="55571" |[{{Өңдеу статистикасы|Arystanbek}} 55 571] | data-sort-value="64" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Arystanbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 64] |2012-03-14 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |7 |{{Қатысушы-түж6|Casserium}} | data-sort-value="50019" |[{{Өңдеу статистикасы|Casserium}} 50 019] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Casserium|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2017-06-26 |{{stars|*|*|*|*|*|*|*}} |- |8 |{{Қатысушы-түж6|1nter pares}} | data-sort-value="44142" |[{{Өңдеу статистикасы|1nter pares}} 44 142] | data-sort-value="67" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:1nter pares|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 67] |2023-12-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |9 |{{Қатысушы-түж6|Sibom}} | data-sort-value="41112" |[{{Өңдеу статистикасы|Sibom}} 41 112] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sibom|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2010-01-17 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |10 |{{Қатысушы-түж6|Ulan}} | data-sort-value="30436" |[{{Өңдеу статистикасы|Ulan}} 30 436] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2007-12-01 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |11 |{{Қатысушы-түж6|Орел Карл}} | data-sort-value="26276" |[{{Өңдеу статистикасы|Орел Карл}} 26 276] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Орел Карл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2018-10-22 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |12 |{{Қатысушы-түж6|AlefZet}} | data-sort-value="25095" |[{{Өңдеу статистикасы|AlefZet}} 25 095] | data-sort-value="0" |0 |2006-05-18 |{{stars|-|*|*|*|*|*|*}} |- |13 |{{Қатысушы-түж6|GanS NIS}} | data-sort-value="24505" |[{{Өңдеу статистикасы|GanS NIS}} 24 505] | data-sort-value="979" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:GanS NIS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 979] |2013-10-20 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |14 |{{Қатысушы-түж6|Sagzhan}} | data-sort-value="24165" |[{{Өңдеу статистикасы|Sagzhan}} 24 165] | data-sort-value="249" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Sagzhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 249] |2014-01-01 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |15 |{{Қатысушы-түж6|Bolatbek}} | data-sort-value="21868" |[{{Өңдеу статистикасы|Bolatbek}} 21 868] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |16 |{{Қатысушы-түж6|Nurken}} | data-sort-value="21451" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurken}} 21 451] | data-sort-value="36" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurken|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 36] |2021-07-07 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |17 |{{Қатысушы-түж6|Kaiyr}} | data-sort-value="17296" |[{{Өңдеу статистикасы|Kaiyr}} 17 296] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kaiyr|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2009-06-18 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |18 |{{Қатысушы-түж6|Batyrbek.kz}} | data-sort-value="16090" |[{{Өңдеу статистикасы|Batyrbek.kz}} 16 090] | data-sort-value="173" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Batyrbek.kz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 173] |2010-05-14 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |19 |{{Қатысушы-түж6|Amangeldi Mukhamejan}} | data-sort-value="14709" |[{{Өңдеу статистикасы|Amangeldi Mukhamejan}} 14 709] | data-sort-value="73" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Amangeldi Mukhamejan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 73] |2013-06-16 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |20 |{{Қатысушы-түж6|Alphy Haydar}} | data-sort-value="13771" |[{{Өңдеу статистикасы|Alphy Haydar}} 13 771] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Alphy Haydar|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2014-09-25 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |21 |{{Қатысушы-түж6|Polat Alemdar}} | data-sort-value="12577" |[{{Өңдеу статистикасы|Polat Alemdar}} 12 577] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |22 |{{Қатысушы-түж6|Ерден Карсыбеков}} | data-sort-value="11793" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерден Карсыбеков}} 11 793] | data-sort-value="63" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ерден Карсыбеков|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 63] |2009-09-23 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |23 |{{Қатысушы-түж6|Ismukhammed}} | data-sort-value="11661" |[{{Өңдеу статистикасы|Ismukhammed}} 11 661] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-10 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |24 |{{Қатысушы-түж6|Nurkhan}} | data-sort-value="10239" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurkhan}} 10 239] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurkhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2012-02-12 |{{stars|-|-|*|*|*|*|*}} |- |25 |{{Қатысушы-түж6|AlibekKS}} | data-sort-value="8399" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibekKS}} 8399] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:AlibekKS|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2012-11-25 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |26 |{{Қатысушы-түж6|Тұран}} | data-sort-value="8362" |[{{Өңдеу статистикасы|Тұран}} 8362] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тұран|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2022-06-01 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |27 |{{Қатысушы-түж6|TheNomadEditor}} | data-sort-value="8286" |[{{Өңдеу статистикасы|TheNomadEditor}} 8286] | data-sort-value="42" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TheNomadEditor|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 42] |2022-05-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |28 |{{Қатысушы-түж6|Kas77777}} | data-sort-value="8251" |[{{Өңдеу статистикасы|Kas77777}} 8251] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |29 |{{Қатысушы-түж6|Nurtenge}} | data-sort-value="8060" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurtenge}} 8060] | data-sort-value="5" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Nurtenge|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 5] |2020-01-06 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |30 |{{Қатысушы-түж6|Daniyar}} | data-sort-value="8001" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyar}} 8001] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |31 |{{Қатысушы-түж6|Dinkaz}} | data-sort-value="7842" |[{{Өңдеу статистикасы|Dinkaz}} 7842] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |32 |{{Қатысушы-түж6|Gabit Karabay}} | data-sort-value="7596" |[{{Өңдеу статистикасы|Gabit Karabay}} 7596] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |33 |{{Қатысушы-түж6|Ashina}} | data-sort-value="7510" |[{{Өңдеу статистикасы|Ashina}} 7510] | data-sort-value="15" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ashina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 15] |2011-03-07 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |34 |{{Қатысушы-түж6|TalgatSnow}} | data-sort-value="7451" |[{{Өңдеу статистикасы|TalgatSnow}} 7451] | data-sort-value="22" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TalgatSnow|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 22] |2023-11-13 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |35 |{{Қатысушы-түж6|Kmoksy}} | data-sort-value="7012" |[{{Өңдеу статистикасы|Kmoksy}} 7012] | data-sort-value="12" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kmoksy|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 12] |2010-04-22 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |36 |{{Қатысушы-түж6|SSE}} | data-sort-value="6974" |[{{Өңдеу статистикасы|SSE}} 6974] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |37 |{{Қатысушы-түж6|GaiJin}} | data-sort-value="6707" |[{{Өңдеу статистикасы|GaiJin}} 6707] | data-sort-value="0" |0 |— |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |38 |{{Қатысушы-түж6|Bekus}} | data-sort-value="6528" |[{{Өңдеу статистикасы|Bekus}} 6528] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |39 |{{Қатысушы-түж6|Alamgir}} | data-sort-value="6196" |[{{Өңдеу статистикасы|Alamgir}} 6196] | data-sort-value="0" |0 |2007-09-16 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |40 |{{Қатысушы-түж6|Аскаров}} | data-sort-value="6193" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскаров}} 6193] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |41 |{{Қатысушы-түж6|Liquorkaru}} | data-sort-value="6142" |[{{Өңдеу статистикасы|Liquorkaru}} 6142] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-31 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |42 |{{Қатысушы-түж6|Zhaksilik}} | data-sort-value="6101" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaksilik}} 6101] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |43 |{{Қатысушы-түж6|Aghia7}} | data-sort-value="6046" |[{{Өңдеу статистикасы|Aghia7}} 6046] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |44 |{{Қатысушы-түж6|Zhigitbek}} | data-sort-value="5455" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhigitbek}} 5455] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-09 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |45 |{{Қатысушы-түж6|Qarakesek}} | data-sort-value="5226" |[{{Өңдеу статистикасы|Qarakesek}} 5226] | data-sort-value="0" |0 |2010-12-18 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |46 |{{Қатысушы-түж6|Djduxhx}} | data-sort-value="5000" |[{{Өңдеу статистикасы|Djduxhx}} 5000] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Djduxhx|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2021-05-11 |{{stars|-|-|-|*|*|*|*}} |- |47 |{{Қатысушы-түж6|Nick jan}} | data-sort-value="4652" |[{{Өңдеу статистикасы|Nick jan}} 4652] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-16 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |48 |{{Қатысушы-түж6|Madi Dos}} | data-sort-value="4548" |[{{Өңдеу статистикасы|Madi Dos}} 4548] | data-sort-value="24" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Madi Dos|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 24] |2012-09-21 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |49 |{{Қатысушы-түж6|Erboldilyara}} | data-sort-value="4522" |[{{Өңдеу статистикасы|Erboldilyara}} 4522] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Erboldilyara|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-03-06 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |50 |{{Қатысушы-түж6|Coffee86}} | data-sort-value="4489" |[{{Өңдеу статистикасы|Coffee86}} 4489] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-25 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |51 |{{Қатысушы-түж6|Makenzis}} | data-sort-value="3914" |[{{Өңдеу статистикасы|Makenzis}} 3914] | data-sort-value="0" |0 |2017-11-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |52 |{{Қатысушы-түж6|ShadZ01}} | data-sort-value="3834" |[{{Өңдеу статистикасы|ShadZ01}} 3834] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ShadZ01|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2016-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |53 |{{Қатысушы-түж6|Dimash Kenesbek}} | data-sort-value="3759" |[{{Өңдеу статистикасы|Dimash Kenesbek}} 3759] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Dimash Kenesbek|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2020-09-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |54 |{{Қатысушы-түж6|Syrymzhan}} | data-sort-value="3683" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrymzhan}} 3683] | data-sort-value="0" |0 |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |55 |{{Қатысушы-түж6|Majilis}} | data-sort-value="3630" |[{{Өңдеу статистикасы|Majilis}} 3630] | data-sort-value="0" |0 |2012-05-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |56 |{{Қатысушы-түж6|Esetok}} | data-sort-value="3578" |[{{Өңдеу статистикасы|Esetok}} 3578] | data-sort-value="0" |0 |2012-11-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |57 |{{Қатысушы-түж6|Ерқанат Рыскулбеков}} | data-sort-value="3545" |[{{Өңдеу статистикасы|Ерқанат Рыскулбеков}} 3545] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |58 |{{Қатысушы-түж6|Maira Yessenbekova}} | data-sort-value="3516" |[{{Өңдеу статистикасы|Maira Yessenbekova}} 3516] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |59 |{{Қатысушы-түж6|Нурасылл}} | data-sort-value="3398" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурасылл}} 3398] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурасылл|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2022-11-22 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |60 |{{Қатысушы-түж6|Nurbek Matzhani}} | data-sort-value="3310" |[{{Өңдеу статистикасы|Nurbek Matzhani}} 3310] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |61 |{{Қатысушы-түж6|Юсуф Худайберген}} | data-sort-value="3273" |[{{Өңдеу статистикасы|Юсуф Худайберген}} 3273] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-18 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |62 |{{Қатысушы-түж6|Hardworking}} | data-sort-value="3272" |[{{Өңдеу статистикасы|Hardworking}} 3272] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |63 |{{Қатысушы-түж6|BekaIITU}} | data-sort-value="3227" |[{{Өңдеу статистикасы|BekaIITU}} 3227] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |64 |{{Қатысушы-түж6|Gulzat246}} | data-sort-value="3168" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulzat246}} 3168] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |65 |{{Қатысушы-түж6|Qanattan}} | data-sort-value="3148" |[{{Өңдеу статистикасы|Qanattan}} 3148] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Qanattan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2024-02-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |66 |{{Қатысушы-түж6|MuratbekErkebulan}} | data-sort-value="3058" |[{{Өңдеу статистикасы|MuratbekErkebulan}} 3058] | data-sort-value="11" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:MuratbekErkebulan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 11] |2024-10-23 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |67 |{{Қатысушы-түж6|Yerzhankyzy}} | data-sort-value="3041" |[{{Өңдеу статистикасы|Yerzhankyzy}} 3041] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-14 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |68 |{{Қатысушы-түж6|Meruyert}} | data-sort-value="2952" |[{{Өңдеу статистикасы|Meruyert}} 2952] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-30 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |69 |{{Қатысушы-түж6|Абылай}} | data-sort-value="2950" |[{{Өңдеу статистикасы|Абылай}} 2950] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-15 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |70 |{{Қатысушы-түж6|Dauren}} | data-sort-value="2871" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauren}} 2871] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |71 |{{Қатысушы-түж6|Даурен Шарипов}} | data-sort-value="2822" |[{{Өңдеу статистикасы|Даурен Шарипов}} 2822] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Даурен Шарипов|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2015-12-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |72 |{{Қатысушы-түж6|Кырмызов}} | data-sort-value="2700" |[{{Өңдеу статистикасы|Кырмызов}} 2700] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-01 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |73 |{{Қатысушы-түж6|Unknown Alash}} | data-sort-value="2690" |[{{Өңдеу статистикасы|Unknown Alash}} 2690] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-26 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |74 |{{Қатысушы-түж6|Merey}} | data-sort-value="2684" |[{{Өңдеу статистикасы|Merey}} 2684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |75 |{{Қатысушы-түж6|Магпар}} | data-sort-value="2680" |[{{Өңдеу статистикасы|Магпар}} 2680] | data-sort-value="0" |0 |2014-12-11 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |76 |{{Қатысушы-түж6|Kyrmyzy gul}} | data-sort-value="2532" |[{{Өңдеу статистикасы|Kyrmyzy gul}} 2532] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |77 |{{Қатысушы-түж6|Abdi arman}} | data-sort-value="2530" |[{{Өңдеу статистикасы|Abdi arman}} 2530] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|*|*|*}} |- |78 |{{Қатысушы-түж6|Сәуір 1}} | data-sort-value="2475" |[{{Өңдеу статистикасы|Сәуір 1}} 2475] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Сәуір 1|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2016-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |79 |{{Қатысушы-түж6|Balaburgem}} | data-sort-value="2473" |[{{Өңдеу статистикасы|Balaburgem}} 2473] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |80 |{{Қатысушы-түж6|Toktakynbaev}} | data-sort-value="2471" |[{{Өңдеу статистикасы|Toktakynbaev}} 2471] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |81 |{{Қатысушы-түж6|G55}} | data-sort-value="2468" |[{{Өңдеу статистикасы|G55}} 2468] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |82 |{{Қатысушы-түж6|Zhuka iitu}} | data-sort-value="2445" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhuka iitu}} 2445] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |83 |{{Қатысушы-түж6|Ordabekov Azamat}} | data-sort-value="2424" |[{{Өңдеу статистикасы|Ordabekov Azamat}} 2424] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |84 |{{Қатысушы-түж6|Rasulbek Adil}} | data-sort-value="2414" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulbek Adil}} 2414] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Rasulbek Adil|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2026-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |85 |{{Қатысушы-түж6|Рахман999}} | data-sort-value="2304" |[{{Өңдеу статистикасы|Рахман999}} 2304] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Рахман999|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2022-10-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |86 |{{Қатысушы-түж6|Бегулы Отагасы}} | data-sort-value="2247" |[{{Өңдеу статистикасы|Бегулы Отагасы}} 2247] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Бегулы Отагасы|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2014-02-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |87 |{{Қатысушы-түж6|Drift}} | data-sort-value="2233" |[{{Өңдеу статистикасы|Drift}} 2233] | data-sort-value="0" |0 |2010-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |88 |{{Қатысушы-түж6|Egorkz}} | data-sort-value="2232" |[{{Өңдеу статистикасы|Egorkz}} 2232] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |89 |{{Қатысушы-түж6|Mira01}} | data-sort-value="2229" |[{{Өңдеу статистикасы|Mira01}} 2229] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-30 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |90 |{{Қатысушы-түж6|Aizhanka aaa}} | data-sort-value="2215" |[{{Өңдеу статистикасы|Aizhanka aaa}} 2215] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |91 |{{Қатысушы-түж6|Bakdauren}} | data-sort-value="2208" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakdauren}} 2208] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-07 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |92 |{{Қатысушы-түж6|RaiymbekZh}} | data-sort-value="2185" |[{{Өңдеу статистикасы|RaiymbekZh}} 2185] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:RaiymbekZh|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2025-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |93 |{{Қатысушы-түж6|Әлинұр}} | data-sort-value="2175" |[{{Өңдеу статистикасы|Әлинұр}} 2175] | data-sort-value="0" |0 |2012-07-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |94 |{{Қатысушы-түж6|Mustafaalmas}} | data-sort-value="2036" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustafaalmas}} 2036] | data-sort-value="0" |0 |2010-04-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |95 |{{Қатысушы-түж6|Kristianmusic}} | data-sort-value="1938" |[{{Өңдеу статистикасы|Kristianmusic}} 1938] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Kristianmusic|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2019-11-22 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |96 |{{Қатысушы-түж6|Bauka91 91}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauka91 91}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |97 |{{Қатысушы-түж6|Daneker}} | data-sort-value="1857" |[{{Өңдеу статистикасы|Daneker}} 1857] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-08 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |98 |{{Қатысушы-түж6|Wikuiser}} | data-sort-value="1840" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikuiser}} 1840] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Wikuiser|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2025-10-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |99 |{{Қатысушы-түж6|Esen48}} | data-sort-value="1808" |[{{Өңдеу статистикасы|Esen48}} 1808] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |100 |{{Қатысушы-түж6|Almatoswiki}} | data-sort-value="1800" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatoswiki}} 1800] | data-sort-value="0" |0 |2021-12-25 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |101 |{{Қатысушы-түж6|Тазагүл Ермаханова}} | data-sort-value="1795" |[{{Өңдеу статистикасы|Тазагүл Ермаханова}} 1795] | data-sort-value="101" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Тазагүл Ермаханова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 101] |2015-11-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |102 |{{Қатысушы-түж6|Malbakov Korkem Shamshievih}} | data-sort-value="1710" |[{{Өңдеу статистикасы|Malbakov Korkem Shamshievih}} 1710] | data-sort-value="0" |0 |2011-01-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |103 |{{Қатысушы-түж6|Nelli}} | data-sort-value="1666" |[{{Өңдеу статистикасы|Nelli}} 1666] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |104 |{{Қатысушы-түж6|ДолбоЯщер}} | data-sort-value="1632" |[{{Өңдеу статистикасы|ДолбоЯщер}} 1632] | data-sort-value="6" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:ДолбоЯщер|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 6] |2018-05-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |105 |{{Қатысушы-түж6|Araichik}} | data-sort-value="1622" |[{{Өңдеу статистикасы|Araichik}} 1622] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |106 |{{Қатысушы-түж6|Nikolina Šepić}} | data-sort-value="1613" |[{{Өңдеу статистикасы|Nikolina Šepić}} 1613] | data-sort-value="0" |0 |2019-08-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |107 |{{Қатысушы-түж6|Marksscheider}} | data-sort-value="1601" |[{{Өңдеу статистикасы|Marksscheider}} 1601] | data-sort-value="21" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Marksscheider|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 21] |2026-07-27 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |108 |{{Қатысушы-түж6|Gliwi}} | data-sort-value="1584" |[{{Өңдеу статистикасы|Gliwi}} 1584] | data-sort-value="0" |0 |2017-05-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |109 |{{Қатысушы-түж6|2rk}} | data-sort-value="1552" |[{{Өңдеу статистикасы|2rk}} 1552] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |110 |{{Қатысушы-түж6|Daniyal.aidarov5}} | data-sort-value="1540" |[{{Өңдеу статистикасы|Daniyal.aidarov5}} 1540] | data-sort-value="4" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Daniyal.aidarov5|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 4] |2022-04-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |111 |{{Қатысушы-түж6|Аслан Жукенов}} | data-sort-value="1496" |[{{Өңдеу статистикасы|Аслан Жукенов}} 1496] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-26 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |112 |{{Қатысушы-түж6|Almagul Ibragimova}} | data-sort-value="1490" |[{{Өңдеу статистикасы|Almagul Ibragimova}} 1490] | data-sort-value="0" |0 |2013-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |113 |{{Қатысушы-түж6|Акбота Казыбекова}} | data-sort-value="1480" |[{{Өңдеу статистикасы|Акбота Казыбекова}} 1480] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-19 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |114 |{{Қатысушы-түж6|DinDK}} | data-sort-value="1383" |[{{Өңдеу статистикасы|DinDK}} 1383] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |115 |{{Қатысушы-түж6|Rasulzhan}} | data-sort-value="1371" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasulzhan}} 1371] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |116 |{{Қатысушы-түж6|Tulya}} | data-sort-value="1344" |[{{Өңдеу статистикасы|Tulya}} 1344] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |117 |{{Қатысушы-түж6|Ayauly}} | data-sort-value="1337" |[{{Өңдеу статистикасы|Ayauly}} 1337] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |118 |{{Қатысушы-түж6|Nkiukr}} | data-sort-value="1314" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkiukr}} 1314] | data-sort-value="0" |0 |2015-09-06 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |119 |{{Қатысушы-түж6|Tarih}} | data-sort-value="1304" |[{{Өңдеу статистикасы|Tarih}} 1304] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |120 |{{Қатысушы-түж6|Wikiped4ik}} | data-sort-value="1283" |[{{Өңдеу статистикасы|Wikiped4ik}} 1283] | data-sort-value="0" |0 |2011-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |121 |{{Қатысушы-түж6|Jarnamaqaz}} | data-sort-value="1278" |[{{Өңдеу статистикасы|Jarnamaqaz}} 1278] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Jarnamaqaz|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2020-04-17 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |122 |{{Қатысушы-түж6|TemirlanSarsen}} | data-sort-value="1277" |[{{Өңдеу статистикасы|TemirlanSarsen}} 1277] | data-sort-value="65" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:TemirlanSarsen|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 65] |2016-06-23 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |123 |{{Қатысушы-түж6|GulzhanOmarova}} | data-sort-value="1248" |[{{Өңдеу статистикасы|GulzhanOmarova}} 1248] | data-sort-value="0" |0 |2011-10-04 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |124 |{{Қатысушы-түж6|IL68}} | data-sort-value="1225" |[{{Өңдеу статистикасы|IL68}} 1225] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:IL68|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2017-05-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |125 |{{Қатысушы-түж6|Шілде}} | data-sort-value="1223" |[{{Өңдеу статистикасы|Шілде}} 1223] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |126 |{{Қатысушы-түж6|Ziv}} | data-sort-value="1215" |[{{Өңдеу статистикасы|Ziv}} 1215] | data-sort-value="0" |0 |2024-12-09 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |127 |{{Қатысушы-түж6|Gulnar7}} | data-sort-value="1178" |[{{Өңдеу статистикасы|Gulnar7}} 1178] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |128 |{{Қатысушы-түж6|Suleimen Koishybai}} | data-sort-value="1156" |[{{Өңдеу статистикасы|Suleimen Koishybai}} 1156] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Suleimen Koishybai|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2021-01-13 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |129 |{{Қатысушы-түж6|Aimanber}} | data-sort-value="1150" |[{{Өңдеу статистикасы|Aimanber}} 1150] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |130 |{{Қатысушы-түж6|Bailarbekov}} | data-sort-value="1136" |[{{Өңдеу статистикасы|Bailarbekov}} 1136] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |131 |{{Қатысушы-түж6|Айдос уики}} | data-sort-value="1126" |[{{Өңдеу статистикасы|Айдос уики}} 1126] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Айдос уики|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2015-11-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |132 |{{Қатысушы-түж6|Sergazyyev}} | data-sort-value="1119" |[{{Өңдеу статистикасы|Sergazyyev}} 1119] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |133 |{{Қатысушы-түж6|KoishymanovaG}} | data-sort-value="1102" |[{{Өңдеу статистикасы|KoishymanovaG}} 1102] | data-sort-value="16" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KoishymanovaG|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 16] |2024-02-29 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |134 |{{Қатысушы-түж6|Истеный казах}} | data-sort-value="1096" |[{{Өңдеу статистикасы|Истеный казах}} 1096] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |135 |{{Қатысушы-түж6|Madina Kilybayeva}} | data-sort-value="1083" |[{{Өңдеу статистикасы|Madina Kilybayeva}} 1083] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-28 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |136 |{{Қатысушы-түж6|Kafarik}} | data-sort-value="1075" |[{{Өңдеу статистикасы|Kafarik}} 1075] | data-sort-value="0" |0 |2009-12-24 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |137 |{{Қатысушы-түж6|Vyacheslav Nasretdinov}} | data-sort-value="1059" |[{{Өңдеу статистикасы|Vyacheslav Nasretdinov}} 1059] | data-sort-value="0" |0 |2008-08-11 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |138 |{{Қатысушы-түж6|Аян Жанайсов}} | data-sort-value="1054" |[{{Өңдеу статистикасы|Аян Жанайсов}} 1054] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |139 |{{Қатысушы-түж6|Aldogarov}} | data-sort-value="1051" |[{{Өңдеу статистикасы|Aldogarov}} 1051] | data-sort-value="0" |0 |2020-03-02 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |140 |{{Қатысушы-түж6|Finderhannes}} | data-sort-value="1049" |[{{Өңдеу статистикасы|Finderhannes}} 1049] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-18 |{{stars|-|-|-|-|-|*|*}} |- |141 |{{Қатысушы-түж6|Orkaarys}} | data-sort-value="993" |[{{Өңдеу статистикасы|Orkaarys}} 993] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |142 |{{Қатысушы-түж6|А.С.Кизиров}} | data-sort-value="987" |[{{Өңдеу статистикасы|А.С.Кизиров}} 987] | data-sort-value="0" |0 |2016-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |143 |{{Қатысушы-түж6|P.Nurgisa}} | data-sort-value="976" |[{{Өңдеу статистикасы|P.Nurgisa}} 976] | data-sort-value="0" |0 |2014-11-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |144 |{{Қатысушы-түж6|Rayurad mc}} | data-sort-value="973" |[{{Өңдеу статистикасы|Rayurad mc}} 973] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |145 |{{Қатысушы-түж6|Fuzze123}} | data-sort-value="964" |[{{Өңдеу статистикасы|Fuzze123}} 964] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |146 |{{Қатысушы-түж6|Aselhan}} | data-sort-value="948" |[{{Өңдеу статистикасы|Aselhan}} 948] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aselhan|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |147 |{{Қатысушы-түж6|Шайнүсіп}} | data-sort-value="931" |[{{Өңдеу статистикасы|Шайнүсіп}} 931] | data-sort-value="9" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Шайнүсіп|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 9] |2024-09-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |148 |{{Қатысушы-түж6|Adiladil}} | data-sort-value="906" |[{{Өңдеу статистикасы|Adiladil}} 906] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-09 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |149 |{{Қатысушы-түж6|NErnur98}} | data-sort-value="880" |[{{Өңдеу статистикасы|NErnur98}} 880] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |150 |{{Қатысушы-түж6|Касымхан}} | data-sort-value="866" |[{{Өңдеу статистикасы|Касымхан}} 866] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |151 |{{Қатысушы-түж6|Chris die Seele}} | data-sort-value="865" |[{{Өңдеу статистикасы|Chris die Seele}} 865] | data-sort-value="0" |0 |2016-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |152 |{{Қатысушы-түж6|Mukhin}} | data-sort-value="850" |[{{Өңдеу статистикасы|Mukhin}} 850] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |153 |{{Қатысушы-түж6|Stella~kkwiki}} | data-sort-value="830" |[{{Өңдеу статистикасы|Stella~kkwiki}} 830] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |154 |{{Қатысушы-түж6|Bakbergenov}} | data-sort-value="820" |[{{Өңдеу статистикасы|Bakbergenov}} 820] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |155 |{{Қатысушы-түж6|Dambler}} | data-sort-value="819" |[{{Өңдеу статистикасы|Dambler}} 819] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |156 |{{Қатысушы-түж6|Aibol dos}} | data-sort-value="813" |[{{Өңдеу статистикасы|Aibol dos}} 813] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |157 |{{Қатысушы-түж6|KaldarovNurymzhan}} | data-sort-value="801" |[{{Өңдеу статистикасы|KaldarovNurymzhan}} 801] | data-sort-value="0" |0 |2018-11-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |158 |{{Қатысушы-түж6|Talghatuly}} | data-sort-value="794" |[{{Өңдеу статистикасы|Talghatuly}} 794] | data-sort-value="0" |0 |2012-02-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |159 |{{Қатысушы-түж6|Akba.nis.13}} | data-sort-value="790" |[{{Өңдеу статистикасы|Akba.nis.13}} 790] | data-sort-value="0" |0 |2014-09-18 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |160 |{{Қатысушы-түж6|Аязбаев Даурен}} | data-sort-value="789" |[{{Өңдеу статистикасы|Аязбаев Даурен}} 789] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |161 |{{Қатысушы-түж6|Masalbaeva}} | data-sort-value="787" |[{{Өңдеу статистикасы|Masalbaeva}} 787] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |162 |{{Қатысушы-түж6|Абдрахманов Димаш}} | data-sort-value="785" |[{{Өңдеу статистикасы|Абдрахманов Димаш}} 785] | data-sort-value="0" |0 |2015-12-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |163 |{{Қатысушы-түж6|Tylerdurdenkz}} | data-sort-value="780" |[{{Өңдеу статистикасы|Tylerdurdenkz}} 780] | data-sort-value="0" |0 |2015-01-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |164 |{{Қатысушы-түж6|DariaUrinbasarova21nis}} | data-sort-value="777" |[{{Өңдеу статистикасы|DariaUrinbasarova21nis}} 777] | data-sort-value="0" |0 |2022-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |165 |{{Қатысушы-түж6|Azim Nurbergen}} | data-sort-value="763" |[{{Өңдеу статистикасы|Azim Nurbergen}} 763] | data-sort-value="0" |0 |2014-01-22 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |166 |{{Қатысушы-түж6|Mheidegger}} | data-sort-value="755" |[{{Өңдеу статистикасы|Mheidegger}} 755] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mheidegger|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2008-07-14 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |167 |{{Қатысушы-түж6|Ташметов шахрух}} | data-sort-value="743" |[{{Өңдеу статистикасы|Ташметов шахрух}} 743] | data-sort-value="3" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Ташметов шахрух|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 3] |2022-02-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |168 |{{Қатысушы-түж6|Panicgirl}} | data-sort-value="739" |[{{Өңдеу статистикасы|Panicgirl}} 739] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |169 |{{Қатысушы-түж6|Mariko}} | data-sort-value="734" |[{{Өңдеу статистикасы|Mariko}} 734] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-26 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |170 |{{Қатысушы-түж6|Дауткулова Ақмарал}} | data-sort-value="733" |[{{Өңдеу статистикасы|Дауткулова Ақмарал}} 733] | data-sort-value="0" |0 |2024-05-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |171 |{{Қатысушы-түж6|Rake}} | data-sort-value="726" |[{{Өңдеу статистикасы|Rake}} 726] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |172 |{{Қатысушы-түж6|Rasul kz91}} | data-sort-value="723" |[{{Өңдеу статистикасы|Rasul kz91}} 723] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |173 |{{Қатысушы-түж6|Muslim Qazaq}} | data-sort-value="722" |[{{Өңдеу статистикасы|Muslim Qazaq}} 722] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Muslim Qazaq|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2015-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |174 |{{Қатысушы-түж6|Zhumalina}} | data-sort-value="720" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumalina}} 720] | data-sort-value="0" |0 |2013-05-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |175 |{{Қатысушы-түж6|Alfiya}} | data-sort-value="719" |[{{Өңдеу статистикасы|Alfiya}} 719] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |176 |{{Қатысушы-түж6|Εὐθυμένης}} | data-sort-value="698" |[{{Өңдеу статистикасы|Εὐθυμένης}} 698] | data-sort-value="0" |0 |2013-02-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |177 |{{Қатысушы-түж6|Sultan bek}} | data-sort-value="695" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan bek}} 695] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |178 |{{Қатысушы-түж6|Мира Белль}} | data-sort-value="693" |[{{Өңдеу статистикасы|Мира Белль}} 693] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Мира Белль|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2023-01-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |179 |{{Қатысушы-түж6|Cekli829}} | data-sort-value="690" |[{{Өңдеу статистикасы|Cekli829}} 690] | data-sort-value="0" |0 |2009-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |180 |{{Қатысушы-түж6|Nkipshak}} | data-sort-value="684" |[{{Өңдеу статистикасы|Nkipshak}} 684] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |181 |{{Қатысушы-түж6|Sultan-balasi}} | data-sort-value="676" |[{{Өңдеу статистикасы|Sultan-balasi}} 676] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |182 |{{Қатысушы-түж6|Epoxa-HH}} | data-sort-value="674" |[{{Өңдеу статистикасы|Epoxa-HH}} 674] | data-sort-value="0" |0 |2020-07-06 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |183 |{{Қатысушы-түж6|Saken kun}} | data-sort-value="673" |[{{Өңдеу статистикасы|Saken kun}} 673] | data-sort-value="0" |0 |2012-01-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |184 |{{Қатысушы-түж6|KUckhocjothkei3}} | data-sort-value="671" |[{{Өңдеу статистикасы|KUckhocjothkei3}} 671] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:KUckhocjothkei3|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-08-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |185 |{{Қатысушы-түж6|Syrlybek}} | data-sort-value="658" |[{{Өңдеу статистикасы|Syrlybek}} 658] | data-sort-value="0" |0 |2011-03-04 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |186 |{{Қатысушы-түж6|Мұқтар Құндыз}} | data-sort-value="656" |[{{Өңдеу статистикасы|Мұқтар Құндыз}} 656] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-23 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |187 |{{Қатысушы-түж6|Баха}} | data-sort-value="654" |[{{Өңдеу статистикасы|Баха}} 654] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |188 |{{Қатысушы-түж6|Parmanova.ulbolsyn}} | data-sort-value="651" |[{{Өңдеу статистикасы|Parmanova.ulbolsyn}} 651] | data-sort-value="0" |0 |2012-03-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |189 |{{Қатысушы-түж6|Амзе Магжан}} | data-sort-value="645" |[{{Өңдеу статистикасы|Амзе Магжан}} 645] | data-sort-value="0" |0 |2014-02-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |190 |{{Қатысушы-түж6|Капысова Айдана}} | data-sort-value="642" |[{{Өңдеу статистикасы|Капысова Айдана}} 642] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |191 |{{Қатысушы-түж6|IArhunI}} | data-sort-value="641" |[{{Өңдеу статистикасы|IArhunI}} 641] | data-sort-value="0" |0 |2011-12-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |192 |{{Қатысушы-түж6|Tuttiorchestra687}} | data-sort-value="640" |[{{Өңдеу статистикасы|Tuttiorchestra687}} 640] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Tuttiorchestra687|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2025-11-02 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |193 |{{Қатысушы-түж6|Belekov Syrym}} | data-sort-value="639" |[{{Өңдеу статистикасы|Belekov Syrym}} 639] | data-sort-value="0" |0 |2011-08-03 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |194 |{{Қатысушы-түж6|Bauyr03}} | data-sort-value="632" |[{{Өңдеу статистикасы|Bauyr03}} 632] | data-sort-value="19" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Bauyr03|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 19] |2022-01-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |195 |{{Қатысушы-түж6|Aseke16}} | data-sort-value="625" |[{{Өңдеу статистикасы|Aseke16}} 625] | data-sort-value="1" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Aseke16|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 1] |2014-01-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |196 |{{Қатысушы-түж6|Айвентадор}} | data-sort-value="622" |[{{Өңдеу статистикасы|Айвентадор}} 622] | data-sort-value="0" |0 |2021-04-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |197 |{{Қатысушы-түж6|Zhandos02}} | data-sort-value="620" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhandos02}} 620] | data-sort-value="7" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Zhandos02|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 7] |2017-09-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |198 |{{Қатысушы-түж6|Makhanov}} | data-sort-value="613" |[{{Өңдеу статистикасы|Makhanov}} 613] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |199 |{{Қатысушы-түж6|Zhumabayeva Aiym}} | data-sort-value="601" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhumabayeva Aiym}} 601] | data-sort-value="0" |0 |2016-01-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |200 |{{Қатысушы-түж6|Inkar}} | data-sort-value="600" |[{{Өңдеу статистикасы|Inkar}} 600] | data-sort-value="0" |0 |2011-04-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |201 |{{Қатысушы-түж6|Mma}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Mma}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |202 |{{Қатысушы-түж6|Юкке}} | data-sort-value="599" |[{{Өңдеу статистикасы|Юкке}} 599] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-29 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |203 |{{Қатысушы-түж6|Mary}} | data-sort-value="597" |[{{Өңдеу статистикасы|Mary}} 597] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |204 |{{Қатысушы-түж6|Әбдіхалық Нарғыз}} | data-sort-value="587" |[{{Өңдеу статистикасы|Әбдіхалық Нарғыз}} 587] | data-sort-value="0" |0 |2014-03-31 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |205 |{{Қатысушы-түж6|Аскар}} | data-sort-value="584" |[{{Өңдеу статистикасы|Аскар}} 584] | data-sort-value="0" |0 |2008-03-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |206 |{{Қатысушы-түж6|Ұлан Тұрсынбек}} | data-sort-value="577" |[{{Өңдеу статистикасы|Ұлан Тұрсынбек}} 577] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-24 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |207 |{{Қатысушы-түж6|Eldar zh96}} | data-sort-value="575" |[{{Өңдеу статистикасы|Eldar zh96}} 575] | data-sort-value="0" |0 |2012-08-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |208 |{{Қатысушы-түж6|AlibiKazken}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|AlibiKazken}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-20 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |209 |{{Қатысушы-түж6|Badyroff}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Badyroff}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |210 |{{Қатысушы-түж6|Нурия}} | data-sort-value="569" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурия}} 569] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |211 |{{Қатысушы-түж6|Нақып Нұрғали}} | data-sort-value="565" |[{{Өңдеу статистикасы|Нақып Нұрғали}} 565] | data-sort-value="0" |0 |2014-04-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |212 |{{Қатысушы-түж6|Zhaniya92}} | data-sort-value="562" |[{{Өңдеу статистикасы|Zhaniya92}} 562] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |213 |{{Қатысушы-түж6|Alikhantanirbergennurlanuly}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Alikhantanirbergennurlanuly}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2022-08-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |214 |{{Қатысушы-түж6|Yamanzho}} | data-sort-value="555" |[{{Өңдеу статистикасы|Yamanzho}} 555] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |215 |{{Қатысушы-түж6|Kuanysh Ismailov}} | data-sort-value="547" |[{{Өңдеу статистикасы|Kuanysh Ismailov}} 547] | data-sort-value="0" |0 |2014-10-17 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |216 |{{Қатысушы-түж6|Egor Shustoff}} | data-sort-value="541" |[{{Өңдеу статистикасы|Egor Shustoff}} 541] | data-sort-value="0" |0 |2011-11-19 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |217 |{{Қатысушы-түж6|Niyazbek}} | data-sort-value="534" |[{{Өңдеу статистикасы|Niyazbek}} 534] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |218 |{{Қатысушы-түж6|Dauylbai Aidar}} | data-sort-value="533" |[{{Өңдеу статистикасы|Dauylbai Aidar}} 533] | data-sort-value="0" |0 |2012-06-11 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |219 |{{Қатысушы-түж6|Olkikz}} | data-sort-value="529" |[{{Өңдеу статистикасы|Olkikz}} 529] | data-sort-value="0" |0 |2011-07-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |220 |{{Қатысушы-түж6|Fornax}} | data-sort-value="528" |[{{Өңдеу статистикасы|Fornax}} 528] | data-sort-value="0" |0 |2024-03-08 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |221 |{{Қатысушы-түж6|Dzhos}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Dzhos}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |222 |{{Қатысушы-түж6|Нурсауле Нурмагамбетова}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Нурсауле Нурмагамбетова}} 527] | data-sort-value="10" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Нурсауле Нурмагамбетова|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 10] |2014-11-10 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |223 |{{Қатысушы-түж6|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} | data-sort-value="527" |[{{Өңдеу статистикасы|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}} 527] | data-sort-value="0" |0 |2013-09-21 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |224 |{{Қатысушы-түж6|Arachn0}} | data-sort-value="523" |[{{Өңдеу статистикасы|Arachn0}} 523] | data-sort-value="0" |0 |2009-02-05 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |225 |{{Қатысушы-түж6|Tansholpan}} | data-sort-value="522" |[{{Өңдеу статистикасы|Tansholpan}} 522] | data-sort-value="0" |0 |2011-06-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |226 |{{Қатысушы-түж6|Adilbekkazykhanov}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Adilbekkazykhanov}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2016-12-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |227 |{{Қатысушы-түж6|Murat Karibay}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Murat Karibay}} 520] | data-sort-value="0" |0 |2020-04-01 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |228 |{{Қатысушы-түж6|Mustazhap}} | data-sort-value="520" |[{{Өңдеу статистикасы|Mustazhap}} 520] | data-sort-value="8" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Mustazhap|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 8] |2014-12-27 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |229 |{{Қатысушы-түж6|Karina Nurtazina}} | data-sort-value="518" |[{{Өңдеу статистикасы|Karina Nurtazina}} 518] | data-sort-value="2" |[{{fullurl:Арнайы:Үлесі|limit=1000&contribs=user&target={{urlencode:Karina Nurtazina|QUERY}}&namespace=0&tagfilter={{urlencode:Тексерілді деп белгіледі|QUERY}}}} 2] |2018-05-12 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |230 |{{Қатысушы-түж6|Chingiz Nazbiev}} | data-sort-value="516" |[{{Өңдеу статистикасы|Chingiz Nazbiev}} 516] | data-sort-value="0" |0 |2018-01-07 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |231 |{{Қатысушы-түж6|Almatrkh}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|Almatrkh}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2025-10-15 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |232 |{{Қатысушы-түж6|HBSH NIS 7B KASIET}} | data-sort-value="514" |[{{Өңдеу статистикасы|HBSH NIS 7B KASIET}} 514] | data-sort-value="0" |0 |2017-10-13 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |233 |{{Қатысушы-түж6|Albergenius}} | data-sort-value="510" |[{{Өңдеу статистикасы|Albergenius}} 510] | data-sort-value="0" |0 |2009-03-30 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |- |234 |{{Қатысушы-түж6|Friction27}} | data-sort-value="506" |[{{Өңдеу статистикасы|Friction27}} 506] | data-sort-value="0" |0 |2020-08-16 |{{stars|-|-|-|-|-|-|*}} |} </center> <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} [[Санат:Уикипедия:Анықтама]] [[Санат:Уикипедия:Қауым]] k3ml3lq198a8mrpe6b1katj5wbfll26 Bilim Media Group 0 544441 3694617 3587007 2026-11-10T20:42:38Z 1nter pares 146705 3694617 wikitext text/x-wiki {{Компания |атауы = Bilim Group |логотипі = |түрі = жеке компания |биржадағы листингі = |қызметі = электронды білім беру саласы |ұраны = Баршаға қол жетімді сапалы білім |құрылды = 2011 |жабылды = |жабылуының себебі = |ізбасары = |бұрынғы атауы =Bilim Media Group |құрушы = |орналасуы = |басты адамдары =Рауан Кенжеханұлы |саласы = Білім беру |өнімі = [https://onlinemektep.org onlinemektep.org]<br>[http://www.imektep.kz imektep.kz]<br>[http://www.itest.kz itest.kz]<br>[https://twig-bilim.kz/kz twig-bilim.kz]<br>[https://bilimkids.kz/kk bilimkids.kz] |айналым = |операциялық кіріс = |таза табысы = |қызметкерлер саны = 150 |басшы компания = |бағынышты компания = |сайты = [https://bilimland.kz/kk bilimland.kz] }} '''Bilim Media Group''' (қазіргі атауы — '''Bilim Group''') — Қазақстандағы жетекші EdTech (білім беру технологиялары) компаниясы. Ол электронды білім беру нарығын дамытуға маманданған және мектеп оқушыларына, мұғалімдерге арналған цифрлық платформалардың экожүйесін құрған<ref>{{Cite web|title=Кандидат проекта "100 новых лиц Казахстана" Р. Кенжеханулы: Образование должно быть лучше, доступнее и качественнее|url=https://www.zakon.kz/redaktsiia-zakonkz/4875354-kandidat-proekta-100-novyh-lits.html|date=2017}}</ref>. Компанияның ұраны: ''«Баршаға қолжетімді сапалы білім»''. == Тарихы == Компания 2011 жылы құрылды. Алғашқы жобасы — бастауыш сыныптарға арналған iMektep.kz онлайн-платформасы болды<ref>{{Cite web|title=От стартапа до крупнейшего EdTech-холдинга: история Bilim Group|url=https://astanahub.com/ru/blog/ot-startapa-do-krupneishego-edtech-kholdinga-istoriia-bilim-group}}</ref>. [[BilimLand]] жобасы технологиялық даму ұлттық агенттігінің қаржылай қолдауы негізінде дайындалып, алғашқы сатылымдары 2013 жылы басталды. Білім беру платформаларының алғашқы тұтынушысы [[Назарбаев Зияткерлік мектептері]] автономиялық білім беру ұйымы болды. 2015 жылы қосылған мектептер саны 300 ден асты, ал 2016 жылы 1000 мектептен асты. BilimLand порталына күніне 1,5 миллион адам қолданады<ref>{{Cite web|title=Платформу Bilimland.kz ежедневно посещают 1,5 млн человек – Рауан Кенжеханулы|url=https://www.inform.kz/ru/platformu-bilimland-kz-ezhednevno-poseschayut-1-5-mln-chelovek-rauan-kenzhehanuly_a3717432}}</ref>. Қазіргі уақытта Bilim Group — 15-тен астам цифрлық өнімді біріктіретін экожүйе. Компания өнімдері Қазақстан [[Мектеп|мектептерінің]] басым бөлігінде қолданылады және елдегі білім беру процестерінің шамамен 70%-ін қамтиды<ref>{{Cite web|title=Рауан Кенжеханұлы: почему образование — дело каждого в Казахстане|url=https://dknews.kz/ru/dk-life/390617-rauan-kenzhehanuly-pochemu-obrazovanie-delo-kazhdogo}}</ref>. == Негізін қалаушылар және басшылық == * '''[[Рауан Кенжеханұлы]]''' — негізін қалаушы, Supervisory Board төрағасы. Халықаралық қатынастар және стратегиялық менеджмент маманы. Сондай-ақ [[Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы|Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының президенті]], [[WikiBilim|WikiBilim жобасының авторы]]. * '''Тимур Муктаров'''— негізін қалаушы, құрылтайшы<ref name=":0">{{Cite web|title=Bilim Media Group: как 4 болашаковца создали инновационный образовательный проект|url=https://weproject.media/articles/detail/bilim-media-group-kak-4-bolashakovtsa-sozdali-innovatsionnyy-obrazovatelnyy-proekt/}}</ref>. * '''Нартай Әшім''' — негізін қалаушы<ref name=":0" />. * '''Санжар Кенжеханұлы''' — негізін қалаушы<ref name=":0" />. * '''Александр Савченко''' — 2025 жылдан бастап компанияның бас директоры (CEO). === COVID-19 пандемиясы кезінде қашықтан оқытуды ұйымдастыру === 2020 жылы [[COVID-19 пандемиясы|COVID-19]] пандемиясы кезінде OnlineMektep платформасы іске қосылды. Бұл платформа 1–11 сыныптардың толық бағдарламасын қамтыды және мектептерде [[Қашықтықтан білім беру|қашықтықтан оқытуды]] ұйымдастырудың негізгі құралдарының біріне айналды. Сол жылы платформаға тегін қолжетімділік жарияланды, ал видеоуроктар [[Balapan (телеарна)|«Балапан»]] және [[EL ARNA (телеарна)|«Ел арна»]] телеарналарында көрсетілді. === '''BilimClass пен Kundelik арасындағы бәсекелестік''' === 2026 жылдың басында [[Алматы|Алматы қаласының]] 200-ден астам мемлекеттік мектебі (300 мыңнан астам оқушы) [[Күнделік.кз|«Kundelik»]] электронды журналынан «BilimClass» платформасына жаппай ауысты. Бұл оқиға нарықтағы екі ірі ойыншы — құрамына [[Тимур Асқарұлы Құлыбаев|Тимур]] және [[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара Құлыбаевтардың]] үлесі бар «Kundelik» пен [[Тимур Русланович Турлов|Тимур Турловтың]] холдингіне тиесілі «BilimClass» арасындағы бәсекелестікті шиеленістірді. «Kundelik» өкілдері деректерді тасымалдау кезінде заң бұзушылықтар болғанын алға тартып, құзырлы органдарға шағымданғанымен, Алматы қалалық білім басқармасы мен «Bilim Group» тарапы ақпараттық қауіпсіздік талаптарының сақталғанын мәлімдеді. Бүгінгі таңда «BilimClass» Қазақстанның 5 мыңнан астам мектебін қамтып, цифрлық білім беру саласындағы жетекші позициясын нығайтып келеді<ref>{{Cite web|title=Как компания Тимура Турлова забирает долю рынка у компании Кулибаевых|url=https://www.czhr.kz/post/как-компания-тимура-турлова-забирает-долю-рынка-у-компании-кулибаевых}}</ref>. == Өнімдері == * [[BilimLand]] — мектеп пәндері бойынша интерактивті контент репозиторийі. * [[Онлайн Мектеп|OnlineMektep]] — 1–11 сыныптарға арналған қашықтықтан оқыту платформасы (42 пән, қазақ және орыс тілдерінде, 40 000+ видеоурок және 140 000+ тапсырма). * iMektep — бастауыш сыныптарға арналған анимациялық сабақтар және геймификация. * iTest — ҰБТ/ТЖБ/БЖБ-ға дайындық. * [[Қазақстанның ашық кітапханасы|Kitap.kz (Қазақстанның ашық кітапханасы)]]— онлайн кітапхана. * BilimKids, BilimUstaz, BilimClass, Twig-Bilim, SmartNation және басқалар. * [[Bilim Foundation]] — жастар мен жасөспірімдер арасындағы суицидтің алдын алу<ref>{{Cite web|title=Кәмелет жасына толмағандар арасында суицидтің алдын алу және психикалық саулығын нығайту|url=https://bilimfoundation.org/prevention-project}}</ref>, өмір дағдылары<ref>{{Cite web|title=BF Books - өмірлік машықтарды дамытуға бағытталған кітаптар|url=https://bilimfoundation.org/bf-books}}</ref> және «Жарқын Болашақ» жобасы<ref>{{Cite web|title=«Жарқын Болашақ» білім беру бағдарламасы|url=https://bilimfoundation.org/zharqyn-bolashak}}</ref>. Қызылжар Абай мектебі<ref>{{Cite web|title=Ауыл мектептерін жаңарту және ондағы білім сапасын арттыру|url=https://bilimfoundation.org/bf-schools}}</ref><ref>{{Cite web|title=Bilim Foundation туралы|url=https://bilimfoundation.org/#submenu:about}}</ref>. * BMG UpSkill – Coursera Kazakhstan<ref>{{Cite web|title=BMG UpSkill – Қазақстандағы Coursera білім беру платформасының эксклюзивті серіктесі.|url=https://bmgupskill.kz/?page_id=666&lang=ru}}</ref>, OpenAI жобаларын<ref>{{Cite web|title=Казахстан присоединяется к первой международной когорте OpenAI Edu for Countries|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/edu/press/news/details/1145424?lang=ru}}</ref> жүзеге асырады. * Qlang<ref>{{Cite web|title=QLANG ОНЛАЙН МЕКТЕБІ|url=https://qlang.kz/en}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан компаниялары]] [[Санат:Білім беру]] o4ojbplvbu9fbgm57dnvftyjwes4b7j Гастроэнтерит 0 546198 3694750 3641924 2026-11-11T07:21:42Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 3694750 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Гастроэнтерит | Image = Gastroenteritis viruses.jpg | Caption = Гастроэнтеритті қоздыратын вирустар: A = ротавирус, B = аденовирус, C = норовирус және D = астровирус. | DiseasesDB = 30726 | ICD10 = {{ICD10|A|02|0|a|00}}, {{ICD10|A|08||a|00}}, {{ICD10|A|09||a|00}}, {{ICD10|J|10|8|j|09}}, {{ICD10|J|11|8|j|09}}, {{ICD10|K|52||k|50}} | ICD9 = {{ICD9|008.8}} {{ICD9|009.0}}, {{ICD9|009.1}}, {{ICD9|558}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000252 | MedlinePlus_mult= {{MedlinePlus2|000254}} | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 213 | MeshID = D005759 }} '''Гастроэнтерит''' ({{lang-grc|γαστρός}} — «асқазан» и {{lang-grc|ἔντερον}} — «ішек»), немесе '''инфекциялық диарея''' — асқазан мен ащы ішектің қабынуы. Гастроэнтериттің жедел және созылмалы екі түрі болады. Егер тоқ ішектің қабынуы қосылса - [[гастроэнтероколит]] деп [[диагноз]] қойылады<ref name="бсэ">БСЭ http://enc-dic.com/enc_sovet/Gastrojenterit-7424/|заглавие=Гастроэнтерит|издание=3-е{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Гастроэнтериттің негізгі себептері түрлі аурудан (тымау, өкпенің қабынуы, [[Қызылша (медицина)|қызылша]], сепсис аурулары т.б.) организмді уландыратын және ауруға шалдықтыратын вирустар мен микробтардың ішекке өтуінен, бұзыла бастаған тағам, шикі сүт, жуылмаған жеміс-жидект және шамадан артық тамақтанудан болады. Көбіне ауру қоздырғыштары: [[ротавирус]], [[норовирус]], [[аденовирус]] және [[астровирус]]<ref name=Eck2011>{{cite journal |author=Eckardt AJ, Baumgart DC |title=Viral gastroenteritis in adults |journal=Recent Patents on Anti-infective Drug Discovery |volume=6 |issue=1 |pages=54–63 |date=January 2011 |pmid=21210762 |doi=10.2174/157489111794407877 | issn = 1574-891X}}</ref><ref name="pmid21173676">{{cite journal |author=Dennehy PH |title=Viral gastroenteritis in children |journal=The Pediatric Infectious Disease Journal |volume=30 |issue=1 |pages=63–4 |date=January 2011 |pmid=21173676 |doi=10.1097/INF.0b013e3182059102}}</ref>. Балдардың Гастроэнтеритінің қоздырғышы - көбіне Ротавирус болады. Балалардың Гастроэнтеритпен ауырғанының 70%-да қоздырғышы вирусты инфекция болып табылады<ref name=Webb2005>{{cite journal|last=Webb|first=A|author2=Starr, M|title=Acute gastroenteritis in children.|journal=Australian family physician|date=сәуір 2005 |volume=34|issue=4|pages=227–31|pmid=15861741}}</ref>. Ересек адамдарда жүре қосылған иммунитеттің арқасында ротавирус гастроэнтериттің себебі болып сирек кездеседі.<ref name=ID2011>{{cite journal |author=Desselberger U, Huppertz HI |title=Immune responses to rotavirus infection and vaccination and associated correlates of protection |journal=The Journal of Infectious Diseases |volume=203 |issue=2 |pages=188–95 |date=January 2011 |pmid=21288818 |pmc=3071058 |doi=10.1093/infdis/jiq031 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2011-01-15_203_2/page/188}}</ref>. Ересектердің Гастроэнтеритінің қоздырғышы болып 18%-да норовирус болып табылады<ref>{{cite journal|last1=Ahmed|first1=Sharia M|last2=Hall|first2=Aron J|last3=Robinson|first3=Anne E|last4=Verhoef|first4=Linda|last5=Premkumar|first5=Prasanna|last6=Parashar|first6=Umesh D|last7=Koopmans|first7=Marion|last8=Lopman|first8=Benjamin A|title=Global prevalence of norovirus in cases of gastroenteritis: a systematic review and meta-analysis|journal=The Lancet Infectious Diseases|doi=10.1016/S1473-3099(14)70767-4|pmid=24981041|volume=14|issue=8|date=Aug 2014|pages=725–30}}</ref>,<ref name=Eck2011/>. Балалардың Гастроэнтеритіне 10%-да қоздйырғышы норовирус болып табылады. Жедел Гастроэнтерит шұғыл басталады. Оның бастапқы белгілері гастритке өте ұқсас. Бас ауырады, дене қызуы көтеріледі, ерінге ұшық шығады, жүрек соғуы жиеленіп, науқас есінен танып қалуы да мүмкін. Сосын құсу, іш өту (диарея), ішектің түйіліп ауруы қосылады.<ref name="EBMED2010">{{cite journal|last=Singh|first=Amandeep|title=Pediatric Emergency Medicine Practice Acute Gastroenteritis — An Update|journal=Emergency Medicine Practice|date=шілде 2010|volume=7|issue=7|url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=229}}</ref> Егер Гастроэнтериттің осы түрінен дұрыс емделмесе, созылмалы түрге айналып бауыр, бүйрек, қуық т.б. органдарды ауруға шалдықтырады. Гастроэнтериттен сақтану үшін тамақтану тәртібін бұзбау, тазалық сақтау қажет. == Гастроэнтерит малда == Гастроэнтерит малда - бұзылған азықтан, химиялық және өсімдік уларының зардабынан түрлі жұқпалы аурулардан (топалаң, пастереллез, қылау, шошқа тілмесі, мәлік т.б.) пайда болады. Мұның катаральдық, дифтериялық т.б. түрі бар. Ауырған мал әлсірейді, қан аралас тышқақтайды, дене қызуы көтеріледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} 7r57dga5p7o9slt9k34naycddt8467b 3694765 3694750 2026-11-11T07:59:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3641924 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = Гастроэнтерит | Image = Gastroenteritis viruses.jpg | Caption = Гастроэнтеритті қоздыратын вирустар: A = ротавирус, B = аденовирус, C = норовирус және D = астровирус. | DiseasesDB = 30726 | ICD10 = {{ICD10|A|02|0|a|00}}, {{ICD10|A|08||a|00}}, {{ICD10|A|09||a|00}}, {{ICD10|J|10|8|j|09}}, {{ICD10|J|11|8|j|09}}, {{ICD10|K|52||k|50}} | ICD9 = {{ICD9|008.8}} {{ICD9|009.0}}, {{ICD9|009.1}}, {{ICD9|558}} | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 000252 | MedlinePlus_mult= {{MedlinePlus2|000254}} | eMedicineSubj = emerg | eMedicineTopic = 213 | MeshID = D005759 }} '''Гастроэнтерит''' ({{lang-grc|γαστρός}} — «асқазан» и {{lang-grc|ἔντερον}} — «ішек»), немесе '''инфекциялық диарея''' — асқазан мен ащы ішектің қабынуы. Гастроэнтериттің жедел және созылмалы екі түрі болады. Егер тоқ ішектің қабынуы қосылса - [[гастроэнтероколит]] деп диагноз қойылады<ref name="бсэ">БСЭ http://enc-dic.com/enc_sovet/Gastrojenterit-7424/|заглавие=Гастроэнтерит|издание=3-е{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Гастроэнтериттің негізгі себептері түрлі аурудан (тымау, өкпенің қабынуы, қызылша, сепсис аурулары т.б.) организмді уландыратын және ауруға шалдықтыратын вирустар мен микробтардың ішекке өтуінен, бұзыла бастаған тағам, шикі сүт, жуылмаған жеміс-жидект және шамадан артық тамақтанудан болады. Көбіне ауру қоздырғыштары: [[ротавирус]], [[норовирус]], [[аденовирус]] және [[астровирус]]<ref name=Eck2011>{{cite journal |author=Eckardt AJ, Baumgart DC |title=Viral gastroenteritis in adults |journal=Recent Patents on Anti-infective Drug Discovery |volume=6 |issue=1 |pages=54–63 |date=January 2011 |pmid=21210762 |doi=10.2174/157489111794407877 | issn = 1574-891X}}</ref><ref name="pmid21173676">{{cite journal |author=Dennehy PH |title=Viral gastroenteritis in children |journal=The Pediatric Infectious Disease Journal |volume=30 |issue=1 |pages=63–4 |date=January 2011 |pmid=21173676 |doi=10.1097/INF.0b013e3182059102}}</ref>. Балдардың Гастроэнтеритінің қоздырғышы - көбіне Ротавирус болады. Балалардың Гастроэнтеритпен ауырғанының 70%-да қоздырғышы вирусты инфекция болып табылады<ref name=Webb2005>{{cite journal|last=Webb|first=A|author2=Starr, M|title=Acute gastroenteritis in children.|journal=Australian family physician|date=сәуір 2005 |volume=34|issue=4|pages=227–31|pmid=15861741}}</ref>. Ересек адамдарда жүре қосылған иммунитеттің арқасында ротавирус гастроэнтериттің себебі болып сирек кездеседі.<ref name=ID2011>{{cite journal |author=Desselberger U, Huppertz HI |title=Immune responses to rotavirus infection and vaccination and associated correlates of protection |journal=The Journal of Infectious Diseases |volume=203 |issue=2 |pages=188–95 |date=January 2011 |pmid=21288818 |pmc=3071058 |doi=10.1093/infdis/jiq031 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-infectious-diseases_2011-01-15_203_2/page/188}}</ref>. Ересектердің Гастроэнтеритінің қоздырғышы болып 18%-да норовирус болып табылады<ref>{{cite journal|last1=Ahmed|first1=Sharia M|last2=Hall|first2=Aron J|last3=Robinson|first3=Anne E|last4=Verhoef|first4=Linda|last5=Premkumar|first5=Prasanna|last6=Parashar|first6=Umesh D|last7=Koopmans|first7=Marion|last8=Lopman|first8=Benjamin A|title=Global prevalence of norovirus in cases of gastroenteritis: a systematic review and meta-analysis|journal=The Lancet Infectious Diseases|doi=10.1016/S1473-3099(14)70767-4|pmid=24981041|volume=14|issue=8|date=Aug 2014|pages=725–30}}</ref>,<ref name=Eck2011/>. Балалардың Гастроэнтеритіне 10%-да қоздйырғышы норовирус болып табылады. Жедел Гастроэнтерит шұғыл басталады. Оның бастапқы белгілері гастритке өте ұқсас. Бас ауырады, дене қызуы көтеріледі, ерінге ұшық шығады, жүрек соғуы жиеленіп, науқас есінен танып қалуы да мүмкін. Сосын құсу, іш өту (диарея), ішектің түйіліп ауруы қосылады.<ref name="EBMED2010">{{cite journal|last=Singh|first=Amandeep|title=Pediatric Emergency Medicine Practice Acute Gastroenteritis — An Update|journal=Emergency Medicine Practice|date=шілде 2010|volume=7|issue=7|url=http://www.ebmedicine.net/topics.php?paction=showTopic&topic_id=229}}</ref> Егер Гастроэнтериттің осы түрінен дұрыс емделмесе, созылмалы түрге айналып бауыр, бүйрек, қуық т.б. органдарды ауруға шалдықтырады. Гастроэнтериттен сақтану үшін тамақтану тәртібін бұзбау, тазалық сақтау қажет. == Гастроэнтерит малда == Гастроэнтерит малда - бұзылған азықтан, химиялық және өсімдік уларының зардабынан түрлі жұқпалы аурулардан (топалаң, пастереллез, қылау, шошқа тілмесі, мәлік т.б.) пайда болады. Мұның катаральдық, дифтериялық т.б. түрі бар. Ауырған мал әлсірейді, қан аралас тышқақтайды, дене қызуы көтеріледі. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} 9vhllsd6k64smfy52ys1xwh7vj8nzul Һ 0 547510 3694567 3339477 2026-11-10T16:46:21Z Radln 187350 Басқа тілдердің әліпбилерінде қолдануларын қостым 3694567 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Cyrillic letter Shha.svg|thumb|left|150x150px| ]] {{Қазақ әліпбиі (кирил)}} [[Сурет:Keyboard KAZ.png|thumb|right|400px| ]] '''Һ''', '''һ''' — [[Кириллица|кириллицаға]] негізделген әліпби әрпі. Қазақ тілінде бірден біркөмей дыбысын таңбалайтын әріп. «Һ» дыбысы бірден экспреция арқылы жасалады. Мұны айтқанда дауыс шымылдығында діріл болмайды, фонациялық ауа сүзіліп шығады. Сондықтан, «Һ»-фонемасы ызың дыбыстардың қатарына жатады. Дауыс қатысы жағынан қатаң дыбысқа жуық. Басқа дауыссыздардан айырмасы мұны айтқанда ауа бөгертсіз, қарқынды шығады. «Һ» фонемасы келетін сөздер қазақ тілінде өте аз. Қазақ тілдің байырға лексикасында бірлі-жарым одағайларда (аһ, уһ, еһе, аһа) және кейбір шығыс тілдерінен енген сөздерде (гауһар, жауһар, қаһарман) кездеседі.<ref>Кеңесбаев Т., Мұсабаев Ғ., Қазіргі қазақ тілі. Лексика. Фонетика, А., 1975 жыл</ref> == Басқа тілдердің әліпбилерінде қолдануы: == {|class=wikitable ! Әліпби !! IPA |- | [[Әзербайжан тілі|Әзірбайжан әліпбиі]] || h, ħ |- | [[Башқұрт тілі|Башқұрт әліпбиі]] || h |- | [[Бурят тілі|Бурят әліпбиі]] || h |- | [[Долған тілі|Долған әліпбиі]] || h |- | [[Қалмық тілі|Қалмық әліпбиі]] || ɣ |- | [[Күрді тілі|Күрді әліпбиі]] || h |- | [[Татар әліпбиі|Татар әліпбиі]] || h |- |[[Якут тілі|Якут әліпбиі]]||h |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Commons|Cyrillic alphabet}} [[Санат:Кириллица]] elv6hwkmqrrko86lpfk4hxsnnkqhlco Сиквел 0 547951 3694797 3673604 2026-11-11T08:33:36Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694797 wikitext text/x-wiki '''Сиквел''' ({{lang-en|sequel [ siːkwəl]}}, латынша sequo — жалғасы) — кез келген туындының сюжеті жағынан жалғасы болып табылатын кітап немесе фильм. Сиквелдердің ерекше разрядына «рухани сиквелдер» жатады. Бұл сиквелдер туындылардың тікелей жалғасы болып табылмайды, оған қарамастан алдыңғы туындының идеяларын, түсініктерін, сюжетін сақтайды. == Қатысты түсініктер == === Приквел === При́квел (prequel, контаминация pre-(«дейін») sequel) — белгілі бір туындыда айтылатын оқиғалардың алдында болған жағдайларды баяндайды. === Интерквел === Интерквел (Interquel, контаминация inter— sequel) — көркем шығарма. Бұл сиквел бұрын болған оқиғалардың арасында болған жағдайларды баяндайды. <ref>{{cite book|author1=Margarete Rubik|author2=Elke Mettinger-Schartmann|title=A Breath of Fresh Eyre: Intertextual and Intermedial Reworkings of Jane Eyre|url=http://books.google.com/books?id=SACEMt2Yd3sC&pg=PA187 |accessdate=30 July 2013 |year=2007 |publisher=Rodopi |isbn=978-90-420-2212-6 |page=183}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://lenta.ru/news/2009/11/09/sequel/ Математики нашли формулу идеального сиквела] * [https://web.archive.org/web/20120718023240/http://www.sequels.ru/ База данных сиквелов в Интернете (The Internet Sequels Database - ISDB)] * [https://en.wikipedia.org/wiki/Sequel Sequel - From Wikipedia, the free encyclopedia] [[Санат:Санат:Кино және видео терминологиясы]] t2h0fs16miyjymj1j5bdsp4jg4dgwvi Тура хан кесенесі 0 548607 3694558 3234679 2026-11-10T16:01:34Z Unknown Alash 96268 3694558 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Тура хан кесенесі | шынайы аты = Торахан кәшәнәһе | бұрынғы атауы = | балама аты = | статусы = Мемлекет қорғауында | суреті = Турахан.jpg|thumb| | ені = Тура-хан кесенесі | сурет атауы = | позициялық карта = |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = | карта атауы = | карта ені = | ғимараттың үлкен жетістігі = | ізашары = | ізбасары = | ғимарат түрі = | сәулет стилі = | қолданылуы = | орналасуы = [[Ресей Федерациясы]], [[Башқұртстан Республикасы]], Шишмә ауданы | мекен жайы = | қала = | мемлекет = | қазіргі жалдаушы = | ғимараттың маңыздылығы = | құрылысы басталды = XIV-XV ғғ. | құрылысы аяқталды = | ашылған уақыты = | жөнделген уақыты = | жабылған уақыты = | бұзылған уақыты = | құны = | жөндеу құны = | биіктігі = 8 м | төбесі = | антеннаның төбесі = | шатыры = | ең соңғы қабат = | обсерватория = | құрылыс жүйесі = | көлемі = | диаметрі = | басқа да өлшемдері = 6,6x6 м (сыртқы ауданы) | қабаттар саны = | ғимараттың ішкі ауданы = | лифтілер = | тапсырыс беруші = | иемденуші = | басқарушы орган = | сәулетшісі = | сәулет фирмасы = | салушы = | инженері = | инженер-құрылысшы = | басқа да дизайнерлер = | сметашы = | бас мердігер = | марапаттары = | дүкендер саны = | бөлмелер саны = | көлік тұрағы = | сайты = }} '''Тура хан кесенесі''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Торахан кәшәнәһе'' немесе ''Хан урҙаһы'') — [[Ресей Федерациясы]], [[Башқұртстан Республикасы]], Шишмә ауданында XIV—XV ғасырларда салынған архитектуралық ескерткіш. Ортағасырлық [[Орталық Азия|Орталық Азияда]] жиі кездесетін архитектураның үлгісі болып табылады. Аудан орталығынан (Шишмә кенті) оңтүстік-батысқа қарай (шамамен 12 км) Нижние Термы ауылына дейінгі жолдың бойында. [[Кесене]] қасында тастан салынған мешіт кесенемен бірге ритуальды-архитектуралық ансамбль құраған. Кейбір болжамдарға қарағанда, кесене «төрелік үйі» қызметін атқарған. Мешітпен қоса кесенені жан жақтан зират қоршаған. Алайда кеңес заманында «ескінің қалдықтарымен» күресі барысында құлпытастар толығымен жойылды. ===Сипаттамасы=== Кесене жайлы ең алғаш жазба деректерді 1772 жылы [[Петр Иванович Рычков|П.И. Рычковтың]] қолжазбасынан табамыз. Ал XIX ғасырда Р.Г. Игнатьев пен П. Юдин одан әрі жүйелеп баяндаған. Оған қоса 1845 жылы В.С. Юматовтың кесене жайлы баяндамасы сақталған. Тура хан кесенесі қарапайым жолмен өңделген тастардан қаланған. Кесене ауданын өлшемі 6,6x6 м төртбұрыш құрайды. Биіктігі 1,8 м қабырғадан кейін күмбез тәрізді шатырмен жалғасқан. Кесенеде кірер жер қызметін атқарған шығыңқы орналасқан. Қабырғаның қалыңдығы - 1 м артық, биіктігі - 8 м. Бүгінде ғимарат заманауи металл тормен қоршалған. Кесенеге кіретін жер құлыпталған. ===Тура хан туралы=== Тура ханның кім болғаны, туған жері мен уақыты туралы нақты деректер жоқ. Ол туралы айтылған деректер тарихи оқиғаларға негізделмеген. Бір деректерде Тура хан қазіргі Тобольск қаласына жақын жерде, [[Ертіс|Ертіс өзенінің]] бойында өмір сүрген [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] тікелей ұрпағы делінген. Туыстармен туған дау-дамайлардан кейін [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір]] жерін қалдырып, [[башқұрттар|башқұрт]] жеріне көшкен. Ол заманда башқұрт тайпаларының қоныстану араелы біршама кеңдеу болғанын ескерген жөн. [[Зәки Уәлиди Тоған|А.-З. Валиди]] Тура ханды Шибан әулетінен шыққан Махмұтбек ханмен байланыстырады. Келесі бір пікір бойынша, Тура хан билігі Оңтүстік Орал тауларының екі беткейіне тараған Басман ханның ағасы ретінде сипатталады. Тура хан орта ғасырларда жиі болып тұратын өзара қақтығыс кезінде мерт болған. П. И. Рычков орыстардың башқұрт жерлеріне келмей тұрғанда, қазіргі Уфа аумағында үлкен қала болған деп жазады. Тура хан қаланы қысқы орда (Қараеділ өзенінің жағасындағы халық арасында «Чертово городище» атауына ие мекен) ретінде пайдаланған. Ал ханның жайлауы кесене орналасқан жерге сәйкес келеді. Тарихшылардың басым бөлігі «Тура хан» адамдың есімі емес, оның лауазымы деп көрсетеді. Соңғы кезде жарыққа шыққан мақалаларда Тура ханның башқұрт жерінде XVI ғасырдың бас кезінде билік еткені туралы тұжырымдарды кездестіруге болады. Табын, қыпшақ және т.б. тайпалардың шежірелерінде Туратауға жақын жерде, қазіргі Белая өзенінің бойында Тура ханның ордасы орналасқан делінеді. «Ол башқұрт халқының жеке-дара билеушісі ретінде көрсетілген. Ханның Көсем есімді ұлы болыпты. Сол заманда [[Сарайшық|Сарайшықтың]] билеушісі Бурак ханмен жер мен су үшін үлкен қақтығыс болған. Шайқас кезінде Тура хан мен оның ағасы Басман ноғайлы Алтақардың қолынан қаза табады.» == Сілтемелер == * [http://ekabu.ru/tradeunion/54053-mavzolei-yuzhnogo-urala.html http://ekabu.ru] * [http://yuzhnyj-ural.ru/informacija/ssylki/879-mavzolej-tura-hana.html http://yuzhnyj-ural.ru] * [https://kulturarb.ru/ru/obrazy-bash-ortostana/keshene-turahana https://kulturarb.ru] [[Санат:Башқұртстан тарихы]] gkhntcaayfarrdssk42w7iv63t3u4yk Помо тілдер отбасы 0 560771 3694975 3647453 2026-11-11T11:42:49Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694975 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2016}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Помо тілдер отбасы''' — [[Солтүстік Америка]]дағы үндіс тілдер отбасы. Орталық [[Калифорния]]ның [[солтүстік]]- [[батыс]]ындағы помо үндістері арасында таралған. 2000 жылдың санағы бойынша бүкіл помо тілдерінде сөйлейтіндердің саны 255-ке жеткен. Оның ішінде қырық бесі 5 пен 17 жас аралығындағылар, оның 15-і ағылшынша жақсы сөйлемейді. == Ішкі классификациясы == * Батыс бұтағы * солтүстік топ: [[солтүстік помо]] *оңтүстік топ: [[орталық помо тілі]] (помохабенапо), [[кашая (тілі)]], [[оңтүстік помо]](гальиномеро) * [[солтүстік-шығыс помо]] * [[шығыс помо]] * [[оңтүстік-шығыс помо]] == Сілтемелер == * http://www.native-languages.org/pomo.htm * * http://www.native-languages.org/kashaya.htm * * http://research-it.berkeley.edu/projects/museum-informatics-project {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160331234953/http://research-it.berkeley.edu/projects/museum-informatics-project |date=2016-03-31 }} * * http://www.ethnologue.com/browse/families hjxs8urqha4eyzjd8fe0dn16ucrw8m9 Серж Азатович Саргсян 0 574182 3694734 3692922 2026-11-11T06:38:24Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694734 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = мемлекет басшысы | Қазақша есімі =Серж Азатович Саргсян | Шынайы есімі = Սերժ Սարգսյան | Суреті = Serzh Sargsyan official portrait.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = 3-[[Армения президенті]] | Ту = Flag of the President of Armenia.svg | Ту2 = Coat of arms of Armenia.svg | Басқара бастады = 9 сәуір 2008 | Басқаруын аяқтады = 9 сәуір 2018 | Премьер =[[Тигран Суренович Саркисян|Тигран Саргсян]]<br>[[Овик Аргамович Абраамян|Овик Абраамян]]<br>[[Карен Вильгельмович Карапетян|Карен Карапетян]] | Ізашары = [[Роберт Седракович Кочарян|Роберт Кочарян]] | Ізбасары = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] | Титулы_2 = 11 және 15-[[Армения премьер-министрі|Премьер-министр]] | Ту_2 = Flag of Armenia.svg | Ту2_2 =Coat of arms of Armenia.svg | Басқара бастады_2 = 17 | Басқаруын аяқтады_2 = 21 сәуір 2018 | Президент_2 = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] | Ізашары_2 = [[Карен Вильгельмович Карапетян|Карен Карапетян]] | Ізбасары_2 = [[Карен Вильгельмович Карапетян|Карен Карапетян]] | Ту_3 = Flag of Armenia.svg | Ту2_3 =Coat of arms of Armenia.svg | Басқара бастады_3 = 4 сәуір 2007 | Басқаруын аяқтады_3 = 9 сәуір 2008 | Президент_3 =[[Роберт Седракович Кочарян|Роберт Кочарян]] | Ізашары_3 = [[Андраник Наапетович Маргарян|Андраник Маргарян]] | Ізбасары_3 = [[Тигран Суренович Саркисян|Тигран Саркисян]] | Титулы_4 = Армения Қорғаныс министрі | Ту_4 = Flag of Armenia.svg | Ту2_4 = Coat of arms of Armenia.svg | Басқара бастады_4 =20 мамыр 2000 | Басқаруын аяқтады_4 =26 наурыз 2007 | Ізашары_4 = [[Вагаршак Варназович Арутюнян|Вагаршак Арутюнян]] | Ізбасары_4 = [[Микаел Арутюнович Арутюнян|Микаел Арутюнян]] | Ту_5 = Flag of Armenia.svg | Ту2_5 = Armmil zinanshan.jpg | Басқара бастады_5 = 21 тамыз 1993 | Басқаруын аяқтады_5 =17 мамыр 1995 | Президент_5 = [[Левон Акопович Тер-Петросян]] | Премьер_5 =[[Грант Араратович Багратян|Грант Багратян]] | Ізашары_5 = [[Вазген Микаэлович Манукян]] | Ізбасары_5 = [[Вазген Завенович Саркисян]] | Титулы_6 = Ішкі істер министрі | Ту_6 = Flag of Armenia.svg | Ту2_6 = | Басқара бастады_6 = 14 қараша 1996 | Басқаруын аяқтады_6 = 15 маусым 1999 | Премьер_6 =[[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]] | Ізашары_6 = [[Вано Смбатович Сирадегян|Вано Сирадегян]] | Ізбасары_6 = [[Сурен Джангирович Абрамян|Сурен Абрамян]] | Титулы_7 = Ұлттық қауіпсіздік министрі | Ту_7 = Flag of Armenia.svg | Ту2_7 = | Басқара бастады_7 =12 ақпан 1995 | Басқаруын аяқтады_7 = 14 қараша 1996 | Президент_7 = [[Левон Акопович Тер-Петросян|Левон Тер-Петросян]] | Премьер_7 =[[Грант Араратович Багратян|Грант Багратян]] | Ізашары_7 = [[Давид Гургенович Шахназарян|Давид Шахназарян]] | Ізбасары_7 = [[Карлос Хачикович Петросян|Карлос Петросян]] | Туған күні =30.6.1954 | Туған жері = {{туғанжері|Степанакерт|Степанакертте}}, [[Таулы Қарабақ автономиялық]], [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Діні = [[Армян-Григориан шіркеуі]] | Әкесі = Азат Саргсян | Анасы = Нора Саргсян | Жұбайы = [[Рита Александровна Саркисян]] | Балалары = 2 | Партиясы = [[Армения Республикалық партиясы]] (2006 бастап) | Білімі = | Қолтаңбасы =The signature of Serj Sargsyan.jpg | Commons = Serzh Sargsyan | Марапаттары = {{Астанаға 10 жыл медалі}} [[Сурет:Ribbon bar of order of Tigran the Great.png|50px]] [[Сурет:Ribbon bar of Order of Cross 1.png|50px]] [[Сурет:Legion Honneur GC ribbon.svg|50px]] [[Сурет:Ordre national du Merite GC ribbon.svg|50px]] [[Сурет:GEO Golden Fleece Order BAR.svg|50px]] | Сайты = }} '''Серж Азатович Саргсян''' ('''Саргсян'''; {{lang-hy|Սերժ Ազատի Սարգսյան}}, [[30 маусым]] [[1954 жыл|1954]], [[Степанакерт]], [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан АКСР]]) — армениялық саяси, мемлекеттік және әскери қайраткер, 2008 жылдан бері [[Армения президенті]]. 2013 жылғы ақпанда 58 пайыз дауыс жинап тағы бес жылдық мерзімге қайта сайланған.<ref>[http://www.azattyq.org/archive/news/20130219/330/330.html?id=24906085 Армения сайлауында Саркисянның жеңгені хабарланды]</ref> Армения Республикасының Президенті (2008 - 2018). Армения Республикасы Үкіметінің Төрағасы [[2007 жыл]]ғы [[4 сәуір]]ден бастап [[2008 жыл]]ғы [[9 сәуір]]ге дейін және [[2018 жыл]]дың [[17 сәуір]]інен [[23 сәуір]]іне дейін<ref name="news.am">{{Cite web|url=https://news.am/eng/news/447940.html|title=Acting PM Karapetyan will start talks over candidates for PM on April 25|website=news.am|language=en|access-date=2018-04-24}}</ref>. Армян, орыс, ағылшын, сонымен қатар түрік және әзірбайжан тілдерін біледі.<ref>{{cite web|url=http://www.newsazerbaijan.ru/politic/20090129/42701173.html|title=Президент Армении в интервью турецкому журналисту признал, что владеет Әзірбайжанским языком|publisher=«Новости-Әзірбайжан»|date=29/ 01/ 2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/65ZoIWt4s|archivedate=2012-02-19}}</ref> == Мансабы== * [[1971 жыл]]—[[1979 жыл]] — [[Ереван мемлекеттік университеті]]. Филолог. * [[1972 жыл]]—[[1974 жыл]] — [[КСРО қарулы күштері]]нде әскери борышын өтеді. * [[1975 жыл]]—[[1979 жыл]] — [[Ереван]] электротехникалық зауытында — слесарь. * [[1989 жыл]]—[[1993 жыл]] — [[ТҚР]]-дың өзін-зі қорғау комитеті басшысы . * [[1990 жыл]]—[[1993 жыл]] — [[Армян КСР]] Жоғарғы Кеңес депутаты. * [[1993 жыл]]—[[1995 жыл]] — [[Армения]] қорғаныс министрі. * [[1995 жыл]]—[[1996 жыл]] — [[Армения|Армения республикасы]] мемлекеттік қауіпсіздік басқармасының бастығы, сосын Армения қауіпсіздік министрі. * [[1996 жыл]]—[[1999 жыл]] — Армения ішкі істер және ұлттық қауіпсіздік министрі. * [[1999 жыл]]—[[2000 жыл]] — [[Армения президенті]] әкімшілігі бастығы. * [[1999 жыл]]—[[2007 жыл]] — Қорғаныс министрі. * [[2007 жыл]] жыл қараша айынан — [[Армения республикалық партиясы]] төрағасы. [[Ереван мемлекеттік университеті]] кеңесі төрағасы және Армения шахмат федерациясы президенті. * [[2007 жыл]]—[[2008 жыл]] — Армения [[премьер-министр]]і. * [[2008 жыл]]—[[2018 жыл]] — Армения президенті. == Экономика == [[Сурет:Secretary Clinton and Serzh Sargsyan.jpg|thumb|Саргсян және АҚШ Мемлекеттік хатшысы Клинтон Ереванда, 2012 жылғы 4 маусымда]] [[Сурет:Dmitry Medvedev in Armenia 20 August 2010-7.jpeg|thumb|[[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] Арменияда, 20 тамыз 2010 жыл]] Саркисянның төрағалығының басталуы Ұлы рецессиямен тұспа-тұс келді. 2009 жылы Арменияның ІЖӨ 14% -дан асты<ref>{{cite news|title=Armenia's GDP contracts by 14.4% in 2009: Statistics|url=http://arka.am/en/news/economy/18549/|work=arka.am|agency=ARKA Newa Agency|date=2 February 2010}}</ref>, бұл Дүниежүзілік Банкке сәйкес Балтық жағалауы елдерімен және [[Украина]]дан кейінгі жылы әлемдегі бесінші орын алған. 2014 жылы ЖІӨ өсімі шамамен 3% деңгейінде тұрақтанды. [[2014 жыл]]ы Арменияның ІЖӨ дағдарысқа дейінгі деңгейден төмен. Президенттіктің бірінші мерзімінде ресми кедейлік деңгейі екі есе өсті және [[2012 жыл]]ы 32,4% жетті. Ресми деректер бойынша, [[2008 жыл]]дан [[2013 жыл]]ға дейінгі аралықта Армениядан шамамен 213 мың адам кеткен<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/armenia/overview |title=Armenia Overview |publisher=Worldbank.org |date= |accessdate=15 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|title=Poverty Rate in Armenia Nearly Doubles|url=http://asbarez.com/116670/poverty-rate-in-armenia-nearly-doubles/|work=[[Asbarez]]|date=26 November 2013}}</ref> .<ref>{{cite news|last1=Hakobyan|first1=Tatul|title=Սպիտակ ջարդ` 100-րդ տարելիցի նախօրեին|url=http://civilnet.am/2014/02/06/%D5%BD%D5%BA%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%AF-%D5%BB%D5%A1%D6%80%D5%A4-100-%D6%80%D5%A4-%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%AC%D5%AB%D6%81%D5%AB-%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D6%85%D6%80%D5%A5%D5%AB%D5%B6/#.VN0jtubF9gg|work=[[CivilNet]]|date=6 February 2014|language=hy}}</ref>. [[2012 жыл]]ы Армения индексі бойынша 179 елдің ішінде 39 орынға ие болды Экономикалық еркіндіктің Еуропалық аймағындағы 43 ел арасында 19-шы орын алады<ref>[http://www.heritage.org/index/pdf/2012/countries/armenia.pdf "2012 Index of Economic Freedom"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924043810/http://www.heritage.org/index/pdf/2012/countries/armenia.pdf |date=2015-09-24 }}, The Heritage Foundation.</ref>. [[2013 жыл]]дың қыркүйегінде және Арменияның басшылығымен [[Армения]] Еуразиялық экономикалық одаққа [[Беларусь]], [[Қазақстан]] және [[Ресей]]мен қосылу ниетін жариялады<ref name=ack>{{cite web |url=http://www.eurasianet.org/node/67852 |title=Giorgi Lomsadze: ''Will Karabakh "Join" Russia's Customs Union? |website=eurasianet.org |accessdate=10 December 2013}}</ref>. Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО немесе ЕЭО) [[Беларусь]], [[Қазақстан]] және [[Ресей]]дің экономикалық бірлестігі болып табылады және [[2015 жыл]]дың [[1 қаңтар]]ынан бастап күшіне енеді<ref>{{cite web |url=http://docs.eaeunion.org/en-us/Pages/DisplayDocument.aspx?s=bef9c798-3978-42f3-9ef2-d0fb3d53b75f&w=632c7868-4ee2-4b21-bc64-1995328e6ef3&l=540294ae-c3c9-4511-9bf8-aaf5d6e0d169&EntityID=3610 |title=Archived copy |accessdate=9 April 2016 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417110445/https://docs.eaeunion.org/en-us/Pages/DisplayDocument.aspx?s=bef9c798-3978-42f3-9ef2-d0fb3d53b75f&w=632c7868-4ee2-4b21-bc64-1995328e6ef3&l=540294ae-c3c9-4511-9bf8-aaf5d6e0d169&EntityID=3610 |archivedate=17 April 2016 |df=dmy-all }}</ref>. Арменияның Еуразиялық экономикалық одаққа кіруіне бағытталған Ережеге [[2014 жыл]]ғы [[9 қазан]]да қол қойылды. [[2015 жыл]]дың [[2 қаңтар]]ында күшіне енеді. [[Еуразиялық экономикалық одақ]] 176 млн. адамның бірыңғай бірыңғай нарығы және жалпы ішкі өнімі 4 трлн. АҚШ долларынан асады. ЕАЭО тауарлардың, капиталдың, қызметтердің және халықтың еркін қозғалысын ұсынады және болашақта бірыңғай валютаға және үлкен интеграцияға арналған ережелермен ортақ көлік, ауыл шаруашылығы және энергетикалық саясатты қарастырады<ref>{{cite web|url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.PP.CD/countries/order%3Dwbapi_data_value_2012%20wbapi_data_value%20wbapi_data_value-last?order=wbapi_data_value_2013%20wbapi_data_value%20wbapi_data_value-last&sort=desc&display=default%7ctitle=GDP|title=GDP, PPP (current international $)|publisher=}}</ref>.<ref name=singlemarket>{{cite web|title=Belarus to benefit from Eurasian Economic Union|url=http://voiceofrussia.com/news/2014_07_01/Belarus-to-benefit-from-Eurasian-Economic-Union-Lukashenko-3114/|accessdate=14 July 2014}}</ref><ref name=WaPost>{{cite news|title=Russia, Kazakhstan, Belarus form Eurasian Economic Union|work=Washington Post|date=29 May 2014|url=https://www.washingtonpost.com/world/europe/russia-kazakhstan-belarus-form-eurasian-economic-union/2014/05/29/de4a2c15-cb01-4c25-9bd6-7d5ac9e466fd_story.html|accessdate=1 June 2014}}</ref><ref name=currency>{{cite web|title=Eurasian Economic Union to have common currency in 5–10 years|url=http://en.itar-tass.com/economy/742323|accessdate=26 July 2014}}</ref>. == Сыртқы саясат == [[Сурет:С Президентом Азербайджана Ильхамом Алиевым и Президентом Армении Сержем Саргсяном - 1.jpeg|thumb|Серж Саргсян және Әзербайжан президенті [[Ильхам Гейдарұлы Әлиев|Ильхам Әлиев]], 2012 жылғы 23 қаңтар]] 1979 жылы Степанакерт қалалық коммунистік партиясының жастар қауымдастығы комитетінің төрағасы болған кезде. Содан кейін ол екінші хатшы, бірінші хатшы, [[Степанакерт]] қалалық комитетінің үгіт-насихат бөлімінің бастығы, Таулы Қарабақ өңірлік комитетінің коммунистік ұйымдар бөлімшесінің нұсқаушысы, соңынан Таулы Қарабақ аймағының бірінші хатшысы Генрих Погосянның көмекшісі болды. Комитет. [[Таулы Қарабақ Республикасы]]нда армяндар мен әзірбайжандар арасындағы шиеленіс күшейген кезде Саргсян Таулы Қарабақ республикасының өзін-өзі қорғау күштері комитетінің төрағасы болды және 1990 жылы Армения Жоғарғы Кеңесіне сайланды. 1993-1995 жж. - Таулы Қарабақ республикасының қорғаныс министрі; ол ол кезде Мемлекеттік қауіпсіздік департаментінің бастығы, кейіннен 1996 жылға дейін [[Таулы Қарабақ Республикасы]]ның ұлттық қауіпсіздік министрі болды. 1999-2000 жж. - президент [[Роберт Седракович Кочарян|Роберт Кочарянның]] аппарат басшысы, содан кейін 2007 жылға дейін. Армения Республикасының Қорғаныс министрі. Ол 1999-2007 жылдар аралығында президент Кочарян басқарған Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің хатшысы болды. 2007 жылдың 4 сәуірінде Андраник Маргарянның кенеттен қайтыс болуына байланысты Саргсян [[Армения премьер-министрі]] болып тағайындалды. === Таулы Қарабақ === [[2008 жыл]]ғы [[25 қыркүйек]]те ол [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] Бас Ассамблеясының 63-сессиясының Нью-Йорктегі 63-ші сессиясының алдында өзінің алғашқы сөзін айтты. Өз сөзінде ол Оңтүстік Осетиядағы 2008 жылғы қақтығысқа сілтеме жасап, Біріккен Ұлттар Ұйымына қарулы күштермен бүкіл әлемде, оның ішінде Таулы Карабахта болған қақтығыстар. Ол сондай-ақ, Әзірбайжанның әскери дамуы, соғыс риторикасы мен қауіп-қатерлердің артуымен бірге Оңтүстік Кавказда проблемаларды туындататын қауіп-қатерлерді атап өтті<ref>{{cite web|title=Statement by President Serzh Sargsyan at the General Debate of the 63rd session of the general assembly|url=http://www.president.am/events/statements/eng/?id=19|work=President.am|date=25 September 2008|accessdate=11 April 2009|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081017054418/http://www.president.am/events/statements/eng/?id=19|archivedate=17 October 2008|df=dmy-all}}</ref>. Саргсян армяндық сыртқы саясаттың негізгі мақсаттарының бірі болып табылатын бұрынғы адамдарымен жүргізілген Таулық Қарабақтың қақтығыстарын бейбіт жолмен шешу саясатын жалғастыруда. Серж Саркисян бірнеше рет мәлімдеді армян жағы мүдделерін қақтығыс әділ және тек қана бейбіт шешім іздеу және ЕҚЫҰ Минск тобы - өміршең формат<ref>[http://www.mfa.am/en/foreign-policy/ Foreign policy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180917215414/https://www.mfa.am/en/foreign-policy/ |date=2018-09-17 }}. Ministry of Foreign Affairs of the Republic of Armenia.</ref>, оның шеңберінде бейбітшілік келіссөздер жалғастыру керек. Ол [[Әзербайжан]]мен келіссөздерді жалғастырды және Әзірбайжан президентімен ЕҚЫҰ Минск тобы шеңберінде бірқатар кездесулер өткізді. 2008 жылғы 2 қарашада Ильхам Алиев пен Серж Саргсян Дмитрий Медведевпен келіссөздер жүргізу үшін Мәскеуге барады. Келіссөздер үш мемлекет басшыларының келіссөздерді жалғастыруға деген ұмтылысын растайтын декларацияға қол қойды. Содан бері екі мемлекет басшылары [[2009 жыл]]ы [[Санкт-Петербург]]те және 2009 жылғы 22 қарашада Мюнхенде бірнеше кездесулер өткізді, онда Президент Әлиев тағы бір рет аймақтағы бақылауды қалпына келтіру үшін әскери күшке баруға бел байлады. келісілген шешімге жету. {{дәйексөз|Әзірбайжанның арменофобиялық және агрессивті ұстанымы Таулы Қарабақтың Әзірбайжанда болашағы жоқ екеніне деген сенімімізді нығайтады. Оның үстіне, Әзірбайжанның Таулы Қарабах туралы талап етуге ешқандай заңды да, саяси да, моральдық да негізі жоқ.|date=2008-27-02}} Саргсян Әзірбайжан тарапын бейбітшілік үдерісіне кедергі келтіргені үшін және ашық армяндарға қарсы тұру үшін айыптайды. Оның айтуынша, [[Әзірбайжан]]ның «тарихты бұрмалаушылық», «Армения мен армяндарға қарсы дұшпандық насихат» және «әскери өсім» сияқты Әзербайжанға қарсы армян саясатына Әзербайжан бейбітшілікті қаламайтындығын дәлелдейді<ref>"[https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/middleeast/azerbaijan/6631572/Azerbaijan-military-threat-to-Armenia.html Azerbaijan military threat to Armenia]." ''[[The Daily Telegraph]]''. 22 November 2009. Retrieved 23 November 2009.</ref>. [[2004 жыл]]ы [[Будапешт]]е НАТО-ның «[[Бейбітшілік үшін әріптестік бағдарламасы|Бейбітшілік үшін әріптестік]]» бағдарламасы кезінде армян офицері Гурген Маргарянды қатыгездікпен өлтірген сотталған кісі өлтірген Рамиль Сафаровқа қатысты Әзірбайжанға қарсы армян саясатының ең жарқын көрінісі болды. Әзірбайжан [[2012 жыл]]ы Сафаров президент Әлиевтің кешіріміне ие болды.<ref>{{cite news|title = The Other Sargsyan: PM Tigran in, political "independent" to lead government|url = http://armenianow.com/?action=viewArticle&AID=2962&lng=eng&IID=1182&CID=2892|publisher = ArmeniaNow|author = Marianna Grigoryan|date = 11 April 2008|accessdate = 11 April 2008 }}</ref>, сегіз жылдан бері жалақы төлеп, ұлттық қаһарманға айналып, келіссөздер үдерісіне кедергі келтіретін және Сарсянның сөздеріне сәйкес, ксенофобия мен төзімсіздік жағдайында бүкіл ұрпақты тәрбиелейді »</ref><ref>[http://www.panorama.am/en/politics/2012/12/19/sargsyan-about-azerbayjan/ Serzh Sargsyan: Azerbaijan forgets who was asking for truce and who was first to sign truce] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924065254/http://www.panorama.am/en/politics/2012/12/19/sargsyan-about-azerbayjan/ |date=2015-09-24 }}. Panorama.am (19 December 2012). Retrieved on 21 June 2014.</ref>. == Президенттік (2008-2018) == Серж Саргсян 9 сәуірде Ереван опера театрында президент ретінде ант берді. Сайлаудан кейінгі «ауыр оқиғалар» туралы айтқан ол «барлық адамдарды Арменияның татуласуына, дамуына және болашағына жол іздеуге және табуға итермелеуге шақырады». Ол Орталық банк төрағасы болып табылатын және премьер-министр ретінде саяси партияның мүшесі болмаған Тигран Саркисянды тағайындады. «Фридом Хауз» баяндамасына сәйкес, [[2011 жыл]]ы үкімет сыбайлас жемқорлыққа қарсы тұруға арналған ұзақ мерзімді және жиі қайталанатын уәделерді орындау бойынша нақты қадамдар жасады, ал электронды үкіметтің қызметтері пара алу мүмкіндігін азайтты,<ref>[https://sputniknews.kz/politics/20180426/5422388.html Армения президенті Назарбаевқа телефон соқты]</ref> ал жаңа ережелер мен қатаң талап қою сыбайлас жемқорлыққа қарсы сот істерін және айыппұлдардың сыбайлас жемқорлықты жою үшін үкіметтің шоғырландырылған күш-жігерінің арқасында Арменияның сыбайлас жемқорлық рейтингі 5,50-ден 5,25-ге дейін жетеді"<ref name="freedomhouse">[http://www.freedomhouse.org/report/nations-transit/2012/armenia Nations in Transit 2012: Armenia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180426011634/https://freedomhouse.org/report/nations-transit/2012/armenia |date=2018-04-26 }}. Freedomhouse.org. Retrieved on 21 June 2014.</ref>». Арменияда Саргсян төрағалығы кезінде сөз бостандығы мен жалпыға ортақ баспасөз еркіндігі туралы жазбалар да жақсарды. Интернет ену күрт өсті - 6,2 пайыз, 2008 жылы 37 пайызға дейін [[2011 жыл]]ы, блогосфераның қоса алғанда, тез санының өсті интернет-БАҚ, барынша қол жеткізуін ұсыну - 10000-ден астам блогерлер [[2011 жыл]]ы. Сайланғаннан кейін Саргсян [[Ереван]]да өтетін оппозициялық митингтерге рұқсат берді<ref>{{cite news|title = Thousands Rally In Yerevan With Rare Government Consent|url = http://www.armenialiberty.org/armeniareport/report/en/2008/04/CEEF3F0C-795A-494E-9953-2B516D424745.asp|publisher = ArmeniaLiberty/Radio Free Europe|author = Astghik Bedevian|date = 21 April 2008|accessdate = 21 April 2008 }}</ref> және Еуропа Кеңесінің оппозицияға қысым жасауын тоқтату туралы талаптарын орындауға уәде берді<ref>{{cite news|title = Sarkisian Pledges To Meet Council Of Europe Demands|url = http://www.armenialiberty.org/armeniareport/report/en/2008/04/E18A643E-80D2-4249-85BE-2E2E90687257.ASP|publisher = ArmeniaLiberty/Radio Free Europe|author = Hovannes Shoghikian and Emil Danielyan|date = 25 April 2008|accessdate = 25 April 2008 }}</ref>. Азаматтық қоғамның жандануы соңғы жылдарда үкіметтік емес ұйымдар санының жоғары деңгейде өсіп келе жатқандығы және азаматтық белсенділердің адам құқықтарын қорғау, қоршаған ортаны қорғау және әлеуметтік салаларда маңызды хабардарлықты арттырудағы табыстарымен айтарлықтай өсті. әділеттілік. Алайда, қоғамдық-насихат әлі мемлекеттік саясат шектеулі әсер етеді. ===Түркия=== [[File:Secretary Kerry Shakes Hands With Armenian President Sagsyan Before a Meeting on the Nagorno-Karabakh Conflict in Vienna (27057410615).jpg|thumb|left|Саргсян АҚШ Мемлекеттік хатшысы [[Джон Керри]] мен бірге, 16 мамыр 2016 ж]] [[File:Presidenet of Armenia Serzh Sargsyan in Qatar, Doha.png|thumb|left|Саргсян, Доха, [[Катар]], 24 шілде 2017 жыл]] 2008 жылы бірінші мерзімге президент болып сайланған Саргсян Арменияның Түркияға қатысты саясатын жалғастыруға, 1915 жылғы [[Армян геноцид]]ін халықаралық деңгейде тануға ұмтылуды жалғастыра отырып, қатынастарды ешқандай шартсыз қалпына келтіруге уәде берді.<ref>{{cite news|title = Sarkisian Reaffirms Armenian Policy On Turkey|url = http://www.armenialiberty.org/armeniareport/report/en/2008/04/FEDEF892-623F-46EF-95C2-0704D96867DC.asp|publisher = ArmeniaLiberty/Radio Free Europe|author = Emil Danielyan|date = 24 April 2008}}</ref> Билікке келген Саргсян «футбол дипломатиясы» деп аталатын саясатты Түркиямен байланыстарды қалыпқа келтіруге қадам жасады. 2008 жылы Саргсян [[Түркия президенті]] Абдуллаһ Гүлді Армения мен Түркия арасындағы 2010 FIFA Әлем кубогының іріктеу матчын көруге шақыру туралы тарихи бастама көтерді. [[Абдуллаһ Гүл]] Армениядағы ойынға қатысты,<ref>[http://www.arminfo.am/index.cfm?objectid=513A8AE0-84BE-11E2-B4B7F6327207157C Edward Nalbandian: Serzh Sargsyan's 'football diplomacy' is a wise and justified initiative] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312022613/http://arminfo.am/index.cfm?objectid=513a8ae0-84be-11e2-b4b7f6327207157c |date=2016-03-12 }}. Arminfo.am. 4 March 2008.</ref> ал Серж Саргсян екінші матчты көру үшін Түркияға өзара сапармен келді.<ref>"[http://english.pravda.ru/news/world/14-10-2009/109883-football_diplomacy-0/ Serzh Sargsyan Goes to Turkey for 'Football Diplomacy']". English.pravda.ru (14 October 2009). Retrieved on 21 June 2014.</ref> [[2009 жыл]]ғы 10 қазанда Армения мен Түркияның сыртқы істер министрлері екі ел арасында ешқандай шартсыз дипломатиялық қатынастар орнату туралы хаттамаларға қол қойды. Келісім сонымен бірге Армения мен Түркия арасындағы шекараның 1993 жылы жабылғандығын да ескерді. Хаттамаларға Женева қаласында (Швейцария)<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/8299712.stm Armenia and Turkey normalize ties]. BBC News (10 October 2009). Retrieved on 21 June 2014.</ref><ref>[http://www.armenianow.com/news/10628/historic_step_armeniaturkey_proto Historic Step: Armenia-Turkey protocols signed; await ratification] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191212111717/https://www.armenianow.com/news/10628/historic_step_armeniaturkey_proto |date=2019-12-12 }}. Armenianow.com (1 March 2008). Retrieved on 21 June 2014.</ref>, негізінен АҚШ-тың халықаралық делдалдығы бойынша қол қойылды. Саргсянның Түркиямен жақындасу саясаты армян халқы арасында даулы реакцияға ие болды. Бір бөлігі шекараны ашуға және [[Түркия]] мен сауданы қолдауға бағытталған болса, екінші бөлігі осы қадаммен Армения ең маңызды және стратегиялық мәселелерде Түркияға жеңілдік жасауға мәжбүр болады деп алаңдады.<ref>[http://www.rferl.org/content/Dashnaks_Plan_More_Protests_Against_Turkish_Armenian_Protocols/1903938.html Dashnaks Plan More Protests Against Turkish-Armenian Protocols]. Radio Free Europe/Radio Liberty (14 December 2009). Retrieved on 21 June 2014.</ref> Армянның ықпалды оппозициялық партиялары, ең алдымен Армян төңкеріс федерациясы қазіргі түрік-армян шекарасын мойындауды және хаттамаларда қарастырылған Армян геноцидін зерттейтін тарихшылардың бірлескен комиссиясын құруды ескере отырып, хаттамаға қол қоюға үзілді-кесілді қарсы болды. . Олар бұл қадамдарды сатылым деп санады және хаттамаға қол қоюға қарсы жаппай наразылық акциясын өткізді. Армян диаспорасы да Түркиямен татуласудың бұл түріне қарсы болды (Саргсянның керісінше айтқанына қарамастан), бұл Армян геноцидін халықаралық мойындауға, сонымен қатар Түркиядан келген армяндардың заңды аумақтық талаптарының келешегіне қауіп төндіреді.<ref name="asbarez.com">[http://asbarez.com/70572/armenian-turkish-protocols-to-confirm-kars-treaty/ Armenian-Turkish Protocols To Confirm Kars Treaty] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213103305/http://asbarez.com/70572/armenian-turkish-protocols-to-confirm-kars-treaty/ |date=2013-12-13 }}. Asbarez.com (25 September 2009). Retrieved on 21 June 2014.</ref> Бітімгершілік процесі бір жылдан кейін тоқтатылды, өйткені Түркия парламенті хаттамаларды тараптар алдын-ала келіскендей «ақылға қонымды мерзімде» ратификациялай алмады. «Ешқандай алғышарттар жоқ» қағидасына қарсы Түркия татуласу процесін Таулы Қарабақ жанжалын шешумен байланыстыруды жалғастырды, Армения тарапынан жеңілдіктер күтті, бұл соңғысы үшін қолайсыз болды. Саргсян Армения тарапының татуласу процесін тоқтата тұруын келесі жолмен түсіндірді:<ref name="asbarez.com"/> {{дәйексөз|Бір жыл бойы Түркияның жоғары лауазымды шенеуніктері алғышарттар тілінде көпшілік алдында мәлімдемелер жасамады. Бір жыл бойы Түркия уақыттың созылып кетуі және процестің сәтсіз аяқталуы үшін бәрін жасады ... Біз Армения мен Түркия арасындағы диалогтың өздігінен аяқталуы үшін орынсыз әрекеттерді жол берілмейді деп санаймыз; осы сәттен бастап біз қалыпқа келтірудің қазіргі кезеңі аяқталған деп санаймыз »..|date=2008-27-02}} Саргсян сонымен бірге [[Анкара]]ға қарағанда [[Ереван]]ның [[Түркия]] мен қарым-қатынасты қалыпқа келтіру жөніндегі бастамасына берік екенін мәлімдеді. ====Еуропа Одағы==== [[File:2nd EPP EaP Summit (8241836726).jpg|thumb|Саргсян [[Жозе Мануэл Дуран Баррозу]] мен, Еуропалық Комиссияның Президенті, 30 қараша 2012 ж]] Президент Саргсян Арменияның ЕО-мен бірнеше жыл бойы терең және жан-жақты еркін сауда аймағын қамтитын қауымдастық туралы келісім жасасу жөніндегі әрекеттерін қолдады. Оның төрағалығымен келісім бойынша келіссөздер аяқталып, Армения алдағы ЕО саммитінде келісімге қол қоюға дайын болды. Алайда президент Саргсян 2013 жылдың қыркүйегінде Мәскеуде президент Владимир Путинмен кездесуден кейін Ресей басқарған [[Еуразиялық экономикалық одақ]]қа кіруді таңдағанда, саясатты түбегейлі өзгертті. [[Ресей]]дің қысымы мен қоқан-лоққысы ЕС-пен келісімді жойды деп кеңінен сенді. Мұндай өзгеріс жасалса да, президент Саргсян әкімшілігі ЕО-ны заң мен басқару саласындағы реформаларды одан әрі жалғастыруға бел буды және бұл Арменияның 2017 жылғы 24 қарашада Еуропалық Одақпен жан-жақты және кеңейтілген серіктестік келісіміне қол қоюына себеп болды. Сахна артында Ресей экономикалық ережелер мәміледен шығарылғаннан кейін Арменияға келісімге қол қоюды мақұлдау.<ref>{{cite web|last1=Kucera|first1=Joshua|title=Armenia Signs Landmark Agreement with EU|url=https://eurasianet.org/s/armenia-signs-landmark-agreement-with-eu|website=Eurasianet.org|publisher=Justin Burke|accessdate=23 April 2018}}</ref><ref>{{cite web|last1=Ghazanchyan|first1=Siranush|title=Serzh Sargsyan: Armenia-EU partnership is a success story|url=http://www.armradio.am/en/2017/03/29/serzh-sargsyan-armenia-eu-partnership-is-a-success-story/|website=Public Radio of Armenia|accessdate=23 April 2018}}</ref><ref>{{cite web|last1=Kucera|first1=Joshua|title=Armenia: This Time, EU Deal Meets Russian Approval|url=https://eurasianet.org/node/84146|website=Eurasianet.org|publisher=Justin Burke|accessdate=23 April 2018}}</ref><ref>{{cite web|title=EU, Armenia Ink Partnership Pact As Eastern Partnership Summit Concludes|url=https://www.rferl.org/a/eu-eastern-partnership-armenia-azerbaijan-belarus-ukraine-georgia-moldova/28872395.html|website=Radio Free Europe|accessdate=23 April 2018}}</ref> == Армения Премьер-министрі (2018) == [[Сурет:Msc 2009-Saturday, 16.00 - 19.00 Uhr-Moerk 003 Sargsyan.jpg|thumb|right|200px|Президент Серж Саргсянның қауіпсіздік саясаты жөніндегі халықаралық конференцияда сөйлеген сөзі, 2009 жыл]] [[2018 жыл]]ғы [[17 сәуір]]де ол Армения Республикасының Премьер-Министрі болып тағайындалды, ол Ұлттық Жиналысының 97 депутатының 77-ін қолдады<ref>{{cite news|title=Третий срок. Премьером Армении избран Серж Саргсян|url=https://korrespondent.net/world/3962357-tretyi-srok-premerom-armenyy-yzbran-serzh-sarhsian|accessdate=2018-04-23|publisher=Корреспондент.net|date=2018-04-17}}</ref>. [[2015 жыл]]ға арналған референдумда Армения Конституциясына енгізілген түзетулерге сәйкес, елдегі басты билеуші болып табылатын премьер-министр болып табылады. парламенттік жүйеге көшу және премьер-министр үшін Саргсян тағайындау астам екі мерзімге атқаруға президенті тыйым Конституцияның тән шектеу еңсеруге тырысып-ақ оның қарсыластары көрген болатын. Осылайша ол Саргсян Оның айтуынша, жылдан бері Армения парламенттік жүйеге көшу жеке премьер-министрі, сондай-ақ ұжымдық көшбасшылық емес билік етеді кейін, бұл көзқарасын қабылдауға емес екенін айтты. «Адамдар билік орнына емес, адамның орнына саяси биліктің орнына адамның билігі болмайтындығын әлі толық мойындаған жоқ. Бұл үшінші мерзім болмайды, бірақ РПА-ның бірінші кезеңі », - деді жаңадан сайланған премьер-министр<ref>{{cite news|title=Саргсян: Начался не мой третий, а первый срок правления Республиканской партии Армении|url=https://news.am/rus/news/446817.html|accessdate=2018-04-23|publisher=News.am|date=2018-04-17}}</ref>. Саргсянды үкімет басшысы лауазымына тағайындау массалық наразылықтарға жол берді, оның басты көшбасшысы оппозициялық блоктың жетекшісі Николя Пашинян болды. [[2018 жыл]]дың [[23 сәуір]]інде осы наразылықтар аясында Саргсян отставкаға кетті. Отставкаға кету туралы мәлімдемесінде ол Армениядағы бейбітшілікті ерте белгілеуге тілек білдірді<ref>{{cite news|title=Премьер Армении подал в отставку после протестов|url=https://www.bbc.com/russian/news-43868140|accessdate=2018-04-23|publisher=[[Русская служба Би-би-си]]|date=2018-04-23}}</ref><ref>{{cite news|title=Саргсян подал в отставку с поста премьер-министра Армении|url=https://lenta.ru/news/2018/04/23/podal/|accessdate=2018-04-23|publisher=[[Lenta.ru]]|date=2018-04-23}}</ref>., сондай-ақ, Пашинянның дұрыс екенін айтты, бірақ ол болмады. Премьер-министр қызметінен кеткеннен кейін, ол саяси ықпал етуді жалғастырады - ол парламенттегі көпшілікке ие Арменияның Республикалық партиясының көшбасшысы болып қалады. Бұл көбінесе, республикалықтардың жаңа премьер-министрді тағайындауға мүмкіндік береді. Дегенмен, [[25 сәуір]]де Саргсян РБК жетекшісінің лауазымынан кететінін мәлімдеді<ref name="news.am"/>. Однако 25 апреля Саргсян заявил, что уйдёт в отставку с поста лидера РПА<ref>{{cite news|title=Серж Саргсян уйдет с поста председателя Республиканской партии Армении|url=https://www.kommersant.ru/doc/3614355|accessdate=2018-04-27|publisher=[[КоммерсантЪ]]|date=2018-04-26}}</ref>. == Отбасы == [[1983 жыл]]ы үйленді. Әйелі - Рита Александровна Саргсян, Степанакертте әскери отбасында дүниеге келді. Мамандығы бойынша - музыка мұғалімі<ref>[http://www.president.am/ru/first-lady/ Рита Саргсян Первая леди Армении] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180907125521/http://www.president.am/ru/first-lady |date=2018-09-07 }}</ref>. * Қыздар - Ануш пен Сәтенік. * Ағайындылар - Александр Саргсян, Левон Саркисян. == Фактілер == Ереван мемлекеттік университетінің Қамқоршылар кеңесінің төрағасы және [[2004 жыл]]ы сайланған<ref>{{cite news|last=Кряквин|first=Дмитрий|title=15 золотых трансферов|url=http://www.ruchess.ru/blogs/dimakrya/76/|accessdate=2018-04-23|publisher=Официальный сайт [[Российская шахматная федерация|Российской шахматной федерации]]|date=2014-05-02}}</ref>, 2006, 2009, 2011, 2013 және [[2017 жыл]]ы қайта сайланған армян шахмат федерациясының президенті. [[Армян тілі]]нен басқа, орыс және ағылшын тілдерін, сондай-ақ түрік және [[Әзербайжан тілі|әзірбайжан тілдерін]] біледі. Армения Президенті сайлауын кейін орыс тілді БАҚ армян, айтылу (кейде емлесін «Саргсян» пайдаланылған) нормаларына сәйкес, «Саргсян» деп оның атын тарататын талап етті. Бұл мәселе бойынша Армения Сыртқы істер министрлігінің мәлімдемесінде Мемлекет басшысының аты [[Армян тілі]]нің Саргистің атауынан шыққандығына және армян тілінің ережелеріне сәйкес білім беруінде дауыстың «және» дыбысын жоғалтуына байланысты болды<ref>{{cite web|url=http://www.newsazerbaijan.ru/politic/20090129/42701173.html|title=Президент Армении в интервью турецкому журналисту признал, что владеет азербайджанским языком|publisher=«Новости-Азербайджан»|date=29/ 01/ 2009|archiveurl=http://www.webcitation.org/65ZoIWt4s|archivedate=2012-02-19}}</ref>. жағдайда [[2003 жыл]]ы болды, өйткені [[WikiLeaks]] сайты Армян президенттің атына американдық дипломаттардың құпия құжаттарды деп аталатын құжаттар, айтуынша, Армения Иранға қару сатуға тыйым салу Джон Негропонте ультиматума хабарды жіберді. Құжаттар бойынша бұл қару [[Ирак]]та американдық жауынгерлердің өліміне және жарақатына себеп болды<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/us-embassy-cables-documents/184879 US embassy cables: US fury at Armenia over arms transfers to Iran]</ref>. == Марапаттар мен атаулар == * Бірінші сыныптық комбат крестінің ордені<ref name="А">[http://www.hhk.am/rus/persons/serge_sargsyan.html Биография на сайте www.hhk.am] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227095120/http://www.hhk.am/rus/persons/serge_sargsyan.html |date=2009-02-27 }}</ref> * Ұлы Тиграның ордені * Арцахтың батыры * Құрметті Легион ордені Ұлы Крест кавалері ([[Франция]], 2011)<ref>[http://www.regnum.ru/news/polit/1453713.html#ixzz1a7F5UESS Президент Франции наградил Сержа Саргсяна Большим Крестом Ордена Почетного легиона] на ИА REGNUM</ref> * [[Сурет:Ribbon bar of order of Tigran the Great.png|50x50 нүкте]] Ұлы Крест кавалері Құрмет ордені ([[Франция]], 2014) * [[Сурет:GEO Golden Fleece Order BAR.svg|50x50 нүкте]] Алтын бұтақ ордені ([[Грузия]], 2009)<ref>[http://www.yerkramas.org/news/2008-10-01-990 Президент Армении награждён государственной наградой Грузии — орденом Золотого руна]{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * [[Сурет:Order of Honor (Georgia) ribbon.svg|50x50 нүкте]] Құрмет ордені ([[Грузия]], 2008) * [[Сурет:Medal10Astana.png|Order of Prince Yaroslav the Wise 1st 2nd and 3rd Class of Ukraine.png|50x50 нүкте]] Ханзада Ярослав І дәрежелі І дәрежелі ордені ([[Украина]], 2011 ж., Шілде) * [[Сурет:OPMM-guX.svg|50x50 нүкте]] Мерито Мелитенсидің Құрмет белгісінің тізбегі (Мальта ордені, 2016) * [[Сурет:Medal10Astana.png|50x50 нүкте]] [[Астанаға 10 жыл (медаль)|«Астанаға 10 жыл» медалі]] ([[Қазақстан]]) * [[Сурет:За заслуги перед Калининградской областью.png|50x50 нүкте]] Ресей Федерациясы мен Армения Республикасының Калининград облысындағы экономикалық, ғылыми, білім беру және мәдени байланыстарды орнатудағы айрықша еңбегі үшін «Калининград облысының еңбегі үшін» ордені (2009 ж. * Американдық - Армян-американ қатынастарын дамыту үшін (2011) Ұлттық Этика Коалициясынан Эллис аралдарының құрметті медалі<ref>Panorama //[http://www.panorama.am/ru/politics/2011/09/23/president/ С.Саргсян — первый иностранный президент, награждённый Медалью Почета «Элис айланд» США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130719015200/http://www.panorama.am/ru/politics/2011/09/23/president/ |date=2013-07-19 }}</ref> * Бейжің университетінің құрметті профессоры<ref>[http://lratvakan.com/news/126954.html Президенту Армении присвоено звание почетного профессора Пекинского университета]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{s-start}} {{s-off}} {{s-bef|before=[[Роберт Седракович Кочарян|Роберт Кочарян]]}} {{s-ttl|title=3-[[Армения президенті]]|years=2008—2018}} {{s-aft|after=[[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]]}} {{s-bef|before=[[Карен Вильгельмович Карапетян|Карен Карапетян]]}} {{s-ttl|title=[[Армения премьер-министрі]]|years=2018—2018}} {{s-aft|after=[[Карен Вильгельмович Карапетян|Карен Карапетян]]}} {{s-bef|before=[[Андраник Наапетович Маргарян|Андраник Маргарян]]}} {{s-ttl|title=[[Армения премьер-министрі]]|years=2007—2008}} {{s-aft|after=[[Тигран Суренович Сарксян|Тигран Сарксян]]}} {{s-bef|before=[[Вагаршак Варназович Арутюнян|Вагаршак Арутюнян]]}} {{s-ttl|title=Армения Қорғаныс министрі|years=2000—2007}} {{s-aft|after=[[Микаел Арутюнович Арутюнян|Микаел Арутюнян]]}} {{s-bef|before=[[Вано Смбатович Сирадегян]]}} {{s-ttl|title=Армения Республикасының Ішкі істер министрі|years=1996—1999}} {{s-aft|after=[[Сурен Джангирович Абрамян]]}} {{s-bef|before=[[Давид Гургенович Шахназарян]]}} {{s-ttl|title=Ұлттық қауіпсіздік Армения министрі Республикасы|years=1995—1996}} {{s-aft|after=[[Карлос Хачикович Петросян]]}} {{s-bef|before=[[Вазген Микаэлович Манукян]]}} {{s-ttl|title=Ұлттық қауіпсіздік Армения министрі Республикасы|years=1993—1995}} {{s-aft|after=[[Вазген Завенович Саркисян]]}} {{Армения президенттері}} {{DEFAULTSORT:Саргсян, Серж Азатович}} [[Санат:Армения қорғаныс министрлері]] [[Санат:Армения премьер-министрлері]] [[Санат:Степанакертте туғандар]] [[Санат:Армения президенттері]] rmij6bu8j15nb0jf6jwlyvjwzobrg9w Софтбол 0 575859 3694973 3007702 2026-11-11T11:34:19Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694973 wikitext text/x-wiki '''Софтбол''' ({{lang-en|softball}}) — доппен спорттық, командалық ойын, [[бейсбол]]дың бір түрі. Софтболға арналған доп өлшемдері бойынша грейпфрутқа ұқсайды, бірақ бейсболға арналған доптан гөрі жұмсағырақ және ұшқан кезде оның жылдамдығы төменірек. Софтболды ерлер мен әйелдер ойнайды. Ойынның бірнеше түрі бар: «Фаст-питч» — «Шапшаң беріс», «Слоу-питч» — «Баяу беріс», «Модифай-питч» — «Орташа беріс». 1996 жылдан 2008 жылға дейін Олимпиада тәртібі ретінде әйелдер командалары арасындағы «фаст-питч» ойыны болған. Бейсбол кең тараған көптеген елдерде, софтбол да үлкен сұранысқа ие, өйткені оны кәсіби емес спортшылар және әйелдер таңдайды. Софтболдың бейсболдан басты айырмашылығы — жарақат алу ықтималдығы кем және физикалық мүмкіндікшілігі төменірек спортшылар ойнай алады. == Тарихы == Софтбол [[1887 жыл]]ы пайда болды. Алғашқы кезде ойын «машбол» (mushball) немесе «киттенбол» (kittenball) деп аталған. 1920-ші жылдары өзінің заманауи атауына ие болды. [https://web.archive.org/web/20150416213421/http://www.internationalsoftball.com/ Халықаралық софтбол федерациясы] (ISF, ИСФ) [[1965 жыл]]ы негізделді және 2001 жылға қарай 122 ұлттық федерацияны біріктірді. Әлем чемпионаттары әйелдер арасынан 1965 жылдан бастап өткізіледі, ал ерлер арасынан 1966 жылдан. В программу [[Жазғы Олимпиада ойындары]]ның бағдарламасына софтбол 1996 жылдан ([[1996 Жазғы Олимпиада ойындары|Атланта]]) 2008 жылға дейін ([[2008 Жазғы Олимпиада ойындары|Бейжің]]) кірген. == Галерея == <center><gallery> Softball.jpg|Софтболға арналған доп Softball Batter and Catcher.jpg|Софтбол ойыны Chicago Softball Team in 1897.jpg|Софтбол командасының алғашқы фотосуреті, [[Чикаго]], [[1987 жыл|1897]] </gallery></center> {{Олимпиадалық спорт түрлері}} [[Санат:Софтбол| ]] 52ii8u86r4iqwom7xrdy5n3jtu5vrj5 Маңғал тамы 0 576096 3694925 3651945 2026-11-11T10:49:55Z ~2026-59526-30 188449 3694925 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Маңғал тамы''' — тарих және сәулет өнерінің [[ескерткіш]]і. Амангелді ауданының Үрпек ауылынан 5 км қашықтықтағы Ағаштыкөл көлінің солтүстік-шығыс жағалауындағы зиратта орналасқан. 19 ғасырдың ақырында қаз руының елке атасынан шыққан Маңғал деген кісі қабірінің басына тұрғызылған. Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің «Қазжөндеу» шеберханасының мамандары алғаш 1980 жылы мемлекеттік есепке алып, 2001 жылы зерттеу жұмыстарын жүргізген. Ескерткіш табанының көлемі 7,02 – 7,00 м. Порталдық-күмбезді пішінде тұрғызылған. Алдыңғы беті мен ішкі жағы әртүрлі әдістермен қаланып, ою-өрнекті түрлі түсті тақташалармен өрнектелген. Төрт бұрышты қабырғасынан жартылай дөңгелек ойық желкендер арқылы күмбезге ауысады. Желкендердің жоғарғы он қатарындағы көлденең тісті қалау туралы қалыпты қалаумен ауысып отырады. Ескерткіштің кіре беріс ойығының үстіне төрт-төрттен, көлемі 27,0х17,5х53,3 см тікбұрышты оюлы кірпіштер қаланып, жоғары және төменгі жағынан «бұрама» пішінді кірпіштермен қоршалған. Жоғарғы бөлігіндегі аркалы ойықтардың барлығының аралығына орнатылған «сталактиттер» сегіз үзбеден кейін күмбезге ұласады. Дөңгелек күмбездер арнайы құйылған кірпіштермен өрілген. Іргетастың үстіндегі бөлік S пішіндес дөңгелек кірпіштермен «дандан» түрінде көмкерілген. Сыртқы тұтас қабырғалар «шырша» әдісімен қаланып, екі жақ қанаттары тік «бұрама» кірпіштермен қоршалған. Кіреберіс ойық та өрнекті тақташалармен көркемделген. Кіреберіс жақтағы қабырғаға таяз ойықтар жасалған. Алдыңғы жаққа қабырға әдісімен қаланған қақпа қалқаны орнатылған. Маңғал тамы 1916 жылғы Торғай көтерілісі кезінде сарбаздарға қорған, бақылау мұнарасы қызметін атқарды. Соғыс барысында патша өкіметі жазалаушы отрядының зеңбірек добы түсіп, күмбезінің бір бөлігі құлаған. Қазіргі уақытта қабырғаларының жекелеген бөліктері ғана сақталған. === Зерттеген ғалымдар === Дереккөздер: Торғай елі. Энциклопедия. Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл [[Санат:Ескерткіштер]] ewsip9s2ewxwu4k36gg8fzxevbcqvte 3694959 3694925 2026-11-11T11:06:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-59526-30|~2026-59526-30]] ([[User talk:~2026-59526-30|т]]) өңдемелерінен [[User:Guka1996|Guka1996]] соңғы нұсқасына қайтарды 3651945 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Маңғал тамы''' — тарих және сәулет өнерінің [[ескерткіш]]і. Амангелді ауданының Үрпек ауылынан 5 км қашықтықтағы Ағаштыкөл көлінің солтүстік-шығыс жағалауындағы зиратта орналасқан. 19 ғасырдың ақырында қаз руының елке атасынан шыққан Маңғал деген кісі қабірінің басына тұрғызылған. Қазақ КСР Мәдениет министрлігінің «Қазжөндеу» шеберханасының мамандары алғаш 1980 жылы мемлекеттік есепке алып, 2001 жылы зерттеу жұмыстарын жүргізген. Ескерткіш табанының көлемі 7,02 – 7,00 м. Порталдық-күмбезді пішінде тұрғызылған. Алдыңғы беті мен ішкі жағы әртүрлі әдістермен қаланып, ою-өрнекті түрлі түсті тақташалармен өрнектелген. Төрт бұрышты қабырғасынан жартылай дөңгелек ойық желкендер арқылы күмбезге ауысады. Желкендердің жоғарғы он қатарындағы көлденең тісті қалау туралы қалыпты қалаумен ауысып отырады. Ескерткіштің кіре беріс ойығының үстіне төрт-төрттен, көлемі 27,0х17,5х53,3 см тікбұрышты оюлы кірпіштер қаланып, жоғары және төменгі жағынан «бұрама» пішінді кірпіштермен қоршалған. Жоғарғы бөлігіндегі аркалы ойықтардың барлығының аралығына орнатылған «сталактиттер» сегіз үзбеден кейін күмбезге ұласады. Дөңгелек күмбездер арнайы құйылған кірпіштермен өрілген. Іргетастың үстіндегі бөлік S пішіндес дөңгелек кірпіштермен «дандан» түрінде көмкерілген. Сыртқы тұтас қабырғалар «шырша» әдісімен қаланып, екі жақ қанаттары тік «бұрама» кірпіштермен қоршалған. Кіреберіс ойық та өрнекті тақташалармен көркемделген. Кіреберіс жақтағы қабырғаға таяз ойықтар жасалған. Алдыңғы жаққа қабырға әдісімен қаланған қақпа қалқаны орнатылған. Маңғал тамы 1916 жылғы Торғай көтерілісі кезінде сарбаздарға қорған, бақылау мұнарасы қызметін атқарды. Соғыс барысында патша өкіметі жазалаушы отрядының зеңбірек добы түсіп, күмбезінің бір бөлігі құлаған. Қазіргі уақытта қабырғаларының жекелеген бөліктері ғана сақталған. Дереккөздер: Торғай елі. Энциклопедия. Құрастырған Т. Рсаев. Алматы, «Арыс» баспасы, 2013 жыл [[Санат:Ескерткіштер]] 4k0gyg2r6loz3fpxivx2ox23txospvc Словак тілі 0 576293 3694842 3624957 2026-11-11T09:15:48Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694842 wikitext text/x-wiki {{Тілдер|аты=Словак тілі |түсі=үндіеуропалық|өз атауы=slovenský jazyk, slovenčina, slovenská reč|елдер=[[Словакия]];<br> [[Чехия]], [[Сербия]], [[Венгрия]], [[Румыния]], [[Аустрия]], [[Хорватия]], [[Украина]];<br> [[Канада]], [[АҚШ]];<br> [[Аустралия|Аустралия]].|ресми тіл={{байрақ|Словакия}};<br> {{байрақ|Еуропалық Одақ}}.<br> [[Аймақтық немесе жергілікті тіл]]:<br> {{байрақ|Аустрия}};<br> {{байрақ|Босния және Герцеговина}};<br> {{байрақ|Венгрия}};<br> {{байрақ|Польша}};<br> {{байрақ|Румыния}};<br> {{байрақ|Сербия}};<br> {{байрақ|Украина}};<br> {{байрақ|Хорватия}};<br> {{байрақ|Чехия}}.|реттейтін мекеме=[[Словакия|Словак Республикасы]] Мәдениет министрлігінің Мемлекеттік тіл департаменті|сөйлеушілер саны=около 5,2 млн человек (2015)|санаты=[[Языки Евразии|Еуразия тілдері]]|классификация=[[Үндіеуропалық тілдер]]|жазу=[[Латын алфавиті|латиница]] ([[словак алфавиті]])|МЕСТ 7.75–97=сло 605|ISO1=sk|ISO2=slk/slo|ISO3=slk}} '''Словак тілі''' (өз атауы: ''slovenčina'', ''slovenská reč'') — [[словактар]] тілі, славян тілдерінің бірі. [[Чех тілі|Чех тіліне]] жақын, олар чех-словак кіші тобына батысславян тобының тілдеріне аясында бірігеді" <ref>{{Flagcountry|Сербия}}</ref><ref>''[//ru.wikipedia.org/wiki/Широкова,_Александра_Григорьевна Широкова А. Г.]'' {{Flagcountry|[http://tapemark.narod.ru/les/164a.html Западнославянские языки]}}</ref><ref name="Смирнов Л. Н. 274—275">{{кітап|авторы=[[Смирнов, Лев Никандрович|Смирнов Л. Н.]]|бөлімі=Западнославянские языки. Словацкий язык|тақырыбы=[[Языки мира (серия книг)|Языки мира. Славянские языки]]|орны={{М.}}|баспасы=[[Academia]]|жыл=2005|беттері=274—275|isbn=5-87444-216-2|ref=}}</ref>. [[Словакия|Словакия Республикасы]] ресми тілі және [[Еуропа одағы|Еуропалық одақтағы]] 24 ресми тілдерінің бірі. Негізінен [[Словакия]], сондай-ақ словак тілін тұтынушылар тұратын [[Чехия]], [[Сербия]], [[Мажарстан|Венгрия]], [[Румыния]], [[Аустрия]], [[Хорватия]], [[Канада]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Аустралия]], [[Украина]] және басқа елдерде таралған<ref name="Словацкий язык">''[//ru.wikipedia.org/wiki/Широкова,_Александра_Григорьевна Широкова А. Г.]'' {{мақала|[http://tapemark.narod.ru/les/464a.html Словацкий язык]}}</ref>. Бірқатар [[Орталық Еуропа|Орталық]] және [[Шығыс Еуропа]] мемлекеттерінде, словактар, әдетте, жинақы қоныстанған аймақтарда, словак тілінің өңірлік мәртебесі бар . Жалпы саны сөйлейтін шамамен 5,2 млн адам (2013), оның ішінде Словакия — 4,34 млн адам (2012)<ref name="Štatistický úrad Slovenskej republiky. Tab. 12">{{cite web|url=http://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/98737265-2c32-4a2f-a50f-9526935f7ca2/Tab_12_Obyvatelstvo_SR_podla_najcastejsie_pouzivaneho_jazyka_na_verejnosti_SODB_2011.pdf?MOD=AJPERES|title=Statistics. Demografia a sociálne štatistiky. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov 2011. Základné výsledky. Slovenská republika. Tab. 12. Obyvateľstvo SR podľa najčastejšie používaného jazyka na verejnosti|author=|authorlink=|date=2011|editor=|format=|work=|pages=|location=|publisher=Štatistický úrad Slovenskej republiky|accessdate=|lang=sk|description=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>. == Лингвогеография == === Таралу аймағы мен саны === [[Сурет:Языки-Словакии-карта.png|нобай|300x300 нүкте|[[Словакия|Словакиядағы]] словак тілінің таралуы <ref>{{Cite web|title=Základné údaje zo Sčítania obyvateľov, domov a bytov 2011, obyvateľstvo podľa materinského jazyka|url=http://slovak.statistics.sk/wps/portal/042d376c-03eb-4602-97ef-2fb4b32833f3/!ut/p/b1/jZPHkqs6FEW_pT_AF4nMkGwwSWSYuDDY2GScsPn6S4c36LrV7icmqFj76LDPFpZiMZZ22f1UZtdT32XN-z6lt4jRWEGAPAAMJQFNDySkehwEJFiAZAHAD4sH3_Ws5cpA83lHdXVy0VNf-hfAu17xHJznSFWUXFtZPos46xk0DgD80osqvyYZAwDWUCmg8evA5RBBAJ740PMIIc8IQ6CG-KInoAqsIADAZb70Lw743j_FAKBZ3qINPRUB-p_-_wFe9a_Sv5yvfupDw_ksrzI-XMov9UMWEYj7z78fAfyl3qWxCIurZKKkizbJvHSoT0bz7O_XeO0HiigINeHj-wEmWrLX7IPOVP3o5XWWyQns51tCVYU9ne6DMM0ZaaSdxsRuETxdva3kWTMbCoiUNBq-nuRmGubPZqAMeQ-UqlPNjj4ip6jkonOSYd1ucbkbpDK0WeMxM1yxL5uaDG0kj9dRmBuFDxlZoUca94ZQ3x9yes6K7iFfzw_v4eWjw41HaEDOo_S47uStyr_95g31_7LxAvjlbkRY-oG8SucH8Or6vA4g-RrgfeoLeJXw1xnDf6nwntGXTvo0Zq37do8lC8b8iFkk5mOxlM-CuIRR4iV03soJuER4RuQ-6x9RkHmMp2ft5WJfThuJ2RPF1hEe080mmNWqoW2xMJUtE6YUiH1lld6eDTEdOQ46-6cZ6Cfol2rdzHza5mV036FRt3u17-UpDplnih5mHqnqPeTP2TPb8cqtQNeGswepqB7ZdO8SZkupVUqvMB1LT7v2z5S3f8AfkmBZQABIAhxyHEdgYZXTjPTxDzGK8fUDN5NZJWwXqdpApNoyn5I9m6hhCtaPjxepfhLn1fV0UlZ7vd1lfLmJAng6H-hbKSgrThRGFLis4F5uXihtRLsMYGnuntkxCJy9IqT-BR94doJpF8_iDieox-1emkVqxzcfb7JqpEYDTpBL4Y7lQPLYXK06qIJ-6M_BqkLg6bmcUlp6d-x3RrMGDkmTK4IheFXe3PDy7WtwPyV9g78PDpBbr3oO2lzPbjWjyQz6h1UVBqyCya8Jz_Ll2bQ20JI5C8zhxpt13ayypymltsntnCJ0A4EXt30ka98NhjjL0CQOSZbDieV9MTj5NFiR7a3e2tlIp2OZgFTXhcQ757Wfepu75ear-5ERj1alw1tERU50GQvFF3NRsFPKKHeD-Ai4Mo-Ymm9r85DI-14WIY30UTgiAfeL-TlrUakRbRI11XQTVvBGk14cXKSoOzsq3J4K1PjwntWRkIH2rNYDvTO845CqIWVHQs466b2256ZqUieiz5uE7IlNeqjr4aRI9GyULSj4sr10SQxrImanw9Cj7R4b2uBz3TcG7crLw1oHizpT5dvbX7xRv74!/dl4/d5/L2dBISEvZ0FBIS9nQSEh/|author=Juhaščíková Ivana, Škápik Pavol, Štukovská Zuzana|lang=sk|publisher=Štatistický úrad Slovenskej republiky|date=03.07.2012}}</ref>]] [[Сурет:Языки-Словакии-диаграммы.png|нобай|300x300 нүкте|Словак тілі Словакиядағы қалған тілдердің арасында<ref name="Štatistický úrad Slovenskej republiky. Tab. 11">{{cite web|url=http://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/65804666-cc85-4ac6-bacd-acb0bba52ed8/Tab_11_Obyvatelstvo_SR_podla_materinskeho_jazyka_SODB_2011_2001.pdf?MOD=AJPERES|title=Statistics. Demografia a sociálne štatistiky. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov. Sčítanie obyvateľov, domov a bytov 2011. Základné výsledky. Slovenská republika. Tab. 11. Obyvateľstvo SR podľa materinského jazyka|author=|authorlink=|date=2011|editor=|format=|work=|pages=|location=|publisher=Štatistický úrad Slovenskej republiky|accessdate=|lang=sk|description=|ref=|archiveurl=|archivedate=}}</ref>]] [[Сурет:Словацкий-язык-в-Венгрии.png|нобай|250x250 нүкте|Венгриядағы словак тілінің таралуы]] [[Сурет:Vojvodina-west-east-slavs-rus.png|нобай|180x180 нүкте|Воеводиндегі словакиялық елді мекендер ([[Сербия]])]] [[Сурет:Slovak_USC2000_PHS.svg|нобай|270x270 нүкте|[[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]<nowiki/>тағы словак диаспорасының ең ірі қоныстануы ]] {| class="sortable wikitable" style="margin-bottom: 10px;" ! style="width:150px" |Әлем елдері !Халық саны<br> (адам.) !Санақ жылы<br> (Есеп) |- |Чехия |235 475<ref>Из общего числа в 235 475 человек, указавших в ответе на вопрос переписи о [//ru.wikipedia.org/wiki/Родной_язык родном языке] словацкий, 154 465 человек указали его как единственный родной язык, 76 660 человек указали два родных языка — [//ru.wikipedia.org/wiki/Чешский_язык чешский] и словацкий, 2250 человек — словацкий и [//ru.wikipedia.org/wiki/Венгерский_язык венгерский], 2100 человек — словацкий и [//ru.wikipedia.org/wiki/Цыганский_язык цыганский].</ref> |2011 |- |Сербия |49 796 |2011 |- |Канада |17 580 |2011 |- |Венгрия |16 266 |2011 |- |Румыния |12 802 |2011 |- |Аустрия |10 234 |2001 |- |[[Аустралия тілдері|Аустралия]] |4990 |2011 |- |Хорватия |3792 |2011 |- |Украина |2633 |2001 |- |Ресей |1445 |2010 |- |Польша |765 |2011 |} [[Сурет:Словацкие-диалекты.png|нобай|310x310 нүкте|Словак тілі диалектілері<ref name="Slovake.eu">{{cite web|url=http://slovake.eu/sk/intro/language/dialects|title=Úvod. O jazyku. Nárečia. Územné členenie slovenských nárečí|author=|authorlink=|date=|editor=|format=|work=|pages=|location=|publisher=[[Slovake.eu]]|accessdate=|lang=sk|description=|ref=|archiveurl=http://www.webcitation.org/6GJ36TotB|archivedate=2013-05-02}}{{Deadlink|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>]] * Батыссловак диалекті: ** солтүстік говоры: верхнетренчинские, нижнетренчинские және поважские; ** оңтүстік-шығыс говоры: средненитранские және нижненитранские; ** оңтүстік-батыс говоры: загорские және трнавские. * Ортасловак диалектісі: ** солтүстік говоры: липтовские, турчанские, оравские және верхненитранские; ** оңтүстік говоры: зволенские, гонтянские (гонтские), тековские, новоградские және гемерские. * Шығыссловак диалектісі: ** батыс говоры: спишские және абовские; ** орталық говоры: шаришские және земплинские; ** шығыс говоры: сотацкие және ужские. {| class="" style="margin-bottom: 10px;" | {| class="standard" style="text-align:center; font-family: DejaVu Sans;" !әріп !словакша атауы !негізгі<br> аллофон (МФА) !басқа<br> аллофоны |- |'''A a''' |á |{{IPA|[a]}} |- |'''Á á''' |dlhé á |{{IPA|[aː]}} |- |'''Ä ä''' |široké e<ref group="~">Другое название: ''a s dvoma bodkami''.</ref> |{{IPA|[æ]}} |- |'''B b''' |bé |{{IPA|[b]}} |{{IPA|[p]}} |- |'''C c''' |cé |{{IPA|[t͡s]}} |{{IPA|[d͡z]}} |- |'''Č č''' |čé |{{IPA|[t͡ʃ]}} |{{IPA|[d͡ʒ]}} |- |'''D d''' |dé |{{IPA|[d]}} |{{IPA|[t]}} |- |'''Ď ď''' |ďé<ref group="~">Другое название: ''mäkké ďé''.</ref> |{{IPA|[ɟ]}} |{{IPA|[c]}} |- |'''Dz dz''' |dzé |{{IPA|[d͡z]}} |{{IPA|[t͡s]}} |- |'''Dž dž''' |džé |{{IPA|[d͡ʒ]}} |{{IPA|[t͡ʃ]}} |- |'''E e''' |é |{{IPA|[ɛ]}} |- |'''É é''' |dlhé é |{{IPA|[ɛː]}} |- |'''F f''' |ef |{{IPA|[f]}} |- |'''G g''' |gé |{{IPA|[g]}} |{{IPA|[k]}} |- |'''H h''' |há |{{IPA|[ɦ]}} |{{IPA|[x]}} |- |'''Ch ch''' |chá |{{IPA|[x]}} |- |'''I i''' |í |{{IPA|[i]}} |- |'''Í í''' |dlhé í |{{IPA|[iː]}} |- |'''J j''' |jé |{{IPA|[j]}} |- |'''K k''' |ká |{{IPA|[k]}} |{{IPA|[g]}} |- |'''L l''' |el |{{IPA|[l]}} |- |'''Ĺ ĺ''' |dlhé el |{{IPA|[lː]}} |- |'''Ľ ľ''' |eľ<ref group="~">Другое название: ''mäkké el''.</ref> |{{IPA|[ʎ]}} |} | valign="top" | {| class="standard" style="text-align:center; font-family: DejaVu Sans;" !әріп !словакша атауы !негізгі аллофон (МФА) !басқа аллофоны |- |'''M m''' |em |{{IPA|[m]}} |- |'''N n''' |en |{{IPA|[n]}} |- |'''Ň ň''' |eň<ref group="~">Другое название: ''mäkké en''.</ref> |{{IPA|[ɲ]}} |- |'''O o''' |ó |{{IPA|[ɔ]}} |- |'''Ó ó''' |dlhé ó |{{IPA|[ɔː]}} |- |'''Ô ô''' |o s vokáňom |{{IPA|[u̯ɔ]}} |- |'''P p''' |pé |{{IPA|[p]}} |{{IPA|[b]}} |- |'''Q q''' |kvé |{{IPA|[kv]}} |- |'''R r''' |er |{{IPA|[r]}} |- |'''Ŕ ŕ''' |dlhé er |{{IPA|[rː]}} |- |'''S s''' |es |{{IPA|[s]}} |{{IPA|[z]}} |- |'''Š š''' |eš |{{IPA|[ʃ]}} |{{IPA|[ʒ]}} |- |'''T t''' |te |{{IPA|[t]}} |{{IPA|[d]}} |- |'''Ť ť''' |ťé<ref group="~">Басқа атауы: ''mäkké ťé''.</ref> |{{IPA|[c]}} |{{IPA|[ɟ]}} |- |'''U u''' |ú |{{IPA|[u]}} |- |'''Ú ú''' |dlhé ú |{{IPA|[uː]}} |- |'''V v''' |vé |{{IPA|[v]}} |{{IPA|[f]}} |- |'''W w''' |dvojité vé |{{IPA|[v]}} |{{IPA|[f]}} |- |'''X x''' |iks |{{IPA|[ks]}} |{{IPA|[gz]}} |- |'''Y y''' |ypsilon |{{IPA|[i]}} |- |'''Ý ý''' |dlhý ypsilon |{{IPA|[iː]}} |- |'''Z z''' |zet |{{IPA|[z]}} |{{IPA|[s]}} |- |'''Ž ž''' |žet |{{IPA|[ʒ]}} |{{IPA|[ʃ]}} |} |} <small><references group="~" /></small> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Slovak_pronunciation?uselang=ru Кейбір словак сөздердің Ортаққордағы айтылуы:] * [http://www.slovnik.org Словак тілі оқулығы, словак-орыс онлайн сөздігі] * [https://web.archive.org/web/20180427170656/http://slovnik.juls.savba.sk/ "Словакиялық сөздіктер" сайты —] [https://web.archive.org/web/20180427170656/http://slovnik.juls.savba.sk/ Словак ғылым академиясыны Л. Штура аттіл білімі Институты.]  * [http://www.matica.sk Словак матицасы] * [http://www.slavic-net.org Негізгі курс словакия тілі онлайн — Slavic Network] * [http://www.slavu.sav.sk/ Slavistický ústav Jána Stanislava Slovenskej akadémie vied] {{Славян тілдері}} [[Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер]] [[Санат:Батыс славян тілдері]] nipm0i0kvypz43r6lup0c98aewqidsu Яһудия және Самария 0 576390 3694506 3041276 2026-11-10T12:08:25Z Василь Дулатов 130809 Сілтеме 3694506 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Israel judea and samaria dist.png|thumb|right|150px|Картадағы Яһудия және Самария (қызыл түспен белгіленген)]] '''Яһудия және Самария''' ({{lang-he|אֵזוֹר יְהוּדָה וְשׁוֹמְרוֹן}}, ''Ezor Yehuda VeShomron'', сонымен қатар יו"ש ''Yosh'' or ש"י ''Shai'' [[Шартты белгі|акронимдері]]; {{lang-ar|يهودا والسامرة}}, ''Yahuda was-Sāmerah'') — [[Израиль]] үкіметімен [[Иордан өзенінің Батыс жағалауы]]<ref name="Caplan2011">{{cite book|author=Neil Caplan|title=The Israel-Palestine Conflict: Contested Histories|url=https://books.google.com/books?id=JyAgn_dD43cC&pg=PT18|date=19 September 2011|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-5786-8|pages=18–}}</ref> деп аталатын, бірақ [[Шығыс Иерусалим]]ді қоспағанда.<ref name=SAI2012>{{cite web |url=http://www1.cbs.gov.il/shnaton63/map/01_01e.pdf |title=Statistical Abstract of Israel 2012 |deadurl=no |accessdate=15 January 2013}}</ref> Израиль билігі бұл аумақты өзінің [[Израильдің әкімшілік бөлінісі|әкімшілік бірлігі]] ретінде қарастырады, бірақ халықаралық қауымдастықтың пікірі бойынша Израиль Батыс жағалаудағы [[Палестина аумақтары|Палестинаның аумағына]] тиесілі жерді әскери басқыншылығы нәтижесінде жаулап алды деп санайды.<ref name="Otto2011">{{cite book|author=Roland Otto|title=Targeted Killings and International Law: With Special Regard to Human Rights and International Humanitarian Law|url=https://books.google.com/books?id=gRuiNWNj_yEC&pg=PA38|date=1 December 2011|publisher=Springer Science & Business Media|isbn=978-3-642-24858-0|page=38}}</ref> == Халқы == {{Израильдегі округтің халқы бойынша тарау мәтіні‎}} == Статусы == Яһудия және Самария округін [[Израильдің қорғаныс әскері]]нің [[Орталық әскери округ (Израиль)|Орталық әскери округі]] басқарады және әкімшілік шешімдер округтің командирімен қабылданады. Орталық әскери округінің әрекеттегі командирі — генерал-майор [[Ницан Алон]]. [[Араб-Израиль соғысы (1947—1949)|Араб-Израиль соғысынан (1947—1949)]] кейін бұл аймақ [[1967 жыл]]ға дейін [[Иордания]] бақылауының астында болған. Изарильдің [[Алты күндік соғыс]]та жеңіске жеткені нәтижесінде бұл аумақ Израильге өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Израиль округтері}} {{Израиль тақырыптарда}} [[Санат:Яһудия және Самария| ]] {{Israel-geo-stub}} 6uevfrw7ptfeyte9obzbxb56hkmkikk Анатолий Цой 0 578135 3694905 3644797 2026-11-11T10:22:31Z PushkinVko 184261 «[[Санат:1989 жылы туғандар|1989 жылы туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694905 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жаңарту}} '''Анатолий Цой''' — 1989 жылы 28 шілдеде [[Талдықорған]] қаласында дүниеге келген. Бойы — 183 см. "Эстрадный вокал" сайысында қола жүлдесін жеңіп алған. "The X factor", "Superstar.kz" сайыстарына қатысып,"MBAND" тобының жеке орындаушысы болып саналады. [[File:Анатолий Цой на Девичник Teens.jpg|right|thumb|Анатолий Цой]] ==" Меладзеға барғым келеді" бағдарламасы == "ВиАграға барғым келеді" теле шоуының сәтті аяқталуынан кейін, Константин Меладзе жаңа жігіттер тобын құруды қолға алады. 2014 жылы 30 сәуірде жігіттерге арналған кастинг өткізілді. Бағдарламаны Ресей, Белоруссия, Қазақстан, Украина телеканалдарында көрсетті. Қыздардың өнерін бағалайтын Анна Седокова, Полина Гагарина, Ева Польна, ал жігіттердің өнерін бағалайтын Сергей Лазарев, Владимир Пресняков, Тимати төраға болды. 22 қарашада жеңімпаздарды SMS хабарламалар арқылы анықтай бастады. Нәтижесінде Анатолий Цой, Артём Пиндюра, Владислав Рам, Никита Киоссе жеңіске жетті. == MBAND == 2014 жылы желтоқсан айында "MBAND" атауын алған топтың "Ол оралады" атты алғаш әнінің бейнебаяны шықты. Бұл ән телешоуда айтылған болатын. Негізінде ән 24 қарашада шыққан болатын. Әуенін Константин Меладзе, ал сөзін Константин Меладземен бірге Артем Пиндюра жазды. "Ол оралады" әні Алтын граммофон сыйлығына иеленді. Алғаш сахнаға 2015 жылы 14 ақпанда "Big Love Show 2015" концертінде шықты. Осыдан кейін топ гастрольдық сапарларын бастады. 2015 жылы наурызда "Маған бер" әні шықты. Әннің сөзін Константин Меладзе, Никита Киоссе, Артем Пиндюра, ал әуенін Константин Меладзе мен Никита Киоссе жазған. Наурызда "Kids’ Choice Awards 2015" жүлдесінде "Ресейлік музыкалық серпінді жыл" атағын жеңіп алды. Ал, мамыр айында өткен "RU.TV 2015" те топ "Нағыз сый" атағына иеленді. "Муз-тв 2015" жүлдесінде "Жыл сүйікті әншілері" болып танылған. 2015 жылы 29 мамырда "Love Radio" радиостансасында "Маған қара" әнін орындаған. 2015 жылы 8 маусымда "Fashion People Awards-2015" рәсімінде "Жыл жаңалығы" жүлдесіне иеленді.<ref>https://24smi.org/celebrity/405-anatolij-coj.html</ref> ==Өлендері== {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Шынайы атауы !! Қазақша атауы |- | 2014 || Она вернется || Ол оралады |- | 2015 || Дай мне || Маған бер |- | 2015 || Посмотри на меня || Маған қара |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Тележүргізушілер]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Актёрлер]] [[Санат:Қазақстан Республикасының Құрмет Грамотасының иегерлері]] [[Санат:1989 жылы туғандар]] ti3hi3kekqk46k1tc14ngx1jk2rs8cv 3694910 3694905 2026-11-11T10:25:42Z PushkinVko 184261 3694910 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жаңарту}} '''Анатолий Цой''' — 1989 жылы 28 шілдеде [[Талдықорған]] қаласында дүниеге келген. Бойы — 183 см. "Эстрадный вокал" сайысында қола жүлдесін жеңіп алған. "The X factor", "Superstar.kz" сайыстарына қатысып,"MBAND" тобының жеке орындаушысы болып саналады. [[File:Анатолий Цой на Девичник Teens.jpg|right|thumb|Анатолий Цой]] ==" Меладзеға барғым келеді" бағдарламасы == "ВиАграға барғым келеді" теле шоуының сәтті аяқталуынан кейін, Константин Меладзе жаңа жігіттер тобын құруды қолға алады. 2014 жылы 30 сәуірде жігіттерге арналған кастинг өткізілді. Бағдарламаны [[Ресей]], [[Белоруссия]], [[Қазақстан]], [[Украина]] телеканалдарында көрсетті. Қыздардың өнерін бағалайтын Анна Седокова, Полина Гагарина, Ева Польна, ал жігіттердің өнерін бағалайтын Сергей Лазарев, Владимир Пресняков, Тимати төраға болды. 22 қарашада жеңімпаздарды SMS хабарламалар арқылы анықтай бастады. Нәтижесінде Анатолий Цой, Артём Пиндюра, Владислав Рам, Никита Киоссе жеңіске жетті. == MBAND == 2014 жылы желтоқсан айында "MBAND" атауын алған топтың "Ол оралады" атты алғаш әнінің бейнебаяны шықты. Бұл ән телешоуда айтылған болатын. Негізінде ән 24 қарашада шыққан болатын. Әуенін Константин Меладзе, ал сөзін Константин Меладземен бірге Артем Пиндюра жазды. "Ол оралады" әні Алтын граммофон сыйлығына иеленді. Алғаш сахнаға 2015 жылы 14 ақпанда "Big Love Show 2015" концертінде шықты. Осыдан кейін топ гастрольдық сапарларын бастады. 2015 жылы наурызда "Маған бер" әні шықты. Әннің сөзін Константин Меладзе, Никита Киоссе, Артем Пиндюра, ал әуенін Константин Меладзе мен Никита Киоссе жазған. Наурызда "Kids’ Choice Awards 2015" жүлдесінде "Ресейлік музыкалық серпінді жыл" атағын жеңіп алды. Ал, мамыр айында өткен "RU.TV 2015" те топ "Нағыз сый" атағына иеленді. "Муз-тв 2015" жүлдесінде "Жыл сүйікті әншілері" болып танылған. 2015 жылы 29 мамырда "Love Radio" радиостансасында "Маған қара" әнін орындаған. 2015 жылы 8 маусымда "Fashion People Awards-2015" рәсімінде "Жыл жаңалығы" жүлдесіне иеленді.<ref>https://24smi.org/celebrity/405-anatolij-coj.html</ref> ==Өлендері== {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Шынайы атауы !! Қазақша атауы |- | 2014 || Она вернется || Ол оралады |- | 2015 || Дай мне || Маған бер |- | 2015 || Посмотри на меня || Маған қара |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Тележүргізушілер]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Актёрлер]] [[Санат:Қазақстан Республикасының Құрмет Грамотасының иегерлері]] [[Санат:1989 жылы туғандар]] rltbrcdf44x7vsh8o3jv4klgns37pj0 3694965 3694910 2026-11-11T11:17:36Z Камшат Қадылқызы 186963 3694965 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Жаңарту}} '''Анатолий Цой''' — 1989 жылы 28 шілдеде [[Талдықорған]] қаласында дүниеге келген. Бойы — 183 см. "Эстрадный вокал" сайысында қола жүлдесін жеңіп алған. "The X factor", "Superstar.kz" сайыстарына қатысып,"MBAND" тобының жеке орындаушысы болып саналады. [[File:Анатолий Цой на Девичник Teens.jpg|right|thumb|Анатолий Цой]] ==" Меладзеға барғым келеді" бағдарламасы == "ВиАграға барғым келеді" теле шоуының сәтті аяқталуынан кейін, Константин Меладзе жаңа жігіттер тобын құруды қолға алады. 2014 жылы 30 сәуірде тек жігіттерге арналған кастинг өтті. Бағдарламаны [[Ресей]], [[Белоруссия]], [[Қазақстан]], [[Украина]] телеканалдарында көрсетті. Кастингте қатысушылардың түр-әлпетін, сахнадау өз ұстау мәнерін бағалауға Анна Седокова, Полина Гагарина, Ева Польна, ал қатысушыларды көрмей дауысын , өнерін бағалауға Сергей Лазарев, Владимир Пресняков, Тимати қазылық етті. 22 қарашада жеңімпаздарды SMS хабарламалар арқылы анықтай бастады. Нәтижесінде Анатолий Цой, Артём Пиндюра, Владислав Рам, Никита Киоссе жеңіске жетті. == MBAND == 2014 жылы желтоқсан айында "MBAND" атауын алған топтың "Ол оралады" атты алғаш әнінің бейнебаяны шықты. Бұл ән телешоуда айтылған болатын. Негізінде ән 24 қарашада шыққан болатын. Әуенін Константин Меладзе, ал сөзін Константин Меладземен бірге Артем Пиндюра жазды. "Ол оралады" әні Алтын граммофон сыйлығына иеленді. Алғаш сахнаға 2015 жылы 14 ақпанда "Big Love Show 2015" концертінде шықты. Осыдан кейін топ гастрольдық сапарларын бастады. 2015 жылы наурызда "Маған бер" әні шықты. Әннің сөзін Константин Меладзе, Никита Киоссе, Артем Пиндюра, ал әуенін Константин Меладзе мен Никита Киоссе жазған. Наурызда "Kids’ Choice Awards 2015" жүлдесінде "Ресейлік музыкалық серпінді жыл" атағын жеңіп алды. Ал, мамыр айында өткен "RU.TV 2015" те топ "Нағыз сый" атағына иеленді. "Муз-тв 2015" жүлдесінде "Жыл сүйікті әншілері" болып танылған. 2015 жылы 29 мамырда "Love Radio" радиостансасында "Маған қара" әнін орындаған. 2015 жылы 8 маусымда "Fashion People Awards-2015" рәсімінде "Жыл жаңалығы" жүлдесіне иеленді.<ref>https://24smi.org/celebrity/405-anatolij-coj.html</ref> ==Өлендері== {| class="wikitable" |- ! Жыл !! Шынайы атауы !! Қазақша атауы |- | 2014 || Она вернется || Ол оралады |- | 2015 || Дай мне || Маған бер |- | 2015 || Посмотри на меня || Маған қара |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Әншілер]] [[Санат:Тележүргізушілер]] [[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 30 жыл медалінің иегерлері]] [[Санат:Актёрлер]] [[Санат:Қазақстан Республикасының Құрмет Грамотасының иегерлері]] [[Санат:1989 жылы туғандар]] ik52hsmmxdhig210b5twd3vvz2o35py Бақбақ шарабы 0 578376 3694897 3692366 2026-11-11T10:14:34Z PushkinVko 184261 «[[Санат:Америкалық жазушылар|Америкалық жазушылар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694897 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} '''Бақбақ шарабы''' ({{lang-en|Dandelion Wine}}) — америкалық жазушы [[Рэй Брэдбери]] жазған роман. Бұл кітап ең алғаш 1957 жылы жарық көрді. Әлемнің 100 басты кітаптар тізіміне кірген. == Сюжет == Он екі жасар Дуглас әр жазда әр нәрсені ең бірінші рет істеп көреді. Ол бірінші маусымда азанда ерте тұрып, бар ауылды оятады. Дуглас өзінің інісі Томмен, анасымен, әкесімен, екі әжесімен және атасымен Иллинойс штатындағы кішкентай Гринтаун қалашығында тұрады. Осы 1 маусымнан 1928 жылдың қайталанбас жаз айы басталады. Әр жаз сайын Дугластың отбасы ең алғаш іс-әрекеттері бақбақ теруге барады. Осы жазда да Дугласс Томмен, әкесімен бақбақ шарабын жасау үшін бақбақ теруге барады. Бұл күн Дуглас үшін ерекше күн болады. Ол ең алғаш бұл күнде артынан қарап тұрған тылсым күшті сезгендей болады. Алайда артқа қараса ол күш болмағандай барлығы да тынышталып қалады. Осылай екі күн не болып жатқанын түсінбей жүреді. Тек үшінші күні ғана ол бұл күшті сезініп, өзінің тірі екенін, өмір сүретінін түсінеді. Осы жазда ол өзінің інісі Томмен әртүрлі қызыққа батады. Бірақ, қуанышпен бірге қайғы келіп, ол бір әжесінен айырылады. Тек әжесінен емес, бұрыннан танитын қарт адамдармен де қоштасады. Дәл осылай оқиға бірінен соң бірі жалғасып, өрби береді. [[Санат:Рэй Брэдбери туындылары]] [[Санат:Балалар әдебиеті]] [[Санат:Америкалық жазушылар]] s9efrxgdbfc29o528jq2kz9s9uys4v2 3694898 3694897 2026-11-11T10:15:07Z PushkinVko 184261 «[[Санат:1957 жылы жарық көрген кітаптар|1957 жылы жарық көрген кітаптар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694898 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{cleanup}} '''Бақбақ шарабы''' ({{lang-en|Dandelion Wine}}) — америкалық жазушы [[Рэй Брэдбери]] жазған роман. Бұл кітап ең алғаш 1957 жылы жарық көрді. Әлемнің 100 басты кітаптар тізіміне кірген. == Сюжет == Он екі жасар Дуглас әр жазда әр нәрсені ең бірінші рет істеп көреді. Ол бірінші маусымда азанда ерте тұрып, бар ауылды оятады. Дуглас өзінің інісі Томмен, анасымен, әкесімен, екі әжесімен және атасымен Иллинойс штатындағы кішкентай Гринтаун қалашығында тұрады. Осы 1 маусымнан 1928 жылдың қайталанбас жаз айы басталады. Әр жаз сайын Дугластың отбасы ең алғаш іс-әрекеттері бақбақ теруге барады. Осы жазда да Дугласс Томмен, әкесімен бақбақ шарабын жасау үшін бақбақ теруге барады. Бұл күн Дуглас үшін ерекше күн болады. Ол ең алғаш бұл күнде артынан қарап тұрған тылсым күшті сезгендей болады. Алайда артқа қараса ол күш болмағандай барлығы да тынышталып қалады. Осылай екі күн не болып жатқанын түсінбей жүреді. Тек үшінші күні ғана ол бұл күшті сезініп, өзінің тірі екенін, өмір сүретінін түсінеді. Осы жазда ол өзінің інісі Томмен әртүрлі қызыққа батады. Бірақ, қуанышпен бірге қайғы келіп, ол бір әжесінен айырылады. Тек әжесінен емес, бұрыннан танитын қарт адамдармен де қоштасады. Дәл осылай оқиға бірінен соң бірі жалғасып, өрби береді. [[Санат:Рэй Брэдбери туындылары]] [[Санат:Балалар әдебиеті]] [[Санат:Америкалық жазушылар]] [[Санат:1957 жылы жарық көрген кітаптар]] ausqilen3mr7w5fp0l4w6hhycqafd42 Хамедов Абилфас Муслимович 0 580132 3694927 3658723 2026-11-11T10:51:49Z ~2026-59526-30 188449 3694927 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Хамедов Абилфас Муслимович''' — 1962 жылғы 7 наурызда [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысының]] Мақтарал ауданында туған. Ұлты – әзербайжан. Сәулет ғылымдарының кандидаты. ==Білімі және жұмыстары== Алматы Сәулет-құрылыс институтын «Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыс» мамандығы бойынша бітірген.Еңбек жолын құрылыс-монтаж басқармасында тас қалаушы болып бастаған.1993 жылдан бастап «ХЭМКО» құрылыс компаниясын басқарады. 2007 жылдан қазіргі кезге дейін «Әзербайжандықтар қауымдастығы» республикалық қоғамдық бірлестігінің төрағасы болып табылады.Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшесі. === Балалық шағы === ==Істері== Абилфас Муслимович жыл сайын қайырымдылық мақсаттарға, мамандандырылған мектептер мен мүгедектерге арналған интернаттарды қайта құрылымдау мен жөндеуге қаржы бөледі, бала бақшаларына, тұрмысы төмен отбасыларына материалдық көмек көрсетеді. ==Атақтары== * «Құрмет» орденімен, мерейтойлық медальдармен * Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бiрлiк» қоғамдық медалімен марапатталған. ==Сілтемелер== http://assembly.kz/kk/substituents/hamedov-abilfas-muslimovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509070546/http://assembly.kz/kk/substituents/hamedov-abilfas-muslimovich |date=2017-05-09 }} owfu4ajac6t8hbybsx4h0uisovjvwap 3694957 3694927 2026-11-11T11:06:11Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-59526-30|~2026-59526-30]] ([[User talk:~2026-59526-30|т]]) өңдемелерінен [[User:Шынар Бахытбекқызы|Шынар Бахытбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3658723 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Хамедов Абилфас Муслимович''' — 1962 жылғы 7 наурызда [[Түркістан облысы|Оңтүстік Қазақстан облысының]] Мақтарал ауданында туған. Ұлты – әзербайжан. Сәулет ғылымдарының кандидаты. ==Білімі және жұмыстары== Алматы Сәулет-құрылыс институтын «Өнеркәсіптік және азаматтық құрылыс» мамандығы бойынша бітірген.Еңбек жолын құрылыс-монтаж басқармасында тас қалаушы болып бастаған.1993 жылдан бастап «ХЭМКО» құрылыс компаниясын басқарады. 2007 жылдан қазіргі кезге дейін «Әзербайжандықтар қауымдастығы» республикалық қоғамдық бірлестігінің төрағасы болып табылады.Қазақстан халқы Ассамблеясы Кеңесінің мүшесі. ==Істері== Абилфас Муслимович жыл сайын қайырымдылық мақсаттарға, мамандандырылған мектептер мен мүгедектерге арналған интернаттарды қайта құрылымдау мен жөндеуге қаржы бөледі, бала бақшаларына, тұрмысы төмен отбасыларына материалдық көмек көрсетеді. ==Атақтары== * «Құрмет» орденімен, мерейтойлық медальдармен * Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бiрлiк» қоғамдық медалімен марапатталған. ==Сілтемелер== http://assembly.kz/kk/substituents/hamedov-abilfas-muslimovich {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170509070546/http://assembly.kz/kk/substituents/hamedov-abilfas-muslimovich |date=2017-05-09 }} gv7a5b1scw7pam25prm70lw94fsx72z Марихуана 0 584966 3694912 3688637 2026-11-11T10:38:13Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694912 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Marijuana Buds.jpg|thumb|Марихуана]] '''Марихуа́на''' ({{lang-es|marijuana, marihuana}}), ресми атауы '''каннабис''' — [[Кенешөп|кенешөптен]] алынатын психоактивті, [[Есірткілер|есірткілік]] зат. Адам ағзасына әсері [[кенешөп]]тегі [[тетрагидроканнабинол]] сияқты [[каннобиноид]] деген [[психоактив]]ті заттармен байланысты. Мамандар кенешөптің негізгі үш түрін анықтаған, олар: Cannabis sativa, Cannabis indica және cannabis ruderalis. Соңғы түрінің құрамындағы тетрагидроканнабинолдың (ТГК) мөлшері ең төмен болады. <ref>Samuel Obembe. Practical Skills and Clinical Management of Alcoholism & Drug Addiction. Elsvier. 2012. p.21. ISBN 978-0-12-398518-7</ref>. Кенешөпте тетрагидроканнабинолдан басқа 483 қосынды <ref name="Russo2013">{{cite book|author=Ethan B Russo|title=Cannabis and Cannabinoids: Pharmacology, Toxicology, and Therapeutic Potential|url=https://books.google.com/books?id=qH-2Lj9x7L4C&pg=PP28|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61493-4|page=28}}</ref>, соның ішінде кем дегенде 65 каннабиноид бар <ref>{{cite book|last1=Newton|first1=David E.|title=Marijuana : a reference handbook|date=2013|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=9781610691499|page=7|url=https://books.google.no/books?id=iWMf95ze8QEC&pg=PA7}}</ref>. Марихуана тәбетті ашып, адамның ойлау жүйесін өзгертіп және [[эйфория]] сезімін беретін [[дене]] мен [[Ми|миға]] тигізетін өзіндік әсері үшін қолданылады. <ref>{{cite web|url=http://adai.uw.edu/marijuana/factsheets/appetite.htm |title=Marijuana: Factsheets: Appetite |publisher=Adai.uw.edu |accessdate=2013-07-12}}</ref> Қолданғаннан кейін біраз минут ішінде әсер ете бастайды. Егер аспен бірге тұтынса әсері 30-60 минут ішінде байқала бастайды. Марихуананың ағзаға әсері шамамен 2-6 сағатқа дейін созылуы мүмкін. <ref name=Ri2010>{{cite book|last1=Riviello|first1=Ralph J.|title=Manual of forensic emergency medicine : a guide for clinicians|date=2010|publisher=Jones and Bartlett Publishers|location=Sudbury, Mass.|isbn=9780763744625|page=41|url=https://books.google.ca/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41}}</ref> Марихуананы қолданудың қысқа мерзімді жанама әсерлеріне ауыз қуысының құрғауы, есте сақтау қабілетінің төмендеуі, паранойя, ашушаңдық, қимыл-қозғалыс үйлесімінің бұзылуы және көздің қызаруы жатады. <ref name="NLMNIH">{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000952.htm |title=Marijuana intoxication: MedlinePlus Medical Encyclopedia |publisher=Nlm.nih.gov |accessdate=2013-07-12}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Crippa|first1=JA|last2=Zuardi|first2=AW|last3=Martín-Santos|first3=R|last4=Bhattacharyya|first4=S|last5=Atakan|first5=Z|last6=McGuire|first6=P|last7=Fusar-Poli|first7=P|title=Cannabis and anxiety: a critical review of the evidence.|url=https://archive.org/details/sim_human-psychopharmacology_2009-10_24_7/page/515|journal=Human psychopharmacology|date=October 2009|volume=24|issue=7|pages=515–23|doi=10.1002/hup.1048|pmid=19693792 | issn=0885-6222 }}</ref> Ұзақ мерзімді әсерлері арасында тәуелділіктің қалыптасуы, әсіресе жасөспірім шақта қолданған адамдардың танымдық қабілеттерінің төмендеуі және жүктілік кезінде қолданған аналардың балаларында мінез-құлық ерекшеліктерінің байқалуы бар. Сонымен қатар марихуананы қолдану психоздың даму қаупімен байланысты, алайда бұл байланыстың себеп-салдарлық сипаты әлі де зерттелуде. Марихуана көбіне психоактивті немесе медициналық мақсатта қолданылады. Кейбір мәдениеттерде оның діни-рухани маңызы да бар. 2013 жылғы деректер бойынша, әлемде 128–232 миллион адам марихуана қолданған. Бұл 15–65 жас аралығындағы халықтың шамамен 2,7–4,9%-ын құрайды. Осыған байланысты марихуана әлемде ең көп таралған заңсыз есірткі заттарының бірі саналады. Кендір өсімдігін пайдалану тарихы б.з.д. III мыңжылдыққа дейін созылады. XX ғасырдан бастап көптеген елдерде, соның ішінде Қазақстанда да, марихуананы сақтау, сату және қолдану заңмен шектелген. Кейбір мемлекеттерде оны дәрігердің бақылауымен медициналық мақсатта пайдалануға рұқсат берілген. == Этимологиясы == Cannabis сөзі сақ (скиф) тілінен шыққан. Ежелгі гректер скифтердің жерлеу рәсімдерін бақылау арқылы оларда каннабисті (қарасораны) қолдану дәстүрін байқаған. Скифтер бұл өсімдікті түрлі рәсімдерде, соның ішінде жерлеу кезінде пайдаланған. Аккад тілінде каннабис "құнубу" (qunubu) деп аталған (𐎯𐎫𐎠𐎭𐏂). Бұл сөз кейін иврит (көне еврей) тіліне "қане босем" (קָנֶה בֹּשׂם) түрінде енген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Психобелсенді заттар]] g88ebl2a6f13p5zplouh4hajmdb3s5q 3694961 3694912 2026-11-11T11:07:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Әйгерім Молдабаева|Әйгерім Молдабаева]] ([[User talk:Әйгерім Молдабаева|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3647547 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2017}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[File:Marijuana Buds.jpg|thumb|Марихуана]] '''Марихуа́на''' ({{lang-es|marijuana, marihuana}}), ресми атауы '''каннабис''' — [[Кенешөп|кенешөптен]] алынатын психоактивті, [[Есірткілер|есірткілік]] зат. Адам ағзасына әсері [[кенешөп]]тегі [[тетрагидроканнабинол]] сияқты [[каннобиноид]] деген [[психоактив]]ті заттармен байланысты. Мамандар кенешөптің негізгі үш түрін айрықтайды: Cannabis sativa, Cannabis indica және cannabis ruderalis. Соңғысы ең аз мөлшерде тетрагидроканнабинолмен байытылған. <ref>Samuel Obembe. Practical Skills and Clinical Management of Alcoholism & Drug Addiction. Elsvier. 2012. p.21. ISBN 978-0-12-398518-7</ref>. Кенешөпте тетрагидроканнабинолдан басқа 483 қосынды <ref name="Russo2013">{{cite book|author=Ethan B Russo|title=Cannabis and Cannabinoids: Pharmacology, Toxicology, and Therapeutic Potential|url=https://books.google.com/books?id=qH-2Lj9x7L4C&pg=PP28|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61493-4|page=28}}</ref>, соның ішінде кем дегенде 65 каннабиноид табылады <ref>{{cite book|last1=Newton|first1=David E.|title=Marijuana : a reference handbook|date=2013|publisher=ABC-CLIO|location=Santa Barbara, Calif.|isbn=9781610691499|page=7|url=https://books.google.no/books?id=iWMf95ze8QEC&pg=PA7}}</ref>. Марихуана тәбет ашып, ой өрісін өзгертіп және [[эйфория]] сезімін беретін [[дене]] мен [[Ми|миға]] тигізетін өзіндік әсері үшін қолданылады. <ref>{{cite web|url=http://adai.uw.edu/marijuana/factsheets/appetite.htm |title=Marijuana: Factsheets: Appetite |publisher=Adai.uw.edu |accessdate=2013-07-12}}</ref> Әсері тартылған кезде біраз минут ішінде, тамақпен желінсе 30-60 минут арасында көріне бастайды. 2-6 сағат бойы марихуана денеге ықпал етеді. <ref name=Ri2010>{{cite book|last1=Riviello|first1=Ralph J.|title=Manual of forensic emergency medicine : a guide for clinicians|date=2010|publisher=Jones and Bartlett Publishers|location=Sudbury, Mass.|isbn=9780763744625|page=41|url=https://books.google.ca/books?id=keng9ELAE2IC&pg=PA41}}</ref> Қысқа уақыттағы жанама әсерлері келесі: құрғақ ауыз қуысы, уақытша қысқа мерзім жадының нашарлауы, [[паранойя]], күйгелектік, бұзылған [[моторика]]лық дағдылар, қызыл көздер. <ref name="NLMNIH">{{cite web|url=https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000952.htm |title=Marijuana intoxication: MedlinePlus Medical Encyclopedia |publisher=Nlm.nih.gov |accessdate=2013-07-12}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Crippa|first1=JA|last2=Zuardi|first2=AW|last3=Martín-Santos|first3=R|last4=Bhattacharyya|first4=S|last5=Atakan|first5=Z|last6=McGuire|first6=P|last7=Fusar-Poli|first7=P|title=Cannabis and anxiety: a critical review of the evidence.|url=https://archive.org/details/sim_human-psychopharmacology_2009-10_24_7/page/515|journal=Human psychopharmacology|date=October 2009|volume=24|issue=7|pages=515–23|doi=10.1002/hup.1048|pmid=19693792 | issn=0885-6222 }}</ref> Дағдылану, жасөспірім кезінде қолдана бастағандар арасында ойлау қабілетінің нашарлауы және де екіқабат кезде кенешөп тартқан аналардың балаларында қылықтық проблемалар секілді ұзақ уақыттық жанама әсерлері бар. Кенешөп қолданушылар арасында психоз фактілері жиі кездеседі, <ref name=Leweke2016rev>{{cite journal |vauthors=Leweke FM, Mueller JK, Lange B, Rohleder C |title=Therapeutic Potential of Cannabinoids in Psychosis |journal=Biol. Psychiatry |volume=79 |issue=7 |pages=604–12 |year=2016 |pmid=26852073 |doi=10.1016/j.biopsych.2015.11.018 |url=https://www.researchgate.net/publication/285044085_Therapeutic_Potential_of_Cannabinoids_in_Psychosis}}</ref> алайда себеп-салдар мәселесі әлі де қызу талқылануда. <ref name="doi:10.1007/s11920-015-0657-y">{{cite journal|last1=Ksir|first1=C|last2=Hart|first2=CL|title=Cannabis and Psychosis: a Critical Overview of the Relationship.|journal=Current Psychiatry Reports|date=February 2016|volume=18|issue=2|page=12|doi=10.1007/s11920-015-0657-y|pmid=26781550}}</ref> Көбінесе марихуана дем алыс немесе дәрілік мақсатпен қолданылады, бірақ діни-рухани қолданылу да кездеседі. 2013 жылы әлем бойынша 128-232 миллион адам марихуананы қолданды (бұл дегеніміз 15-65 жасқа дейінгі ғалам халқының 2.7%-4.9%). Солайша, марихуана ғаламдағы ең жиі қолданыстағы заңсыз есірткі болып табылады. <ref name=WDR2015>{{cite book|title=World Drug Report 2015|url=http://www.unodc.org/documents/wdr2015/WDR15_Drug_use_health_consequences.pdf|accessdate=26 June 2015|format=PDF|chapter=Status and Trend Analysis of {{sic|nolink=y|Illict}} Drug Markets|page=23}}</ref> Марихуана қолданысы адамзат тарихында б.з.д 3 мыңжылдығында орын алған. <ref name="Booth2003">{{cite book|author=Martin Booth|authorlink=Martin Booth|title=Cannabis: A History|url=https://books.google.com/books?id=Mjn6sCiHoFIC&pg=PA36|year=2003|publisher=Transworld|isbn=978-1-4090-8489-1|page=36}}</ref> 20 ғасырдан бастап, [[Қазақстан]] Республикасын қоса алғанда, әлемнің көптеген елдерінде қолданылуы, сатылуы, сақталуы заңсыз. <ref>{{cite web |url=http://www.erowid.org/plants/cannabis/cannabis_law.shtml |title=Cannabis: Legal Status |publisher=Erowid.org |accessdate=2011-10-30}}</ref><ref name="UN-WDR-2010">{{cite book |last1=UNODC |title=World Drug Report 2010 |publisher=United Nations Publication |page=198 |url=http://www.unodc.org/unodc/en/data-and-analysis/WDR-2010.html |accessdate=2010-07-19}}</ref> Дәрігердің кеңесі бойынша келесі елдерде медициналық мақсатпен марихуананы қолдануға рұқсат етілген: [[Канада]], [[Бельгия]], [[Нидерланд]], [[Аустралия|Австралия]], [[Германия]], [[Испания]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың 23 штаты.<ref>{{cite web|title=23 Legal Medical Marijuana States and DC Laws, Fees, and Possession Limits|url=http://medicalmarijuana.procon.org/view.resource.php?resourceID=000881|website=ProCon|accessdate=8 May 2015}}</ref> == Этимологиясы == Cannabis сөзі сақ (скиф) тілінен шыққан. Ежелгі гректер скифтердің жерлеу рәсімдерін бақылау арқылы оларда каннабисті (қарасораны) қолдану дәстүрін байқаған. Скифтер бұл өсімдікті түрлі рәсімдерде, соның ішінде жерлеу кезінде пайдаланған. Аккад тілінде каннабис "құнубу" (qunubu) деп аталған (𐎯𐎫𐎠𐎭𐏂). Бұл сөз кейін иврит (көне еврей) тіліне "қане босем" (קָנֶה בֹּשׂם) түрінде енген. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Психобелсенді заттар]] c0tdhj9k6ljd0iyhoechzbqyuz7wgkb Сергей Владимирович Матвиенко 0 590347 3694718 3317686 2026-11-11T06:18:39Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694718 wikitext text/x-wiki '''Сергей Владимирович Матвиенко''' ([[3 маусым]] [[1972 жыл]]) — күрестің грек-рим стилінде өнер көрсететін қазақстандық балуан, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері. == Өмірбаяны == С.В. Матвиенко [[Қостанай]] қаласында, 3 маусымда, 1972 жылы дүниеге келген. Ол 1983 жылдан бастап күреспен айналыса бастайды, ал бапкері ретінде оның әкесі болды. 1987 жылы КСРО құрамасында ойнады. КСРО ыдырағаннан кейін 2004 жылға дейін Қазақстан құрамасында ойнады. Азияның бірнеше әлем чемпионаттарына қатысқан. 1996 жылы Сиднейде Олимпиялық ойындарға қатысушы және Атлантадағы Олимпиада-2000. == Жетістіктер == * Жастар арасындағы КСРО чемпионы - 1990 (Екатеринбург), 1991. (Набережные Челны) * Жастар арасындағы әлем чемпионы - 1990 (Израиль), 1991 (Чехословакия) * КСРО Кубогының жеңімпазы ересектер арасында (Санкт-Петербург, 1991) * Гран-при турнирінің жеңімпазы И.П. Поддубный (Пермь, 1994) * Қазақстанның 12 дүркін чемпионы * Азия чемпионы (Жапония, 1993, Филиппин 1995, Қытай 1996, Таиланд 1997, Өзбекстан 1999) * Азияның вице-чемпионы (Оңтүстік Корея 2000) * Әлем Кубогының жеңімпазы (Иран, 1997) * XIII Азия ойындарының чемпионы (Таиланд, 1998) == Білімі == * Қостанай мемлекеттік университеті, «Дене шынықтыру және спорт» факультеті. * 1989-1993 жж.Челябинск мемлекеттік университеті, 2003-2005 жж. == Жұмыс мансабы == * 1994-2004 жж. - ішкі істер, салық және қаржы полициясы органдарында үздіксіз қызмет атқарады; * 1992-2006 жж. - Қостанай облыстық Олимпиадалық резервтік балалар-жасөспірімдер спорт мектебінің грек-рим күресінен жаттықтырушысы; * 2006 жылдан бастап - Қостанай облысы әкімдігінің туризм, дене шынықтыру және спорт басқармасының бастығы болып тағайндалды. * 2017 жылдан бастап Қостанай облысының әкімдігінің дене шынықтыру және спорт басқармасының «Жоғары спорт шеберлігі мектебі» атты ҚМУ директоры. == Сілтемелер == * [http://www.kostanay.gov.kz/rus/struktura_vlasti-61%7C74%7C77%7C144.html Қостанай қаласының әкімдігінің сайты] * [http://www.com/olympics/athletes/ma/sergey-matviyenko-1.html%7C%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9 "sport-reference" сайты] * [https://web.archive.org/web/20250123052616/http://www.fila-official.com/index.php?option=com_database&act=ficheLutteur&Itemid=&id_lutteur=F4A3576112FA4B5083271125F364BB39&filtre_pays=&lettre=&recherche_lutteur=Matvienko&lang=en%7C%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B9 FILA сайтының парақшасы] [[Санат:3 маусымда туғандар]] [[Санат:1972 жылы туғандар]] [[Санат:Қостанайда туғандар]] [[Санат:Қазақстан балуандары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шеберлері]] 07fz1zvzsp3ofrj2obod1b8abmizvfs Харри Кейн 0 604114 3694926 3691350 2026-11-11T10:51:23Z Qorgasyn 164729 3694926 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Харри Кейн |сурет = Harry Kane England v Ghana 23 June 2026-024 (cropped).jpg |сурет ені = 220px |атауы = Кейн, 2026 жыл |толық аты = Харри Эдвард Кейн |лақап аты = {{lang|en|''Hurricane''}} (Дауыл) |туған күні = 28.07.1993 |туған жері = {{туғанжері|Уолтемстоу|Уолтемстоуда}}, [[Үлкен Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]] |азаматтығы = {{байрақ|Англия}} |бойы = 188 см<ref name="profile">{{cite web|url=https://www.tottenhamhotspur.com/teams/men/players/harry-kane/|title=Harry Kane|publisher=tottenhamhotspur.com|lang=en}}</ref> |салмағы = |позиция = [[шабуылшы]] |қазіргі клуб = {{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]] |номері = 9 |жастар клубы = {{футбол карьерасы |1999—2001|{{ту|Англия}} Риджуэй Роверс| |2001—2002|{{ту|Англия}} [[Арсенал (футбол клубы, Лондон)|Арсенал]]| |2002—2004|{{ту|Англия}} Риджуэй Роверс| |2004|{{ту|Англия}} [[Уотфорд (футбол клубы)|Уотфорд]]| |2004—2009|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|}} |клубтары = {{футбол карьерасы |2011—2023|{{ту|Англия}} [[Тоттенхэм Хотспур]]|317 (213) |2011|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Лейтон Ориент]]|18 (5) |2012|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Миллуолл (футбольный клуб)|Миллуолл]]|22 (7) |2012—2013|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Норвич Сити]]|3 (0) |2013|{{аренда}} {{ту|Англия}} [[Лестер Сити]]|13 (2) |2023—|{{ту|Германия}} [[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]|31 (35)}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |2010|{{ту|Англия}} Англия U17|3 (2) |2010—2012|{{ту|Англия}} Англия U19|14 (6) |2013|{{ту|Англия}} Англия U20|3 (1) |2013—2015|{{ту|Англия}} Англия U21|14 (8) |2015—|{{футбол|Англия}}|89 (62)}} }} '''Харри Эдвард Кейн''' ({{lang-en|Harry Edward Kane}}; [[28 шілде]] [[1993 жыл|1993]], [[Үлкен Лондон]]) — ағылшындық футболшы, «[[Бавария (футбол клубы)|Бавария]]<nowiki/>» клубы мен [[Англия Ұлттық футбол құрамасы|Англия құрамасының]] шабуылшысы. 2026 жылғы [[Алтын доп (France Football)|Алтын доп]] жүлдесінің иегері. == Мансабы == 2011 жылдан бері [[Тоттенхэм Хотспур|"Тоттенхем"]] командасының футболшысы. Әр жылдары "Лейтон Ориент", "Миллоулл", [[Лестер Сити|"Лестер Сити"]] секілді англиялық клубтарға жалға берілді. Қазіргі келісімшарты 2020 жылға дейін жарамды. Премьер-Лигадағы алғашқы ойынын 2012 жылы 18 тамызда "Ньюкаслға" қарсы өткізді. Англияның түрлі жастағы құрамаларында ойнады. Англия ұлттық құрамасы сапында алғаш рет 2015 жылы 28 наурыз күні [[Литва Ұлттық футбол құрамасы|Литваға]] қарсы кездесуде 72-минутта Уэйн Рунидің орнына алаңға шықты. Бір минут өтісімен-ақ гол соғып, ұлттық құрама сапындағы алғашқы голын соқты. Ал [[Футболдан 2018 жылғы әлем біріншілігі|2018 жылғы әлем біріншілігін]]е құрама капитаны ретінде барып, алғашқы турда [[Тунис Ұлттық футбол құрамасы|Тунистің]] қақпасына екі гол соқты да командасын жеңіске жетеледі. Екінші голды ойынның бітуіне санаулы секундтар қалғанда ғана енгізді. 2026 жылғы 27 қазанда Кейн [[Алтын доп (France Football)|Алтын доп]] жүлдесіне ие болды. == Статистикасы == : ''13 мамыр, 2018'' {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Клуб ! rowspan="2" |Маусым ! colspan="2" |Лига ! colspan="2" |Кубок ! colspan="2" |Лига кубогы ! colspan="2" |Еурокубоктер ! colspan="2" |Басқа да ! colspan="2" |Қорытындысы |- !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол !Ойын !Гол |- | rowspan="8" |'''Тоттенхэм Хотспур''' |2011/12 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |6 |1 |0 |0 !6 !1 |- |2012/13 |1 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 !1 !0 |- |2013/14 |10 |3 |0 |0 |2 |1 |7 |0 |0 |0 !19 !4 |- |2014/15 |34 |21 |2 |0 |6 |3 |9 |7 |0 |0 !51 !31 |- |2015/16 |38 |25 |4 |1 |1 |0 |7 |2 |0 |0 !50 !28 |- |2016/17 |30 |29 |3 |4 |0 |0 |5 |2 |0 |0 !38 !35 |- |2017/18 |37 |30 |4 |4 |0 |0 |7 |7 |0 |0 !48 !41 |- !Бәрі !150 !108 !13 !9 !9 !4 !41 !19 !0 !0 !213 !140 |- | rowspan="2" |'''Лейтон Ориент'''''(аренда)'' |2010/11 |18 |5 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |0 !18 !5 |- !Бәрі !18 !5 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !18 !5 |- | rowspan="2" |'''Миллуолл'''''(аренда)'' |2011/12 |22 |7 |5 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |0 !27 !9 |- !Бәрі !22 !7 !5 !2 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !27 !9 |- | rowspan="2" |'''Норвич Сити'''''(аренда)'' |2012/13 |3 |0 |1 |0 |1 |0 |0 |0 |0 |0 !5 !0 |- !Бәрі !3 !0 !1 !0 !1 !0 !0 !0 !0 !0 !5 !0 |- | rowspan="2" |'''Лестер Сити'''''(аренда)'' |2012/13 |13 |2 |0 |0 |0 |0 |0 |0 |2 |0 !15 !2 |- !Бәрі !13 !2 !0 !0 !0 !0 !0 !0 !2 !0 !15 !2 |- ! colspan="2" |Бүкіл карьерасында !206 !122 !19 !11 !10 !4 !41 !19 !2 !0 !278 !156 |} == Жетістіктері == * «Миллуолл» клубындағы жылдың үздік жас футболшысы: 2011/12 * Премьер-лигадағы айдың үздік футболшысы ('''2'''): қаңтар 2015, ақпан 2015 * Ағылшын Премьер-лигасының үздік мергені ('''2'''): 2015/16 (25 гол), 2016/17 (29 гол) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == * [http://www.tottenhamhotspur.com/first-team-profiles/harry-kane/ Профилі] {{ref-en}} * [https://www.premierleague.com/players/3960/Harry-Kane/overview Профилі] {{ref-en}} * [http://www.thefa.com/England/All-Teams/Players/K/Harry-Kane Профилі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316151115/http://www.thefa.com/england/all-teams/players/k/harry-kane |date=2016-03-16 }} {{ref-en}} * [https://eu-football.ru/_player.php?id=28976 Статистикасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150412233451/http://eu-football.ru/_player.php?id=28976 |date=2015-04-12 }} {{Англия құрамасы Еуро 2024}} {{DEFAULTSORT:Кейн, Харри}} [[Санат:Англия футболшылары]] [[Санат:Англия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:Тоттенхэм Хотспур ФК ойыншылары]] [[Санат:Лейтон Ориент ФК ойыншылары]] [[Санат:Миллоул ФК ойыншылары]] [[Санат:Лестер Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Норвич Сити ФК ойыншылары]] [[Санат:Бавария ФК ойыншылары]] [[Санат:Алтын доп иегерлері]] rimhismywomfgfa9jba20tgdv75y9ec Санат:Дүние бөліктері бойынша тарихи мемлекеттер 14 604233 3694871 2628656 2026-11-11T09:46:56Z Nurken 111493 3694871 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Former countries by continent}} [[Санат:Тарихи мемлекеттер]] [[Санат:Құрлықтар бойынша елдер]] 5rtrr1zik2tt955t7ml3ckizfmmjf3w Санат:Құрлықтар бойынша елдер 14 604886 3694869 2631914 2026-11-11T09:46:39Z Nurken 111493 Nurken [[Санат:Дүние бөліктері бойынша елдер]] бетін [[Санат:Құрлықтар бойынша елдер]] бетіне жылжытты 2631914 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер]] [[Санат:Дүние бөліктері бойынша санаттар]] lnlbf1v8woyr7qdl66it91d1aow5c4o Серж Бланко 0 610503 3694736 3632343 2026-11-11T06:39:58Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694736 wikitext text/x-wiki '''Серж Бланко''' ({{lang-fr|Serge Blanco}}; [[1958 жыл]]ғы [[31 тамыз]]да туған, [[Каракас]], [[Венесуэла]]) — француздық кәсіби регбист, спорт әлемінде «Регбидің Пелесі» деген лақап атпен танымал. Спорттық мансабын аяқтағаннан кейін — ірі кәсіпкер және спорт функционері. Серж Бланко Франция ұлттық құрамасы тарихындағы ең үздік ойыншылардың бірі және әлемдік регби шежіресіндегі ең ұлы тұлғалардың қатарынан орын алады.<ref>Serge Blanco: The "Pelé of Rugby" and French sporting legend. BBC Sport Archive, 2021.</ref><ref>What Is Misophonia? Symptoms, Causes, and Treatments. WebMD Medical Reference, 2024.</ref> Ол Франция құрамасы сапында 93 ресми матч өткізген, бұл көрсеткіш бойынша ел тарихында алтыншы орында тұр. Ойыншының халықаралық регби қауымдастығындағы ресми статистикалық парақшасы бекітілген.<ref>[https://world.rugby Serge Blanco - Hall of Fame Inductee | World Rugby]. World Rugby.</ref> Ол 12 рет қанатты шабуылшы (вингер) позициясында, ал 81 рет негізгі қорғаушы позициясында өнер көрсетті, бұл — аталмыш амплуа бойынша әлемдік регби тарихындағы ең жоғары көрсеткіш болып табылады. Құрама команданы 17 матчта капитан ретінде алаңға бастап шықты. Бланко ұлттық құрама сапында 38 рет нәтижелі шабуыл (попытка) жасады, бұл — әлемдік рейтингте алтыншы, ал Франция көлемінде бірінші орындағы тарихи нәтиже. Тұлғаның халықаралық олимпиадалық және спорттық мұрағаттардағы ресми профилі жарияланған.<ref>[https://ffr.fr Serge Blanco - FFR Joueur Profile]. Fédération Française de Rugby.</ref> [[1986 жыл]]ы Бес ұлт кубогы құрамасы сапында Әлем құрамасына қарсы өткен тарихи матчқа қатысты. 1995–1998 жылдар аралығында және 2008–2015 жылдары «Биарриц Олимпик» клубының президенті қызметін атқарды. Бұған дейін ол 1998–2008 жылдары Франция Ұлттық регби лигасының президенті, ал 2012–2016 жылдары Франция регби федерациясының (FFR) вице-президенті болып мемлекеттік деңгейде жұмыс істеді.<ref name="britannica_blanco">Serge Blanco | Biography, Career, & Facts | Britannica. Encyclopedia Britannica, 2025.</ref><ref>Rhinorrhea (Runny nose): Symptoms and clinical overview. Humanitas Research Hospital, 2025.</ref> == Спорттық мансабы == === Балалық шағы === 1958 жылы 31 тамызда Венесуэлада Одетт пен Педро Бланконың отбасында дүниеге келген. Серждің анасы — баск текті француз әйелі, ал әкесі — Венесуэланың байырғы тұрғыны, полиция офицері болған. Әкесі жүрек талмасынан кенеттен қайтыс болғаннан кейін, олардың отбасы 1960 жылы Каракастан біржола көшіп кетеді. Серж Францияның Биарриц қаласына келгенде небәрі 2 жаста еді.<ref name="britannica_blanco"/> Францияда оның анасы отбасын асырау үшін ең ауыр жұмыстарды атқарды, соның ішінде күзетші болып жұмыс істеді және шамдарға арналған абажурлар сатумен айналысты. Спортшының толық мансаптық статистикасы мен өмірбаяндық ресми уики-нұсқасы да қолжетімді.<ref>[https://wikipedia.org Serge Blanco - Vikipedi]. Wikipedia Özgür Ansiklopedi.</ref> Серж Биаррицтегі Ақ діни қызметкерлер дәріс беретін Имандылық колледжінде (Колледж Непорочного Зачатия) білім алды. Бала 14 жасқа толғанда, оның дене шынықтыру пәнінің мұғалімі оның табиғи талантын байқап, танымал «Нант» футбол клубының академиясына жіберуді ұсынады, бірақ Серж туған үйінен ұзаққа кеткісі келмей, бұл ұсыныстан бас тартады. Оның орнына ол осы өңірдегі көптеген жасөспірімдер сияқты регби ойнауды таңдады. 15-16 жасқа қараған шағында ол қатарластарынан физикалық және тактикалық тұрғыдан әлдеқайда озық тұрды. == Клубтық мансабы == Серж Бланко кәсіби мансабын [[1974 жыл]]ы «Биарриц Олимпик» клубының сапында бастады. Өзінің спорттық жолының соңына дейін ол баск елінің осы клубына айнымас адалдық танытты, тіпті команданың ішкі біріншіліктегі нәтижелері айтарлықтай сәтсіз болған кездерде де одан кеткен жоқ.<ref name="blanco_espn">Serge Blanco - Rugby Union Player Profile and Statistics. ESPN Scrum Archive, 2021.</ref><ref>What Is Misophonia? Symptoms, Causes, and Treatments. WebMD Medical Reference, 2024.</ref> Мәселен, 1988—1989 жылдардағы маусымда «Биарриц Олимпик» Франция чемпионатының «В» тобына (төменгі дивизионға) түсіп қалған болатын. Клубтың тарихи статистикалық парақшасы мен ресми уики-нұсқасы жарияланған.<ref>[https://wikipedia.org Serge Blanco - Vikipedi]. Wikipedia Özgür Ansiklopedi.</ref> == Ұлттық құрамадағы мансабы == Бланконың халықаралық деңгейдегі дебюті 1980 жылдың 8 қарашасында Оңтүстік Африка (ОАР) құрамасына қарсы ойында өтті, бұл бәсекеде Франция құрамасы 37:15 есебімен жеңіліс тапты.<ref name="britannica_blanco_v2">Serge Blanco | Biography, Rugby Career, Business & Facts | Britannica. Encyclopedia Britannica, 2025.</ref><ref>Rhinorrhea (Runny nose): Symptoms and clinical overview. Humanitas Research Hospital, 2025.</ref> Ол [[1987 жылғы регбиден әлем чемпионаты|1987 жылғы Регбиден әлем чемпионатының]] жартылай финалында турнир қожайыны Аустралия құрамасына қарсы ойынның соңғы минуттарында шешуші ұпайды (попытка) еншілеп, Францияның 28:24 есебімен жеңіске жетуін қамтамасыз етті.<ref name="britannica_blanco_v2"/> Ойыншының халықаралық регби даңқ залындағы ресми парақшасы бекітілген.<ref>[https://world.rugby Serge Blanco - Hall of Fame Inductee | World Rugby]. World Rugby.</ref> Сондай-ақ оның еншісінде Бес ұлт кубогы аясында Франция құрамасымен бірге 1981 және 1987 жылдары бағындырған екі «Үлкен шлем» (Grand Slam) жүлдесі бар. [[1991 жылғы регбиден әлем чемпионаты|1991 жылғы Регбиден әлем чемпионатында]] Бланко Франция ұлттық құрамасының капитаны болды. Ол құрама сапында жалпы саны 93 матч өткізді (бұл сол кезеңдегі әлемдік рекорд еді). Айта кетерлігі, халықаралық деңгейдегі осындай орасан зор жетістіктеріне қарамастан, ол өзінің туған клубы «Биарриц Олимпикпен» бірге спортшы ретінде Франция ұлттық чемпионатын ешқашан ұтып ала алмады.<ref name="britannica_blanco_v2"/> 1997 жылы Бланко Халықаралық регби даңқ залының (International Rugby Hall of Fame) алғашқы тізіміне енген ең бірінші ойыншылардың бірі атанды. Ал 2011 жылы ол Халықаралық регби кеңесінің (IRB Hall of Fame) Даңқ залының ресми мүшесі болып қабылданды.<ref>[https://ffr.fr Serge Blanco - FFR Joueur Profile]. Fédération Française de Rugby.</ref> == Мансаптан кейінгі өмірі мен бизнесі == Ойыншы ретіндегі мансабын аяқтағаннан кейін ол «Биарриц Олимпик» клубының президенті қызметіне кірісті. Оның басшылығы тұсында клуб үлкен серпіліс жасап, 2002 және 2006 жылдары Франция чемпионы атанды.<ref name="britannica_blanco_v2"/> 2008 жылдың желтоқсанына дейін Бланко Франция кәсіби Ұлттық регби лигасының (LNR) президенті болып жұмыс істеді. Спорттық мақаланың халықаралық талдау парақшасы жарияланған.<ref>[https://lequipe.fr Serge Blanco - Une légende du rugby français] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223173201/http://www.lequipe.fr/ |date=2011-02-23 }}. L'Équipe.</ref> Регбидегі табысты қызметінен бөлек, Бланко ірі кәсіпкер ретінде танымал: оның иелігінде үш бірдей қонақүй (отель) және «Serge Blanco» атты жеке спорттық киімдер брендінің желісі бар. 2009 жылдың наурыз айында ол кенеттен жүрек талмасына (инфаркт) ұшырады, бірақ күрделі отадан кейін денсаулығын толықтай қалпына келтірді.<ref name="britannica_blanco_v2"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1958 жылы туғандар]] [[Санат:Францияның регбистері]] [[Санат:Құрмет легионы орденінің офицерлері]] 64ckr2otf7105z9tnsecfm4dukf7szi Дүниежүзілік көрме (2023) 0 614022 3694690 3694442 2026-11-11T04:46:23Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694690 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Expo 2023 logo.svg|нобай]] '''Expo 2023''' — 2023 жылғы 15 қаңтардан 15 сәуірге дейін [[Буэнос-Айрес|Буэнос-Айресте]] ([[Аргентина]]) алғаш рет [[Латын Америкасы]]нда өтетін алдағы мамандандырылған көрме. Бұл қала [[Халықаралық көрмелер бюросы]]ның Бас ассамблеясында 2017 жылдың 15 қарашасында таңдалды.<ref>http://en.expo2023argentina.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116083324/http://en.expo2023argentina.com/ |date=2017-11-16 }}</ref><ref>https://www.bie-paris.org/site/en/news-announcements/bie-activity/argentina-elected-host-country-of-specialised-expo-2023</ref> [[Технополис]] қаласында өтеді, ауданы - 124 580 м².<ref>http://en.expo2023argentina.com/masterplan/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116185344/http://en.expo2023argentina.com/masterplan/ |date=2017-11-16 }}</ref> <ref>Көрменің</ref> тақырыбы: «Ғылым, инновация, өнер және адам дамуы үшін шығармашылық». Сандық эволюциядағы шығармашылық индустрия. (Ғылым, инновация, адам дамуы үшін өнер шығармашылығы, сандық конвергенциядағы шығармашылық салалары). Ықтимал үміткерлердің қатарына Лодз ([[Польша]]) және Миннеаполис ([[АҚШ]]) кірді.<ref>http://www.expobids.com/2022-2023.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022193656/http://www.expobids.com/2022-2023.htm |date=2014-10-22 }}</ref> Көрменің басты мақсаты – шөлейттену мәселесіне назар аудару және қоршаған ортаны жақсартудың тиімді жолдарын ұсыну. Ұйымдастырушылар «Жасыл шөл, жақсы қоршаған орта» («Green Desert, Better Environment») тақырыбын таңдады. Көрменің негізгі бағыттары төрт маңызды саланы қамтыды: # Заманауи ауыл шаруашылығы – азық-түлік өндіруді жетілдіру, жаңа технологияларды пайдалану және ауыл шаруашылығының тиімділігін арттыру. # Технология және инновация – су ресурстарын үнемдеу, жаңартылатын энергия көздерін пайдалану және жасыл технологияларды дамыту. # Экологиялық сауаттылық – табиғатты қорғау, қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарау және экологиялық мәдениетті қалыптастыру. # Тұрақты даму – табиғи ресурстарды тиімді пайдалану және келешек ұрпаққа қолайлы қоршаған орта қалдыру. oa.bie-paris.org+1 EXPO 2023 көрмесі тек өсімдіктер мен әсем бақтарды тамашалайтын орын ғана емес, сонымен қатар білім мен тәжірибе алмасатын халықаралық алаңға айналды. Қатысушы мемлекеттер өздерінің табиғатты қорғау саласындағы жобаларын, көгалдандыру әдістерін және қоршаған ортаны сақтауға бағытталған бастамаларын көрсетті. Бұл көрме адамзатқа табиғат пен технологияның өзара үйлесімді дамуының маңызын тағы бір мәрте дәлелдеді. Әсіресе су тапшылығы, климаттың өзгеруі, шөлейттену және азық-түлік қауіпсіздігі сияқты өзекті мәселелерді шешуде халықаралық ынтымақтастықтың қажеттігін көрсетті. Қорытындылай келе, Дохада өткен EXPO 2023 халықаралық көрмесі – жасыл болашаққа бастайтын маңызды қадамдардың бірі. Оның негізгі идеясы – табиғатты қорғау әрбір адамның міндеті екенін түсіндіру. Өйткені таза қоршаған орта, жасыл табиғат және табиғи байлықтарды сақтау – болашақ ұрпақ алдындағы ортақ жауапкершілігіміз. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дүниежүзілік көрмелер]] 25cwr36nog327t852dev9lintbfj7at 3694784 3694690 2026-11-11T08:07:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] ([[User talk:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3591061 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Expo 2023 logo.svg|нобай]] '''Expo 2023''' — 2023 жылғы 15 қаңтардан 15 сәуірге дейін [[Буэнос-Айрес|Буэнос-Айресте]] ([[Аргентина]]) алғаш рет [[Латын Америкасы]]нда өтетін алдағы мамандандырылған көрме. Бұл қала [[Халықаралық көрмелер бюросы]]ның Бас ассамблеясында 2017 жылдың 15 қарашасында таңдалды.<ref>http://en.expo2023argentina.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116083324/http://en.expo2023argentina.com/ |date=2017-11-16 }}</ref><ref>https://www.bie-paris.org/site/en/news-announcements/bie-activity/argentina-elected-host-country-of-specialised-expo-2023</ref> [[Технополис]] қаласында өтеді, ауданы - 124 580 м².<ref>http://en.expo2023argentina.com/masterplan/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171116185344/http://en.expo2023argentina.com/masterplan/ |date=2017-11-16 }}</ref> Көрменің тақырыбы: «Ғылым, инновация, өнер және адам дамуы үшін шығармашылық». Сандық эволюциядағы шығармашылық индустрия. (Ғылым, инновация, адам дамуы үшін өнер шығармашылығы, сандық конвергенциядағы шығармашылық салалары). Ықтимал үміткерлердің қатарына Лодз ([[Польша]]) және Миннеаполис ([[АҚШ]]) кірді.<ref>http://www.expobids.com/2022-2023.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141022193656/http://www.expobids.com/2022-2023.htm |date=2014-10-22 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Дүниежүзілік көрмелер]] kf5f9d1ni1vp4qegdfiqdrv3b12cwgh Оңтүстік Кореяның Білім, Ғылым және Техника Министрлігі 0 614749 3694689 3694491 2026-11-11T04:34:26Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694689 wikitext text/x-wiki {{Уикилендірілсін}} {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Оңтүстік Кореяның Білім, Ғылым және Техника министрлігі''' – [[Корея Республикасы]]ның басшылығының құрамы. Негізгі қызметі – бүкіл ел масштабында білім мен ғылым қызметін үйлестіру. 1967-1998 жылдар аралығында министрлік Бөлім болған, яғни Бөлімнің беделі басқа министрліктерге қарағанда төмен болған, алайда [[Ким Дэ Чжун]]ның басқаруында болғанда министрлікке толық министрлік дәрежесі берілді. Заманауи түрінде 2008 жылдың 29 ақпан күні құрылды. Ол екі ведомствоны біріктіру арқылы пайда болды: бұрынғы Білім және адам ресурстарын дамыту министрлігі; Ғылым және технология министрлігі. 1992 жылы Корей басшылығы «ҒЗЖТКЖ аумағындағы жоғары дәрежелі технологиялар туралы ұлттық жобаның» өңдеуін бастады. ==Министрліктің эмблемасы== Үш бірдей үстіге көтеріліп белгіленетін дауыссыз ‘ㄱ’ хангыльдің ‘교육,’ (білім); ‘과학’ (ғылым); ‘기술’ (техника) сөздерінен пайда болған, елдің көрегендігі мен халықтың зияткерлік және экономикалық турдегі дамуына деген ерігін білдіреді. Эмблеманың үш ашық түстері: қызыл – жігерлікті, көк – икемділікті, сары – тапқырлықты білдіреді. [[Құрылу тарихы және эволюциясы]]<ref></ref> * '''Бастауы (1967–1998):''' Оңтүстік Кореяда 1967 жылы алғаш рет Ғылым және технология министрлігі дербес құрылған болатын. Алайда ұзақ уақыт бойы білім мен ғылым саласы төменірек мәртебедегі бөлім немесе ведомство ретінде жұмыс істеді. Ким Дэ Чжун әкімшілігі тұсында бұл салаға толыққанды дербес министрлік деңгейі берілді. [1, [[Оңтүстік Кореяның Білім, Ғылым және Техника Министрлігі|2]]] * '''Бірігу кезеңі (2008 жыл):''' Президент Ли Мён Бактың үкіметті оңтайландыру реформасы аясында '''2008 жылдың 29 ақпанында''' бұрынғы «Білім және адам ресурстарын дамыту министрлігі» мен «Ғылым және технология министрлігі» біріктіріліп, тұтас бір супер-министрлікке айналды. [1, [[Оңтүстік Кореяның Білім, Ғылым және Техника Министрлігі|2]], 3] * '''Қайта бөлінуі (2013 жыл):''' Президент Пак Кын Хе билікке келген соң, мемлекеттің инновациялық және технологиялық саясатын күшейту мақсатында 2013 жылдың 23 наурызында министрлікті қайтадан екіге бөлді. [1, 2] ==Сілтемелер== https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F,_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8_%D0%B8_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F dhgo9ati4yrngvty4jgokbue3wpx78i 3694785 3694689 2026-11-11T08:07:15Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] ([[User talk:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3642040 wikitext text/x-wiki {{Уикилендірілсін}} {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Оңтүстік Кореяның Білім, Ғылым және Техника министрлігі''' – [[Корея Республикасы]]ның басшылығының құрамы. Негізгі қызметі – бүкіл ел масштабында білім мен ғылым қызметін үйлестіру. 1967-1998 жылдар аралығында министрлік Бөлім болған, яғни Бөлімнің беделі басқа министрліктерге қарағанда төмен болған, алайда [[Ким Дэ Чжун]]ның басқаруында болғанда министрлікке толық министрлік дәрежесі берілді. Заманауи түрінде 2008 жылдың 29 ақпан күні құрылды. Ол екі ведомствоны біріктіру арқылы пайда болды: бұрынғы Білім және адам ресурстарын дамыту министрлігі; Ғылым және технология министрлігі. 1992 жылы Корей басшылығы «ҒЗЖТКЖ аумағындағы жоғары дәрежелі технологиялар туралы ұлттық жобаның» өңдеуін бастады. ==Министрліктің эмблемасы== Үш бірдей үстіге көтеріліп белгіленетін дауыссыз ‘ㄱ’ хангыльдің ‘교육,’ (білім); ‘과학’ (ғылым); ‘기술’ (техника) сөздерінен пайда болған, елдің көрегендігі мен халықтың зияткерлік және экономикалық турдегі дамуына деген ерігін білдіреді. Эмблеманың үш ашық түстері: қызыл – жігерлікті, көк – икемділікті, сары – тапқырлықты білдіреді. ==Сілтемелер== https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE_%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F,_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B8_%D0%B8_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B8_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F chtywx7zeb79w5y1fmiajgvr3gngg97 Мелам-Киши 0 623939 3694859 3691589 2026-11-11T09:39:38Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694859 wikitext text/x-wiki [[]]{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{ Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Мелам-Киши | Шынайы есімі = Melem-Kish | Династия = Киш I династиясы | Титулы = Киш патшасы }} '''Мелам-Киши''' — патшалар тізімінде Киш I династиясының 16-ы басқарушысы ретінде танылатын [[Шумер]] тарихи аймағындағы [[Киш (Шумер)|Киш]] [[қала-мемлекет]]інің басшысы. [[Энменнуна]]ның ұлы, [[Барсальнуна]]ның ағасы. Оның басқару уақыты б. з. д. 2800-ші жылға жатуы мүмкін. Патшалар тізімінде басқа патшалардікіндей, Мелам-Кишидің де басқару ұзақтығы шындыққа жанаспайды — 900 жыл; сол дерекке сенсек, оның ізбасары [[Барсальнуна]] болды. Тарихи деректерге сүйенсек, Мелам-Киши б.з.д. XXIX ғасыр шамасында өмір сүрген болуы мүмкін. Ол Энменнунаның ұлы, Барсальнунаның бауыры болған. Шумер патшаларының тізімінде Мелам-Киши әулеттің он алтыншы билеушісі ретінде көрсетіледі. Оның орнына Барсальнуна таққа отырған. Мелам-Киши туралы мәліметтер өте аз сақталған. Оның билік құрған кезеңі ежелгі Шумер тарихының аңыздар мен тарихи оқиғалар астасқан дәуіріне жатады. Шумер патшаларының тізімінде оған 900 жыл билік етті деген мәлімет берілген. Алайда бұл санды нақты тарихи мерзім ретінде қабылдауға болмайды, өйткені ерте дәуір билеушілерінің өмір сүрген уақыты мен билік кезеңдері туралы деректерде аңыздық сипат басым. Киш қаласы ежелгі Месопотамияның маңызды саяси орталықтарының бірі болған. Оның тарихы Шумер өркениетінің қалыптасуымен тығыз байланысты. Киш билеушілері туралы мәліметтер ежелгі мемлекеттердің басқару жүйесін, әулеттік сабақтастықты және сол кезеңдегі тарихи түсініктерді зерттеуге мүмкіндік береді. Қорытындылай келе, Мелам-Киши – ежелгі Шумердің алғашқы патшалық әулеттерінің тарихында есімі сақталған билеушілердің бірі. Ол туралы деректердің аздығына қарамастан, оның есімі Месопотамияның көне тарихын танып-білуге көмектеседі. <br> {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border: black solid 1px" |- | colspan=3 align="center" style="background: Wheat;"|'''[[I Киш династиясы]]''' |- | align="center" width="30%" style="background: Linen;"|[[File:Mace head of Mesilim Louvre AO2349.jpg|50px]]<br><small>Ізашары:</small><br>'''[[Энменнуна]]''' | align="center" style="background: Wheat;"|'''[[Киш (Шумер)|Шумер басқарушысы]]'''<br>[[Б. з. д. XXIX ғасыр]] | align="center" width="30%" style="background: Linen;"|[[File:Mace head of Mesilim Louvre AO2349.jpg|50px]]<br><small>Ізбасары:</small><br>'''[[Барсальнуна]]''' |- |} == Сілтемелер == * [http://khazarzar.skeptik.net/books/shumer/malkha.htm Ниппур патшалары тізімі] t8bjfzdsmpu0hwg71z5jrerqfmwk6dd 3694860 3694859 2026-11-11T09:40:08Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694860 wikitext text/x-wiki [[]]{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{ Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Мелам-Киши | Шынайы есімі = Melem-Kish | Династия = Киш I династиясы | Титулы = Киш патшасы }} '''Мелам-Киши''' — патшалар тізімінде Киш I династиясының 16-ы басқарушысы ретінде танылатын [[Шумер]] тарихи аймағындағы [[Киш (Шумер)|Киш]] [[қала-мемлекет]]інің басшысы. [[Энменнуна]]ның ұлы, [[Барсальнуна]]ның ағасы. Оның басқару уақыты б. з. д. 2800-ші жылға жатуы мүмкін. Патшалар тізімінде басқа патшалардікіндей, Мелам-Кишидің де басқару ұзақтығы шындыққа жанаспайды — 900 жыл; сол дерекке сенсек, оның ізбасары [[Барсальнуна]] болды. Тарихи деректерге сүйенсек, Мелам-Киши б.з.д. XXIX ғасыр шамасында өмір сүрген болуы мүмкін. Ол Энменнунаның ұлы, Барсальнунаның бауыры болған. Шумер патшаларының тізімінде Мелам-Киши әулеттің он алтыншы билеушісі ретінде көрсетіледі. Оның орнына Барсальнуна таққа отырған. [[Мелам-Киши]] <pre></pre>туралы мәліметтер өте аз сақталған. Оның билік құрған кезеңі ежелгі Шумер тарихының аңыздар мен тарихи оқиғалар астасқан дәуіріне жатады. Шумер патшаларының тізімінде оған 900 жыл билік етті деген мәлімет берілген. Алайда бұл санды нақты тарихи мерзім ретінде қабылдауға болмайды, өйткені ерте дәуір билеушілерінің өмір сүрген уақыты мен билік кезеңдері туралы деректерде аңыздық сипат басым. Киш қаласы ежелгі Месопотамияның маңызды саяси орталықтарының бірі болған. Оның тарихы Шумер өркениетінің қалыптасуымен тығыз байланысты. Киш билеушілері туралы мәліметтер ежелгі мемлекеттердің басқару жүйесін, әулеттік сабақтастықты және сол кезеңдегі тарихи түсініктерді зерттеуге мүмкіндік береді. Қорытындылай келе, Мелам-Киши – ежелгі Шумердің алғашқы патшалық әулеттерінің тарихында есімі сақталған билеушілердің бірі. Ол туралы деректердің аздығына қарамастан, оның есімі Месопотамияның көне тарихын танып-білуге көмектеседі. <br> {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border: black solid 1px" |- | colspan=3 align="center" style="background: Wheat;"|'''[[I Киш династиясы]]''' |- | align="center" width="30%" style="background: Linen;"|[[File:Mace head of Mesilim Louvre AO2349.jpg|50px]]<br><small>Ізашары:</small><br>'''[[Энменнуна]]''' | align="center" style="background: Wheat;"|'''[[Киш (Шумер)|Шумер басқарушысы]]'''<br>[[Б. з. д. XXIX ғасыр]] | align="center" width="30%" style="background: Linen;"|[[File:Mace head of Mesilim Louvre AO2349.jpg|50px]]<br><small>Ізбасары:</small><br>'''[[Барсальнуна]]''' |- |} == Сілтемелер == * [http://khazarzar.skeptik.net/books/shumer/malkha.htm Ниппур патшалары тізімі] p2i5nj6jvbafqmt8haui06czafc3p5o 3694863 3694860 2026-11-11T09:41:30Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694863 wikitext text/x-wiki [[]]{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{ Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Мелам-Киши | Шынайы есімі = Melem-Kish | Династия = Киш I династиясы | Титулы = Киш патшасы }} '''Мелам-Киши''' — патшалар тізімінде Киш I династиясының 16-ы басқарушысы ретінде танылатын [[Шумер]] тарихи аймағындағы [[Киш (Шумер)|Киш]] [[қала-мемлекет]]інің басшысы. [[Энменнуна]]ның ұлы, [[Барсальнуна]]ның ағасы. Оның басқару уақыты б. з. д. 2800-ші жылға жатуы мүмкін. Патшалар тізімінде басқа патшалардікіндей, Мелам-Кишидің де басқару ұзақтығы шындыққа жанаспайды — 900 жыл; сол дерекке сенсек, оның ізбасары [[Барсальнуна]] болды. Тарихи деректерге сүйенсек, Мелам-Киши б.з.д. XXIX ғасыр шамасында өмір сүрген болуы мүмкін. Ол Энменнунаның ұлы, Барсальнунаның бауыры болған. Шумер патшаларының тізімінде Мелам-Киши әулеттің он алтыншы билеушісі ретінде көрсетіледі. Оның орнына Барсальнуна таққа отырған. [[[[Мелам-Киши]] <pre></pre>]]<pre></pre>туралы мәліметтер өте аз сақталған. Оның билік құрған кезеңі ежелгі Шумер тарихының аңыздар мен тарихи оқиғалар астасқан дәуіріне жатады. Шумер патшаларының тізімінде оған 900 жыл билік етті деген мәлімет берілген. Алайда бұл санды нақты тарихи мерзім ретінде қабылдауға болмайды, өйткені ерте дәуір билеушілерінің өмір сүрген уақыты мен билік кезеңдері туралы деректерде аңыздық сипат басым. Киш қаласы ежелгі Месопотамияның маңызды саяси орталықтарының бірі болған. Оның тарихы Шумер өркениетінің қалыптасуымен тығыз байланысты. Киш билеушілері туралы мәліметтер ежелгі мемлекеттердің басқару жүйесін, әулеттік сабақтастықты және сол кезеңдегі тарихи түсініктерді зерттеуге мүмкіндік береді. Қорытындылай келе, Мелам-Киши – ежелгі Шумердің алғашқы патшалық әулеттерінің тарихында есімі сақталған билеушілердің бірі. Ол туралы деректердің аздығына қарамастан, оның есімі Месопотамияның көне тарихын танып-білуге көмектеседі. <br> {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border: black solid 1px" |- | colspan=3 align="center" style="background: Wheat;"|'''[[I Киш династиясы]]''' |- | align="center" width="30%" style="background: Linen;"|[[File:Mace head of Mesilim Louvre AO2349.jpg|50px]]<br><small>Ізашары:</small><br>'''[[Энменнуна]]''' | align="center" style="background: Wheat;"|'''[[Киш (Шумер)|Шумер басқарушысы]]'''<br>[[Б. з. д. XXIX ғасыр]] | align="center" width="30%" style="background: Linen;"|[[File:Mace head of Mesilim Louvre AO2349.jpg|50px]]<br><small>Ізбасары:</small><br>'''[[Барсальнуна]]''' |- |} == Сілтемелер == * [http://khazarzar.skeptik.net/books/shumer/malkha.htm Ниппур патшалары тізімі] 2f8rimogrtw4zveaixrn3i3ziqnys40 3694864 3694863 2026-11-11T09:42:46Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694864 wikitext text/x-wiki [[]]{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2019}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{ Мемлекеттік қайраткер | түс = монарх | Қазақша есімі = Мелам-Киши | Шынайы есімі = Melem-Kish | Династия = Киш I династиясы | Титулы = Киш патшасы }} '''Мелам-Киши''' — патшалар тізімінде Киш I династиясының 16-ы басқарушысы ретінде танылатын [[Шумер]] тарихи аймағындағы [[Киш (Шумер)|Киш]] [[қала-мемлекет]]інің басшысы. [[Энменнуна]]ның ұлы, [[Барсальнуна]]ның ағасы. Оның басқару уақыты б. з. д. 2800-ші жылға жатуы мүмкін. Патшалар тізімінде басқа патшалардікіндей, Мелам-Кишидің де басқару ұзақтығы шындыққа жанаспайды — 900 жыл; сол дерекке сенсек, оның ізбасары [[Барсальнуна]] болды. Тарихи деректерге сүйенсек, Мелам-Киши б.з.д. XXIX ғасыр шамасында өмір сүрген болуы мүмкін. Ол Энменнунаның ұлы, Барсальнунаның бауыры болған. Шумер патшаларының тізімінде Мелам-Киши әулеттің он алтыншы билеушісі ретінде көрсетіледі. Оның орнына Барсальнуна таққа отырған. [[Мелам-Киши]] туралы мәліметтер өте аз сақталған. Оның билік құрған кезеңі ежелгі Шумер тарихының аңыздар мен тарихи оқиғалар астасқан дәуіріне жатады. Шумер патшаларының тізімінде оған 900 жыл билік етті деген мәлімет берілген. Алайда бұл санды нақты тарихи мерзім ретінде қабылдауға болмайды, өйткені ерте дәуір билеушілерінің өмір сүрген уақыты мен билік кезеңдері туралы деректерде аңыздық сипат басым. Киш қаласы ежелгі Месопотамияның маңызды саяси орталықтарының бірі болған. Оның тарихы Шумер өркениетінің қалыптасуымен тығыз байланысты. Киш билеушілері туралы мәліметтер ежелгі мемлекеттердің басқару жүйесін, әулеттік сабақтастықты және сол кезеңдегі тарихи түсініктерді зерттеуге мүмкіндік береді. Қорытындылай келе, Мелам-Киши – ежелгі Шумердің алғашқы патшалық әулеттерінің тарихында есімі сақталған билеушілердің бірі. Ол туралы деректердің аздығына қарамастан, оның есімі Месопотамияның көне тарихын танып-білуге көмектеседі. <br> {| class="standard" cellpadding="5" cellspacing="0" align="center" style="border: black solid 1px" |- | colspan=3 align="center" style="background: Wheat;"|'''[[I Киш династиясы]]''' |- | align="center" width="30%" style="background: Linen;"|[[File:Mace head of Mesilim Louvre AO2349.jpg|50px]]<br><small>Ізашары:</small><br>'''[[Энменнуна]]''' | align="center" style="background: Wheat;"|'''[[Киш (Шумер)|Шумер басқарушысы]]'''<br>[[Б. з. д. XXIX ғасыр]] | align="center" width="30%" style="background: Linen;"|[[File:Mace head of Mesilim Louvre AO2349.jpg|50px]]<br><small>Ізбасары:</small><br>'''[[Барсальнуна]]''' |- |} == Сілтемелер == * [http://khazarzar.skeptik.net/books/shumer/malkha.htm Ниппур патшалары тізімі] poowtqldsyz8ejfpmho3jxgk6h9wf2r Раушан Жабайханқызы Әбділдина 0 634094 3694847 3647417 2026-11-11T09:25:47Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694847 wikitext text/x-wiki [[]]{{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым|Есімі=Әбділдина Раушан Жабайханқызы|Туған күні=1963 жыл 10-мамыр (56 жас)|Туған жері=Қазақ КСР|Ғылыми аясы=философ|Жұмыс орны=МГУ|Ғылыми дәрежесі=Философия ғылымының докторы|Ғылыми атағы=Профессор ҚР ҰҒА корреспондент мүшесі|Альма-матер=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті}} <br /> '''Раушан Жабайханқызы Әбділдина''' — қазақстандық философ, ғылымтану саласының маманы. ==Өмірбаяны== *[[1963 жыл|1963]] жылы 10 мамырда дүниеге келген. *[[1985 жыл|1985]] жылы [[С. М. Киров]] атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]] философия факультетін тәмамдаған. *[[1985—1989]] жылы —КСРО ҒА [[философия]] институтының аспирантурасын аяқтайды.<ref>* Человек и его свобода в контексте культурно-исторического процесса. – Астана, 2004.– 218 б.</ref> *[[1989 жыл|1989]] жылы — [[философия]] ғылымдарының ғылыми дәрежесін алу үшін «Адамның марксистік концепциясындағы қызмет принципі» атты диссертациясын қорғады. [[Ғылыми]] жетекшісі - Лекторский, Владислав Александрович *[[2004 жыл|2004]] жылы — философия [[ғылымдарының|ғылым]] ғылыми дәрежесін алу үшін «[[Мәдени]] және тарихи процесс жағдайында адамның, жеке тұлғаның және даралық эволюциясының дамуы» атты диссертациясын қорғады. Бірнеше ондаған жылдар бойы ол [[Қазақстан]] Республикасы Ұлттық ғылым академиясы Философия институтының «[[Әлеуметтік философия]]» бөлімінде жұмыс істеді. Л.Н. [[Гумилева]] атындағы ЕҰУ-нің философия және әлеуметтану кафедрасының меңгерушісі болып қызмет атқарды. *[[2016 жыл|2016]] жылдан бастап [[М.В. Ломоносов]] атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстандағы филиалында [[Әлеуметтік]]-гуманитарлық пәндер кафедрасын басқарады. IAAS ғылым жөніндегі [[ғылыми|ғылым]] кеңесіне мүше.<ref> Демократия. – Алматы, 2012. – 503 б.</ref> *Раушан Жабайханқызы Әбділдина – Қазақстанның философия ғылымының дамуына үлес қосып жүрген ғалым, философия ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі. Ол М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстандағы филиалында ғылыми және педагогикалық қызмет атқарған. Ғалымның зерттеу жұмыстары философия тарихы, адам болмысы, тұлғаның еркіндігі мен даралығы, мәдени-тарихи үдерістер және қоғамдық ой мәселелеріне арналған. Раушан Жабайханқызының ғылыми ізденістерінің негізгі бағыттарының бірі – адамның қоғамдағы орны мен еркіндігі, жеке тұлғаның қалыптасуы және рухани құндылықтардың маңызын зерттеу. Ол философиялық мәселелерді терең зерделеп, отандық ғылымның дамуына өз үлесін қосып келеді. Ғалым 16 монографияның және 150-ден астам ғылыми мақаланың авторы. Оның еңбектері Қазақстанда ғана емес, халықаралық ғылыми басылымдарда да жарық көрген. Сонымен қатар көптеген халықаралық ғылыми конференцияларға қатысып, ғылыми журналдардың редакциялық алқалары мен сарапшылық жұмыстарына атсалысқан. Раушан Жабайханқызының еңбектерінің қатарында «Философия тарихы», «Демократия», «Мәдени-тарихи процесс контекстіндегі адам және оның еркіндігі мен даралығы» атты зерттеулері бар. Бұл еңбектер адам, қоғам, мәдениет және еркіндік мәселелерін философиялық тұрғыдан түсінуге бағытталған. Қорытындылай келе, Раушан Жабайханқызы Әбділдина – ғылым мен білім саласында өзіндік орны бар, философиялық ойдың дамуына үлес қосқан тұлға. Оның ғылыми мұрасы жас ұрпақты терең ойлауға, білімге ұмтылуға және адамзаттық құндылықтарды бағалауға үндейді. ==Отбасы== Әкесі - [[Жабайхан Мүбәрәкұлы Әбділдин|Әбділдин, Жабайхан Мүбаракұлы]] - академик.<ref>*Философия тарихы. – Алматы, 2010.– 532 б. </ref> == Дереккөздері == <ref>https://filosof.kz/philosophers/32?utm_source=chatgpt.com</ref> h3ci8l6hy7ylabqgtjrsk2suwwdcc2h 3694849 3694847 2026-11-11T09:26:42Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] ([[User talk:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3644330 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым|Есімі=Әбділдина Раушан Жабайханқызы|Туған күні=1963 жыл 10-мамыр (56 жас)|Туған жері=Қазақ КСР|Ғылыми аясы=философ|Жұмыс орны=МГУ|Ғылыми дәрежесі=Философия ғылымының докторы|Ғылыми атағы=Профессор ҚР ҰҒА корреспондент мүшесі|Альма-матер=Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті}} <br /> '''Раушан Жабайханқызы Әбділдина''' — қазақстандық философ, ғылымтану саласының маманы. ==Өмірбаяны== *[[1963 жыл|1963]] жылы 10 мамырда дүниеге келген. *[[1985 жыл|1985]] жылы [[С. М. Киров]] атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]] философия факультетін тәмамдаған. *[[1985—1989]] жылы —КСРО ҒА [[философия]] институтының аспирантурасын аяқтайды.<ref>* Человек и его свобода в контексте культурно-исторического процесса. – Астана, 2004.– 218 б.</ref> *[[1989 жыл|1989]] жылы — [[философия]] ғылымдарының ғылыми дәрежесін алу үшін «Адамның марксистік концепциясындағы қызмет принципі» атты диссертациясын қорғады. [[Ғылыми]] жетекшісі - Лекторский, Владислав Александрович *[[2004 жыл|2004]] жылы — философия [[ғылымдарының|ғылым]] ғылыми дәрежесін алу үшін «[[Мәдени]] және тарихи процесс жағдайында адамның, жеке тұлғаның және даралық эволюциясының дамуы» атты диссертациясын қорғады. Бірнеше ондаған жылдар бойы ол [[Қазақстан]] Республикасы Ұлттық ғылым академиясы Философия институтының «[[Әлеуметтік философия]]» бөлімінде жұмыс істеді. Л.Н. [[Гумилева]] атындағы ЕҰУ-нің философия және әлеуметтану кафедрасының меңгерушісі болып қызмет атқарды. *[[2016 жыл|2016]] жылдан бастап [[М.В. Ломоносов]] атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Қазақстандағы филиалында [[Әлеуметтік]]-гуманитарлық пәндер кафедрасын басқарады. IAAS ғылым жөніндегі [[ғылыми|ғылым]] кеңесіне мүше.<ref> Демократия. – Алматы, 2012. – 503 б.</ref> ==Отбасы== Әкесі - [[Жабайхан Мүбәрәкұлы Әбділдин|Әбділдин, Жабайхан Мүбаракұлы]] - академик.<ref>*Философия тарихы. – Алматы, 2010.– 532 б. </ref> == Дереккөздері == 1yhzb33fg607vn7mfki53dgu59qlvzh Мария Мұхатайқызы Ахметова 0 634308 3694985 3614920 2026-11-11T11:55:42Z Жания Талгатовна 186962 3694985 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мария Мұхатайқызы Ахметова''' ([[13 наурыз]] [[1921 жыл|1921]], [[Жамбыл облысы]] [[Шу ауданы]], Көкбастау ауылы) [[1951 жыл]]ы Алматы мемлекеттік консерваториясының тарихи-теориялық факультетін, Мәскеу консерваториясының аспирантурасын бітірген. == Өмірбаяны == 1941–1951 жылдары ҚазКСР Төралқасы жанындағы өнертану секторының кіші ғылыми қызметкері болып бастады. "Қазақ халқының дәстүрлі музыкасы және олардың [[Кеңестік Қазақстан композиторлар]]ның ән шығармашылығындағы дамуы" тақырыбында диссертация қорғады. Ол Қазақстан және [[Орта Азия]]ның барлық өңірінде өнертану кандидаттық диссертациясын қорғаған алғашқы қазақ әйел болып табылады. Өнертану секторының аға ғылыми қызметкері [[1958-1961]]. == Отбасы == == Шығармалар жинағы == * "Песня и современность" [[1968]] * "Казахские песни”[[(1970)]], * “Казахская советская музыка” * “Традиций казахской песенной культуры” [[1983]], * “Ән өнері және уақыт” монорафияларының авторы. == Марапаттары == * КСРО Композиторлар одағының мүшесі. * Қазақ КСРның еңбек сіңірген өнер қайраткері құрметті атығымен [[1983 жыл|(1983)]] марапатталған. * Кейін АН әдебиет және өнер институтының аға ғылыми қызметкері.<ref>Ашимбаев Д.Р. Кто есть кто в Казахстане: Биографическая энциклопедия . - Изд. 9-е, доп. – алматы: ИД «CREDO», 2006. – 832с. ISBN 9965-9596-7-6</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 858m2u3a14iczi6gidtl4jpugxja7kj Тодо бичиг 0 640357 3694560 3546647 2026-11-10T16:07:46Z Unknown Alash 96268 3694560 wikitext text/x-wiki {{Жазу жүйесі |name = Тодо бичиг |түрі = консонантты-вокалды |тілдері = қалмақ (1924 жылға дейін), ойрат, моңғол |қай жерде пайда болды = [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығы]] |шекара = |қашан пайда болды = 1648 жыл |кезең = XVII ғасырдың ортасынан бастап қолданылуда |жазу бағыты = жоғарыдан төмен |белгілердің саны = |статусы = |шығарушы = [[Зая Пандита]] |құжат = |шығу тегі = Финикия жазуы :Арамей жазуы ::Сирия жазуы :::Соғды жазуы ::::[[Көне ұйғыр жазуы|Ұйғыр жазуы]] :::::Ескі моңғол жазуы |жетілді = |туыстастары = маньчжур жазуы |юникод = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf U+1800 – U+18AF] |ISO = |мысал = |ені = |атауы = }} '''Тодо бичиг''', кейде '''тодо''' ([[қалмақ тілі|қалм.]]:{{MongolUnicode|ᡐᡆᡑᡆ<br />ᡋᡅᡒᡅᡎ}}, ''тодо бичг''; [[моңғол тілі|моңғ.]]: {{MongolUnicode|ᠲᠣᠳᠣ<br />ᠪᠢᠴᠢᠭ}}, ''тодо бичиг''; [[бурят тілі|бурят.]] ''тодо бэшэг'') – 1648 жылы ескі моңғол жазуының негізінде буддалық сопы [[Зая Пандита|Зая Пандитаның]] (1599-1662) құрастырған әліпбиі.<ref>Яхонтова Н.С. Монгольские языки</ref> Зая Пандитаның (шын есімі Намхай Чжамцо) бұл әліпбиді құрастырудағы мақсаты – ойрат жазба тілін ауызша тілге мейлінше жақындату еді. Оған қоса діни трактаттарда кең қолданыс тапқан [[санскрит|санскриттік]] және буддалық терминдер ықшамдалып, көпшілікке түсінікті қалпына келтірілді. ==Ерекшеліктері== Тодо бичиг вертикальды моңғол әліпбиінің жақын туысы. Бұл әліпби арамей жазуының негізінде құрастырылған ұйғыр жазуынан пайда болды<ref>Gnanadesikan, Amalia. The Writing Revolution. West Sussex: Wiley-Blackwell, 2009.</ref> Арамей жазуында әр дауысты дыбыс жеке символмен қамтамасыз етілмеген. Осы тізімнің ішінде тодо бичигте ғана әр дауысты дыбысты жеке таңбалармен қамтамасыз ету проблемасы шешілді. Жаңадан қосылған символдар мен диакритикалық таңбалар дауысты дыбыстардың ұзақтығын айқындады. Әр дауысты дыбыс үшін жеке символды бекіту мәтіндердегі екі мәнділікті жойды.<ref>Eds. Daniels, Peter T. and William Bright. The World's Writing Systems. New York: Oxford University Press, 1996</ref> Ойрат (қалмақ) тілінде жоқ, бірақ шетел сөздерінде кездесетін “ши”, “си” дыбыстары үшін арнайы таңбалар енгізілді. ==Қолданылуы== [[Ойраттар|Ойраттар]] (қалмақтар мен жоңғарлар) және көрші [[моңғолдар|халха-моңғолдар]] тодо бичигті XVII ғасырдың екінші жартысынан XVIII ғасырдың екінші жартысына дейін қолданған.<ref>Kara, György. Books of the Mongolian Nomads. Bloomington: Indiana University, 2005.</ref> Оңай оқылуына байланысты тодо бичиг халха-моңғолдардың көркем әдебиетінде маңызды орынға ие болды. Діни трактаттарды аудара отырып, Зая Пандита [[буддизм|буддизмді]] Батыс Моңғолия жерінде таратуды көздеді. XVIII ғасырдың басында ойрат (қалмақ) жазба тілінің екі тармағы пайда болды: * «кітаби» (ойрат тілдерінде жоқ, моңғол тілінен енген терминдерді діни практикада қолданған нұсқа); * «ауызекі» (іскерлік қатынасхаттарда қолданған нұсқа).<ref>М. И. Исаев. Языковое строительство в СССР. — М.: «Наука», 1979. — С. 215-218. — 352 с. — 2650 экз.</ref> Зая Пандитаның биографы әрі замандасы болған Ратнабадраның пікірінше, буддалық сопы мен оның шәкірттері тибет, моңғол тілдерінен, санскриттен 177 туындыны ойрат (қалмақ) тіліне аударған. Бүгінгі күнге дейін Зая Пандитаның 60-қа жуық аудармасы (философия, медицина және т.б. бағыттар) табылған.<ref>История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 208</ref> Тодо бичигті дін қызметкелері мен ақсүйектер ғана білгендіктен, 1913 жылғы деректерге сәйкес, [[қалмақтар|қалмақ халқының]] сауаттылығы өте төмен деңгейде (2,3% шамасында) болды. Қалмақ тілінде тодо-бичиг 1924 жылға дейін қолданылды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] халықтарының әліпбилерін кириллицаға көшіру барысында ауыстырылды. [[Қытай|Қытай Халық Республикасында]] ойраттарға білім беруде ескі моңғол жазуы бекітілгенімен, тодо бичигті қолдану тоқтатылған жоқ. ==Қазақ билеушілерінің ойрат жазуын қолдануы== XVIII ғасырда қазақ хандары тодо бичигті қытай және ресей императорларына жазған хаттарында пайдаланған. ==Әріптер кестесі== {| class="wikitable" |+ Дауысты дыбыстар ! Тодо бичиг ! Кириллица ! Латын ! |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠠ]]|v}}|| А|| A|| Ескі моңғол жазуындағыдай |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡄ]]|v}}|| Э || E |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡅ]]|v}}||И|| I |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡆ]]|v}}|| О || O |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡇ]]|v}}||У || U |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡈ]]|v}}|| Ө || Ö |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡉ]]|v}}||Ү || Ü |- |} {| class="wikitable" |+ Дауыссыз дыбыстар ! Тодо бичиг ! Кириллица ! Латын ! |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡋ]]|v}}|| Б || B |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡌ]]|v}}|| П || P |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡏ]]|v}}|| М || M |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠯ]]|v}}|| Л || L || Ескі моңғол жазуындағыдай |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠰ]]|v}}||С || S || Ескі моңғол жазуындағыдай |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠱ]]|v}}||Ш || Sh || Ескі моңғол жазуындағыдай |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠨ]]|v}}||Н || N || Ескі моңғол жазуындағыдай |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡍ]]|v}}|| Х || X |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡎ]]|v}}||Һ || Q |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡐ]]|v}}|| Т|| T |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡑ]]|v}}|| Д || D |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡔ]]|v}}||Ц || C |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡒ]]|v}}||Ч || Ch |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠴ]]|v}}|| З || Z |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡓ]]|v}}|| Ж || j |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡕ]]|v}}|| Й || Y |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠷ]]|v}}|| Р|| R || Ескі моңғол жазуындағыдай |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡖ]]|v}}|| В || W |- |} {| class="wikitable" |+ Шетел тілінен енген сөздерде қолданылатын әріптер ! Тодо бичиг ! Кириллица ! Латын ! |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡙ]]|v}}|| Г || G |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡘ]]|v}}||К || K |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡗ]]|v}}||Қ || Kh |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡚ]]|v}}|| Җ || J |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡛ]]|v}}|| || |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡜ]]|v}}|| || |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᢘ]]|v}}|| || |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᢙ]]|v}}|| || |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡊ]]|v}}||Ң || Ng |- |} == Галерея == {|align="center" |-valign="top" |[[File:Дербет тайшысы Солом Цереннің хаты (1687).jpg|thumb|Дербет тайшысы Солом Цереннің хаты (1687)]] |[[File:Аюка хан 1697.jpg|thumb|[[Аюке|Аюка ханның]] князь Голицынге хаты (1697)]] |[[File:Әбілпейіз сұлтанның хаты (1758).jpg|thumb|150px|[[Әбілпейіз|Әбілпейіз сұлтанның]] Цин елшісі Нусанға хаты (1758)]] |[[File:Gaban-Sharab.jpg|thumb|«Дербен-ойраттар туралы әңгімелер» қолжазбасынан үзінді (6а бет)]] |[[File:Istorijaxanov.jpg|thumb|«Қалмақ хандарының қысқаша тарихы» қолжазбасынан үзінді (22 бет)]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қалмақ тілі]] [[Санат:Моңғол жазуы]] 7e8p44ynzwrxmbxsd1doqfv56zxogr8 3694561 3694560 2026-11-10T16:08:28Z Unknown Alash 96268 /* Қазақ билеушілерінің ойрат жазуын қолдануы */ 3694561 wikitext text/x-wiki {{Жазу жүйесі |name = Тодо бичиг |түрі = консонантты-вокалды |тілдері = қалмақ (1924 жылға дейін), ойрат, моңғол |қай жерде пайда болды = [[Жоңғар хандығы|Жоңғар хандығы]] |шекара = |қашан пайда болды = 1648 жыл |кезең = XVII ғасырдың ортасынан бастап қолданылуда |жазу бағыты = жоғарыдан төмен |белгілердің саны = |статусы = |шығарушы = [[Зая Пандита]] |құжат = |шығу тегі = Финикия жазуы :Арамей жазуы ::Сирия жазуы :::Соғды жазуы ::::[[Көне ұйғыр жазуы|Ұйғыр жазуы]] :::::Ескі моңғол жазуы |жетілді = |туыстастары = маньчжур жазуы |юникод = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U1800.pdf U+1800 – U+18AF] |ISO = |мысал = |ені = |атауы = }} '''Тодо бичиг''', кейде '''тодо''' ([[қалмақ тілі|қалм.]]:{{MongolUnicode|ᡐᡆᡑᡆ<br />ᡋᡅᡒᡅᡎ}}, ''тодо бичг''; [[моңғол тілі|моңғ.]]: {{MongolUnicode|ᠲᠣᠳᠣ<br />ᠪᠢᠴᠢᠭ}}, ''тодо бичиг''; [[бурят тілі|бурят.]] ''тодо бэшэг'') – 1648 жылы ескі моңғол жазуының негізінде буддалық сопы [[Зая Пандита|Зая Пандитаның]] (1599-1662) құрастырған әліпбиі.<ref>Яхонтова Н.С. Монгольские языки</ref> Зая Пандитаның (шын есімі Намхай Чжамцо) бұл әліпбиді құрастырудағы мақсаты – ойрат жазба тілін ауызша тілге мейлінше жақындату еді. Оған қоса діни трактаттарда кең қолданыс тапқан [[санскрит|санскриттік]] және буддалық терминдер ықшамдалып, көпшілікке түсінікті қалпына келтірілді. ==Ерекшеліктері== Тодо бичиг вертикальды моңғол әліпбиінің жақын туысы. Бұл әліпби арамей жазуының негізінде құрастырылған ұйғыр жазуынан пайда болды<ref>Gnanadesikan, Amalia. The Writing Revolution. West Sussex: Wiley-Blackwell, 2009.</ref> Арамей жазуында әр дауысты дыбыс жеке символмен қамтамасыз етілмеген. Осы тізімнің ішінде тодо бичигте ғана әр дауысты дыбысты жеке таңбалармен қамтамасыз ету проблемасы шешілді. Жаңадан қосылған символдар мен диакритикалық таңбалар дауысты дыбыстардың ұзақтығын айқындады. Әр дауысты дыбыс үшін жеке символды бекіту мәтіндердегі екі мәнділікті жойды.<ref>Eds. Daniels, Peter T. and William Bright. The World's Writing Systems. New York: Oxford University Press, 1996</ref> Ойрат (қалмақ) тілінде жоқ, бірақ шетел сөздерінде кездесетін “ши”, “си” дыбыстары үшін арнайы таңбалар енгізілді. ==Қолданылуы== [[Ойраттар|Ойраттар]] (қалмақтар мен жоңғарлар) және көрші [[моңғолдар|халха-моңғолдар]] тодо бичигті XVII ғасырдың екінші жартысынан XVIII ғасырдың екінші жартысына дейін қолданған.<ref>Kara, György. Books of the Mongolian Nomads. Bloomington: Indiana University, 2005.</ref> Оңай оқылуына байланысты тодо бичиг халха-моңғолдардың көркем әдебиетінде маңызды орынға ие болды. Діни трактаттарды аудара отырып, Зая Пандита [[буддизм|буддизмді]] Батыс Моңғолия жерінде таратуды көздеді. XVIII ғасырдың басында ойрат (қалмақ) жазба тілінің екі тармағы пайда болды: * «кітаби» (ойрат тілдерінде жоқ, моңғол тілінен енген терминдерді діни практикада қолданған нұсқа); * «ауызекі» (іскерлік қатынасхаттарда қолданған нұсқа).<ref>М. И. Исаев. Языковое строительство в СССР. — М.: «Наука», 1979. — С. 215-218. — 352 с. — 2650 экз.</ref> Зая Пандитаның биографы әрі замандасы болған Ратнабадраның пікірінше, буддалық сопы мен оның шәкірттері тибет, моңғол тілдерінен, санскриттен 177 туындыны ойрат (қалмақ) тіліне аударған. Бүгінгі күнге дейін Зая Пандитаның 60-қа жуық аудармасы (философия, медицина және т.б. бағыттар) табылған.<ref>История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое книжное издательство, 1981. — Т. 1. — С. 208</ref> Тодо бичигті дін қызметкелері мен ақсүйектер ғана білгендіктен, 1913 жылғы деректерге сәйкес, [[қалмақтар|қалмақ халқының]] сауаттылығы өте төмен деңгейде (2,3% шамасында) болды. Қалмақ тілінде тодо-бичиг 1924 жылға дейін қолданылды. [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] халықтарының әліпбилерін кириллицаға көшіру барысында ауыстырылды. [[Қытай|Қытай Халық Республикасында]] ойраттарға білім беруде ескі моңғол жазуы бекітілгенімен, тодо бичигті қолдану тоқтатылған жоқ. ==Қазақ билеушілерінің ойрат жазуын қолдануы== XVIII ғасырда қазақ хандары мен сұлтандары тодо бичигті қытай және ресей императорларына жазған хаттарында пайдаланған. ==Әріптер кестесі== {| class="wikitable" |+ Дауысты дыбыстар ! Тодо бичиг ! Кириллица ! Латын ! |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠠ]]|v}}|| А|| A|| Ескі моңғол жазуындағыдай |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡄ]]|v}}|| Э || E |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡅ]]|v}}||И|| I |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡆ]]|v}}|| О || O |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡇ]]|v}}||У || U |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡈ]]|v}}|| Ө || Ö |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡉ]]|v}}||Ү || Ü |- |} {| class="wikitable" |+ Дауыссыз дыбыстар ! Тодо бичиг ! Кириллица ! Латын ! |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡋ]]|v}}|| Б || B |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡌ]]|v}}|| П || P |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡏ]]|v}}|| М || M |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠯ]]|v}}|| Л || L || Ескі моңғол жазуындағыдай |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠰ]]|v}}||С || S || Ескі моңғол жазуындағыдай |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠱ]]|v}}||Ш || Sh || Ескі моңғол жазуындағыдай |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠨ]]|v}}||Н || N || Ескі моңғол жазуындағыдай |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡍ]]|v}}|| Х || X |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡎ]]|v}}||Һ || Q |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡐ]]|v}}|| Т|| T |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡑ]]|v}}|| Д || D |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡔ]]|v}}||Ц || C |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡒ]]|v}}||Ч || Ch |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠴ]]|v}}|| З || Z |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡓ]]|v}}|| Ж || j |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡕ]]|v}}|| Й || Y |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᠷ]]|v}}|| Р|| R || Ескі моңғол жазуындағыдай |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡖ]]|v}}|| В || W |- |} {| class="wikitable" |+ Шетел тілінен енген сөздерде қолданылатын әріптер ! Тодо бичиг ! Кириллица ! Латын ! |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡙ]]|v}}|| Г || G |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡘ]]|v}}||К || K |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡗ]]|v}}||Қ || Kh |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡚ]]|v}}|| Җ || J |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡛ]]|v}}|| || |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡜ]]|v}}|| || |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᢘ]]|v}}|| || |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᢙ]]|v}}|| || |- |{{MongolUnicode|size=30px|[[ᡊ]]|v}}||Ң || Ng |- |} == Галерея == {|align="center" |-valign="top" |[[File:Дербет тайшысы Солом Цереннің хаты (1687).jpg|thumb|Дербет тайшысы Солом Цереннің хаты (1687)]] |[[File:Аюка хан 1697.jpg|thumb|[[Аюке|Аюка ханның]] князь Голицынге хаты (1697)]] |[[File:Әбілпейіз сұлтанның хаты (1758).jpg|thumb|150px|[[Әбілпейіз|Әбілпейіз сұлтанның]] Цин елшісі Нусанға хаты (1758)]] |[[File:Gaban-Sharab.jpg|thumb|«Дербен-ойраттар туралы әңгімелер» қолжазбасынан үзінді (6а бет)]] |[[File:Istorijaxanov.jpg|thumb|«Қалмақ хандарының қысқаша тарихы» қолжазбасынан үзінді (22 бет)]] |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қалмақ тілі]] [[Санат:Моңғол жазуы]] a3rbqvtpmx89ulm3h8q1lig7lm9l6wo Атырау облысының баспасөзі 0 642887 3694730 3646756 2026-11-11T06:33:52Z Әйгерім Молдабаева 178330 Сөйлем құрылымын толығымен өзгерттім. 3694730 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Атырау өңірінің баспасөз кеңістігі''' Атырау облысында үш облыстық [[Атырау (газет)|(«Атырау»]], «[[Прикаспийская коммуна]]», «[[Ар-Честь|Ар-Честь»)]]», бір қалалық [[Ақ Жайық (газет)|(«Ақ Жайық»)]] және жеті аудандық газет жарық көреді. Аудандық басылымдарға Жылыой ауданындағы - «Кең Жылыой», Мақат ауданындағы [[Мақат тынысы (газет)|«Мақат тынысы»]], Құрманғазы ауданындағы «Серпер», Махамбет ауданындағы «Жайық шұғыласы», Индер ауданындағы «Дендер», Қызылқоға ауданындағы «Қызылқоға», Исатай ауданындағы «Нарын таңы» газеттері жатады. == Тарихы == Облыстың мерзімді баспасөз тарихы 20- жылдардан бастау алады. Ұлт тіліндегі басылымдардың тұңғыш саны 1923 жылдың 1 сәуірінен шыға бастаған «Ерік» (қазіргі «Атырау») газеті. 1920 жылғы наурызда «Трудовая правда» атты газет (қазіргі «Прикаспийская коммуна») шығарыла бастады. 30-жылдардан бастап аудандық газеттер өмірге келіп, олардың облыстағы алғашқылары: 1930, 1933, 1934 жж. жарық көрген Теңіз (Құрманғазы) аудандық «Балықшылар үні» («Серпер»), Жылыой аудандық «Социалды ауыл» («Кең Жылыой»), Индер аудандық «Социалистік мал шаруашылығы» («Дендер») газеттері. 20-30-жылдары өлкедегі баспасөз беттерінде сауатсыздықты жою, мектептер ашу, отырықшылық тұрмыс салтына ауысу, әйел теңдігі сияқты өз кезеңінің көптеген маңызды мәселелері көтерілді. Жаңадан мұнай кәсіпшіліктерінің ашылуы, жұмысшы кенттерінің дүниеге келуі, екпінді құрылыстар хақында хабарлар басылды. Отан соғысы, одан кейінгі халық шаруашылығын қалпына келтіру кезеңдерінде облыс баспасөзі халықты жеңіске үндеп, еңбек майданында табысқа жұмылдыруда үлкен рөл атқарды. Мұнайлы Ембіде және Маңғыстау өңірінде жаңа кен орындарының қатарға қосылуы, темір жолдардың, мұнай, газ құбырларының тартылуы, балық өнеркәсібінің дамуы, мал шаруашылығының науқанды жұмыстары газет беттерінде кеңінен көрініс тапты. Алғашқы кезеңдерде-ақ облыстық, аудандық газеттер ауыл және жұмысшы тілшілерін топтастырып, соларға арқа сүйеді. Сол жылдары облыс баспасөзінде журналист мамандар аз еді. Сонымен қатар өткен кезеңдердегі әміршілдік-әкімшілдік жүйенің үстемдігі, коммунистік партияның бірыңғай өктем билігі барлық жердегідей облыс баспасөзіне өз ықпалын тигізбей қоймады. Газеттердің мазмұн-бағыты бірсыпыра реттерде белгілі шеңберден көп ауытқымай, қолғанаттық қызмет сипатында болды. Газет беттерінде озат тәжірибені, жетістіктерді дәріптеу, социалистік жарыс барысын көрсету басымдау жүргізілді. 80-жылдардың 2-жартысынан, облыстағы барлық буындағы газеттер өмір құбылыстарын талдап, барлаңқырап қарауға бағыт ұстады, ұжымдардың, кадрлардың қызметіне, оқиғаларға дұрыс, сын тұрғысында баға беруге елеулі бетбұрыс жасады. Партия комитеттерінің тарауына байланысты Атырау облыстық газеттері де қоғамдық - саяси басылымдарға айналып, өздері тең құрылтайшы болды. Көптеген газеттердің бұрынғы аттары өзгертіліп, халық бұқарасына етене жақын, жергілікті жерге бейім, өңірдің өзіндік ерекшелігін білдіретін атаулар қойыла бастады. Ақпарат құралдарының еркіндік алуы жаңа басылымдарға жол ашты. «Атырау» газетінің әдеби-тарихи серігі ретінде «Ата- мекен», облыстық Қазақ тілі қоғамының үні «Мұра», Мәдениет басқармасының «Көкжиек» сияқты тәуелсіз басылымдар өмірге келді. == Тәуелсіздік жылдары == Тоталитарлық жүйенің ыдырап, республиканың тәуелсіздік алуы Атыраудың мерзімді басылымдарының да тақырыбы мен стильдің жаңаруына ықпал етті. Есеп, хабарлама сипатындағы, даңғаза сарындағы материалдар азайды, олардың орнына журналистердің, авторлардың өзіндік көзқарасын білдіретін, оқырмандармен ортақ ой бөлісу тұрғысындағы әңгімелесулері басым көріне бастады. Облыстық, көптеген аудандық газеттер империялық үстемдік тұсында аяқасты болған қазақ тілін, ұлттық салт-дәстүрлерді қалпына келтіру, өткен тарихты байыппен ой елегінен өткізіп қайта қарау, халық бостандығы мен азаттығы жолында арпалысып, өмір кешкен қаһарман ұлдарды дәріптеу, ұлттық сананы ояту сияқты арнайы [[Сурет:Атырау ақпарат.jpg|thumb|оңға|600px|Атырау ақпарат]]тақырыптарды өзек етті. Рухани дүниеге, мәдени игіліктерге ден қойылды. Пікір алуандығы мен көп партиялылық жағдайында әр түрлі көзқарасты білдіретін материалдарға орын беріле бастады. «Атырау», «Прикаспийская коммуна» газеттерінде, облыстық теледидар мен радио хабарларында экономиканың өзекті мәселелері, әсіресе нарықтық қатынастарға көшу, еркін бағаның енуі, меншікті мемлекет иелігінен алу, жекешелендіру, адамдарды әлеуметтік қолдау сияқты күрделі жайлар әр алуан жанрлар арқылы көтеріліп отырды. Облыстық, Жылыой, Мақат аудандық газеттерінің журналистері әлемге әйгілі Теңіз кен орнының ашылып, игерілуін, шетелдің іскер топтарының, әсіресе Американың «Шеврон» корпорациясының келуін, бірлескен кәсіпорындар, еркін экономикалық аймақ құру мәселелерін назарда ұстайды. Облыс баспасөзі экология, қоршаған ортаны қорғау, Азғыр, Тайсойған, Нарын полигондарының қызметін тоқтату, Каспий мен Ақжайықтың балық қорын сақтау, ауыл шаруашылығын жеке игілікке алудың ерекшеліктері, малшы тұрмысын көтеру мәселелерін ұдайы қойып отырады. Әсіресе «[[Қазақстанкаспийшельф]]» корпорациясының Каспийде мұнай мен газға геофизикалык іздестіру жұмыстарын жүргізуіне, «ОКИОК» компаниясының теңіз қайраңына бұрғы түсіруіне орай әр қилы, тіптен бір-біріне қарама-қайшы пікірлерге кең орын беріледі. Барлық басылымдарда да негізінен жоғары білімді журналистер қызмет істейді. Облыстық, Мақат, Қызылқоға [[аудандық газеттер]]і және көп таралымды газеттер Атыраудағы «Ақ Жайық» жауапкершілігі шектеулі серіктестік [[баспахана]]сында басылады. Басқа аудандардың бәрінде де, өз баспаханалары бар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref> <ref>Т. Жауыров. Аудан ақиқаты және жұмысшы-село тілшілері.-А,. 1977</ref> == Аудан газеттері == '''[[Кең Жылой|«Кең Жылыой»]]''' - Жылыой ауданындағы қоғамдық-саяси газет. Алғаш саны «Социалды ауыл» деген атпен 1933 ж. шыға бастады. 1941-92 ж. газет «Социалистік ауыл», «Коммунизмге алға», «Ембі» деген атпен шығып келді. 1992 жылдан «Кең Жылыой» атанды. Тұңғыш редакторы - Төлеген Мұхамбетов. [[Мақат тынысы (газет)|'''«Мақат тынысы»''']] - Мақат аудандық газеті. Алғашқы саны 1937 жылдың қыркүйек айында «Жұмыскер» деген атпен шыға бастады. Одан кейін «Социалистік Ембі», 1966 ж. біраз үзілістен соң «Мұнайшы» деген атпен, оқырмандарымен қайта табысты. Газеттің тұңғыш редакторы Қ. Берікқұлақов болды. [[Серпер (газет)|'''«Серпер»''']] - Құрманғазы аудандық газеті. Облыстың аудандық газеттері арасында алғаш жарық көрген басылым. Алғашқы саны «Балықшылар үні» деген атпен 1930 жылы 10 қазанда шықты. 1945 жылдың 1 қаңтарынан «Социалистік жол», 1963 жылдан «Ленин жолы», кейін «Кеңес үні», 1994 жылдан «Серпер». Газеттің алғашқы редакторы - Шайдолла Молдабеков. '''«[[Жайық шұғыласы]]»''' - Махамбет аудандық қоғамдық-саяси газет. Алғашқы саны 1941 жылы 19-наурызда «Ленин жолы» деген атпен жарық көрді. Бұған облыста тұңғыш құрылған «Бақсай» кеңшарында (осы аудан аумағында) 30-жылдар ортасында шығып тұрған «Қой шаруашылығы» деп аталатын көп тиражды газет негіз болған. 1963 жылы «Малды өңір» деген атпен қайта шықты, 1978 жылдан «Жайық шұғыласы» деген атпен шығып келеді. Бірінші редакторы Мақсот Жалмұхатов. '''[[Дендер (газет)|«Дендер»]]''' - Индер аудандық газеті. 1934 жылдан «Социалистік мал шаруашылығы», 1958—94 ж. газет «Коммунизм туы», «Индер», 1994 жылдан «Дендер» болып шыға бастады. Газеттің алғаш редакторы («Социалистік мал шаруашылығы») - Ғ. Аманғалиев. [[Қызылқоға (газет)|'''«Қызылқоға»''']] - Қызылқоға аудандық газеті. Газеттің тұңғыш саны 1953 жылдың 31 қаңтарында оқырмандардың қолына тиді. «Сталин туы» деген атпен аптасына бір рет, екі бет болып шыққан газет арада өткен жылдары «Социалды еңбек», «Коммунизм туы» аталды. 1989 жылдан бері «Қызылқоға» деген атауға ие. Алғашқы редактор Әлімбай Жанғазиев. Алғашқы редактор Әлімбай Жанғазиевтен соң Теңдік Жауыров, Төлеубай Ысқақов, Ізни Нұрқасымов, Жолдығали Бақытов, Нұрлан Қабылов, Лес Жолдиевтер редакторлық қызметті жалғастырды. Олардың барлығы да аудан басылымын жоғары деңгейге көтерді деуге толық негіз бар. Айталық, жас кадрларды тәрбиелеп, шыңдады. Бүгінгі «Қызылқоға» газеті талай дарынды қаламгерлерді қанаттандырып, қияға ұшырды. Мереке Құлкенов, Мақсот Ізімов, Шолпан Ұғыбаева, Төлеген Жаңабаев, Әнуарбек Қосанов, Серік Жанғалиев, Қайрош Қабдешов, Әбілхан Төлеуішов, Мақат Хайруллин, Серік Қаражановтар «Қызылқоға» газетінен түлеп ұшқан түлектер.<ref>{{cite web|url=https://qyzylqoga.kz/biz-turaly.html|title=«Қызылқоға» газетінің қысқаша тарихы|author=|date=|website=qyzylqoga.kz|publisher=|accessdate=2026-07-17|lang=}}</ref> '''«[[Нарын таңы]]»''' - Исатай аудандық газеті. Алғашқы саны «Малшылар үні» деген атпен 1953 ж. 18 ақпанда жарық көрді. Новобогат (Исатай) ауданының осы кезең ішінде таратылып, қайта құрылуына байланысты газет те бірнеше рет жұмысын тоқтатты. 1991 жылдың 1 қаңтарынан «Нарын таңы» газеті тұрақты шыға бастады. Алғашқы жылдарда газетке Т. Сатқанбаев, М. Шәріпов, кейінірек Қ. Батыров басшы болды. == Атырау облысы бойынша тіркелген бұқаралық ақпарат құралдары == {| class="wikitable" |+ Атырау облысы бойынша тіркелген бұқаралық ақпарат құралдары<ref>https://engime.org/atirau-oblisi-bojinsha-tirkelgen-barali-aparat-raldari-2017-ji.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714191933/https://engime.org/atirau-oblisi-bojinsha-tirkelgen-barali-aparat-raldari-2017-ji.html |date=2020-07-14 }} Атырау облысы бойынша тіркелген бұқаралық ақпарат құралдары 2017 жылдың ақпан айы жағдайымен</ref> |- ! №!! атауы !! Меншік иесі !! Мерзімділігі |- | 1||«Атырау» газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 2 рет |- | 2||«Прикаспийская коммуна» газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 2 рет |- | 3||«Кең Жылой» газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- | 4||"Нарын таңы" газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- |5||"Жайық шұғыласы" газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- | 6|| "Серпер" газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- |7 || "Дендер" газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- |8 || "Қызылқоға" газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- |9 || "Мақат тынысы" газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- |10|| "Атырау өңірінің энергетигі" газеті|| "Аяз би" ауыл мәдениетін қолдау қоры|| аптасына 1 рет |- |11 || "Сахара" газеті || "Ар-честь" мекемесі || аптасына 1 рет |- |12 || "Мұнайлы Астана" газеті || "Издательский дом "Батыс" ЖШС || аптасына 1 рет |- | 13|| "Алтын сақа" газеті || «Дәу бол» ЖШС || айына 1 рет |- | 14|| "Ақ Жайық" газеті || "Ақ Жайық" ЖШС || аптасына 1 рет |- | 15|| "Городской парк" газеті || "Ақ Жайық" ЖШС || аптасына 1 рет |- | 16|| «Жайық самалы» газеті || "Ақ Жайық" ЖШС || аптасына 1 рет |- | 17|| "Алтын ғасыр" газеті || «Демократияны қолдау Атырау орталығы» мемлекеттік емес мекемесі || аптасына 1 рет |- |18 || "Қайсар" газеті || Атырау облысының Прокуратурасы || айына 1 рет |- |19 || "Новатор" газеті || "АМӨЗ" ЖШС || аптасына 1 рет |- | 20|| "Университет" газеті || Х.Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті || 2 айда 1 рет |- | 21|| "Студенттік өмір-студенческая жизнь" газеті || Атырау мұнай және газ университеті || айына 1 рет |- |22 || "ТШО жаңалықтары" газеті || "Теңізшевройл" ЖШС || айына 1 рет |- |23 || "Бизнес инфо Атырау + Актобе, Актау, Уральск" газеті || "Барыс" жарнама агентігі || аптасына 1 рет |- | 24|| "Квартал" газеті || "Квартал" ЖШС || аптасына 1 рет |- | 25|| "Құлсары" газеті ||"Әбдіхалық Жәңкейұлы Сисенбердиев" ЖК || аптасына 1 рет |- |26 || "Мегаполис Атырау" газеті || "Нсангалиева" ЖК || аптасына 1 рет |- | 27|| "Жылой жарнамасы" газеті || "Білім" толық серіктестігі || аптасына 1 рет |- | 28|| "Алтын аймақ" газеті || "Қайрат" аймақтық қайырымдылық қоры" || аптасына 1 рет |- | 29|| "Мұнайлы Қазақстан" газеті || "Мұнайлы Қазақстан-Нефтяной Казахстан газеті" ЖШС || айына 1 рет |- | 30|| "Өркенді өңір" газеті || "СТУДИЯ ДИЛЬНАЗ" ЖК || аптасына 1 рет |- | 31||"Руханият әлемі" газеті|| Атырау облысы Дін істері басқармасының "Ақпараттық талдау орталығы" КММ||айына 2 рет |- |32 || «Ұстаздық еңбек» газеті || «Қазақстандық салалық білім және ғылым қызметкерлері кәсіптік одағының Атырау облыстық ұйымы» ҚБ (Атырау қаласы) || айына 2 рет |- |33 || "Мерейлі мекен" журналы || "Аяз би" ауыл мәдениетін қолдау қоры || 3 айда 1 рет |- |34 || "Х.Досмұхамедов атындағы АМУ жаршысы" ғылыми журналы || Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті || 3 айда 1 рет |- |35 || "Вестник Атырауского института нефти и газа" журналы || Атырау мұнай және газ университеті|| 3 айда 1 рет |- |36 || Хабаршы-Вестник "Өрлеу" журналы || «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» АҚ филиалы «Атырау облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты» || 2 айда 1 рет |- |37 ||«Brandroom» журналы || «AISA» ЖШС || тоқсан сайын |- |38 || «Marco ECO DISCOUNTER» журналы || «Shanyrak Management» ЖШС || айына 2 рет |- |39 || «BAIZAAR» журналы || «Shanyrak Management» ЖШС || айына 2 рет |- |40 || "Молодежный портал города Атырау" ақпараттық агенттігі || "Инфо Центр" ҚБ || - |- | 41|| "NefteGaz.kz" ақпараттық агенттігі || "Инженерная компания "Нобель" ЖШС || - |- |42 || Аймақтық ақпараттық ресурс "ATPress" || "Атырау-Ақпарат" ЖШС || күн сайын |- | 43|| "www. deputatyrau.kz" ақпарат агенттігі || "Асыл өлке" қоғамдық бірлестігі || тәулік бойы |- | 44|| «Аймақтық ақпараттық ресурс atyrau-akparat» ақпарат агенттігі || «Атырау-Ақпарат» ЖШС|| тәулік бойы |- | 45|| "Тулепова" кабельдік операторы || "Мустахимус" ЖШС || тәулік бойы |- | 46|| "Токтар Бонус Системс" кабельдік операторы || "Токтар Бонус Системс" ЖШС || тәулік бойы |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы]] [[Санат:Баспа сөз]] [[Санат:Журнал]] [[Санат:Редактор]] ry7yxlt11o14wyr7e6eftqdn768d6pp 3694776 3694730 2026-11-11T08:03:50Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Әйгерім Молдабаева|Әйгерім Молдабаева]] ([[User talk:Әйгерім Молдабаева|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640566 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Атырауда үш облыстық''' — [[Атырау (газет)|«Атырау»]], «[[Прикаспийская коммуна]]», «[[Ар-Честь]]», бір қалалық [[Ақ Жайық (газет)|«Ақ Жайық»]] және жеті аудандық - «Кең Жылыой» (Жылыой ауданы), [[Мақат тынысы (газет)|«Мақат тынысы»]] (Мақат), «Серпер» (Құрманғазы), «Жайық шұғыласы» (Махамбет), «Дендер» (Индер), «Қызылқоға» (Қызылқоға), «Нарын таңы» (Исатай ауданы) газеттері шығады. == Тарихы == Облыстың мерзімді баспасөз тарихы 20- жылдардан бастау алады. Ұлт тіліндегі басылымдардың тұңғыш саны 1923 жылдың 1 сәуірінен шыға бастаған «Ерік» (қазіргі «Атырау») газеті. 1920 жылғы наурызда «Трудовая правда» атты газет (қазіргі «Прикаспийская коммуна») шығарыла бастады. 30-жылдардан бастап аудандық газеттер өмірге келіп, олардың облыстағы алғашқылары: 1930, 1933, 1934 ж. жарық көрген Теңіз (Құрманғазы) аудандық «Балықшылар үні» («Серпер»), Жылыой аудандық «Социалды ауыл» («Кең Жылыой»), Индер аудандық «Социалистік мал шаруашылығы» («Дендер») газеттері. 20-30-жылдары өлкедегі баспасөз беттерінде сауатсыздықты жою, мектептер ашу, отырықшылық тұрмыс салтына ауысу, әйел теңдігі сияқты өз кезеңінің көптеген маңызды мәселелері көтерілді. Жаңадан мұнай кәсіпшіліктерінің ашылуы, жұмысшы кенттерінің дүниеге келуі, екпінді құрылыстар хақында хабарлар басылды. Отан соғысы, одан кейінгі халық шаруашылығын қалпына келтіру кезеңдерінде облыс баспасөзі халықты жеңіске үндеп, еңбек майданында табысқа жұмылдыруда үлкен рөл атқарды. Мұнайлы Ембіде және Маңғыстау өңірінде жаңа кен орындарының қатарға қосылуы, темір жолдардың, мұнай, газ құбырларының тартылуы, балық өнеркәсібінің дамуы, мал шаруашылығының науқанды жұмыстары газет беттерінде кеңінен көрініс тауып отырды. Алғашқы кезеңдерде-ақ облыстық, аудандық газеттер өз төңіректеріне ауыл және жұмысшы тілшілерін топтастырып, соларға арқа сүйеді. Сол жылдары облыс баспасөзінде журналист мамандар аз еді. Сонымен қатар өткен кезеңдердегі әміршілдік-әкімшілдік жүйенің үстемдігі, коммунистік партияның бірыңғай өктем билігі барлық жердегідей облыс баспасөзіне өз ықпалын тигізбей қоймады. Газеттердің мазмұн-бағыты бірсыпыра реттерде белгілі шеңберден көп ауытқымай, қолғанаттық қызмет сипатында болды. Газет беттерінде озат тәжірибені, жетістіктерді дәріптеу, социалистік жарыс барысын көрсету басымдау жүргізілді. 80-жылдардың 2-жартысынан, облыстағы барлық буындағы газеттер өмір құбылыстарын талдап, барлаңқырап қарауға бағыт ұстады, ұжымдардың, кадрлардың қызметіне, оқиғаларға дұрыс, сын тұрғысында баға беруге елеулі бетбұрыс жасады. Партия комитеттерінің тарауына байланысты Атырау облыстық газеттері де қоғамдық — саяси басылымдарға айналып, өздері тең құрылтайшы болды. Көптеген газеттердің бұрынғы аттары өзгертіліп, халық бұқарасына етене жақын, жергілікті жерге бейім, өңірдің өзіндік ерекшелігін білдіретін атаулар қойыла бастады. Ақпарат құралдарының еркіндік алуы жаңа басылымдарға жол ашты. «Атырау» газетінің әдеби-тарихи серігі ретінде «Ата- мекен», облыстық Қазақ тілі қоғамының үні «Мұра», Мәдениет басқармасының «Көкжиек» сияқты тәуелсіз басылымдар өмірге келді. == Тәуелсіздік жылдары == Тоталитарлық жүйенің ыдырап, республиканың тәуелсіздік алуы Атыраудың мерзімді басылымдарының да тақырыбы мен стильдің жаңаруына ықпал етті. Есеп, хабарлама сипатындағы, даңғаза сарындағы материалдар азайды, олардың орнына журналистердің, авторлардың өзіндік көзқарасын білдіретін, оқырмандармен ортақ ой бөлісу тұрғысындағы әңгімелесулері басым көріне бастады. Облыстық, көптеген аудандық газеттер империялық үстемдік тұсында аяқасты болған қазақ тілін, ұлттық салт-дәстүрлерді қалпына келтіру, өткен тарихты байыппен ой елегінен өткізіп қайта қарау, халық бостандығы мен азаттығы жолында арпалысып, өмір кешкен қаһарман ұлдарды дәріптеу, ұлттық сананы ояту сияқты арнайы [[Сурет:Атырау ақпарат.jpg|thumb|оңға|600px|Атырау ақпарат]]тақырыптарды өзек етті. Рухани дүниеге, мәдени игіліктерге ден қойылды. Пікір алуандығы мен көп партиялылық жағдайында әр түрлі көзқарасты білдіретін материалдарға орын беріле бастады. «Атырау», «Прикаспийская коммуна» газеттерінде, облыстық теледидар мен радио хабарларында экономиканың өзекті мәселелері, әсіресе нарықтық қатынастарға көшу, еркін бағанын енуі, меншікті мемлекет иелігінен алу, жекешелендіру, адамдарды әлеуметтік қолдау сияқты күрделі жайлар әр алуан жанрлар арқылы көтеріліп отырды. Облыстық, Жылыой, Мақат аудандық газеттерінің журналистері әлемге әйгілі Теңіз кен орнының ашылып, игерілуін, шетелдің іскер топтарының, әсіресе Американың «Шеврон» корпорациясының келуін, бірлескен кәсіпорындар, еркін экономикалық аймақ құру мәселелерін назарда ұстайды. Облыс баспасөзі экология, қоршаған ортаны қорғау, Азғыр, Тайсойған, Нарын полигондарының қызметін тоқтату, Каспий мен Ақжайықтың балық қорын сақтау, ауыл шаруашылығын жеке игілікке алудың ерекшеліктері, малшы тұрмысын көтеру мәселелерін ұдайы қойып отырады. Әсіресе «[[Қазақстанкаспийшельф]]» корпорациясының Каспийде мұнай мен газға геофизикалык іздестіру жұмыстарын жүргізуіне, «ОКИОК» компаниясының теңіз қайраңына бұрғы түсіруіне орай әр қилы, тіптен бір-біріне қарама-қайшы пікірлерге кең орын беріледі. Барлық басылымдарда да негізінен жоғары білімді журналистер қызмет істейді. Облыстық, Мақат, Қызылқоға [[аудандық газеттер]]і және көп таралымды газеттер Атыраудағы «Ақ Жайық» жауапкершілігі шектеулі серіктестік [[баспахана]]сында басылады. Басқа аудандардың бәрінде де, өз баспаханалары бар.<ref>Атырау: Энциклопедия. -Алматы: Атамұра, 2000 ISBN 5-7667-9129-1</ref> <ref>Т. Жауыров. Аудан ақиқаты және жұмысшы-село тілшілері.-А,. 1977</ref> == Аудан газеттері == '''[[Кең Жылой|«Кең Жылыой»]]''' - Жылыой ауданындағы қоғамдық-саяси газет. Алғаш саны «Социалды ауыл» деген атпен 1933 ж. шыға бастады. 1941-92 ж. газет «Социалистік ауыл», «Коммунизмге алға», «Ембі» деген атпен шығып келді. 1992 жылдан «Кең Жылыой» атанды. Тұңғыш редакторы - Төлеген Мұхамбетов. [[Мақат тынысы (газет)|'''«Мақат тынысы»''']] - Мақат аудандық газеті. Алғашқы саны 1937 жылдың қыркүйек айында «Жұмыскер» деген атпен шыға бастады. Одан кейін «Социалистік Ембі», 1966 ж. біраз үзілістен соң «Мұнайшы» деген атпен, оқырмандарымен қайта табысты. Газеттің тұңғыш редакторы Қ. Берікқұлақов болды. [[Серпер (газет)|'''«Серпер»''']] - Құрманғазы аудандық газеті. Облыстың аудандық газеттері арасында алғаш жарық көрген басылым. Алғашқы саны «Балықшылар үні» деген атпен 1930 жылы 10 қазанда шықты. 1945 жылдың 1 қаңтарынан «Социалистік жол», 1963 жылдан «Ленин жолы», кейін «Кеңес үні», 1994 жылдан «Серпер». Газеттің алғашқы редакторы - Шайдолла Молдабеков. '''«[[Жайық шұғыласы]]»''' - Махамбет аудандық қоғамдық-саяси газет. Алғашқы саны 1941 жылы 19-наурызда «Ленин жолы» деген атпен жарық көрді. Бұған облыста тұңғыш құрылған «Бақсай» кеңшарында (осы аудан аумағында) 30-жылдар ортасында шығып тұрған «Қой шаруашылығы» деп аталатын көп тиражды газет негіз болған. 1963 жылы «Малды өңір» деген атпен қайта шықты, 1978 жылдан «Жайық шұғыласы» деген атпен шығып келеді. Бірінші редакторы Мақсот Жалмұхатов. '''[[Дендер (газет)|«Дендер»]]''' - Индер аудандық газеті. 1934 жылдан «Социалистік мал шаруашылығы», 1958—94 ж. газет «Коммунизм туы», «Индер», 1994 жылдан «Дендер» болып шыға бастады. Газеттің алғаш редакторы («Социалистік мал шаруашылығы») - Ғ. Аманғалиев. [[Қызылқоға (газет)|'''«Қызылқоға»''']] - Қызылқоға аудандық газеті. Газеттің тұңғыш саны 1953 жылдың 31 қаңтарында оқырмандардың қолына тиді. «Сталин туы» деген атпен аптасына бір рет, екі бет болып шыққан газет арада өткен жылдары «Социалды еңбек», «Коммунизм туы» аталды. 1989 жылдан бері «Қызылқоға» деген атауға ие. Алғашқы редактор Әлімбай Жанғазиев. Алғашқы редактор Әлімбай Жанғазиевтен соң Теңдік Жауыров, Төлеубай Ысқақов, Ізни Нұрқасымов, Жолдығали Бақытов, Нұрлан Қабылов, Лес Жолдиевтер редакторлық қызметті жалғастырды. Олардың барлығы да аудан басылымын жоғары деңгейге көтерді деуге толық негіз бар. Айталық, жас кадрларды тәрбиелеп, шыңдады. Бүгінгі «Қызылқоға» газеті талай дарынды қаламгерлерді қанаттандырып, қияға ұшырды. Мереке Құлкенов, Мақсот Ізімов, Шолпан Ұғыбаева, Төлеген Жаңабаев, Әнуарбек Қосанов, Серік Жанғалиев, Қайрош Қабдешов, Әбілхан Төлеуішов, Мақат Хайруллин, Серік Қаражановтар «Қызылқоға» газетінен түлеп ұшқан түлектер.<ref>{{cite web|url=https://qyzylqoga.kz/biz-turaly.html|title=«Қызылқоға» газетінің қысқаша тарихы|author=|date=|website=qyzylqoga.kz|publisher=|accessdate=2026-07-17|lang=}}</ref> '''«[[Нарын таңы]]»''' - Исатай аудандық газеті. Алғашқы саны «Малшылар үні» деген атпен 1953 ж. 18 ақпанда жарық көрді. Новобогат (Исатай) ауданының осы кезең ішінде таратылып, қайта құрылуына байланысты газет те бірнеше рет жұмысын тоқтатты. 1991 жылдың 1 қаңтарынан «Нарын таңы» газеті тұрақты шыға бастады. Алғашқы жылдарда газетке Т. Сатқанбаев, М. Шәріпов, кейінірек Қ. Батыров басшы болды. == Атырау облысы бойынша тіркелген бұқаралық ақпарат құралдары == {| class="wikitable" |+ Атырау облысы бойынша тіркелген бұқаралық ақпарат құралдары<ref>https://engime.org/atirau-oblisi-bojinsha-tirkelgen-barali-aparat-raldari-2017-ji.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200714191933/https://engime.org/atirau-oblisi-bojinsha-tirkelgen-barali-aparat-raldari-2017-ji.html |date=2020-07-14 }} Атырау облысы бойынша тіркелген бұқаралық ақпарат құралдары 2017 жылдың ақпан айы жағдайымен</ref> |- ! №!! атауы !! Меншік иесі !! Мерзімділігі |- | 1||«Атырау» газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 2 рет |- | 2||«Прикаспийская коммуна» газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 2 рет |- | 3||«Кең Жылой» газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- | 4||"Нарын таңы" газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- |5||"Жайық шұғыласы" газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- | 6|| "Серпер" газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- |7 || "Дендер" газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- |8 || "Қызылқоға" газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- |9 || "Мақат тынысы" газеті || «Атырау-ақпарат» ЖШС || аптасына 1 рет |- |10|| "Атырау өңірінің энергетигі" газеті|| "Аяз би" ауыл мәдениетін қолдау қоры|| аптасына 1 рет |- |11 || "Сахара" газеті || "Ар-честь" мекемесі || аптасына 1 рет |- |12 || "Мұнайлы Астана" газеті || "Издательский дом "Батыс" ЖШС || аптасына 1 рет |- | 13|| "Алтын сақа" газеті || «Дәу бол» ЖШС || айына 1 рет |- | 14|| "Ақ Жайық" газеті || "Ақ Жайық" ЖШС || аптасына 1 рет |- | 15|| "Городской парк" газеті || "Ақ Жайық" ЖШС || аптасына 1 рет |- | 16|| «Жайық самалы» газеті || "Ақ Жайық" ЖШС || аптасына 1 рет |- | 17|| "Алтын ғасыр" газеті || «Демократияны қолдау Атырау орталығы» мемлекеттік емес мекемесі || аптасына 1 рет |- |18 || "Қайсар" газеті || Атырау облысының Прокуратурасы || айына 1 рет |- |19 || "Новатор" газеті || "АМӨЗ" ЖШС || аптасына 1 рет |- | 20|| "Университет" газеті || Х.Досмухамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті || 2 айда 1 рет |- | 21|| "Студенттік өмір-студенческая жизнь" газеті || Атырау мұнай және газ университеті || айына 1 рет |- |22 || "ТШО жаңалықтары" газеті || "Теңізшевройл" ЖШС || айына 1 рет |- |23 || "Бизнес инфо Атырау + Актобе, Актау, Уральск" газеті || "Барыс" жарнама агентігі || аптасына 1 рет |- | 24|| "Квартал" газеті || "Квартал" ЖШС || аптасына 1 рет |- | 25|| "Құлсары" газеті ||"Әбдіхалық Жәңкейұлы Сисенбердиев" ЖК || аптасына 1 рет |- |26 || "Мегаполис Атырау" газеті || "Нсангалиева" ЖК || аптасына 1 рет |- | 27|| "Жылой жарнамасы" газеті || "Білім" толық серіктестігі || аптасына 1 рет |- | 28|| "Алтын аймақ" газеті || "Қайрат" аймақтық қайырымдылық қоры" || аптасына 1 рет |- | 29|| "Мұнайлы Қазақстан" газеті || "Мұнайлы Қазақстан-Нефтяной Казахстан газеті" ЖШС || айына 1 рет |- | 30|| "Өркенді өңір" газеті || "СТУДИЯ ДИЛЬНАЗ" ЖК || аптасына 1 рет |- | 31||"Руханият әлемі" газеті|| Атырау облысы Дін істері басқармасының "Ақпараттық талдау орталығы" КММ||айына 2 рет |- |32 || «Ұстаздық еңбек» газеті || «Қазақстандық салалық білім және ғылым қызметкерлері кәсіптік одағының Атырау облыстық ұйымы» ҚБ (Атырау қаласы) || айына 2 рет |- |33 || "Мерейлі мекен" журналы || "Аяз би" ауыл мәдениетін қолдау қоры || 3 айда 1 рет |- |34 || "Х.Досмұхамедов атындағы АМУ жаршысы" ғылыми журналы || Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті || 3 айда 1 рет |- |35 || "Вестник Атырауского института нефти и газа" журналы || Атырау мұнай және газ университеті|| 3 айда 1 рет |- |36 || Хабаршы-Вестник "Өрлеу" журналы || «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы» АҚ филиалы «Атырау облысы бойынша педагогикалық қызметкерлердің біліктілігін арттыру институты» || 2 айда 1 рет |- |37 ||«Brandroom» журналы || «AISA» ЖШС || тоқсан сайын |- |38 || «Marco ECO DISCOUNTER» журналы || «Shanyrak Management» ЖШС || айына 2 рет |- |39 || «BAIZAAR» журналы || «Shanyrak Management» ЖШС || айына 2 рет |- |40 || "Молодежный портал города Атырау" ақпараттық агенттігі || "Инфо Центр" ҚБ || - |- | 41|| "NefteGaz.kz" ақпараттық агенттігі || "Инженерная компания "Нобель" ЖШС || - |- |42 || Аймақтық ақпараттық ресурс "ATPress" || "Атырау-Ақпарат" ЖШС || күн сайын |- | 43|| "www. deputatyrau.kz" ақпарат агенттігі || "Асыл өлке" қоғамдық бірлестігі || тәулік бойы |- | 44|| «Аймақтық ақпараттық ресурс atyrau-akparat» ақпарат агенттігі || «Атырау-Ақпарат» ЖШС|| тәулік бойы |- | 45|| "Тулепова" кабельдік операторы || "Мустахимус" ЖШС || тәулік бойы |- | 46|| "Токтар Бонус Системс" кабельдік операторы || "Токтар Бонус Системс" ЖШС || тәулік бойы |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Атырау облысы]] [[Санат:Баспа сөз]] [[Санат:Журнал]] [[Санат:Редактор]] 0bvohezonodm27x1l8okycsublbpj1r Теміржан Ерқасұлы Айтбаев 0 647126 3694986 3694389 2026-11-11T11:57:33Z Жания Талгатовна 186962 3694986 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қазан 2020}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Теміржан Ерқасұлы Айтбаев''' ([[1 қараша]], [[1962 жыл]], [[Алматы облысы]], [[Алакөл ауданы]]) — [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]]ның академигі, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы.<ref>[https://nauka-nanrk.kz/ru/news/obv2020.html Национальная академия наук Республики Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812061305/https://nauka-nanrk.kz/ru/news/obv2020.html |date=2020-08-12 }}</ref> == Отбасы == == Өмірбаяны == * [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]]н тәмамдаған. Мамандығы бойынша - [[топырақтану]]шы-[[агрохимик]]. * Еңбек жолын [[Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты]]нда кіші ғылыми қызметкер болып бастаған. * Ғылыми қызметкер, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі, ғалым-хатшы және 2004-2018 жылдар аралығында аталған институттың бас директоры қызметтерін атқарған.<ref>[http://novaera.kz/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%E2%80%93-70!.html КазНИИКО – 70 ЛЕТ !] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508182513/http://novaera.kz/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8%D0%B8%D0%BA%D0%BE-%E2%80%93-70%21.html |date=2021-05-08 }}</ref> * Қазіргі таңда [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті]] КеАҚ "Көкөніс және бау шаруашылығы ғылыми орталығының директоры және "Жеміс-көкөніс және жаңғақ шаруашылығы" кафедрасының меңгерушісі қызметтерін атқарады.<ref>[http://www.kaznau.kz/page/department/?name=zhemis_kokonis_zhane_zhangak_sharuashylygy&var=kafedra_mengerushisi_330&lang=kz Айтбаев Теміржан Ерқасұлы - Кафедра меңгерушісі]{{Deadlink|date=August 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * "Тәуелсіздікке 25 жыл" орденімен марапатталған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Академиктер]] [[Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары]] [[Санат:1962 жылы туғандар]] [[Санат:Алматы облысында туғандар]] [[Санат:Топырақтанушы-агрохимиктер]] sm3do89i0f6y9v4hkwueh8odhm0oe9t АТФ синтезі 0 652579 3694931 3691563 2026-11-11T10:53:16Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694931 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның "[[Аэробтық ағзалар|аэробты"]] және "[[Анаэробтар|анаэробты"]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну үдерісі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі мынадай: C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6O<sub>2</sub> → 6CO<sub>2</sub> + 6H<sub>2</sub>O. Бұл үдеріс негізгі үш сатыға бөлінеді: 1) [[гликолиз]]; 2) [[Лимон қышқылы|лимон қышқылының айналысы;]] 3) [[Тотығу-тотықсыздану реакциялары|тотығу фосфорлануы]]; == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[Авторлық құқықты бұзу|пируват]] деп аталатын екі 3 көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде қуат шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[Жасушаның бөлінуі|жасушалық тыныс алудың]] бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл үдеріс жасуша [[Цитолиз|цитозолында]] жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Үдерістің негізгі кезеңінде қуатты жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[Фосфаттанған таужыныс|фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[Пиратининга|пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[Нанайлар|НАДН]] молекулалары шығарылады <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref>. [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл үдеріс сонымен қатар [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз|Гликолизбен салыстырғанда,]] Кребс циклі оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[Аэробтық ағзалар|аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[Цитология|цитозолда]] емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[Порубатка|пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[Ацетилсалицил қышқылы|ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[Надия Мурад|НАД]] [[Нанайлар|НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін, [[Аденил қышқылы|ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу үдерісінен өтіп, [[Көміртек топшасы|көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[Порубатка|пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО<sub>2</sub> молекуласы, 6 [[Нанайлар|НАДН]], 2 [[Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен|ФАД]]Н<sub>2</sub>, 2 АТФ түзіледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref>. [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотығу фосфорлануы == [[Тотыға фосфорлану|Тотығу фосфорлануы]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[Электрондық басқару блогы|электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы үдерісте оттегі қажет етіледі. [[Электрондық басқару блогы|Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] бен [[Органикалық қосылыстар|органикалық молекулалардан]] тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[Нанайлар|НАДН]] және [[Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен|ФАД]]Н<sub>2</sub> жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы қуат жоғарылап, [[Питондар|протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[Мембрана|мембранааралық кеңістікке]] жиналуы нәтижесінде [[Эритромицин|электрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін, [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[Оттегі|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[Афина үкісі|АТФ-синтазаның]] жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>. Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[Лимон қышқылы|лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] үдерістерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == Дереккөздер == == Пируват == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] [[Санат:Молекулалар]] nser9hxa9mxrev9vpdazkjx1mzshagv 3694960 3694931 2026-11-11T11:06:52Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Әйгерім Молдабаева|Әйгерім Молдабаева]] ([[User talk:Әйгерім Молдабаева|т]]) өңдемелерінен [[User:~2026-58589-22|~2026-58589-22]] соңғы нұсқасына қайтарды 3691563 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''АТФ синтезі''' — ағзаның "[[Аэробтық ағзалар|аэробты"]] және "[[Анаэробтар|анаэробты"]] тыныс алуы кезінде пайда болатын [[энергия]]ның [[АТФ]] молекуласы түрінде бөліну үдерісі. Жасушаның тыныс алу теңдеуі мынадай: C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> + 6O<sub>2</sub> → 6CO<sub>2</sub> + 6H<sub>2</sub>O. Бұл үдеріс негізгі үш сатыға бөлінеді: 1) [[гликолиз]]; 2) [[Лимон қышқылы|лимон қышқылының айналысы;]] 3) [[Тотығу-тотықсыздану реакциялары|тотығу фосфорлануы]]; == Гликолиз == [[Гликолиз]] — бұл [[глюкоза]] молекуласының [[Авторлық құқықты бұзу|пируват]] деп аталатын екі 3-көміртекті молекулаларға бөлінуі нәтижесінде қуат шығарылатын реакциялар тізбегі. [[Гликолиз]] [[Жасушаның бөлінуі|жасушалық тыныс алудың]] бірінші сатысы болып табылады және оттегіні қажет етпейді. Бұл үдеріс жасуша [[Цитолиз|цитозолында]] жүзеге асады және күрделі он сатыдан тұрады. Үдерістің негізгі кезеңінде қуатты жұту үшін екі [[АТФ]] молекуласы жұмсалып, екі [[Фосфаттанған таужыныс|фосфат]] тобы [[глюкоза]]ға қосылады. Жоғары тұрақсыздық нәтижесінде молекула бөлініп, екі 3-көміртекті [[Пиратининга|пируват]] молекулалары түзіледі. [[Гликолиз]] барысында қосымша өнімдер: төрт [[АТФ]] және екі [[Нанайлар|НАДН]] молекулалары шығарылады <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis/ Гликолиз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200813061207/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/glycolysis/a/glycolysis |date=2020-08-13 }}</ref>. [[File:Shema Glicozida.png|thumb|[[Гликолиз]] схемасы]] == Лимон қышқылының айналымы == Бұл үдеріс сонымен қатар [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] деп аталады. [[Гликолиз|Гликолизбен салыстырғанда,]] Кребс циклі оттегіні қажет етеді. Сол себепті [[Аэробтық ағзалар|аэробты]] тыныс алуға жатқызылады және [[Цитология|цитозолда]] емес, [[митохондрия]]да орын алады. Екі [[Порубатка|пируват]] молекуласы Кребс айналымына енер алдында, ең алдымен, тотығудан өтіп, бір [[Көміртегі|көмірте]]<nowiki/>гі [[атом]]ынан айырылу нәтижесінде [[Ацетилсалицил қышқылы|ацетил-CoA]] молекуласына айналады. Сонымен қатар, электрондарды тасымалдайтын [[Надия Мурад|НАД]] [[Нанайлар|НАДН]]-ға дейін қалпына келеді. Осындай дайындықтан кейін, [[Аденил қышқылы|ацетил-CoA]] Кребс айналымына енеді және бірнеше рет тотығу үдерісінен өтіп, [[Көміртек топшасы|көміртек диоксиді]] бөлінеді. Әрбір [[Порубатка|пируват]] молекуласы үшін айналым екі рет жүзеге асады. Жалпы, екі Кребс айналымы барысында 4 СО<sub>2</sub> молекуласы, 6 [[Нанайлар|НАДН]], 2 [[Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен|ФАД]]Н<sub>2</sub>, 2 АТФ түзіледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle/ Кребс айналымы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210304070055/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/pyruvate-oxidation-and-the-citric-acid-cycle/v/krebs-citric-acid-cycle |date=2021-03-04 }}</ref>. [[File:Citric acid cycle with aconitate 2 ru.svg|thumb|Лимон қышқылының айналымы]] == Тотығу фосфорлануы == [[Тотыға фосфорлану|Тотығу фосфорлануы]] екі негізгі құрылымнан тұрады: [[Электрондық басқару блогы|электрон тасымалдау тізбегі]] және [[хемиосмос]]. Кребс айналымы секілді, осы үдерісте оттегі қажет етіледі. [[Электрондық басқару блогы|Электрон тасымалдау тізбегі]] көптеген [[Ақуыз|нәруыз]] бен [[Органикалық қосылыстар|органикалық молекулалардан]] тұрады. Осы тізбекке [[гликолиз]] бен [[Кребс циклі|Кребс айналымы]] кезінде түзілген [[Нанайлар|НАДН]] және [[Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен|ФАД]]Н<sub>2</sub> жақындап, жинаған [[электрон]]дарды тасымалдау арқылы қуат жоғарылап, [[Питондар|протондар]] [[митохондрия]]ның [[матрикс]]ынан [[Мембрана|мембранааралық кеңістікке]] жиналуы нәтижесінде [[Эритромицин|электрохимиялық градиент]] түзіледі. [[Градиент]] орнағаннан кейін, [[протон]]дар мен [[электрон]]дар [[Оттегі|оттегімен]] әрекеттесу нәтижесінде су молекулалары түзіледі. Ал [[хемиосмос]] барысында [[электрон]]дардан алынған [[энергия]] [[Афина үкісі|АТФ-синтазаның]] жұмысына жұмсалып, [[АТФ]] молекулалары өндіріледі <ref>[https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc/ Тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210305123439/https://ru.khanacademy.org/science/biology/cellular-respiration-and-fermentation/oxidative-phosphorylation/a/oxidative-phosphorylation-etc |date=2021-03-05 }}</ref>. Қорытындылай келе, [[гликолиз]], [[Лимон қышқылы|лимон қышқылының айналымы]], [[тотыға фосфорлану]] үдерістерінің барлығын қосып есептегенде 36-38 [[АТФ]] молекулалары алынады. == Дереккөздер == == Пируват == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html/ Электрон тасымалы мен тотыға фосфарлану] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031014550/https://melimde.com/elektron-tasimali-men-totifa-fosforlanu.html |date=2020-10-31 }} * [https://bykm.ru/kk/razrabotki/himicheskaya-reakciya-fotosinteza-sintez-regeneraciya-atf/ Фотосинтез бен АТФ синтезі]{{Deadlink|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://kk.julinse.com/анаэробтық-метаболизм-және-аэробты/ Аэробты және анаэробты метаболизм] [[Санат:Биология]] [[Санат:Білім]] [[Санат:Молекулалар]] mzp2sixhfqruk3sy7r776369r552unn Ескі Жаңа Жыл 0 653066 3694971 3691288 2026-11-11T11:34:08Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694971 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} '''Ескі Жаңа Жыл''' — Джулиан күнтізбесіндегі [[Жаңа жыл]] (ескі стиль). Бұл мейрам 13-14 қаңтарда тойланады және Рождествоны атап өтетін елдерде кең таралған. == Тарихы == Бұл мереке хронологияның өзгеруі нәтижесінде пайда болды. Еуропалық мемлекеттердің барлығы 18-ғасырда күнтізбеден бірнеше күнді алып тастап, Григориан хронологиясына көшті. XX ғасырға қарай орыс күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқан Еуропадан 13 күн артта қалды. Осы алшақтықты жою үшін 1918 жылы Халық Комиссарлары Кеңесінің жарлығымен Григориан күнтізбесіне жаңа стильге көшу жасалды. Шындығында, 31 қаңтардан кейін бұл 14 ақпан болды. Нәтижесінде 14 қаңтар — Әулие Василий күні ескі Жаңа жыл болып шықты. == Салт-дәстүрлер == Көптеген дәстүрлер мен [[әдет-ғұрыптар]] Ресейдегі ескі Жаңа жылмен байланысты. Әулие Василий күнінде олар болашақ егінмен байланысты болатын ауылшаруашылық мерекесін атап өтті және дәндерді себу рәсімін жасады, демек, мереке «овсень» немесе «авсень» деп аталды. Ескі Жаңа жыл қарсаңында қыздар болашақ жарын білу мақсатында түрлі бал ашу рәсімдерін жасаған. Себебі Рождество мерекесінен кейінгі қасиетті кезең халық сенімі бойынша сәуегейлік пен болашақты болжауға қолайлы уақыт саналған. Ел арасында 13 қаңтардан 14 қаңтарға қараған түні қыздар болашақ жарын түсінде көре алады деген наным қалыптасқан. == Наным-сенім мен ырымдар == Ақшадан тарықпау үшін бұл күні қарызға ақша бермеген. Ал керісінше, ақша алу жақсы ырым саналып, жаңа жылда табыс мол болады деп сенген. Жыл бойы жақсы киініп жүру үшін Василий кешінде Жаңа жылды жаңа киіммен қарсы алу керек деген наным болған. Ескі Жаңа жыл қарсаңында мол дастарқан жаю келер жылда тоқшылық пен береке болсын деген ниетті білдіреді. Ескі Жаңа жыл қарсаңындағы ашық әрі жұлдызды аспан жидек мол болады дегенді білдірген. Ал 13 қаңтар кешіндегі қатты боран жаңғақтың мол өнімінің белгісі саналған. == Тойлайтын мемлекеттер == Сыртқы сілтемелер == * [https://ru.sputnik.kz/spravka/20200113/8719200/staryj-novyj-god-istoriya-tradicii.html Старый Новый год: история и традиции праздника] [[Санат:Жаңа жыл]] siq3i4yr6flae46hzx9qmgufdte41m1 Персей шоқжұлдызы 0 653085 3694968 3688628 2026-11-11T11:30:11Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694968 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} [[Сурет:PerseusCC.jpg|нобай]] '''Персей шоқжұлдызы''' — түнгі жұлдызды аспанда гректің '''λ''' әрпіне ұқсас көрінеді. Түнгі тұнық аспанда одан жай қырағы көзге тоқсанға жуық жұлдыз шалынады. Персей шоқжұлдызындағы '''β''' әрпімен белгіленген ең жарық жұлдызға көңіл бөлген жөн, оған '''Алголь''' деген ат берілген. Алголь-айнымалы – тұтылмалы қос жұлдыз. Персей шоқжұлдызының γ жұлдызы төңірегінен шілде айының 18-і мен тамыз айының 20-сы аралығында персеидтер деп аталатын жұлдыз жауыны болып тұрады. Нөсерлі сәті тамыз айының 12–13-терінде өтеді.<ref>"Алматыкітап баспасы". Менің алғашқы энциклопедиям. Сужикова А.У., Солтанғазина М.Қ.</ref> == Тарихы == [[Персей шоқжұлдызы#:~:text=Мифологиялық Персей – ең,Цет шоқжұлдызы орналасқан.|Мифологиялық Персей — ежелгі грек мифологиясындағы әйгілі қаһармандардың бірі. Оның есімімен аталған Персей шоқжұлдызы көмескі жұлдыздардан құралған және аспанда қолында дөңгелек зат ұстаған адам бейнесінде көрінеді.]] [[Персей шоқжұлдызы#:~:text=Мифологиялық Персей – ең,Цет шоқжұлдызы орналасқан.|Кассиопея, Цефей, Пегас және Андромеда шоқжұлдыздары Персей туралы мифтің кейіпкерлеріне сәйкес орналасып, аспанда өзіндік сюжеттік көрініс қалыптастырады. Ал оларға жақын орналасқан Цет шоқжұлдызы осы мифте кездесетін теңіз құбыжығының атымен аталған..]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жұлдыздар]] [[Санат:Астрономия]] [[Санат:Астрология]] qfi0cp9mwcmqo1fyji7eh760mo3kq1q 3694974 3694968 2026-11-11T11:40:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Әйгерім Молдабаева|Әйгерім Молдабаева]] ([[User talk:Әйгерім Молдабаева|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3678739 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} [[Сурет:PerseusCC.jpg|нобай]] '''Персей шоқжұлдызы''' — түнгі жұлдызды аспанда гректің '''λ''' әрпіне ұқсас көрінеді. Түнгі тұнық аспанда одан жай қырағы көзге тоқсанға жуық жұлдыз шалынады. Персей шоқжұлдызындағы '''β''' әрпімен белгіленген ең жарық жұлдызға көңіл бөлген жөн, оған '''Алголь''' деген ат берілген. Алголь-айнымалы – тұтылмалы қос жұлдыз. Персей шоқжұлдызының γ жұлдызы төңірегінен шілде айының 18-і мен тамыз айының 20-сы аралығында персеидтер деп аталатын жұлдыз жауыны болып тұрады. Нөсерлі сәті тамыз айының 12–13-терінде өтеді.<ref>"Алматыкітап баспасы". Менің алғашқы энциклопедиям. Сужикова А.У., Солтанғазина М.Қ.</ref> == Тарихы == Мифологиялық [[Персей]] – ең танымал ежелгі грек мифтерінің бірінің басты кейіпкері. Жай көзге көрінетін әлсіз жұлдыздармен бейнеленген Персей шоқжұлдызы дөңгелек затты алыстан ұстап тұрған адам ретінде көрінеді. Кассиопея, Цефей, Пегас және Андромеда шоқжұлдыздары Персеймен байланысты мифтердің біріне сюжеттік топ құрайтындай етіп орналастырылған. Сәл әрірек жерде осы мифте кездесетін құбыжықтың атымен аталған Цет шоқжұлдызы орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Жұлдыздар]] [[Санат:Астрономия]] [[Санат:Астрология]] odtf7ozcpauqyi5mjylezj17kom5ndl Жаушы жіберу 0 654712 3694937 3691214 2026-11-11T10:56:48Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694937 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қаңтар 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жаушы жіберу''' — салт-дәстүрдің бірі. Қазақ халқында келін түсіру дәстүрі. Сондықтан болашақ жарды таңдауға үлкен жауапкершілікпен қарап, ата-аналар мен жақын туыстар ақылдаса отырып, «қыз көру», «жар таңдау» салтын ұстанған. Кей өңірлерде ежелден сақталған «жаушы жіберу» дәстүрі бар. Жаушы – жігіт жағының атынан қыздың ата-анасына барып, құда түсуге ұсыныс білдіретін сенімді адам. Сөзге шешен, әзіл-қалжыңға жүйрік, ата-баба тарихынан, салт-дәстүрден, ішкі және сыртқы жағдайлардан жақсы хабардар өкіл қыз әкесін құдалыққа көндіріп, құда түсіп келетін күнді белгілеуі шарт. Жаушыны аттандырып жіберіп, жақсы хабар күтетін жігіт жағы өкіл таңдауға аса жауапкершілікпен қараған. «Жаушы» сөзі тіліміздегі ең көне сөздердің бірі. ''Савчы'' – «ұлы тәңір жіберген елшілердің бірі». Түбі бір түркі тілдерінде, мәселен, шағатай тілінде саучи, сабшы. Қазіргі тілмен айтсақ, «хабар», «сөз», «мақала» мағынасында. Бір қызығы, болашақ құдалармен келіссөзге аттанатын жаушы атқа қонбас бұрын бір балағын етігінің қонышына кіргізсе, екіншісін шығарып қойған. Бұл сапарым сәтті болсын деген ниеттен. Құдалық мәселесі шешілгеннен кейін болашақ келіннің отбасы қыз ұзату тойына дайындыққа кіріседі.<ref>{{citeweb|url=https://turkystan.kz/article/63460-yz-zatu|title=ҚЫЗ ҰЗАТУ Толық нұсқасына гиперсілтеме беруді ұмытпаңыз: https://turkystan.kz/article/63460-yz-zatu|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> == Мысалдар == Қазақ халқының қонақжайлық дәстүрі бойынша жаушыны ерекше құрметпен қарсы алады. Арнайы дастарқан жайылып, мал сойылып, қонаққа табақ тартылады. Қыз бен оның ата-анасы келісімін берген жағдайда, жаушының ұсынысы қабылданып, екі жақ құдалыққа уағдаласады. «Құдалық берік болсын!» деген ізгі тілекпен жаушыға шапан жауып, сый-сияпат көрсетіп, ризашылықтарын білдіреді. Осыдан кейін жігіт жағы құда түсуге, ал қыз жағы қыз ұзату рәсіміне дайындық жұмыстарын бастайды. Кей жағдайларда қыз ата-анасының келісімінсіз сүйген жігітіне қосылып кетуі мүмкін. Мұндай кезде жігіт жағы арнайы жаушы немесе хабаршы жіберіп, болған жағдайды ресми түрде хабарлайды. Олар қыздың өз қолымен жазылған хатын, кешірім сұраған сәлемін және дәстүр бойынша берілетін кәде-сыйларын жеткізеді. Қыздың өз еркімен барғанына көз жеткізу үшін оның туған-туыстары арасынан қуғыншы жіберіледі. Көбіне бұл міндетті қыздың ағасы мен жеңгесі атқарады. == Тарихы == Қуғыншылар қыздың өз қалауымен барғанына толық көз жеткізген соң, оның шешімін құрметтеп, ата-анасына болған жағдайды жеткізеді. Өз кезегінде жігіт жағы қуғыншыларды құрметпен күтіп, сый-құрмет көрсетіп, қызға өз отбасындағы қызындай қамқорлық жасайтындарын білдіреді. Қуғыншылар елге оралғаннан кейін, олардың жеткізген хабарынан соң қыздың ата-анасы жаушыны құда ретінде қабылдап, кешірімін түсіністікпен қабылдайды. Бұл шешім жақын туыстарымен ақылдаса отырып қабылданып, кейін екі жақтың құдалық рәсімдері ресми түрде жалғасады. <ref>http://www.kuttybolsyn.kz/724-ylenu-toyynda-oryndalatyn-salt-dtrler.html</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{бастама}} [[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]] 74u23hg0iki4zsv5g41vwfptaidndfn Алагрек оюы 0 661064 3694966 3694492 2026-11-11T11:24:19Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694966 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Алагрек '''немесе''' а-ла-грек''' (французша à la grecque, грекше; ағылш. Greek кілті) — гректердің архитектуралық тік сызықты ою-өрнектерінің французша атауы. Оны киім жиегін безендіру үшін қолданған. [[Сурет:03573 - Greca - Porta Venezia, Milano - Foto Giovanni Dall'Orto 23-Jun-2007.jpg|нобай|Милан ғимаратындағы алагрек пен фриз]] Алагрек ою-өрнегінің өрнегі бір-екі өрілген жолақтарды (меандрларды) қайталап, көтеріп, төмен түсуден, тік бұрышта кездесуден тұрады. Оюда бір жолақ болған кезде оны алагрек қарапайым лабиринт, ал екеуін - екі еселенген деп атайды. == Сәулет өнерінде == Алагрек [[Архитектуралық модернизм|архитектура]]да тар [[Фриздер|фриздерді]] безендіру үшін қолданылады. == Құмырадан жасалған ою == Алагрек ою-өрнегі этрусканың құмыраларында жиі кездеседі. Бұл ою-өрнек [[Синология|синологтар]]дың айтуынша, біздің дәуірімізге дейінгі 1200 жылдарға жататын қытай құмыраларында да кездесетіндігі де назар аудартады. == Сілтемелер == {{Навигация}} [[Санат:Архитектура]] [[Санат:Ежелгі грек киімдері]] [[Санат:Орнамент]] 56ucbm4vtuzs1do4c6i4dk473pxyian Септаккорд 0 661712 3694711 3640556 2026-11-11T05:47:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694711 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Септаккорд''' дегеніміз – 4 [[дыбыс]]тың терция арқылы құрылуы. Септтың 1-ші дыбысы – прима; 2-ші дыбысы – терция; 3-ші дыбысы – квинта; 4-ші дыбысы – септима. [[File:AllMaj7ths.png|300px|thumb|right|Доминантты септаккордтары]] =='''Доминантсептаккорд (Д7)'''== V басқыштан құрылған септаккордты – доминантсептаккорд дейміз. [[Музыкалық интервал]]дық құрамы – ү3, к3, к3. Д7 шешілуі: 1. 7, 5 – секундаға 2. 3 – секундаға 3. 1 – тониканың бірінші дыбысына барады. <ref>[https://infourok.ru/dominantseptakkord-zhne-oni-aynalimdari-882769.html// Септаккордтың сипаттамасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210514004339/https://infourok.ru/dominantseptakkord-zhne-oni-aynalimdari-882769.html |date=2021-05-14 }}</ref> =='''Доминантсептаккорд айналымдары'''== 1. Д6/5 – доминанталық квинтсекстаккорд. Астыңғы дыбысы – 3(терция), VII басқыштан құрылады. Интервалдық құрамы – к3, к3, ү2. 2. Д4/3 – доминанталық терцквартаккорд. Астыңғы дыбысы – 5(квинта), ІІ басқыштан құрылады. Интервалдық құрамы – к3, ү2, ү3. 3. Д2 – доминанталық секундаккорд. Астыңғы дыбысы – 7(септима), ІV басқыштан құрылады. Интервалдық құрамы – ү2, ү3, к3. <ref>[https://www.music-theory.ru/index.php?option=com_content&view=article&id=174&Itemid=244&lang=ru/ Доминантсептаккордтың айналымдары]</ref> ==Тағы қараңыз== * [[аккорд]] *[[музыкалық интервал]] ==Дереккөздер== {{Дереккөздер}} [[Санат:Музыкалық интервал]] [[Санат: аккорд]] ipapa2rzd26b8iv66k9naobgzw8hst5 Дарабоз ана 0 662530 3694978 3647043 2026-11-11T11:47:07Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694978 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Дарабоз ана''' (шамамен 1690-1770 жж.) — шешен, әрі би. Ескелді ауданының төңірегінде дүниеге келген. Шын есімі - Қалипа. ==Аңыз== Қайын атасы кенже келінінің өзгелерден ақыл-ойы ерекше екенін біліп, Жолбарыс биге сынатыпты. Сонда би Дарабоз анадан: «Көкке тіреу не болар? Көлге піспек не болар? Терісін теспей етін сорған не болар?» деп сұрапты. Дарабоз ана: «Жілігін шақпай, майын сорса, қара нарды қалтыратқан қаңтар ғой. Жілігін шақпай майын сорса, екі ағайынды ақпан (айы) ғой» деген екен. Сонда Жолбарыс би: «Сенің өз қатарыңнан ойың озық», деп бата беріпті-мыс. Ел ішіндегі мәселелерді бітімгершілікпен шешіп, екі жақты жарастырып отырған. Күйеуі Құлжа табиғатынан жуас адам болғанымен, Дарабоз ананың ықпалымен ол да ел ісіне араласқан екен. Дарабоз ананың көріпкелдік қасиеті болған деседі. Ол қоғамдағы әйел адамдардың орнын көтеруге көп күш салған. Бірде Балпық би Дарабоз анадан: «Әйелдің қандайы жақсы?» деп сұрапты. Сонда Дарабоз ана: «Көшкенде жетелейтін боталы түйесі болса,ерттеп мінетін құлынды биесі болса, алдында бесігі болса, маңдайының несібі болса, әйелдің жақсысы сол болады» деген екен. ==Ескерткіш== Ескерткіш [[Көксу ауданы]], [[Амангелді ауылы]], [[Еңбекші округі]]не қарасты тас жолдың бойында орналасқан. <ref>Қазақстанның өңірлік қасиетті нысандары. — Астана: Фолиант, 2017. — 504 б.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Тұлғалар]] [[Санат:Суретсіз мақала]] [[Санат:Қазақ би-шешендері]] cdd7liz3b0do64vn8di7j6x0vd9mqbc Үдерұлы Сұлтануәйс (Арал хазірет) 0 665511 3694742 3688635 2026-11-11T06:57:35Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694742 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мұсылман ғұлама|Есімі=Үдерұлы Сұлтануәйс|Туған күні=1795 жыл|Қайтыс болған күні=1860 жыл|Азаматтығы=[[Қазақ хандығы]]<br />[[Ресей империясы]]|Ұлты=қазақ|Балалары=Дәулетәли, Ғұбайдулла|Мазһабы, ағымы=[[Ханафи мазһабы|Ханафи]]|Қызмет саласы=медреседе сабақ берген}} '''Сұлтануәйс Үдерұлы''' (Арал хазірет) – (1795 – 1860жылдар, Нарын құмы, Тума Қазіргі Атырау облысы, Индер ауданы) – [[Дін|дін]] қайраткері. ХІХ ғасырда өмір сүрген, діни сауатты, жоғары білім алған адам.<ref>{{cite web|url=https://amin.kz/aral-haziret-turaly-ne-bilemiz/|title=Арал хазірет туралы не білеміз?|author=Нұркен Мағриденұлы|date=2024-07-24|work=|publisher=Атырау облыстық «ИМАНҒАЛИ» орталық мешіті|accessdate=2025-05-12|lang=kk}}</ref> ==Жалпы мәлімет== [[Беріш]], Себек, Тума аталығынан тарайды. Тумадан - Кемесайдан – Байшағыр, одан – Үдер, одан – Арал (Сұлтан-Уәйіс). Хиуа, Стерлитамақта дін оқуын бітіріп, елге 1818 жылы Арал «[[Хазірет]]» дәрежесімен оралған. Туған жері Тумада «Көк мешіт» және Теңіз жағалауында өз қаражатына екі мешіт салдырып, жанына екі бөлмелі жатақхана, асханасымен медресе ашып, ауыл балаларының сауатын ашуға аянбай еңбек еткен, Атырау өңірінің дін саласында алғашқы қарлығаштарының бірі. 1840 жылы 5 қазанда хан Жәңгірдің №4 бұйрығымен Теңіз округіне указной молда болып бекітілген.<ref>Фархад Байдәулетов, Тарих қойнауындағы құтты мекендер. Атырау 28.04.2021</ref> Балалары Дәулетәли мен Ғұбайдулла Аралұлдары медреседе балаларды оқытумен жеке айналысады, Уфада дәріс алған. Қазынадан да, жамағаттан да қаражат алмаған. Медреседе 10 пәннен дәріс беріліпті (араб тілі, фихк, геометрия, медицина, география, тарих, астрономия, космография, әдебиет т.б.) мұғалімдерді Уфадан, Петербордан алдырып, медресенің жұмысын өз қаражатымен жүргізген екен. Баласы Гисматулла Аралұлы 1891 жылы 24 тамызда №4067 бұйрықпен имам-хатиб, мұғалім болып бекітілген. 1894 жылы 12 шілдеде «ахун» атағы берілген. Немересі Ғабдрахман Ғұбайдуллаұлы 1908 жылы 18 қазанда №7113 бұйрықпен (д№420/94г) имам-хатиб және мұғалім болып бекітілген. Тарих ғылымдарының докторы, профессор Ә. Х. Мұқтардың мәліметтері бойынша Арал хазіреттің және оның ұрпақтарының өз қаражаттарына ашқан бірнеше мешіті мен олардың жандарында жұмыс істеп, сол кездегі жұртшылықтың балаларына мұсылманша білім берген медреселері болған. 1870 жылғы Ресейлік үкіметтің ресми дерегі бойынша Беріш Себектерде екі мешіт, үш медресе болған.<ref name="Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020">Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020</ref> Елдің басын біріктіріп, жақсы сөзімен, терең білімінің құдіретімен талайлардың жан дүниесін тазартып, санасына саңылау ашып, адасқандарды тура жолға түсіріп, Аллаға серік қосудан сақтап, оқу – білім бағытында тәрбиелеген. Исламның тура жолына өз өмірін бүтіндей арнаған мұндай жанның аңыз болып ұрпақтан-ұрпаққа таралуы тегін емес. Елінің ыстық ықыласына бөленіп, сый құрметін көруі, ұрпақтарына ұмытылмас ұлағат, өміршең өнеге, пайымды парасат, азбас ақыл, тозбас тағылым болғаны ақиқат. Өйткені, заманды болжап, елді сауаттандыруда ерекше күш-жігерін жұмсап, құм арасындағы шашыраңқы орналасқан елдің балаларын жатақханаға орналастырып тегін тамақпен, оқу құралдарымен қамтыса керек. 2019 жылы Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі Сайпеден Сидеғалиев бастаған «Жотасы биік Дендерім» атты экспедиция шығып, Тарихи-танымдық деректі фильм түсіріліп, елге жария болды. Бұда болса Арал хазірет туралы ақтаңдақтардың бұлты сейіліп түндігі түрілгеніне бүкіл ел қуанған болатын. Арал хазіреттің аты ғасырларға жеткені аян. Себебі, екі ғасырдан астам уақыт өтсе де елге сіңірген еңбегі халық есінен шыққан емес. Үдер ұрпақтарынан жеті бірдей хазірет, ахун атанған білімді азаматтар өрбігенін бүкіл ел біледі. Аралдан тараған ұрпақтары оқып, білім алып, ел игілігі үшін қызмет еткен, әлі күнге "хазірет әулеті" деп құрметтеледі. Арал қауымы Тумада, Индер ауданы, Өрлік ауылының оңтүстік–батысына қарай 70 шақырым жерде, Нарын құмында қауымдық қорымы бар. Сол қорымнан 800 метр жерде Аралұлы Гисматолла - ахун хазірет салдырған мешіт құландысы сақталыпты. Арал ұрпақтары Атырау облысының аудандарында тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1795 жылы туғандар]] [[Санат:1860 жж. қайтыс болғандар]] [[Санат:Индер ауданында туғандар]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] [[Санат:Ханафилер]] [[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]] fmuwy2hxgr5gx9d9k068jtgnaeoxw15 3694774 3694742 2026-11-11T08:03:45Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Әйгерім Молдабаева|Әйгерім Молдабаева]] ([[User talk:Әйгерім Молдабаева|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3681617 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2021}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Мұсылман ғұлама|Есімі=Үдерұлы Сұлтануәйс|Туған күні=1795 жыл|Қайтыс болған күні=1860 жыл|Азаматтығы=[[Қазақ хандығы]]<br />[[Ресей империясы]]|Ұлты=қазақ|Балалары=Дәулетәли, Ғұбайдулла|Мазһабы, ағымы=[[Ханафи мазһабы|Ханафи]]|Қызмет саласы=медреседе сабақ берген}} '''Сұлтануәйс Үдерұлы''' (Арал хазірет) – (1795 – 1860жылдар, Нарын құмы, Тума Қазіргі Атырау облысы, Индер ауданы) – [[Дін|дін]] қайраткері. ХІХ ғасырда өмір сүрген, діни сауатты, жоғары білім алған адам.<ref>{{cite web|url=https://amin.kz/aral-haziret-turaly-ne-bilemiz/|title=Арал хазірет туралы не білеміз?|author=Нұркен Мағриденұлы|date=2024-07-24|work=|publisher=Атырау облыстық «ИМАНҒАЛИ» орталық мешіті|accessdate=2025-05-12|lang=kk}}</ref> ==Жалпы мәлімет== [[Беріш]], Себек, Тума аталығынан тарайды. Тумадан - Кемесайдан – Байшағыр, одан – Үдер, одан – Арал (Сұлтан-Уәйіс). Хиуа, Стерлитамақта дін оқуын бітіріп, елге 1818 жылы Арал «[[Хазірет]]» дәрежесімен оралған. Туған жері Тумада «Көк мешіт» және Теңіз жағалауында өз қаражатына екі мешіт салдырып, жанына екі бөлмелі жатақхана, асханасымен медресе ашып, ауыл балаларының сауатын ашуға аянбай еңбек еткен, Атырау өңірінің дін саласында алғашқы қарлығаштарының бірі. 1840 жылы 5 қазанда хан Жәңгірдің №4 бұйрығымен Теңіз округіне указной молда болып бекітілген.<ref>Фархад Байдәулетов, Тарих қойнауындағы құтты мекендер. Атырау 28.04.2021</ref> Балалары Дәулетәли мен Ғұбайдулла Аралұлдары медреседе балаларды оқытумен жеке айналысады, Уфада дәріс алған. Қазынадан да, жамағаттан да қаражат алмаған. Медреседе 10 пәннен дәріс беріліпті (араб тілі, фихк, геометрия, медицина, география, тарих, астрономия, космография, әдебиет т.б.) мұғалімдерді Уфадан, Петербордан алдырып, медресенің жұмысын өз қаражатымен жүргізген екен. Баласы Гисматулла Аралұлы 1891 жылы 24 тамызда №4067 бұйрықпен имам-хатиб, мұғалім болып бекітілген. 1894 жылы 12 шілдеде «ахун» атағы берілген. Немересі Ғабдрахман Ғұбайдуллаұлы 1908 жылы 18 қазанда №7113 бұйрықпен (д№420/94г) имам-хатиб және мұғалім болып бекітілген. Тарих ғылымдарының докторы, профессор Ә.Х. Мұқтардың мәліметтері бойынша Арал хазіреттің және оның ұрпақтарының өз қаражаттарына ашқан бірнеше мешіті мен олардың жандарында жұмыс істеп, сол кездегі жұртшылықтың балаларына мұсылманша білім берген медреселері болған. 1870 жылғы Ресейлік үкіметтің ресми дерегі бойынша Беріш Себектерде екі мешіт, үш медресе болған.<ref name="Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020">Мұқтар Әбілсейіт. Имандылық нұрын сепкен қазіреттер, Атырау, 12.5.2020</ref> Елдің басын біріктіріп, жақсы сөзімен, терең білімінің құдіретімен талайлардың жан дүниесін тазартып, санасына саңылау ашып, адасқандарды тура жолға түсіріп, Аллаға серік қосудан сақтап, оқу – білім бағытында тәрбиелеген. Исламның тура жолына өз өмірін бүтіндей арнаған мұндай жанның аңыз болып ұрпақтан-ұрпаққа таралуы тегін емес. Елінің ыстық ықыласына бөленіп, сый құрметін көруі, ұрпақтарына ұмытылмас ұлағат, өміршең өнеге, пайымды парасат, азбас ақыл, тозбас тағылым болғаны ақиқат. Өйткені, заманды болжап, елді сауаттандыруда ерекше күш-жігерін жұмсап, құм арасындағы шашыраңқы орналасқан елдің балаларын жатақханаға орналастырып тегін тамақпен, оқу құралдарымен қамтыса керек. 2019 жылы Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі Сайпеден Сидеғалиев бастаған «Жотасы биік Дендерім» атты экспедиция шығып, Тарихи-танымдық деректі фильм түсіріліп, елге жария болды. Бұда болса Арал хазірет туралы ақтаңдақтардың бұлты сейіліп түндігі түрілгеніне бүкіл ел қуанған болатын. Арал хазіреттің аты ғасырларға жеткені аян. Себебі, екі ғасырдан астам уақыт өтсе де елге сіңірген еңбегі халық есінен шыққан емес. Үдер ұрпақтарынан жеті бірдей хазірет, ахун атанған білімді азаматтар өрбігенін бүкіл ел біледі. Аралдан тараған ұрпақтары оқып, білім алып, ел игілігі үшін қызмет еткен, әлі күнге хазірет әулеті деп құрметтеледі. Арал қауымы Тумада, Индер ауданы, Өрлік ауылының оңтүстік–батысына қарай 70 шақырым жерде, Нарын құмында қауымдық қорымы бар. Сол қорымнан 800 метр жерде Аралұлы Гисматолла - ахун хазірет салдырған мешіт құландысы сақталыпты. Арал ұрпақтары Атырау облысының аудандарында тұрады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:1795 жылы туғандар]] [[Санат:1860 жж. қайтыс болғандар]] [[Санат:Индер ауданында туғандар]] [[Санат:Ислам дінтанушылары]] [[Санат:Ханафилер]] [[Санат:Тарих ғылымдарының докторлары]] 6ezdprizocriddr5zakgvyhaqjkstf3 Словен тілі 0 667162 3694844 3688804 2026-11-11T09:16:03Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694844 wikitext text/x-wiki {{Тілдер |түсі = Үнді-Еуропа |аты = Словен тілі |өз атауы = slovenski jezik, slovenščina |айтылуы = |елдер = [[Словения]], [[Аустрия]], [[Италия]], [[Мажарстан]], [[Хорватия]], [[Германия]], [[АҚШ]], [[Канада]], [[Аргентина]], [[Аустралия]], [[ОАР]] |аймақтар = {{Байрақ|Словения}}<br>{{Байрақ|Италия}} ([[Фриули-Венеция-Джулия]])<br>{{Байрақ|Аустрия}} (Каринтия және Штирия) |ресми тіл = {{Байрақ|Словения}}<br>{{Байрақ|Еуропа одағы}} |реттейтін мекеме = Словен ғылым және өнер академиясы |сөйлеушілер саны = 2,5 млн адам |рейтинг = |күйі = |жойылды = |санаты = [[Еуразия тілдері]] |классификация = [[Үнді-Еуропа тілдері|Үнді-Еуропа әулеті]] :[[Славян тілдері|Славян тармағы]] ::[[Оңтүстік славян тілдері|Оңтүстік славян тобы]] :::Батыс топ тармағы |жазу = [[латын әліпбиі|латын қарпі]] (словен әліпбиі) |МЕСТ 7.75–97 = слв 610 |ISO1 = sl |ISO2 = slv |ISO3 = slv }} '''Словен тілі''' (''slovenski jezik, slovenščina'') — оңтүстік [[славян тілдері]]нің батыс тармағына жататын [[Үнді-Еуропа тілдері|үнді-еуропалық тіл]]. Словен тілі лужицкий тілімен қатар қос санды сақтаған [[славян тілдері]]нің бірі болып табылады. Сөйлеушілердің саны шамамен 2 миллион адамды құрайды, олардың көпшілігі [[Словения]]да тұрады. [[Жазу]]ы — [[латын әліпбиі]]не негізделген, гаевица. == Атауы туралы == Словен тілінің өзін-өзі атауы ([[словак тілі]] сияқты) "славян" дегенді білдіреді ([[көне славян тілі]]мен салыстыру: <big>словѣньскъ</big>).<ref>{{кітап |авторы = Bezlaj F. |бөлімі = Etimološki slovar slovenskega jezika |бөлім сілтемесі = |тақырыбы = |шынайы атауы = |сілтеме = |уикитека = |жауапты = |басылым = |орны = Ljubljana |баспасы = Mladinska knjiga |жыл = 1995 |томы = III |беттері = 265 |барлық беті = |сериясы = |isbn = 86-11-14125-3 |тиражы = }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == {{Interwiki|sl|Glavna stran|словен|}} {{Wikibooks|Slovene}} * [http://www.fran.si Словения сөздіктерін таңдау] * [https://web.archive.org/web/20180829225845/https://slav.im/ Кестелердегі словен тілінің грамматикасы] * [https://web.archive.org/web/20110713182810/http://slovarji.najdi.si/anglescina Ағылшын-словен сөздігі онлайн] * [http://www.philology.ru/linguistics3/kondrashov-86e.htm Кондрашов Н. А. Словенский язык] * [http://en.wikibooks.org/wiki/False_Friends_of_the_Slavist/Russian-Slovenian Русско-словенские ложные друзья переводчика] * [https://web.archive.org/web/20070217232608/http://www.centerslo.net/index.asp?LANG=eng Centre for Slovene as a Second/Foreign Language] * [http://www.x-sandra.com/valencic/SlovenianPhonology.pdf Словен тілінің фонологиясы] ===Грамматика=== * [http://learn101.org/slovene.php Slovene Grammar] ===Түсіндірме=== * [https://web.archive.org/web/20070204042909/http://bos.zrc-sazu.si/a_beseda.html Словенше жаңа сөйлесудің 200 миллион сөзінің корпусы] ===Сөздіктер=== * [https://web.archive.org/web/20120510044738/http://bos.zrc-sazu.si/sskj.html Словен тілінің стандартты сөздігі (SSKJ)] * [http://evroterm.gov.si/slovar/ Словен сөздіктерінің толық тізімі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180209132842/http://evroterm.gov.si/slovar/ |date=2018-02-09 }} * [http://www.4ezi.com/ezisoftware/projects/slovar/ Spletni Slovar (көптілді сөздік)] {{Славян тілдері}} [[Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер]] [[Санат:Батыс славян тілдері]] jkw9gdpxlcjksngbady7kp2wy27ipky Сергей Елефертович Лебедев 0 669662 3694723 3677115 2026-11-11T06:21:08Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694723 wikitext text/x-wiki {{Футболшы |есімі = Сергей Лебедев |туған күні = 31.1.1969 |азаматтығы = {{байрақ|КСРО}}<br>{{байрақ|Өзбекстан}} |бойы = 176 |позиция = шабуылшы |нынешний клуб = {{ту|Өзбекстан}} [[Нефтчи (футбол клубы, Ферғана)|Нефтчи (Ферғана)]] |қызметі = бапкер көмекшісі |клубтары = {{футбол карьерасы |1985—1987|{{ту|КСРО}} [[Турбина (футбол клубы, Набережные Челны)|Турбина (Брежнев)]]|55 (8) |1988|{{ту|КСРО}} [[Динамо (футбол клубы, Киров)|Динамо (Киров)]]|3 (0) |1989|{{ту|КСРО}} [[Нефтчи (футбол клубы, Ферғана)|Нефтяник (Ферғана)]]|3 (0) |1989|{{ту|КСРО}} [[Динамо (футбол клубы, Киров)|Динамо (Киров)]]|39 (8) |1990—1991|{{ту|КСРО}} [[Нефтчи (футбол клубы, Ферғана)|Нефтяник (Ферғана)]]|54 (7) |1992—1999|{{ту|Өзбекстан}} [[Нефтчи (футбол клубы, Ферғана)|Нефтчи (Ферғана)]]|196 (60) |1999|{{ту|Ресей}} [[Шинник (футбольный клуб)|Шинник]]|2 (0) |2000—2001|{{ту|Өзбекстан}} [[Насаф (футбол клубы)|Насаф]]|50 (0) |2002—2004|{{ту|Өзбекстан}} [[Нефтчи (футбол клубы, Ферғана)|Нефтчи (Ферғана)]]|58 (6) |2004|{{ту|Өзбекстан}} [[Согдиана (футбол клубы)|Согдиана]]|11 (1) |2005|{{ту|Өзбекстан}} [[Металлург (футбол клубы, Бекабад)|Металлург (Бекабад)]]|10 (0) |2006|{{ту|Өзбекстан}} [[Нефтчи (футбол клубы, Ферғана)|Нефтчи (Ферғана)]]|2 (0)}} |бапкер клубтары = {{футбол карьерасы ||{{ту|Өзбекстан}} [[Нефтчи (футбол клубы, Ферғана)|Нефтчи (Фергана)]]|<small>асс</small>}} |ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы |1994—2000|{{Футбол|Өзбекстан}}|33 (10)}} }} '''Сергей Елефертович Лебедев''' ( {{Lang-uz|Sergey Elefertovich Lebedev}}<span lang="uz" style="font-style:italic;">/Сергей Елефертович Лебедев</span> ; 31 қаңтар 1969) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңес]] және [[Өзбекстан|өзбек]] [[Футбол|футболшысы]][[Жартылай қорғаушы|, жартылай қорғаушы]] және [[шабуылшы]] ретінде ойнады. Ол [[Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасы|Өзбекстан құрамасының]] экс-футболшысы. == Карьерасы == === Клубтық === Еңбек жолын [[Турбина (футбол клубы, Набережные Челны)|"Турбина Брежневте"]] бастады, содан кейін Кировтың [[Динамо (футбол клубы, Киров)|"Динамосында]]" ойнады. 1989-1999 жылдар аралығында [[Нефтчи (футбол клубы, Ферғана)|Ферғана «Нефтяник» / «Нефтчи»]] командасында ойнады. 2002 жылы ол «Нефтчиге» оралды, сол жылдың 9 тамызында [[Футболдан Өзбекстан кубогы 2001/2002|Өзбекстан кубогының финалында]] «[[Пахтакор (футбол клубы)|Пахтакорға]]<nowiki/>» қарсы ойында екі бірдей автогол соғып алды, ойын 3:3 есебімен тең аяқталды<ref>[http://www.sports.ru/tribuna/blogs/fcbunyodkor/176443.html «Пахтакору» 55 лет!]</ref> 2004 жылы «[[Согдиана (футбол клубы)|Согдиана»]] командасында ойнады, 2005 жылы [[Металлург (футбол клубы, Бекабад)|"Металлургтің"]] намысын қорғады. Кәсіби карьерасын 2006 жылы 37 жасында «Нефтчиде» аяқтады. 2014 жылы «Нефтчиде» жаттықтырушының көмекшісі болып жұмыс істеді<ref>[http://interfutbol.uz/story/mezhsezone-ot-bunjodkora-do-neftchi Межсезонье: от «Бунёдкора» до «Нефтчи»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250225135504/http://interfutbol.uz/story/mezhsezone-ot-bunjodkora-do-neftchi |date=2025-02-25 }}</ref> === Құрама === Өзбекстан құрамасы сапында 33 кездесуде алаңға шықты. 1994 жылы құрама сапында [[Жазғы Азия ойындары 1994|Азия ойындарының чемпионы]] болды. == Марапаттары == * "Шухрат" медалінің иегері. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сілтемелер == * [https://web.archive.org/web/20190714230403/http://footballfacts.ru/players/21328 Профилі] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Өзбекстан футболшылары]] [[Санат:Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]] [[Санат:КСРО футболшылары]] [[Санат:Нефтчи Ферғана ФК ойыншылары]] [[Санат:Согдиана ФК ойыншылары]] [[Санат:Металлург Бекабад ФК ойыншылары]] [[Санат:Футболдан Азия ойындарының чемпиондары]] [[Санат:Өзбекстанның Азия ойындары чемпиондары]] dy941fcckivrnssxi4xlf8xte7p22eh Симуляциялы шындық 0 674557 3694811 3028952 2026-11-11T08:46:13Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694811 wikitext text/x-wiki [[Сурет:A-Experimental-design-b-first-person-view-and-c-automatic-performance-metrics-generated-by-the-Voxel-Man-TempoSurg-simul.jpg|thumb|right|250px|(a) [[Экспериментті дизайн]], (б) бірінші-адам тұрғысы (first-person view), (c) автоматты өнімділік көрсеткіштері. Voxel-Man TempoSurg симуляторы жасаған.]] '''Симуляциялы шындық''' (СШ, кейде '''Еліктенді шындық,''', {{lang-en|Simulated reality}}, SR) — шындықты оның шынайы шындығынан айнымастай етіп симулияциалап, еліктенді шындық жаратуға болады дейтін гипотеза. Мысалы, [[кванттық компьютер]] [[Симуляция]]сы (Simulation). Ол симуляция ішінде өмір сүретінін аңғарған/аңғармаған саналы [[зерде]]ні де қамтиды. СШ шынайы шындыққа салыстырмалы [[Виртуалды шындық]] тұжырымдамасынан айтарлықтай ерекшеленеді. Симуляциялы шындық шынайы шындықтан толық ажырап қалмайды. Бұл тақырып аясындағы пікірталастар [[философия]]лық дискурстан бастап [[Есептеу (компьютер)|есептеу]]дің практикалық қолданбаларына дейін қызу жалғасуда. Мұнда мынадай актуалды сауалдар бар: # Біз Симуляциялы шындықтамыз деп айта аламыз ба? # Симуляциялы шындық пен "шынайы" шындық арасында түп айырмашылық қандай? # Біз Симуляциялы шындықта екенімізді білсек, не істейміз? ===Симуляция аргументі=== [[Сурет:VR-Helm.jpg|thumb|right|250px|VR-төбетай]] {{Толық мақала|Симуляция гипотезасы}} Симуляция гипотезасының бір нұсқасын алғаш [[Рене Декарт]], кейінірек [[Ганс Моравек]] философиялық аргумент ретінде теориялады.<ref name="frc.ri.cmu.edu">Moravec, Hans, [http://www.frc.ri.cmu.edu/~hpm/project.archive/general.articles/1998/SimConEx.98.html Simulation, Consciousness, Existence]</ref><ref>Moravec, Hans, Platt, Charles [https://www.wired.com/wired/archive/3.10/moravec.html?pg=6&topic=&topic_set= Superhumanism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041226222111/http://www.wired.com/wired/archive/3.10/moravec.html?pg=6&topic=&topic_set= |date=2004-12-26 }}</ref><ref>Moravec, Hans [http://www.frc.ri.cmu.edu/~hpm/project.archive/general.articles/1992/CyberPigs.html Pigs in Cyberspace]</ref> Философ [[Ник Бостром]] біздің шындығымыздың симуляция болу ықтималдығын айғақтайтын кеңейтілген аргумент ұсынды.<ref name="bostrom2003">{{cite journal |author=Bostrom, Nick |journal=Philosophical Quarterly |date=2003 |volume=53 |issue=211 |pages=243–255 |url=http://www.simulation-argument.com/simulation.html |title=Are You Living in a Computer Simulation?}}</ref> Оның аргументі келесі мәлімдемелердің кем дегенде біреуі дұрыс болуы мүмкін екенін айтады: # Адамзат өркениеті симуляциялы шындық жасап шығаруға қабілетті технологиялық жетілгендік деңгейге жетіп бара алмайтын секілді, немесе ондай симуляцияны физикалық тұрғыда құру мүмкін емес.<ref name="bostrom2003"/> # Жоғарыда аталған технологиялық мәртебеге жетіп барған салыстырмалы өркениет көптеген себептердің кез келгеніне байланысты көптеген симуяциялы шындық жасай алмауы мүмкін, (цифрлы [[субстанция]]лардың ықтимал саны әлемдегі "нақты" субстанциялардың ықтимал санынан артуы мүмкін), мысалы есептеу қабілетін басқа тапсырмаларға көшіру, субстанцияны симуляциялы шындықта шектеп ұстаудың этикалық мәселелері, және тб.<ref name="bostrom2003"/> # Тәжірибенің жалпы жиынтығына қол жеткізген кез келген субстанция симуляцияда өмір сүретіні сөзсіз.<ref name="bostrom2003"/> # Біз постадамзат (post-humans) әлі қалыптаспаған шындықта өмір сүріп жатырмыз және біз расында ''шындықта'' өмір сүріп жатырмыз.<ref name="bostrom20032">{{cite journal|author=Bostrom, Nick|date=2003|title=Are You Living in a Computer Simulation?|url=http://www.simulation-argument.com/simulation.html|journal=Philosophical Quarterly|volume=53|issue=211|pages=243–255}}</ref> # Симуляцияда өмір сүріп жатқанымызды білуге ​​ешқандай мүмкіндік болмайды, өйткені біз симуляциялы шындық белгілерін аңғарудың технологиялық мүмкіндіктеріне ешқашан жетіп бара алмаймыз.<ref>{{Cite web|title=What is Simulation Theory and Why Does it Matter?|url=https://builtin.com/hardware/simulation-theory|access-date=2020-12-05|website=Built In|language=en}}</ref> Бостромның аргументі жеткілікті озық технология болса, сандық физикаға жүгінбей-ақ жер бетіндегі адамзатқа өкілдік етуге болады деген алғышартқа негізделген; ол деген сөз, [[симуляцияланған сана]] бастан кешіретін квалианы (qualia) табиғи қалыптасқан адам санасына эквивалентті, сондықтан шынайы дүниеде азыдаған есептеу ресурстарын қолданып қана бір не, бірнеше деңгейдегі симуляция ішіндегі симуляцияны іске асыруға болатынын білдіреді.<ref name="bostrom2003"/> Алдымен, егер адам мұндай технологияны дамытпай тұрып жойылмайды, немесе өз-өзін жоймайды деп болжасақ, және адамзат ұрпақтары биосфераны, немесе өздерінің тарихи биосферасын симуляциялауға қарсы құқықтық шектеулер мен моральдық талаптар қоймайды деп болжасақ, онда Бостром өзімізді шынайы организмнің шағын азшылығына жатқызуымыз ақылға қонымсыз, өйткені олар бәрібір ерте ме, кеш пе, жасанды симуляциялау жағына өтетін болады дейді.<ref name="bostrom20033">{{cite journal|author=Bostrom, Nick|date=2003|title=Are You Living in a Computer Simulation?|url=http://www.simulation-argument.com/simulation.html|journal=Philosophical Quarterly|volume=53|issue=211|pages=243–255}}</ref> [[Эпистемология]]лық тұрғыда, біздің симуляцияда өмір сүріп жатқан-жатпағанымыз мәселесі дәл айқындалмайды. Мысалы, Бостром: "Сіз модельдеуде өмір сүріп жатырсыз. Көбірек ақпарат алу үшін мына жерді басыңыз" деген терезе топ етіп шыға қалуы мүмкін екенін ұсынады. Бірақ, симуляциялы ортадағы кемелсіздіктер жұртқа танылуы қиын болады, шынайылық мақсаты үшін тіпті шын сырды айқын ашыатын симуляция жадысын программа мақсатты түрде тазартып тұруы мүмкін. Соған қарамастан, күмәнді гипотезаны қолдайтын, немесе оған қарсы келетін қандай да бір дәлелдер жарыққа шықса, ол жоғарыда аталған ықтималдықты түбегейлі өзгертеді.<ref name="bostrom2003"/> == Тағы қараңыз == * [[Аралас шындық]] * [[Виртуалды шындық]] * [[Күшейтілген шындық]] * [[Компьютер медиалды шындық]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Шындық түрлері]] [[Санат:Гипершындық]] 6nma0w5wx08edesbuorwwrk8cmmhh3v Уикипедия:Өңдеме саны бойынша қатысушылар 4 675070 3694745 3694247 2026-11-11T07:01:11Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3694745 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСҚ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Тізімге 500 өңдемеден кем емес өңдеме жасаған қатысушылар кірістірілген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||120022||87990||2859||390||23664||189||54||4349||1453 |- |2||4||{{u|Kasymov}}||97473||77685||11104||229||3391||234||110||5830||743 |- |3||2||{{u|Мағыпар}}||90692||85383||1001||665||37||388||0||2891||50 |- |4||3||{{u|Салиха}}||86628||81025||1349||2242||909||49||0||957||136 |- |5||5||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||84063||68792||1239||150||11309||15||0||1699||24 |- |6||9||{{u|Arystanbek}}||55571||30507||3588||368||5769||944||2238||4786||5206 |- |7||6||{{u|Casserium}}||50019||41168||1782||109||639||17||11||4565||40 |- |8||7||{{u|1nter pares}}||44142||40319||226||9||1952||76||0||1796||160 |- |9||8||{{u|Sibom}}||41112||38479||884||90||357||62||0||786||381 |- |10||11||{{u|Ulan}}||30436||23957||391||78||4579||14||0||199||209 |- |11||10||{{u|Орел Карл}}||26276||24319||905||39||134||4||3||665||11 |- |12||20||{{u|AlefZet}}||25095||8810||3471||125||398||8||2176||838||844 |- |13||13||{{u|GanS NIS}}||24505||18587||437||61||1022||42||3||3184||980 |- |14||12||{{u|Sagzhan}}||24165||22719||445||45||296||11||0||339||87 |- |15||15||{{u|Bolatbek}}||21868||13870||4118||203||768||812||373||1111||1007 |- |16||18||{{u|Nurken}}||21451||11382||1507||44||7501||115||8||442||59 |- |17||17||{{u|Kaiyr}}||17296||12312||224||7||135||162||8||2491||355 |- |18||14||{{u|Batyrbek.kz}}||16090||14061||419||16||1018||73||1||539||303 |- |19||40||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||14709||4598||4648||149||152||586||364||1907||630 |- |20||16||{{u|Alphy Haydar}}||13771||12995||207||1||183||2||0||224||42 |- |21||19||{{u|Polat Alemdar}}||12577||9852||1161||115||24||1||0||752||183 |- |22||24||{{u|Ерден Карсыбеков}}||11793||7247||518||0||139||519||0||617||55 |- |23||25||{{u|Ismukhammed}}||11661||6938||1620||225||188||1681||0||344||14 |- |24||22||{{u|Nurkhan}}||10239||8063||1233||40||4||0||4||333||36 |- |25||33||{{u|AlibekKS}}||8399||5820||73||3||1033||42||2||898||170 |- |26||28||{{u|Тұран}}||8362||6487||414||53||255||120||0||297||32 |- |27||31||{{u|TheNomadEditor}}||8286||5854||28||5||1869||204||0||172||52 |- |28||21||{{u|Kas77777}}||8251||8157||0||9||0||1||0||35||1 |- |29||35||{{u|Nurtenge}}||8060||5476||983||137||666||59||24||533||200 |- |30||49||{{u|Daniyar}}||8001||3526||482||327||177||626||0||1642||348 |- |31||23||{{u|Dinkaz}}||7842||7307||0||118||0||0||0||35||1 |- |32||26||{{u|Gabit Karabay}}||7596||6911||0||0||0||0||0||2||0 |- |33||30||{{u|Ashina}}||7510||6005||190||71||63||88||3||385||325 |- |34||36||{{u|TalgatSnow}}||7451||5300||473||132||767||0||64||99||72 |- |35||27||{{u|Kmoksy}}||7012||6773||0||0||279||0||0||178||1 |- |36||29||{{u|SSE}}||6974||6246||254||108||0||1||0||126||23 |- |37||47||{{u|GaiJin}}||6707||3843||510||19||361||9||94||369||444 |- |38||48||{{u|Bekus}}||6528||3823||1419||1||825||78||12||172||311 |- |39||45||{{u|Alamgir}}||6196||3872||95||15||681||2||0||47||24 |- |40||38||{{u|Аскаров}}||6193||4756||113||83||0||0||0||191||24 |- |41||32||{{u|Liquorkaru}}||6142||5849||13||186||9||1||0||10||7 |- |42||37||{{u|Zhaksilik}}||6101||5032||20||26||9||26||0||362||59 |- |43||34||{{u|Aghia7}}||6046||5583||6||1||0||0||0||147||10 |- |44||39||{{u|Zhigitbek}}||5455||4746||0||0||27||27||0||11||10 |- |45||43||{{u|Qarakesek}}||5226||4202||157||86||39||219||2||241||308 |- |46||41||{{u|Djduxhx}}||5000||4507||77||38||85||3||0||152||18 |- |47||42||{{u|Nick jan}}||4652||4356||0||68||0||82||0||62||40 |- |48||57||{{u|Madi Dos}}||4548||3105||215||63||55||50||0||641||122 |- |49||66||{{u|Erboldilyara}}||4522||2769||2||0||215||0||0||1535||26 |- |50||44||{{u|Coffee86}}||4489||3943||4||0||11||7||0||421||5 |- |51||46||{{u|Makenzis}}||3914||3857||5||0||0||0||0||46||5 |- |52||62||{{u|ShadZ01}}||3834||2983||514||126||106||0||2||12||1 |- |53||52||{{u|Dimash Kenesbek}}||3759||3388||51||0||0||27||0||223||21 |- |54||50||{{u|Syrymzhan}}||3683||3525||1||154||0||0||0||1||0 |- |55||60||{{u|Majilis}}||3630||2996||100||0||97||0||0||16||0 |- |56||58||{{u|Esetok}}||3578||3077||395||2||161||205||8||285||138 |- |57||51||{{u|Ерқанат Рыскулбеков}}||3545||3392||3||0||4||0||0||32||0 |- |58||55||{{u|Maira Yessenbekova}}||3516||3169||48||0||0||0||0||6||2 |- |59||59||{{u|Нурасылл}}||3398||2997||193||0||18||0||0||50||8 |- |60||61||{{u|Nurbek Matzhani}}||3310||2987||58||40||1||55||0||201||62 |- |61||54||{{u|Юсуф Худайберген}}||3273||3188||0||0||103||0||0||34||0 |- |62||56||{{u|Hardworking}}||3272||3112||61||0||0||0||0||10||0 |- |63||63||{{u|BekaIITU}}||3227||2963||0||0||0||0||0||3||1 |- |64||53||{{u|Gulzat246}}||3168||3223||0||16||0||0||0||5||3 |- |65||116||{{u|Qanattan}}||3148||1173||0||0||0||0||0||2||0 |- |66||83||{{u|MuratbekErkebulan}}||3058||1972||336||2||91||55||0||471||4 |- |67||64||{{u|Yerzhankyzy}}||3041||2828||0||0||0||0||0||0||0 |- |68||65||{{u|Meruyert}}||2952||2787||0||0||0||0||0||0||1 |- |69||98||{{u|Абылай}}||2950||1478||328||33||139||126||0||488||144 |- |70||69||{{u|Dauren}}||2871||2462||0||14||0||0||0||68||6 |- |71||72||{{u|Даурен Шарипов}}||2822||2430||43||24||0||0||0||50||0 |- |72||112||{{u|KLBot2}}||2795||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |- |73||68||{{u|Кырмызов}}||2700||2625||6||12||0||6||0||12||11 |- |74||67||{{u|Unknown Alash}}||2690||2633||1||0||0||0||0||1||0 |- |75||78||{{u|Merey}}||2684||2200||0||239||0||0||0||0||2 |- |76||77||{{u|Магпар}}||2680||2217||91||88||13||11||0||183||30 |- |77||70||{{u|Kyrmyzy gul}}||2532||2462||9||0||0||0||0||30||4 |- |78||74||{{u|Abdi arman}}||2530||2309||0||0||0||0||0||2||5 |- |79||73||{{u|Сәуір 1}}||2475||2370||24||11||2||0||0||30||0 |- |80||89||{{u|Balaburgem}}||2473||1756||11||29||31||59||0||183||48 |- |81||75||{{u|Toktakynbaev}}||2471||2304||4||77||0||0||0||3||4 |- |82||76||{{u|G55}}||2468||2294||0||50||0||0||0||0||2 |- |83||71||{{u|Zhuka iitu}}||2445||2447||0||1||0||0||0||2||2 |- |84||110||{{u|Ordabekov Azamat}}||2424||1323||0||78||0||0||0||13||2 |- |85||82||{{u|Rasulbek Adil}}||2414||1983||126||0||13||1||0||195||44 |- |86||84||{{u|Рахман999}}||2304||1897||103||22||34||4||0||97||35 |- |87||137||{{u|Бегулы Отагасы}}||2247||883||48||1||228||7||0||728||75 |- |88||97||{{u|Drift}}||2233||1501||22||2||710||1||0||4||2 |- |89||80||{{u|Egorkz}}||2232||2041||0||64||0||0||0||0||2 |- |90||86||{{u|Mira01}}||2229||1863||0||0||0||99||0||174||22 |- |91||79||{{u|Aizhanka aaa}}||2215||2076||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||81||{{u|Bakdauren}}||2208||2015||0||103||0||0||0||14||4 |- |93||85||{{u|RaiymbekZh}}||2185||1866||8||3||20||0||0||82||86 |- |94||120||{{u|Әлинұр}}||2175||1102||132||43||47||101||0||580||48 |- |95||90||{{u|Mustafaalmas}}||2036||1720||94||0||243||0||0||37||5 |- |96||87||{{u|Kristianmusic}}||1938||1799||20||1||0||0||0||0||0 |- |97||92||{{u|Bauka91 91}}||1857||1616||0||0||0||0||0||0||1 |- |98||101||{{u|Daneker}}||1857||1414||0||256||0||0||0||1||2 |- |99||103||{{u|Wikuiser}}||1840||1366||230||0||119||0||51||25||12 |- |100||135||{{u|Esen48}}||1808||890||0||33||0||0||0||744||1 |- |101||88||{{u|Almatoswiki}}||1800||1781||0||0||0||0||0||11||0 |- |102||95||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||1795||1517||8||0||86||1||0||38||29 |- |103||91||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||1710||1638||35||0||22||0||0||19||24 |- |104||96||{{u|Nelli}}||1666||1503||0||0||0||0||0||0||0 |- |105||106||{{u|ДолбоЯщер}}||1632||1349||1||0||117||1||0||5||0 |- |106||99||{{u|Araichik}}||1622||1453||110||78||0||0||0||2||1 |- |107||93||{{u|Nikolina Šepić}}||1613||1613||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||100||{{u|Marksscheider}}||1601||1422||55||0||119||0||0||9||0 |- |109||94||{{u|Gliwi}}||1585||1579||3||0||0||0||0||0||0 |- |110||104||{{u|2rk}}||1552||1366||0||98||0||1||0||8||0 |- |111||107||{{u|Daniyal.aidarov5}}||1540||1348||0||0||7||0||0||123||9 |- |112||109||{{u|Аслан Жукенов}}||1496||1329||20||0||46||0||0||32||26 |- |113||121||{{u|Almagul Ibragimova}}||1490||1097||0||17||0||1||0||174||22 |- |114||138||{{u|Акбота Казыбекова}}||1480||882||0||91||0||0||0||39||0 |- |115||105||{{u|DinDK}}||1383||1353||0||0||0||0||0||2||0 |- |116||118||{{u|Rasulzhan}}||1371||1138||0||0||0||0||0||2||0 |- |117||108||{{u|Tulya}}||1344||1331||1||0||0||0||0||3||0 |- |118||113||{{u|Ayauly}}||1337||1252||0||28||0||0||0||0||1 |- |119||102||{{u|Nkiukr}}||1314||1403||44||0||40||4||0||1||0 |- |120||111||{{u|Tarih}}||1304||1304||0||0||0||0||0||0||0 |- |121||114||{{u|Wikiped4ik}}||1283||1199||0||59||0||0||0||6||1 |- |122||141||{{u|Jarnamaqaz}}||1278||829||380||20||0||0||0||15||0 |- |123||148||{{u|TemirlanSarsen}}||1277||757||6||58||31||0||0||197||14 |- |124||115||{{u|GulzhanOmarova}}||1248||1198||0||1||0||0||0||11||2 |- |125||128||{{u|IL68}}||1225||957||62||0||31||0||0||134||1 |- |126||119||{{u|Шілде}}||1223||1132||11||25||11||0||0||33||0 |- |127||117||{{u|Ziv}}||1215||1140||62||0||0||2||0||9||2 |- |128||125||{{u|Gulnar7}}||1178||1044||0||2||0||0||0||13||1 |- |129||228||{{u|Suleimen Koishybai}}||1156||284||0||0||0||0||0||785||0 |- |130||127||{{u|Aimanber}}||1150||1001||0||61||0||0||0||0||0 |- |131||124||{{u|Bailarbekov}}||1136||1047||0||0||0||0||0||3||1 |- |132||208||{{u|Айдос уики}}||1126||481||0||0||7||1||0||63||10 |- |133||122||{{u|Sergazyyev}}||1119||1069||0||13||0||0||0||1||2 |- |134||131||{{u|KoishymanovaG}}||1102||920||2||0||0||80||0||35||3 |- |135||126||{{u|Истеный казах}}||1096||1018||32||13||4||0||0||4||0 |- |136||129||{{u|Madina Kilybayeva}}||1083||934||0||0||0||0||0||2||2 |- |137||198||{{u|Kafarik}}||1075||526||47||7||15||2||0||22||4 |- |138||133||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||1059||912||16||0||0||0||0||5||0 |- |139||165||{{u|Akbota.b}}||1057||639||0||68||0||0||0||48||2 |- |140||140||{{u|Аян Жанайсов}}||1054||840||0||0||0||0||0||37||0 |- |141||130||{{u|Aldogarov}}||1051||927||0||0||2||0||0||95||0 |- |142||123||{{u|Finderhannes}}||1049||1049||0||0||0||0||0||0||0 |- |143||132||{{u|Orkaarys}}||993||916||0||0||0||0||0||0||0 |- |144||136||{{u|А.С.Кизиров}}||987||890||17||1||8||23||0||109||11 |- |145||147||{{u|P.Nurgisa}}||976||764||0||0||0||0||0||52||3 |- |146||134||{{u|Rayurad mc}}||973||899||0||0||0||0||0||0||0 |- |147||224||{{u|Fuzze123}}||964||338||59||0||46||0||0||26||504 |- |148||169||{{u|Aselhan}}||948||626||12||0||9||23||0||82||11 |- |149||143||{{u|Шайнүсіп}}||931||782||0||0||1||0||0||32||3 |- |150||146||{{u|Adiladil}}||906||767||0||0||0||0||0||0||1 |- |151||150||{{u|NErnur98}}||880||738||0||0||61||0||0||59||5 |- |152||163||{{u|Касымхан}}||866||641||0||2||0||0||0||19||5 |- |153||139||{{u|Chris die Seele}}||865||848||16||0||0||0||0||0||0 |- |154||142||{{u|Mukhin}}||850||807||0||0||0||0||0||0||0 |- |155||145||{{u|Stella~kkwiki}}||830||770||0||0||0||0||0||0||0 |- |156||192||{{u|Bakbergenov}}||820||539||0||170||0||0||0||15||1 |- |157||217||{{u|Dambler}}||819||424||15||5||10||0||0||229||10 |- |158||153||{{u|Aibol dos}}||813||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |159||233||{{u|KaldarovNurymzhan}}||801||179||12||1||12||0||0||490||2 |- |160||180||{{u|Talghatuly}}||794||569||0||67||12||1||0||101||17 |- |161||155||{{u|Akba.nis.13}}||790||702||0||16||0||4||0||33||1 |- |162||154||{{u|Аязбаев Даурен}}||789||704||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||149||{{u|Masalbaeva}}||787||741||0||0||0||0||0||1||0 |- |164||235||{{u|Абдрахманов Димаш}}||785||98||0||0||0||0||0||4||0 |- |165||157||{{u|Tylerdurdenkz}}||780||682||2||30||24||0||0||41||6 |- |166||173||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||777||596||0||1||0||0||0||12||0 |- |167||162||{{u|Azim Nurbergen}}||763||644||0||15||0||0||0||4||0 |- |168||144||{{u|Mheidegger}}||755||781||7||2||0||0||0||6||3 |- |169||152||{{u|Ташметов шахрух}}||743||720||0||0||0||0||0||4||0 |- |170||168||{{u|Panicgirl}}||739||635||0||17||0||0||0||10||1 |- |171||156||{{u|Mariko}}||734||684||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||151||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||733||724||0||1||0||0||0||6||1 |- |173||159||{{u|Rake}}||726||666||0||35||0||0||0||8||3 |- |174||166||{{u|Rasul kz91}}||723||638||0||12||0||0||0||1||0 |- |175||177||{{u|Muslim Qazaq}}||722||579||0||0||0||0||0||32||2 |- |176||226||{{u|Zhumalina}}||720||314||0||49||6||2||0||241||1 |- |177||160||{{u|Alfiya}}||719||662||0||17||0||0||0||3||2 |- |178||158||{{u|Εὐθυμένης}}||698||679||13||0||0||0||0||5||0 |- |179||167||{{u|Sultan bek}}||695||638||0||0||0||0||0||0||0 |- |180||213||{{u|Мира Белль}}||693||439||23||0||7||0||0||113||24 |- |181||200||{{u|Cekli829}}||690||523||3||0||24||1||0||46||36 |- |182||171||{{u|Nkipshak}}||684||612||0||0||0||0||0||0||0 |- |183||232||{{u|Sultan-balasi}}||676||236||24||0||356||0||0||28||2 |- |184||161||{{u|Epoxa-HH}}||674||662||0||0||5||0||0||10||1 |- |185||206||{{u|Saken kun}}||673||486||4||0||0||0||0||6||0 |- |186||170||{{u|KUckhocjothkei3}}||671||614||49||1||5||0||0||1||0 |- |187||223||{{u|Syrlybek}}||658||389||5||53||4||9||0||68||17 |- |188||196||{{u|Мұқтар Құндыз}}||656||529||0||0||0||0||0||2||0 |- |189||193||{{u|Баха}}||654||536||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||176||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||651||584||1||25||0||2||0||4||21 |- |191||178||{{u|Амзе Магжан}}||645||570||0||0||0||0||0||47||0 |- |192||172||{{u|Капысова Айдана}}||642||603||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||179||{{u|IArhunI}}||641||570||7||9||0||0||0||26||11 |- |194||164||{{u|Tuttiorchestra687}}||640||640||0||0||0||0||0||5||2 |- |195||220||{{u|Belekov Syrym}}||639||414||0||46||0||0||0||9||2 |- |196||182||{{u|Bauyr03}}||632||559||0||1||0||0||0||37||0 |- |197||194||{{u|Aseke16}}||625||533||25||0||7||1||0||17||12 |- |198||219||{{u|Айвентадор}}||622||420||15||0||0||0||0||152||13 |- |199||230||{{u|Zhandos02}}||620||261||3||4||11||0||0||247||0 |- |200||189||{{u|Makhanov}}||613||541||0||0||0||0||0||0||1 |- |201||175||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||601||590||2||0||0||0||0||3||0 |- |202||183||{{u|Inkar}}||600||559||0||0||0||0||0||1||3 |- |203||185||{{u|Mma}}||599||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||174||{{u|Юкке}}||599||594||1||2||44||0||0||9||3 |- |205||184||{{u|Mary}}||597||549||0||0||0||0||0||0||0 |- |206||234||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||587||115||0||0||0||0||0||36||0 |- |207||187||{{u|Аскар}}||584||544||4||19||2||0||0||1||0 |- |208||181||{{u|Ұлан Тұрсынбек}}||577||565||0||0||0||0||0||0||0 |- |209||231||{{u|Eldar zh96}}||575||245||132||6||2||80||0||23||6 |- |210||191||{{u|AlibiKazken}}||569||540||0||0||0||0||0||23||0 |- |211||202||{{u|Badyroff}}||569||518||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||197||{{u|Нурия}}||569||527||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||210||{{u|Нақып Нұрғали}}||565||466||0||0||1||0||0||24||0 |- |214||207||{{u|Zhaniya92}}||562||485||0||0||0||0||0||13||1 |- |215||209||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||555||468||0||0||5||0||0||33||2 |- |216||201||{{u|Yamanzho}}||555||521||0||0||0||0||0||0||0 |- |217||190||{{u|Kuanysh Ismailov}}||547||541||0||0||7||0||0||2||0 |- |218||195||{{u|Egor Shustoff}}||541||532||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||204||{{u|Niyazbek}}||534||510||0||0||0||0||0||3||0 |- |220||225||{{u|Dauylbai Aidar}}||533||325||204||0||0||0||0||1||0 |- |221||212||{{u|Olkikz}}||529||446||0||14||0||0||0||0||0 |- |222||199||{{u|Fornax}}||528||525||2||0||0||0||0||0||0 |- |223||186||{{u|Dzhos}}||527||545||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||221||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||527||390||0||0||0||3||0||44||1 |- |225||222||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||527||390||0||36||0||0||0||1||1 |- |226||188||{{u|Arachn0}}||523||543||0||0||0||0||0||1||0 |- |227||211||{{u|Tansholpan}}||522||459||0||0||0||0||0||0||0 |- |228||216||{{u|Adilbekkazykhanov}}||520||427||0||0||44||0||0||0||0 |- |229||229||{{u|Murat Karibay}}||520||272||183||0||0||0||27||7||8 |- |230||227||{{u|Mustazhap}}||520||308||11||0||0||2||0||122||12 |- |231||205||{{u|Karina Nurtazina}}||518||508||0||0||0||0||0||0||0 |- |232||218||{{u|Chingiz Nazbiev}}||516||422||29||0||54||12||0||0||0 |- |233||203||{{u|Almatrkh}}||514||514||0||0||0||0||0||0||0 |- |234||215||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||514||429||0||0||0||0||0||5||0 |- |235||214||{{u|Albergenius}}||510||434||42||1||2||0||0||1||0 |- |236||236||{{u|Friction27}}||506||17||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] glutk5vb4i13bwmbq2bjrpbdtil50im Уикипедия:Өңдеме саны бойынша боттар 4 675089 3694944 3694436 2026-11-11T11:00:53Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3694944 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ӨСБ}}<center>Әрбір бағанда көрсетілген кеңістіктегі және оның талқылауындағы өңдеулер саны берілген. Ең алдымен жалпы түзетулер бойынша сұрыпталған және нөмірленген. Жергілікті жалаусыз ғаламдық боттар көкпен ерекшеленген. {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!{{abbr|#м/о|мақалалардағы өңдеме саны бойынша орны|0}}!!Қатысушы!!Барлық өңдемесі!!Мақалалар!!Үлгілер!!Файлдар!!Санаттар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Қатысушы беттері!!Метапедиялық (Уикипедия) |- |1||1||{{u|BolatbekBot}}||515603||380080||110090||1||5897||3||1||19437||23 |- |2||2||{{u|EmausBot}}||145906||131268||957||0||13592||6||0||61||22 |- |3||3||{{u|ArystanbekBot}}||133474||127374||967||15||62||17||10||2859||2145 |-style="background-color:#ccf" |4||4||{{u|Legobot}}||119561||112795||457||0||6067||15||0||85||142 |- |5||120||{{u|New user message}}||114814||1||0||0||0||0||0||114813||0 |-style="background-color:#ccf" |6||6||{{u|MerlIwBot}}||105846||88191||6297||0||10799||24||0||36||497 |- |7||5||{{u|InternetArchiveBot}}||99728||99728||0||0||0||0||0||0||0 |- |8||7||{{u|GaiJinBot}}||79278||79263||7||0||0||0||0||3||5 |- |9||8||{{u|BekusBot}}||50431||50138||232||3||53||0||0||4||1 |- |10||9||{{u|YFdyh-bot}}||43051||41961||1||0||1089||0||0||0||0 |- |11||10||{{u|Xqbot}}||26636||22849||42||0||3648||2||0||73||22 |- |12||11||{{u|Luckas-bot}}||22672||17393||3||0||5264||1||0||8||3 |- |13||18||{{u|TXiKiBoT}}||18277||8489||13||0||9719||0||0||56||0 |-style="background-color:#ccf" |14||12||{{u|ZéroBot}}||17394||14826||0||0||2561||0||0||7||0 |- |15||13||{{u|CommonsDelinker}}||14859||13830||473||1||0||85||0||390||41 |- |16||14||{{u|Kasymbot}}||13727||13230||240||4||8||22||0||169||42 |- |17||15||{{u|SieBot}}||13060||12828||0||0||214||0||0||18||0 |- |18||20||{{u|VolkovBot}}||11474||7766||1||0||3545||4||0||24||134 |- |19||17||{{u|Makecat-bot}}||9816||8904||0||0||908||0||0||3||1 |- |20||19||{{u|WikitanvirBot}}||9373||8086||0||0||1283||0||0||2||2 |- |21||16||{{u|Kia content bot}}||9112||9112||0||0||0||0||0||0||0 |- |22||21||{{u|JAnDbot}}||8787||7290||40||0||1309||6||0||16||126 |- |23||24||{{u|Nurtenge}}||8078||5476||983||137||666||40||24||533||200 |-style="background-color:#ccf" |24||22||{{u|Addbot}}||7606||6151||1043||1||295||18||0||5||90 |-style="background-color:#ccf" |25||38||{{u|ArthurBot}}||7543||2785||26||0||4714||6||0||12||0 |- |26||122||{{u|Acebot}}||7483||0||7482||0||0||0||0||1||0 |- |27||26||{{u|Vagobot}}||7329||4672||63||0||2585||0||0||3||6 |- |28||23||{{u|Escarbot}}||7057||5767||14||0||1188||2||0||82||4 |- |29||25||{{u|BilgishShezhireshiBot}}||5298||5298||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |30||28||{{u|JackieBot}}||5114||4266||10||0||828||1||0||7||2 |-style="background-color:#ccf" |31||30||{{u|RedBot}}||4625||3703||3||0||916||1||0||2||0 |- |32||27||{{u|Muhammad Abul-Futooh}}||4617||4616||0||0||0||0||0||1||0 |- |33||29||{{u|MelancholieBot}}||4423||4206||2||0||210||0||0||5||0 |-style="background-color:#ccf" |34||34||{{u|TjBot}}||4250||3315||0||0||934||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |35||31||{{u|Dexbot}}||3737||3676||0||0||51||0||0||10||0 |-style="background-color:#ccf" |36||33||{{u|LaaknorBot}}||3689||3493||0||0||196||0||0||0||0 |- |37||32||{{u|Robbot}}||3541||3540||0||0||0||1||0||0||0 |- |38||39||{{u|FoxBot}}||3339||2620||5||0||680||0||0||34||0 |- |39||35||{{u|NurbekBot}}||3243||3240||0||0||0||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |40||55||{{u|MastiBot}}||3200||1171||31||0||1990||0||0||2||6 |- |41||36||{{u|AlleborgoBot}}||3142||3125||0||0||0||0||0||17||0 |- |42||37||{{u|Thijs!bot}}||2934||2918||3||0||2||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |43||52||{{u|KLBot2}}||2705||1291||0||0||1413||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |44||40||{{u|HRoestBot}}||2464||2463||0||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |45||41||{{u|JYBot}}||2395||2262||0||0||133||0||0||0||0 |- |46||44||{{u|Idioma-bot}}||2182||2026||16||0||109||6||0||23||2 |- |47||46||{{u|AvocatoBot}}||2151||1912||0||0||231||0||0||6||2 |- |48||42||{{u|Ptbotgourou}}||2059||2034||0||0||5||0||0||20||0 |-style="background-color:#ccf" |49||43||{{u|KamikazeBot}}||2050||2034||0||0||14||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |50||45||{{u|Ripchip Bot}}||1967||1943||0||0||22||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |51||47||{{u|Rubinbot}}||1930||1848||0||0||80||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |52||49||{{u|CarsracBot}}||1771||1666||12||0||32||0||0||61||0 |-style="background-color:#ccf" |53||48||{{u|Dinamik-bot}}||1703||1701||0||0||0||0||0||2||0 |- |54||50||{{u|Aitan bot}}||1552||1533||0||0||0||0||0||19||0 |-style="background-color:#ccf" |55||51||{{u|DixonDBot}}||1520||1502||0||0||17||0||0||0||1 |- |56||57||{{u|AvicBot}}||1474||1078||0||0||337||0||0||58||1 |-style="background-color:#ccf" |57||53||{{u|YiFeiBot}}||1362||1194||69||0||84||9||0||0||3 |- |58||72||{{u|BotMultichill}}||1277||528||1||0||738||0||0||10||0 |- |59||54||{{u|Justincheng12345-bot}}||1235||1192||2||0||40||0||0||0||1 |- |60||82||{{u|CommonsTicker~kkwiki}}||1233||279||0||0||0||0||0||9||945 |- |61||62||{{u|Purbo T}}||1179||884||0||0||275||0||0||20||0 |- |62||64||{{u|Synthebot}}||1170||859||0||0||310||0||0||0||1 |-style="background-color:#ccf" |63||60||{{u|Movses-bot}}||1158||1018||0||0||136||0||0||1||3 |- |64||65||{{u|JhsBot}}||1135||844||2||0||277||0||0||12||0 |-style="background-color:#ccf" |65||56||{{u|Gerakibot}}||1123||1080||10||0||16||2||0||4||11 |- |66||58||{{u|TuranBot}}||1119||1045||28||2||4||6||0||28||6 |- |67||59||{{u|PipepBot}}||1047||1032||0||0||1||0||0||13||1 |- |68||61||{{u|Mjbmrbot}}||1030||903||0||0||125||0||0||1||1 |- |69||67||{{u|HerculeBot}}||903||777||1||0||116||0||0||8||1 |-style="background-color:#ccf" |70||63||{{u|MystBot}}||879||863||2||0||0||0||0||14||0 |-style="background-color:#ccf" |71||68||{{u|Amirobot}}||805||738||0||0||66||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |72||66||{{u|Jotterbot}}||781||781||0||0||0||0||0||0||0 |- |73||73||{{u|HiW-Bot}}||616||513||61||0||40||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |74||71||{{u|DarafshBot}}||585||534||11||0||40||0||0||0||0 |- |75||69||{{u|AZatBot}}||576||576||0||0||0||0||0||0||0 |- |76||128||{{u|H2Bot}}||553||0||0||0||0||0||0||553||0 |-style="background-color:#ccf" |77||70||{{u|PixelBot}}||548||541||0||0||0||0||0||7||0 |-style="background-color:#ccf" |78||77||{{u|DSisyphBot}}||505||356||15||0||128||6||0||0||0 |- |79||74||{{u|Almabot}}||501||427||0||0||56||0||0||5||13 |-style="background-color:#ccf" |80||98||{{u|Obersachsebot}}||494||46||437||0||10||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |81||75||{{u|CocuBot}}||464||395||0||0||58||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |82||76||{{u|SilvonenBot}}||413||380||0||0||27||0||0||6||0 |- |83||78||{{u|Minsbot}}||407||316||0||0||91||0||0||0||0 |- |84||84||{{u|Darkicebot}}||346||204||1||0||130||0||0||11||0 |- |85||80||{{u|MahdiBot}}||332||290||21||0||13||0||0||6||2 |- |86||79||{{u|Kasymovbot}}||311||296||7||0||0||1||0||3||4 |-style="background-color:#ccf" |87||88||{{u|SassoBot}}||305||153||0||0||143||0||0||9||0 |- |88||83||{{u|Memty Bot}}||304||205||0||0||87||0||0||3||9 |-style="background-color:#ccf" |89||81||{{u|D'ohBot}}||282||281||0||0||1||0||0||0||0 |- |90||89||{{u|Chandlerriggs5}}||279||148||2||0||2||0||0||107||14 |-style="background-color:#ccf" |91||95||{{u|DragonBot}}||245||59||0||0||186||0||0||0||0 |- |92||85||{{u|SpBot}}||219||199||3||0||15||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |93||87||{{u|Chobot}}||218||175||0||0||41||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |94||86||{{u|KiranBOT}}||190||188||0||0||0||0||0||2||0 |- |95||127||{{u|MBHbot}}||152||0||0||0||0||0||0||0||152 |- |96||129||{{u|MGA73bot}}||152||0||0||152||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |97||90||{{u|タチコマ robot}}||138||115||7||0||0||2||0||12||2 |-style="background-color:#ccf" |98||91||{{u|MSBOT}}||117||97||1||0||19||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |99||94||{{u|NjardarBot}}||113||62||0||0||49||0||0||2||0 |-style="background-color:#ccf" |100||93||{{u|Billinghurst}}||98||72||1||0||0||0||1||24||0 |- |101||103||{{u|DBot}}||97||21||0||0||3||1||0||70||2 |- |102||92||{{u|Zwobot}}||85||81||0||0||0||0||0||4||0 |-style="background-color:#ccf" |103||96||{{u|FiriBot}}||58||51||4||0||0||0||0||0||3 |-style="background-color:#ccf" |104||97||{{u|Muro Bot}}||54||47||0||0||1||0||0||4||2 |-style="background-color:#ccf" |105||99||{{u|Loveless}}||53||42||0||0||10||0||0||1||0 |- |106||100||{{u|Alexbot}}||49||36||1||0||2||0||0||9||1 |- |107||101||{{u|AshinaBot}}||35||33||0||0||0||0||0||2||0 |- |108||102||{{u|Byrialbot}}||31||29||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |109||104||{{u|Aibot}}||26||21||0||0||5||0||0||0||0 |- |110||125||{{u|AlinurBot}}||23||0||14||0||2||0||0||6||1 |-style="background-color:#ccf" |111||105||{{u|Soulbot}}||21||14||0||0||0||0||0||7||0 |- |112||110||{{u|QarakesekBot}}||18||8||4||0||2||0||0||2||1 |-style="background-color:#ccf" |113||107||{{u|StigBot}}||14||11||0||0||2||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |114||106||{{u|Broadbot}}||12||12||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |115||130||{{u|MenoBot}}||11||0||0||0||0||0||0||11||0 |-style="background-color:#ccf" |116||108||{{u|Ver-bot}}||11||11||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |117||109||{{u|AHbot}}||9||9||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |118||112||{{u|Kwjbot}}||7||6||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |119||111||{{u|MagnusA.Bot}}||7||7||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |120||132||{{u|Cbrown1023}}||6||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ccf" |121||113||{{u|DirlBot}}||6||5||1||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |122||115||{{u|Ebrambot}}||6||4||0||0||2||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |123||114||{{u|GhalyBot}}||5||5||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |124||134||{{u|Abigor}}||5||0||0||0||0||0||0||5||0 |- |125||117||{{u|NurlanBot}}||4||2||0||0||0||0||0||1||1 |-style="background-color:#ccf" |126||136||{{u|Taavi}}||4||0||0||0||0||0||0||4||0 |- |127||124||{{u|YurikBot}}||3||0||0||0||0||0||1||2||0 |- |128||116||{{u|ZhaksilikBot}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |129||135||{{u|ChuispastonBot}}||3||0||0||0||0||0||0||3||0 |-style="background-color:#ccf" |130||118||{{u|Rezabot}}||3||2||0||0||0||0||0||1||0 |- |131||123||{{u|Polat Alemdarbot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |132||126||{{u|AmanBot}}||2||0||1||0||0||0||0||1||0 |-style="background-color:#ccf" |133||131||{{u|Zorrobot}}||2||0||0||0||0||0||0||2||0 |- |134||121||{{u|SoxBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |- |135||119||{{u|Sagzhanbot}}||1||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ccf" |136||133||{{u|KhanBot}}||1||0||0||0||0||0||0||1||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Боттар]] m34c5ccjoebcwjiursd1vqk0mmuvjwe Уикипедия:Бет бастауы бойынша қатысушылар 4 675116 3694520 3693913 2026-11-10T13:07:18Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3694520 wikitext text/x-wiki {{shortcut|УП:ББҚ}}<center>{{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !#!!Қатысушы!!Мақалалар!!Бағыттау беттері!!Айрық беттер!!Үлгілер!!Санаттар!!Файлдар!!Порталдар + жобалар!!Модулдар + MediaWiki!!Метапедиялық (Уикипедия) |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BolatbekBot}}||107912||25626||5||36754||4335||0||11||0||0 |- |1||{{u|Мықтыбек Оразтайұлы}}||8215||1157||3||152||7079||147||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kia content bot}}||7805||946||164||0||0||0||0||0||0 |- |2||{{u|Салиха}}||7397||84||695||187||814||2149||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|NurbekBot}}||3122||115||2||0||0||0||0||0||0 |- |3||{{u|Мағыпар}}||2799||42||0||61||33||623||1||0||0 |- |4||{{u|Ерден Карсыбеков}}||2676||106||14||206||108||0||57||0||4 |- |5||{{u|SSE}}||2180||97||3||165||0||106||0||0||0 |- |6||{{u|Meruyert}}||1939||63||1||0||0||0||0||0||0 |- |7||{{u|Maira Yessenbekova}}||1751||45||2||31||0||0||0||0||0 |- |8||{{u|Polat Alemdar}}||1709||483||50||139||16||111||0||0||10 |- |9||{{u|Dinkaz}}||1592||141||4||0||0||115||0||0||0 |- |10||{{u|Орел Карл}}||1433||330||1||338||90||24||0||2||0 |- |11||{{u|Yerzhankyzy}}||1390||34||2||0||0||0||0||0||0 |- |12||{{u|Alamgir}}||1358||105||4||2||410||8||0||0||0 |- |13||{{u|Hardworking}}||1358||63||0||42||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Aitan bot}}||1342||156||5||0||0||0||0||0||0 |- |14||{{u|Abdi arman}}||1341||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |15||{{u|Bolatbek}}||1311||982||33||2132||529||148||160||18||78 |- |16||{{u|Toktakynbaev}}||1281||43||2||4||0||73||0||0||0 |- |17||{{u|Gulzat246}}||1274||97||5||0||0||16||0||0||0 |- |18||{{u|Zhuka iitu}}||1191||90||2||0||0||1||0||0||0 |- |19||{{u|Zhigitbek}}||1178||34||2||0||25||0||0||0||0 |- |20||{{u|Bauka91 91}}||1161||52||3||0||0||0||0||0||0 |- |21||{{u|GanS NIS}}||1083||220||61||197||437||52||14||0||52 |- |22||{{u|Ulan}}||1073||626||59||108||3227||77||0||0||17 |- |23||{{u|Nurkhan}}||999||105||14||345||4||26||0||1||0 |- |24||{{u|Aizhanka aaa}}||998||19||0||0||0||0||0||0||0 |- |25||{{u|AlefZet}}||994||459||57||1269||261||95||1||49||25 |- |26||{{u|BekaIITU}}||993||32||6||0||0||0||0||0||0 |- |27||{{u|Aghia7}}||956||116||0||0||0||1||0||0||0 |- |28||{{u|2rk}}||923||43||1||0||0||97||0||0||0 |- |29||{{u|G55}}||917||42||0||0||0||50||0||0||0 |- |30||{{u|Bakdauren}}||877||32||0||0||0||102||0||0||0 |- |31||{{u|82.200.154.115}}||876||41||7||16||4||0||0||0||0 |- |32||{{u|Kaiyr}}||870||307||43||21||72||7||25||3||3 |- |33||{{u|Egorkz}}||860||56||3||0||0||64||0||0||0 |- |34||{{u|Rasulzhan}}||847||37||1||0||0||0||0||0||0 |- |35||{{u|Ayauly}}||846||37||0||0||0||28||0||0||0 |- |36||{{u|Ismukhammed}}||815||109||1||475||173||223||346||0||3 |- |37||{{u|1nter pares}}||776||394||1||11||1634||3||0||0||4 |- |38||{{u|Ordabekov Azamat}}||765||19||2||0||0||72||0||0||0 |- |39||{{u|Kyrmyzy gul}}||749||44||3||1||0||0||0||0||0 |- |40||{{u|Merey}}||735||52||0||0||0||237||0||0||0 |- |41||{{u|Araichik}}||629||53||0||100||0||75||0||0||0 |- |42||{{u|DinDK}}||613||17||0||0||0||0||0||0||0 |- |43||{{u|Nurken}}||604||575||3||682||5201||35||15||3||4 |- |44||{{u|Nelli}}||579||21||2||0||0||0||0||0||0 |- |45||{{u|Sagzhan}}||564||92||2||23||225||30||0||0||0 |- |46||{{u|Нурасылл}}||557||17||0||6||9||0||0||0||0 |- |47||{{u|Casserium}}||549||188||72||76||337||50||0||7||0 |- |48||{{u|Нұрлан Рахымжанов}}||547||1628||168||18||7583||188||0||1||11 |- |49||{{u|Azim Nurbergen}}||535||11||17||0||0||15||0||0||0 |- |50||{{u|Dauren}}||528||34||1||0||0||14||0||0||0 |- |51||{{u|Zhaksilik}}||518||30||0||3||5||25||9||0||0 |- |52||{{u|Masalbaeva}}||515||16||2||0||0||0||0||0||0 |- |53||{{u|GulzhanOmarova}}||507||11||8||0||0||1||0||0||0 |- |54||{{u|Аян Жанайсов}}||489||26||0||0||0||0||0||0||0 |- |55||{{u|P.Nurgisa}}||478||18||18||0||0||0||0||0||0 |- |56||{{u|Daneker}}||468||23||0||0||0||250||0||0||0 |- |57||{{u|Nick jan}}||456||155||1||0||0||67||0||0||0 |- |58||{{u|Inkar}}||452||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |59||{{u|Аскаров}}||449||53||0||11||0||82||0||0||0 |- |60||{{u|Malbakov Korkem Shamshievih}}||437||9||4||13||13||0||0||0||0 |- |61||{{u|Sergazyyev}}||435||19||3||0||0||13||0||0||0 |- |62||{{u|TheNomadEditor}}||428||38||0||0||1601||3||0||0||0 |- |63||{{u|Bailarbekov}}||408||10||1||0||0||0||0||0||0 |- |64||{{u|Акбота Казыбекова}}||408||33||3||0||0||90||0||0||0 |- |65||{{u|Tulya}}||397||27||1||0||0||0||0||0||0 |- |66||{{u|Ashina}}||390||181||3||56||22||38||31||0||21 |- |67||{{u|Abdrazakhova a}}||383||12||0||0||0||14||0||0||0 |- |68||{{u|Касымхан}}||377||13||0||0||0||2||0||0||0 |- |69||{{u|Stella~kkwiki}}||375||20||8||0||0||0||0||0||0 |- |70||{{u|Mariko}}||368||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |71||{{u|Амзе Магжан}}||360||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |72||{{u|Wikiped4ik}}||356||30||0||0||0||58||0||0||0 |- |73||{{u|Аязбаев Даурен}}||356||9||36||0||0||0||0||0||0 |- |74||{{u|Madina Kilybayeva}}||350||10||0||0||0||0||0||0||0 |- |75||{{u|Akbota.b}}||345||13||0||0||0||63||0||0||0 |- |76||{{u|TalgatSnow}}||343||161||4||109||381||70||0||15||0 |- |77||{{u|Erboldilyara}}||337||150||1||0||179||0||0||0||0 |- |78||{{u|Makhanov}}||336||31||0||0||0||0||0||0||0 |- |79||{{u|Batyrbek.kz}}||317||306||207||23||500||7||1||0||0 |- |80||{{u|Olkikz}}||306||19||1||0||0||14||0||0||0 |- |81||{{u|Murager Seraly}}||305||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |82||{{u|Btalgat}}||304||0||108||0||0||0||0||0||0 |- |83||{{u|Alphy Haydar}}||303||198||4||7||17||1||0||0||0 |- |84||{{u|Alfiya}}||299||13||1||0||0||17||0||0||0 |- |85||{{u|ShadZ01}}||280||31||0||73||82||72||0||2||0 |- |86||{{u|AnelK NIS}}||279||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |87||{{u|Rayurad mc}}||274||51||1||0||0||0||0||0||0 |- |88||{{u|Esetok}}||271||499||32||72||128||2||33||2||4 |- |89||{{u|Нақып Нұрғали}}||271||12||1||0||0||0||0||0||0 |- |90||{{u|Panicgirl}}||265||10||0||0||0||17||0||0||0 |- |91||{{u|Shynbolat}}||263||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |92||{{u|Kas77777}}||261||10||0||0||0||9||0||0||0 |- |93||{{u|Капысова Айдана}}||252||1||17||0||0||0||0||0||0 |- |94||{{u|Mary}}||247||30||2||0||0||0||0||0||0 |- |95||{{u|Orkaarys}}||243||11||4||0||0||0||0||0||0 |- |96||{{u|Rake}}||242||11||0||0||0||35||0||0||0 |- |97||{{u|Liquorkaru}}||241||46||1||4||5||171||0||0||0 |- |98||{{u|Amangeldi Mukhamejan}}||232||318||4||873||101||121||176||24||49 |- |99||{{u|Sazhlo}}||226||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |100||{{u|Gulnar7}}||225||15||0||0||0||2||0||0||0 |- |101||{{u|Eranz}}||224||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |102||{{u|Ergalym}}||223||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |103||{{u|Belekov Syrym}}||222||5||0||0||0||45||0||0||0 |- |104||{{u|Магпар}}||221||15||1||4||13||63||0||0||0 |- |105||{{u|Rasul kz91}}||220||18||2||0||0||12||0||0||0 |- |106||{{u|Andrey 1002}}||218||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |107||{{u|Ардак Нурмаханова}}||217||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |108||{{u|KoishymanovaG}}||216||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |109||{{u|Shymnis 7b dayana}}||211||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |110||{{u|AkaMasteR}}||207||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |111||{{u|Coffee86}}||206||65||2||0||5||0||0||0||0 |- |112||{{u|Dauylbai Aidar}}||205||1||0||132||0||0||0||0||0 |- |113||{{u|Isslam}}||204||8||3||0||0||0||0||0||0 |- |114||{{u|Aimanber}}||202||6||0||0||0||57||0||0||0 |- |115||{{u|Jess from GS}}||200||8||4||0||0||0||0||0||0 |- |116||{{u|Баха}}||199||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |117||{{u|Marksscheider}}||197||255||1||5||96||0||0||0||0 |- |118||{{u|Adiladil}}||195||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |119||{{u|Yessenbay}}||195||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |120||{{u|Sabinabekkulnis}}||194||33||0||0||0||0||0||0||0 |- |121||{{u|Qozha}}||192||65||0||0||6||0||1||0||0 |- |122||{{u|GaiJin}}||190||101||10||95||153||15||3||1||49 |- |123||{{u|Yerlik}}||187||2||18||0||0||0||0||0||0 |- |124||{{u|Нурия}}||187||0||31||0||0||0||0||0||0 |- |125||{{u|Абдухамитова Асем}}||183||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |126||{{u|Alukaaika}}||182||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |127||{{u|Qarakesek}}||182||159||3||12||13||71||0||0||21 |- |128||{{u|Sultan bek}}||179||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |129||{{u|Syrymzhan}}||177||0||0||0||0||152||0||0||0 |- |130||{{u|Балнұр Сүгірәлиева}}||173||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |131||{{u|Айдос уики}}||169||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |132||{{u|Bakbergenov}}||168||4||0||0||0||167||0||0||0 |- |133||{{u|Badyroff}}||165||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |134||{{u|Mista m}}||165||6||3||0||0||0||0||0||0 |- |135||{{u|Ekontai}}||162||13||3||0||0||0||0||0||0 |- |136||{{u|Giovani90}}||158||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |137||{{u|Dinarakukenova}}||157||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |138||{{u|Оразгелді Гүлмира}}||157||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |139||{{u|Aibol dos}}||156||8||2||0||0||0||0||0||0 |- |140||{{u|Аскар}}||154||7||0||0||1||18||0||0||0 |- |141||{{u|Daniyar}}||153||224||5||141||114||270||123||0||6 |- |142||{{u|Ali.otkelbayev}}||152||6||2||0||0||2||0||0||0 |- |143||{{u|Дауткулова Ақмарал}}||151||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |144||{{u|Мұқтар Құндыз}}||151||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |145||{{u|Almat IS106R}}||147||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |146||{{u|Arystanbek}}||147||242||7||555||261||206||110||363||309 |- |147||{{u|Zhumabayeva Aiym}}||147||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |148||{{u|Еркін Мадина}}||147||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |149||{{u|Anvar1101}}||146||18||4||0||0||15||0||0||0 |- |150||{{u|Tursinay}}||146||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |151||{{u|Akba.nis.13}}||144||4||0||0||0||16||0||0||0 |- |152||{{u|Asslan best}}||144||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |153||{{u|Тұран}}||143||56||1||4||77||20||0||0||0 |- |154||{{u|Almer}}||142||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |155||{{u|Mukhin}}||140||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |156||{{u|Nurgul-Ayapova}}||139||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |157||{{u|ASLANTORRET}}||138||17||2||0||0||0||0||0||0 |- |158||{{u|Majilis}}||138||39||0||4||68||0||0||0||0 |- |159||{{u|Amangali}}||137||5||2||0||0||2||0||0||0 |- |160||{{u|Lord kainon}}||137||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |161||{{u|Aidyn91}}||136||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |162||{{u|Miras IITU}}||134||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |163||{{u|Nkipshak}}||134||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |164||{{u|EraAhmer}}||133||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |165||{{u|Nurs}}||133||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |166||{{u|MegaKz}}||132||4||6||0||0||0||0||0||0 |- |167||{{u|Aitolkyn}}||131||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |168||{{u|Shim99}}||129||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |169||{{u|Shynassylov}}||129||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |170||{{u|Алия Султанмуратова}}||129||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |171||{{u|Бергалиев}}||129||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |172||{{u|Gauhar}}||127||9||2||0||0||1||0||0||0 |- |173||{{u|Kuandyk97}}||127||3||0||0||0||50||0||0||0 |- |174||{{u|Nursultan nur}}||126||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |175||{{u|Fariiiza KABYL}}||123||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |176||{{u|Kuatov Kanat}}||122||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |177||{{u|Калыбай Салтанат}}||122||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |178||{{u|Nurtenge}}||121||32||3||128||193||59||1||5||2 |- |179||{{u|Сәуір 1}}||121||15||0||3||1||5||0||0||0 |- |180||{{u|137.132.3.10}}||118||58||0||0||0||0||0||0||0 |- |181||{{u|Umka}}||117||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |182||{{u|Tylerdurdenkz}}||114||2||1||1||15||25||0||0||0 |- |183||{{u|Азамат Болатұлы}}||114||2||0||0||0||57||0||0||0 |- |184||{{u|6ri11iant}}||113||3||3||0||0||0||0||0||0 |- |185||{{u|Nazik ktl}}||113||15||0||0||0||0||0||0||0 |- |186||{{u|ShymNIS 9BSunkarJR11}}||112||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |187||{{u|Shyngys***}}||112||6||5||0||0||0||0||0||0 |- |188||{{u|Zhaniya92}}||112||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |189||{{u|I.torebekkyzy01}}||111||27||0||0||0||0||0||0||0 |- |190||{{u|Armanayk}}||110||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |191||{{u|Galjat1992}}||110||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |192||{{u|Mariyam}}||110||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |193||{{u|Sagitora}}||110||13||4||0||0||0||0||0||0 |- |194||{{u|Itwnik}}||109||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |195||{{u|True useR}}||109||10||0||0||1||0||0||0||0 |- |196||{{u|Mira01}}||108||11||0||0||0||0||19||0||1 |- |197||{{u|Adik}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |198||{{u|Baizhanov nursultan}}||107||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |199||{{u|Yerkezhan Nis}}||107||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |200||{{u|Абылай}}||106||44||3||103||98||26||17||0||8 |- |201||{{u|Baha99}}||105||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |202||{{u|Bgalimzh}}||105||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |203||{{u|Талгат Ибраев}}||105||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |204||{{u|Шайнүсіп}}||105||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |205||{{u|IL68}}||103||11||0||48||29||0||0||0||0 |- |206||{{u|Madina Kali}}||103||2||0||0||0||9||0||0||0 |- |207||{{u|Kafarik}}||102||150||0||26||4||7||1||0||2 |- |208||{{u|Ulai}}||102||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |209||{{u|Қабиденов Сакен}}||101||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |210||{{u|Arkow}}||100||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |211||{{u|Aizhok}}||99||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |212||{{u|Bakhytbek}}||99||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |213||{{u|Mma}}||99||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |214||{{u|Drift}}||98||62||6||17||422||1||0||0||0 |- |215||{{u|MuratbekErkebulan}}||98||21||0||70||83||1||11||0||0 |- |216||{{u|NIS Semey Moldir}}||98||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |217||{{u|Юсуф Худайберген}}||98||30||0||0||36||0||0||0||0 |- |218||{{u|Euphoria~kkwiki}}||97||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |219||{{u|IArhunI}}||97||55||0||0||0||9||0||0||0 |- |220||{{u|Dana kushen}}||96||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |221||{{u|NIS Kelsingazin Yerassyl}}||96||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |222||{{u|Байдуллаев Абылайхан}}||96||13||0||0||0||0||0||0||0 |- |223||{{u|Araika11nis}}||95||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |224||{{u|NIS Zhuldyz}}||95||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |225||{{u|Ilyasseawave}}||94||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |226||{{u|Mariya}}||94||1||0||0||0||29||0||0||0 |- |227||{{u|Niyarov Azamat}}||93||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |228||{{u|Niyazbek}}||93||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |229||{{u|Ali Rustamov}}||92||1||0||89||0||0||0||0||0 |- |230||{{u|Amanek}}||92||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |231||{{u|Epoxa-HH}}||92||9||1||0||5||0||0||0||0 |- |232||{{u|Zhanseit}}||92||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |233||{{u|Aiganym Moldagulova}}||91||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |234||{{u|Sanzhar s}}||91||2||2||0||0||0||0||0||0 |- |235||{{u|Almas Kenebay}}||90||13||1||0||0||0||0||0||0 |- |236||{{u|ShymNis 8cSAruzhan}}||90||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |237||{{u|Erka it}}||89||6||2||0||0||0||0||0||0 |- |238||{{u|HBSH NIS 7B KASIET}}||89||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |239||{{u|Djduxhx}}||88||8||0||0||24||13||0||0||0 |- |240||{{u|Dxz3817}}||88||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |241||{{u|Nurlybay}}||88||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |242||{{u|Қуан Жасұлан 8 е класс ниш}}||88||10||0||0||0||36||0||0||0 |- |243||{{u|Eldar.mir}}||87||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |244||{{u|Legendary777}}||87||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |245||{{u|ShymNis 8aNurlybanu}}||87||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |246||{{u|Wiki PSP}}||87||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |247||{{u|Alima}}||86||2||0||0||0||0||0||0||7 |- |248||{{u|Аягөз Загиева}}||86||14||0||0||0||0||0||0||0 |- |249||{{u|Abulkhair}}||85||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |250||{{u|Eszhanov}}||85||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |251||{{u|TemirlanSarsen}}||85||1||0||2||26||52||0||0||0 |- |252||{{u|Aiba-diamantik}}||84||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |253||{{u|Doors}}||84||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |254||{{u|Madi Dos}}||84||23||0||55||30||40||6||0||3 |- |255||{{u|Adaulet}}||83||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |256||{{u|Dina2013a}}||83||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |257||{{u|Zamantay}}||83||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |258||{{u|Zhortabayev}}||83||3||1||0||0||9||0||0||0 |- |259||{{u|Ақбота Архабаева}}||83||16||1||0||0||0||0||0||0 |- |260||{{u|Aliba}}||82||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |261||{{u|Bauka}}||82||3||0||26||1||2||0||0||0 |- |262||{{u|SemeyNIS AshimovaZhuldyz}}||82||5||0||0||0||2||0||0||0 |- |263||{{u|Vyacheslav Nasretdinov}}||82||0||1||1||0||0||0||0||0 |- |264||{{u|Аружан Жамбулатова}}||82||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |265||{{u|Жуланова Жанель}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |266||{{u|Сейтхан Мұхамеджан}}||82||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |267||{{u|SEMANUR}}||81||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |268||{{u|Жүнісов Дархан}}||81||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |269||{{u|Сейтжагыпарова Тогжан}}||81||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |270||{{u|Әлинұр}}||81||73||0||28||22||38||17||0||2 |- |271||{{u|Ainur}}||80||5||2||0||0||13||0||0||0 |- |272||{{u|NErnur98}}||80||5||0||0||54||0||0||0||0 |- |273||{{u|Aishmano}}||79||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |274||{{u|Dzhos}}||79||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |275||{{u|Kamilanisemey}}||79||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |276||{{u|Kiikbayeva Sholpan}}||79||18||0||0||0||0||0||0||0 |- |277||{{u|ChinaRM}}||78||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |278||{{u|Olzhas707}}||78||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |279||{{u|RaiymbekZh}}||78||44||5||1||11||2||0||0||1 |- |280||{{u|Aru Omarali}}||77||6||0||0||0||40||0||0||0 |- |281||{{u|Bmyrzali}}||77||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |282||{{u|НИШ Гайсина Айсары}}||77||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |283||{{u|Кырмызов}}||76||12||1||0||0||12||0||0||0 |- |284||{{u|Amiyeva}}||75||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |285||{{u|Kulzhabay.nm}}||75||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |286||{{u|84.240.194.0}}||74||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |287||{{u|Kasymov}}||74||669||7||2981||520||93||0||38||4 |- |288||{{u|Ақбота}}||74||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |289||{{u|Палуан}}||74||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |290||{{u|Khan}}||73||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |291||{{u|Sibom}}||73||496||89||79||176||3||1||0||3 |- |292||{{u|Toganbay Nurtau}}||73||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |293||{{u|Xialuahan}}||73||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |294||{{u|Шапырашты}}||73||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |295||{{u|Superkukuruza}}||72||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |296||{{u|Zhaukhazyn01}}||72||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |297||{{u|Birzhan Bauyrzhan}}||70||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |298||{{u|Жунисова Балжан}}||70||9||1||0||0||0||0||0||0 |- |299||{{u|Ықласова Аружан}}||70||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |300||{{u|А.С.Кизиров}}||68||27||0||0||1||1||9||0||0 |- |301||{{u|Дәулеткерей}}||68||2||0||0||0||39||0||0||0 |- |302||{{u|AlibekKS}}||67||211||12||7||350||3||4||0||3 |- |303||{{u|Kmoksy}}||67||152||3||0||187||0||0||0||0 |- |304||{{u|Zhanna}}||67||11||1||0||0||0||0||0||0 |- |305||{{u|Yustinka}}||66||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |306||{{u|Абат Диана}}||66||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |307||{{u|Абдрахманов Димаш}}||66||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |308||{{u|A1k0wa}}||65||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |309||{{u|Aset Bukerov}}||65||9||2||0||0||0||0||0||0 |- |310||{{u|Nurbek Matzhani}}||65||287||0||11||0||35||6||0||2 |- |311||{{u|Adik Sagatov}}||64||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |312||{{u|Madinabai}}||64||9||0||0||0||16||0||0||0 |- |313||{{u|Ташметов шахрух}}||64||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |314||{{u|Bakytgul}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |315||{{u|BaskaIlyas}}||63||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |316||{{u|Beisen}}||63||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |317||{{u|Kz Nomad}}||63||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |318||{{u|Nura tk.nis}}||63||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |319||{{u|Kuralay Akhmetova}}||61||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |320||{{u|195.189.70.90}}||59||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |321||{{u|Ayake}}||59||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |322||{{u|Tansholpan}}||59||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |323||{{u|Бекжан Аронов}}||59||18||0||0||0||7||0||0||0 |- |324||{{u|ДаниярБөріханұлы}}||59||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |325||{{u|Мира Белль}}||59||2||0||1||4||0||0||0||2 |- |326||{{u|Aigerimamirgali}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |327||{{u|Dastan omirbek}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |328||{{u|Magzhan}}||58||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |329||{{u|Yamanzho}}||58||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |330||{{u|Қабыле Қазбек}}||58||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |331||{{u|DariaUrinbasarova21nis}}||57||1||2||0||0||1||0||0||0 |- |332||{{u|Indira}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |333||{{u|Soccerman}}||57||16||0||8||4||10||0||0||0 |- |334||{{u|Zhansaya maubekova}}||57||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |335||{{u|Жани}}||57||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |336||{{u|Arruah}}||56||1||0||16||1||8||0||0||0 |- |337||{{u|Iceooloo}}||56||3||2||0||0||0||0||0||0 |- |338||{{u|Amir~kkwiki}}||55||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |339||{{u|Zhannur.nis}}||55||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |340||{{u|Раушана}}||55||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |341||{{u|VirusMaster}}||54||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |342||{{u|Zhumash.alibek}}||54||3||0||2||13||0||0||0||0 |- |343||{{u|Мереке Ақбердықызы}}||54||0||0||0||0||56||0||0||0 |- |344||{{u|Nabi.kuanysh}}||53||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |345||{{u|Айдынгали}}||53||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |346||{{u|Danissimo92}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |347||{{u|Даурен Шарипов}}||52||0||0||17||0||24||0||0||0 |- |348||{{u|Досжан}}||52||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |349||{{u|Дорт-Гольц}}||51||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |350||{{u|Yessentaikyzy}}||50||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |351||{{u|Берик НИШ}}||50||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |352||{{u|Сағындық Нұрсұлтан}}||50||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |353||{{u|Alinur}}||49||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |354||{{u|Bekus}}||49||886||3||601||393||0||9||1||72 |- |355||{{u|Алтай9898}}||49||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |356||{{u|Лейла Серикбаева}}||49||34||0||0||0||0||0||0||0 |- |357||{{u|178.88.209.37}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |358||{{u|213.171.34.240}}||48||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |359||{{u|Kamila}}||48||6||1||0||0||0||0||0||0 |- |360||{{u|Zhandos02}}||48||2||0||0||3||2||0||0||0 |- |361||{{u|Zhanik ast}}||48||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |362||{{u|Рахман999}}||48||55||2||27||13||14||0||0||1 |- |363||{{u|Alimas}}||47||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |364||{{u|No.Mad}}||47||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |365||{{u|Olzhas.Erevanov}}||47||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |366||{{u|84.240.207.80}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |367||{{u|92.47.219.50}}||46||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |368||{{u|Abay Izbassarov}}||46||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |369||{{u|Aigerima}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |370||{{u|Asset}}||46||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |371||{{u|Serik09}}||46||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |372||{{u|Stonesuite}}||46||21||0||17||0||5||0||0||0 |- |373||{{u|AsmirNIS}}||45||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |374||{{u|Balaburgem}}||45||7||0||3||14||26||0||0||1 |- |375||{{u|K sayan}}||45||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |376||{{u|Гулназлит}}||45||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |377||{{u|Ablayev92}}||44||7||5||0||0||0||0||0||0 |- |378||{{u|Dostoevskykz}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |379||{{u|Mila 020702}}||44||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |380||{{u|AlibiKazken}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |381||{{u|Kairatulyzharas}}||43||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |382||{{u|Mheidegger}}||43||19||0||1||0||2||0||0||0 |- |383||{{u|Aren b}}||42||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |384||{{u|Meryuert.tk.nis}}||42||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |385||{{u|Елнур.001}}||42||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |386||{{u|Anarzhaksylykova}}||41||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |387||{{u|Dinara1711}}||41||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |388||{{u|Noyan}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |389||{{u|АйнурНИШ}}||41||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |390||{{u|Минура}}||41||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |391||{{u|Талапова Айша}}||41||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |392||{{u|137.132.3.9}}||40||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |393||{{u|Diamond~kkwiki}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |394||{{u|Mkanatbekkyzy}}||40||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |395||{{u|Mustafaalmas}}||40||65||2||41||212||0||0||0||0 |- |396||{{u|ShymNIS 9BZhansaya}}||40||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |397||{{u|Tarikh Dias}}||40||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |398||{{u|Zhumalina}}||40||13||0||0||3||48||0||0||0 |- |399||{{u|Asan00}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |400||{{u|Dilo0003}}||39||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |401||{{u|Zaza007zaza}}||39||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |402||{{u|89.218.52.234}}||38||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |403||{{u|Bakytgul Salykhova}}||38||2||0||0||0||0||4||0||0 |- |404||{{u|Highklass}}||38||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |405||{{u|Kairzhan79}}||38||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |406||{{u|Mr.beket99}}||38||2||0||0||0||2||0||0||0 |- |407||{{u|Syrlybek}}||38||2||0||1||1||29||1||0||2 |- |408||{{u|Арай нуруллаева}}||38||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |409||{{u|Лёха Вырвиглаз}}||38||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |410||{{u|46.36.134.170}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |411||{{u|92.47.203.104}}||37||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |412||{{u|Aimanov kaisar}}||37||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |413||{{u|Aitan}}||37||2||1||0||1||1||0||0||0 |- |414||{{u|Almagul Ibragimova}}||37||1||0||0||0||7||0||0||0 |- |415||{{u|Daniyal.aidarov5}}||37||16||2||0||4||0||0||0||0 |- |416||{{u|Нуржанкызы}}||37||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |417||{{u|AbMariya1991}}||36||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |418||{{u|PushkinVko}}||36||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |419||{{u|178.88.215.3}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |420||{{u|Ibraeva Moldir}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |421||{{u|Sandyraq}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |422||{{u|Егор Шевченко}}||35||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |423||{{u|Маржан АК}}||35||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |424||{{u|Нұрбай Темірлан Садықұлы}}||35||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |425||{{u|Әбдіхалық Нарғыз}}||35||4||1||0||0||0||0||0||0 |- |426||{{u|AblayIITU}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |427||{{u|AnelBakayeva NIS}}||34||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |428||{{u|Beibaris123}}||34||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |429||{{u|Mustafinaskar}}||34||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |430||{{u|Nuriyashkin}}||34||0||11||0||0||0||0||0||0 |- |431||{{u|Ақыл}}||34||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |432||{{u|92.46.211.202}}||33||6||1||3||0||0||0||0||0 |- |433||{{u|Alima01NIS}}||33||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AshinaBot}}||33||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |434||{{u|Rash91}}||33||48||0||0||0||0||0||0||0 |- |435||{{u|Unknown Alash}}||33||35||0||0||0||0||0||0||0 |- |436||{{u|Лаура Аманкулова}}||33||2||0||0||0||3||0||0||0 |- |437||{{u|Karina Nurtazina}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |438||{{u|Аэлита Ануарқызы}}||32||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |439||{{u|Aidanka}}||31||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |440||{{u|Andir}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |441||{{u|Kraibekovc}}||31||11||0||1||1||18||0||0||0 |- |442||{{u|Olzhas.Karazhanov}}||31||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |443||{{u|Ғауғауррр}}||31||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |444||{{u|Aimbetova Diana}}||30||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |445||{{u|Talghatuly}}||30||10||1||0||9||62||0||0||0 |- |446||{{u|Zhanarb}}||30||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |447||{{u|Zhanna Mukash}}||30||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |448||{{u|Багдат Б}}||30||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |449||{{u|Нурсауле Нурмагамбетова}}||30||2||1||0||0||0||0||0||0 |- |450||{{u|Nurmuhan}}||29||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |451||{{u|Olzhas7}}||29||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |452||{{u|T.karlyga}}||29||1||3||0||0||0||0||0||0 |- |453||{{u|Аслан Жукенов}}||29||5||1||0||12||0||0||0||0 |- |454||{{u|Вилюс М}}||29||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |455||{{u|88.204.196.37}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |456||{{u|Abylaikhan NIS}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |457||{{u|Aigerim ayanovna}}||28||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |458||{{u|Bumin Kagan}}||28||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |459||{{u|Dimash Kenesbek}}||28||20||0||0||0||0||0||0||0 |- |460||{{u|Jannur66}}||28||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |461||{{u|Света052}}||28||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |462||{{u|217.196.25.26}}||27||4||2||0||0||0||0||0||0 |- |463||{{u|95.58.148.237}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |464||{{u|AdiyevaSaltanat}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |465||{{u|Keutaeva Aigerim}}||27||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |466||{{u|Lyazzat Kulmukanova}}||27||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |467||{{u|Бекзат Маратұлы}}||27||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |468||{{u|Болат Алтынай}}||27||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |469||{{u|Тойшыбек}}||27||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |470||{{u|Шокай}}||27||2||1||0||0||1||0||0||0 |- |471||{{u|Mirasamirkhanov}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |472||{{u|Shaikhislamova z}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |473||{{u|TINKO}}||26||2||0||12||0||0||0||0||0 |- |474||{{u|Tursynbek Balausa}}||26||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |475||{{u|Unc0}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |476||{{u|Utebayeva}}||26||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |477||{{u|Мекен ЖанеркеХБШ}}||26||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |478||{{u|Оразәлі Диас}}||26||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |479||{{u|2.133.110.195}}||25||9||0||2||1||0||0||0||0 |- |480||{{u|Asalimba}}||25||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |481||{{u|D.dilnaz02}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |482||{{u|Erg nis}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |483||{{u|Rasulbek Adil}}||25||5||0||121||5||0||1||0||0 |- |484||{{u|Saken kun}}||25||25||0||0||0||0||0||0||0 |- |485||{{u|Talgin}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |486||{{u|Talipzhan}}||25||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |487||{{u|Айвентадор}}||25||17||0||3||0||0||0||0||1 |- |488||{{u|Мирамқызы Зарина}}||25||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |489||{{u|Әбілмажинов Ерасыл}}||25||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |490||{{u|Arystan~kkwiki}}||24||0||3||5||0||0||2||0||0 |- |491||{{u|Loleeonepie.nis}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |492||{{u|Shymnis7bzhanar}}||24||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |493||{{u|Истеный казах}}||24||5||1||10||1||5||0||0||0 |- |494||{{u|Нұртаева Қымбат Серікқызы}}||24||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |495||{{u|95.56.75.233}}||23||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |496||{{u|Aiymka}}||23||0||0||23||1||0||0||0||0 |- |497||{{u|Eldar zh96}}||23||12||3||39||1||6||29||0||1 |- |498||{{u|Erasylkz}}||23||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |499||{{u|MarzhanMay}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |500||{{u|Ni nelli}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |501||{{u|Qanattan}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |502||{{u|Serik11024}}||23||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |503||{{u|Zhanbo}}||23||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |504||{{u|137.132.250.13}}||22||12||0||0||1||0||0||0||0 |- |505||{{u|84.240.196.128}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |506||{{u|As-Saghdi}}||22||5||0||2||0||0||0||0||0 |- |507||{{u|Bakyt.tass}}||22||7||1||0||0||0||0||0||0 |- |508||{{u|Elena Muratbayeva}}||22||0||0||20||0||0||0||0||0 |- |509||{{u|LArhunl}}||22||12||0||0||0||1||0||0||0 |- |510||{{u|Murat12049}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |511||{{u|NIS AdletAskerov}}||22||0||0||0||0||10||0||0||0 |- |512||{{u|Ongalgan}}||22||5||0||0||1||1||0||0||0 |- |513||{{u|Turdibayeva Kazyna}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |514||{{u|С.Жания}}||22||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |515||{{u|Тілеш Шолпан}}||22||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |516||{{u|707ztn}}||21||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |517||{{u|Aleka BM}}||21||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |518||{{u|Nazhmedenova Lunara}}||21||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |519||{{u|Ниялова Гүлфайруз}}||21||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |520||{{u|AlibekovaD}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |521||{{u|Almas Sadyquly}}||20||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |522||{{u|Dana1992}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |523||{{u|Didar.Bayan21NS}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |524||{{u|Galym kosman}}||20||0||0||21||0||0||0||0||0 |- |525||{{u|Mustazhap}}||20||2||0||3||0||0||0||0||0 |- |526||{{u|Ramaduke}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |527||{{u|ShymNIS 7AAisha06}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |528||{{u|Zhansaya Bekpeissova}}||20||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |529||{{u|Zhansulu}}||20||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |530||{{u|Амина Жанаковна}}||20||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |531||{{u|Бейсекова Ботагөз}}||20||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |532||{{u|95.56.28.53}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |533||{{u|Attila~kkwiki}}||19||1||0||0||9||10||0||0||0 |- |534||{{u|Carlos186}}||19||2||0||0||3||0||0||0||0 |- |535||{{u|Darhan2012}}||19||13||0||4||0||0||0||0||0 |- |536||{{u|J dias}}||19||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |537||{{u|Muzeologist}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |538||{{u|Айғаным Аманжолқызы}}||19||11||0||0||0||0||0||0||0 |- |539||{{u|Бекханби Асанұлы}}||19||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |540||{{u|Әлнұр Қарабаев}}||19||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |541||{{u|84.240.202.214}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |542||{{u|Akmaral090}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |543||{{u|AliyaTulepova}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |544||{{u|Bolat Temirov}}||18||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |545||{{u|Dinash}}||18||0||0||19||0||0||0||0||0 |- |546||{{u|Dosmedetova Sharizat}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |547||{{u|ErnatPointmakker}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |548||{{u|KaldarovNurymzhan}}||18||0||0||2||7||1||0||0||0 |- |549||{{u|Khamalitoo}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |550||{{u|MaksutZhansaya1}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |551||{{u|Martorellpedro}}||18||0||0||10||5||6||0||14||0 |- |552||{{u|Parmanova.ulbolsyn}}||18||8||0||0||0||25||0||0||0 |- |553||{{u|Qulqai}}||18||1||1||5||2||0||0||0||0 |- |554||{{u|Salta.zakir}}||18||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |555||{{u|Suleimen Koishybai}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |556||{{u|Tuttiorchestra687}}||18||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |557||{{u|ГульназК}}||18||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |558||{{u|Жанна Ж}}||18||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |559||{{u|Маконяаа}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |560||{{u|Назым Хасенова}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |561||{{u|Шахадад}}||18||1||0||18||0||0||0||0||0 |- |562||{{u|Әбдіжәміл Алтынай}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |563||{{u|Әшім Қазына}}||18||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |564||{{u|178.88.221.240}}||17||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |565||{{u|Adaykz}}||17||0||0||1||16||3||0||0||0 |- |566||{{u|Nazerke Turym}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |567||{{u|Shymnis 7bmalika}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |568||{{u|Tulegenova1127}}||17||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |569||{{u|Бекемгүл}}||17||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |570||{{u|Диас Тлекбай}}||17||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |571||{{u|134.32.43.98}}||16||9||0||0||2||0||0||0||0 |- |572||{{u|46.4.124.141}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |573||{{u|A shyryn}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |574||{{u|Abukhan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |575||{{u|Akylbekov alen}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |576||{{u|Aruzhank NIS}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |577||{{u|Aubakirova Aisana}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |578||{{u|Hbsh nis Nurzhakyp 7a}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |579||{{u|Jarnamaqaz}}||16||10||0||29||0||11||0||0||0 |- |580||{{u|Mandarinka^^}}||16||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |581||{{u|Medet}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |582||{{u|ShymNIS 7cErkebulan}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |583||{{u|Ziadinkyzy G}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |584||{{u|Аружан200}}||16||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |585||{{u|Енсебаева Мадина}}||16||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |586||{{u|Ербол Сармурзин}}||16||5||0||0||1||0||0||0||0 |- |587||{{u|2.132.35.66}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |588||{{u|92.46.208.105}}||15||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |589||{{u|95.56.126.211}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |590||{{u|Aktoty25}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |591||{{u|Daniyar1}}||15||1||0||16||0||0||0||0||0 |- |592||{{u|Darigabolatbayeva}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |593||{{u|Esen48}}||15||1||5||0||0||24||0||0||0 |- |594||{{u|Kalimova}}||15||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |595||{{u|Rauank}}||15||4||0||11||3||2||3||0||1 |- |596||{{u|Smailhan Altinbek}}||15||0||0||16||0||0||0||0||0 |- |597||{{u|Бейсенова}}||15||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |598||{{u|Жаннұр Қанат}}||15||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |599||{{u|Лаура НИШ}}||15||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |600||{{u|Сейтхалиев Акжол}}||15||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |601||{{u|2.135.222.162}}||14||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |602||{{u|Aldogarov}}||14||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |603||{{u|Galymmurat}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |604||{{u|Ice201~kkwiki}}||14||0||0||24||1||3||0||0||0 |- |605||{{u|Kenesbai Ainur}}||14||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |606||{{u|Kittenfreezer}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |607||{{u|Nazerke fcr}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |608||{{u|Nnk2000}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |609||{{u|Vladimir tutykin}}||14||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |610||{{u|Zatillan}}||14||7||0||1||0||3||0||0||0 |- |611||{{u|Аяжан Сарсенбаева}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |612||{{u|Бекасыл Бейбітұлы}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |613||{{u|Дамира Амиржановна}}||14||0||0||0||0||44||0||0||0 |- |614||{{u|Жанна 555}}||14||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |615||{{u|Зилола Садирханова}}||14||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |616||{{u|Қалдар Салта}}||14||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |617||{{u|2.132.1.181}}||13||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |618||{{u|Aselhan}}||13||1||0||7||9||0||0||0||0 |- |619||{{u|Asset Qazaq}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |620||{{u|Khamitova nj NIS}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |621||{{u|Kwatt}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |622||{{u|NIS Semey Kabdygalieva Aizhan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |623||{{u|Sarahswan}}||13||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |624||{{u|Shaubaeva Akmaral}}||13||0||0||13||0||0||0||0||0 |- |625||{{u|Yulia}}||13||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |626||{{u|Абдижамил Алтынай}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |627||{{u|Гүлбақ Мұсақызы}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |628||{{u|Касымов Н.}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |629||{{u|Кинаятова Мадина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |630||{{u|Көбегенов Ғабит}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |631||{{u|Маржан торехановна}}||13||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |632||{{u|Әділханова Альбина}}||13||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |633||{{u|88.204.169.42}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |634||{{u|89.218.169.202}}||12||3||0||9||0||0||0||0||0 |- |635||{{u|95.56.129.132}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |636||{{u|Aiym 02}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |637||{{u|Alan Sem}}||12||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |638||{{u|Ayazhan10}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |639||{{u|Bk-KLaS}}||12||2||0||2||4||5||2||0||0 |- |640||{{u|Erbol4ik}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |641||{{u|GALAXYFUN.NIS}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |642||{{u|ShymNIS 9BLaura}}||12||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |643||{{u|Tamerlansagitov}}||12||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |644||{{u|TrueNomadEditor}}||12||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |645||{{u|Жадыра Абибуллаевна}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |646||{{u|Нургиса Пшенбаев}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |647||{{u|Рахматулла Нұрқанат}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |648||{{u|СанияНИШ}}||12||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |649||{{u|Толғанай Жағыпар}}||12||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |650||{{u|178.88.218.41}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |651||{{u|Aydos Zhengissov}}||11||2||0||26||1||3||0||0||0 |- |652||{{u|Bauyr03}}||11||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |653||{{u|Daur s}}||11||5||0||0||0||1||0||0||0 |- |654||{{u|FrederickEvans}}||11||2||0||0||30||0||0||0||0 |- |655||{{u|Mr. Karsybekov}}||11||3||0||14||1||0||12||0||1 |- |656||{{u|Балықшы}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |657||{{u|Нұрбек Қасқырбаев}}||11||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |658||{{u|Рысбаева Гульнара}}||11||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |659||{{u|Саламат Алшын}}||11||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |660||{{u|Тазагүл Ермаханова}}||11||13||5||0||37||0||0||0||0 |- |661||{{u|Өстемірова Ұлдана}}||11||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |662||{{u|178.88.217.199}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |663||{{u|2.132.100.62}}||10||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |664||{{u|22timur99}}||10||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |665||{{u|92.46.75.247}}||10||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |666||{{u|93.185.69.179}}||10||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |667||{{u|95.56.36.133}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |668||{{u|Abatova saltanat}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |669||{{u|Ainur.winner}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |670||{{u|Akbota NIS}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |671||{{u|Ali.kz}}||10||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |672||{{u|Hevadee}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |673||{{u|Kazprose}}||10||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |674||{{u|Mahonty13}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |675||{{u|NIS Moldir Beken}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |676||{{u|Sultanuly}}||10||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |677||{{u|Zhumabek}}||10||0||0||1||3||0||0||0||0 |- |678||{{u|Айжан Мықтыбаева}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |679||{{u|Аршалы}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |680||{{u|Бауыржанұлы А.А}}||10||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |681||{{u|Ерасыл Жаныбеков}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |682||{{u|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА}}||10||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |683||{{u|178.90.118.233}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |684||{{u|92.46.212.254}}||9||1||0||6||0||0||0||0||0 |- |685||{{u|95.56.31.239}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |686||{{u|95.56.40.164}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |687||{{u|Aidana Aibulatova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |688||{{u|Aigerim Tlepova}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |689||{{u|Aisana Aubakirova}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |690||{{u|Aishabibi2000}}||9||0||0||0||0||8||0||0||0 |- |691||{{u|Akmaral.Erkul}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |692||{{u|Almas Sadıqūlı Arın}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |693||{{u|Almust}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |694||{{u|Amanamanainur}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |695||{{u|Arman Tursynbek}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |696||{{u|Erlan Ashirbayev}}||9||3||0||0||0||4||0||0||0 |- |697||{{u|Esagasy}}||9||4||1||0||1||0||0||0||0 |- |698||{{u|Happy little pill}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |699||{{u|Jhendin}}||9||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |700||{{u|Khamzin Nurzhan}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |701||{{u|Mrx.nis}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |702||{{u|NISAida}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |703||{{u|ShymNIS 7AMoldir}}||9||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |704||{{u|Zhatybaeyva}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |705||{{u|ZhHamit nis.tk}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |706||{{u|Айгерима Уалибек}}||9||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |707||{{u|Акмарал Абдрашидовна}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |708||{{u|Бедел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |709||{{u|Жанар Чушекова}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |710||{{u|Мақпал гидролог}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |711||{{u|Сламқұл Данияр}}||9||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |712||{{u|Талшын Ауел}}||9||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |713||{{u|Хайролла Нарқыз}}||9||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |714||{{u|03ainura}}||8||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |715||{{u|178.88.24.182}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |716||{{u|178.88.60.249}}||8||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |717||{{u|19642206g}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |718||{{u|212.154.231.78}}||8||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |719||{{u|84.240.203.30}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |720||{{u|92.46.8.97}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |721||{{u|92.46.81.119}}||8||2||0||2||9||0||0||0||0 |- |722||{{u|95.56.186.238}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |723||{{u|Aizhan Mussina}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |724||{{u|Aleka1901}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |725||{{u|Alpamys1997}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |726||{{u|Aruzhan Bazhirova}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |727||{{u|Aseke16}}||8||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |728||{{u|AssanovaDana}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |729||{{u|BotaRaiym}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |730||{{u|Dambler}}||8||50||0||1||10||3||0||0||1 |- |731||{{u|Dianka Kamil}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |732||{{u|Don Raul}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |733||{{u|Incli}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |734||{{u|Kuralai Duisenova}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |735||{{u|Mattennut}}||8||5||0||0||0||3||0||0||0 |- |736||{{u|Muslim Qazaq}}||8||29||0||0||0||0||0||0||0 |- |737||{{u|S.abenova.00}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |738||{{u|Sekebai}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |739||{{u|Shymnis7bzhanaris}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |740||{{u|Tomiris2001}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |741||{{u|Zhumabay.Kerey}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |742||{{u|Айдын Ерекин}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |743||{{u|Алия Тілеуберді}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |744||{{u|Ерзатова Мөлдір}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |745||{{u|Еркежан Сейтқазы}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |746||{{u|Ермон}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |747||{{u|Канат Алимбаев}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |748||{{u|Куралай нурланова}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |749||{{u|Нұрымжан Аяпберген}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |750||{{u|Нұрғиса Ажиров}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |751||{{u|Раматуллаев Олжас}}||8||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |752||{{u|Серикбай Аружан}}||8||5||1||0||0||0||0||0||0 |- |753||{{u|Толеубекова Адэль}}||8||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |754||{{u|178.88.9.198}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |755||{{u|178.89.28.164}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |756||{{u|178.91.229.243}}||7||0||0||1||1||0||0||0||0 |- |757||{{u|2.133.100.69}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |758||{{u|202.65.245.7}}||7||8||0||0||2||0||0||0||0 |- |759||{{u|212.19.159.34}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |760||{{u|61.248.143.2}}||7||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |761||{{u|62.84.60.8}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |762||{{u|92.47.239.3}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |763||{{u|95.59.114.141}}||7||1||0||4||2||0||0||0||0 |- |764||{{u|Aidana Bimyqova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |765||{{u|Aidos Adetbekov 777}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |766||{{u|Aizatonga}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |767||{{u|Akademix~kkwiki}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |768||{{u|Albergenius}}||7||14||1||6||2||1||0||0||0 |- |769||{{u|Arailym.Turganbayevna}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |770||{{u|Askar Alash}}||7||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |771||{{u|Auyelbekov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |772||{{u|AzharbaevaAida}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |773||{{u|Bakytnur}}||7||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |774||{{u|Barcatore92}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |775||{{u|Bauyrzhan123}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |776||{{u|Bekeshov Dias}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |777||{{u|BlizxQ}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |778||{{u|Ibrahim Kabdeshov}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |779||{{u|JaSik}}||7||1||0||1||0||0||0||0||0 |- |780||{{u|Jimmy&Friends 2}}||7||2||0||0||3||4||0||2||0 |- |781||{{u|Kazman322}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |782||{{u|KUckhocjothkei3}}||7||7||0||2||0||0||0||0||0 |- |783||{{u|Mladshiy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |784||{{u|Nazerke1540}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |785||{{u|NurayPerneshbai21nis}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |786||{{u|RaihanZakarina}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |787||{{u|Samatuly Serikbolsyn}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |788||{{u|Siqyrcy}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |789||{{u|Wikuiser}}||7||11||2||54||31||0||0||24||0 |- |790||{{u|Wixty}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |791||{{u|Yelubay Aidana}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |792||{{u|Yesnazarova}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |793||{{u|Айжана Куанышова}}||7||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |794||{{u|Айнұр Ракишева}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |795||{{u|Алима Сакенқызы}}||7||6||1||0||1||0||0||0||0 |- |796||{{u|Бекнар Пармен}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |797||{{u|Диана НИШ}}||7||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |798||{{u|Еркінов Сүлеймен}}||7||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |799||{{u|Ермек Нәзерке Еркінқызы}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |800||{{u|Каипов Бекжан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |801||{{u|Кенжехан}}||7||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |802||{{u|Михайлов Игорь}}||7||1||0||0||0||11||0||0||0 |- |803||{{u|Шаимова Жазира}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |804||{{u|Әсем Құдайбергенова}}||7||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |805||{{u|Әсем0000}}||7||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |806||{{u|178.88.17.168}}||6||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |807||{{u|178.88.223.244}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |808||{{u|178.88.239.27}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |809||{{u|178.90.66.104}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |810||{{u|178.90.85.177}}||6||9||0||0||0||0||0||0||0 |- |811||{{u|2.133.0.217}}||6||2||0||1||2||0||0||0||0 |- |812||{{u|2.133.74.107}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |813||{{u|212.154.155.115}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |814||{{u|84.240.199.144}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |815||{{u|89.218.160.121}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |816||{{u|92.46.182.141}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |817||{{u|92.47.202.216}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |818||{{u|92.47.205.125}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |819||{{u|92.47.239.30}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |820||{{u|92.47.251.38}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |821||{{u|92.47.84.44}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |822||{{u|95.56.109.37}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |823||{{u|95.56.145.1}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |824||{{u|95.59.110.140}}||6||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |825||{{u|ABYLAI NIS}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |826||{{u|AigerimNIS02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |827||{{u|Aitzhan Yerkenaz}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |828||{{u|Aizhan Sagu}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |829||{{u|AmanbekAyauly}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |830||{{u|Amina Toganbaeva}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |831||{{u|Arystanbek jr.}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |832||{{u|Asarseng}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |833||{{u|Ayakzm}}||6||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |834||{{u|Ayandaribayev}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |835||{{u|Bahtiar-erseit}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |836||{{u|Baknur\amangeldi}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |837||{{u|Balkar Uzeyir}}||6||0||0||0||7||0||0||0||0 |- |838||{{u|Barcelona 777}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |839||{{u|Bekarys-02}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |840||{{u|Bula 055}}||6||32||1||0||0||0||0||0||0 |- |841||{{u|Cekli829}}||6||6||0||3||12||0||0||0||0 |- |842||{{u|Chameleon shym}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |843||{{u|Choli}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |844||{{u|DastanNIS}}||6||0||0||0||0||6||0||0||0 |- |845||{{u|Daulet Xo}}||6||7||0||0||1||2||0||0||0 |- |846||{{u|Gugigug}}||6||6||0||0||0||1||0||0||0 |- |847||{{u|Gulzada}}||6||1||0||0||0||4||0||0||0 |- |848||{{u|Hbsh Aiazhan 7b}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |849||{{u|Indira Alibekovna}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |850||{{u|KAigerim}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |851||{{u|Kamsster}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |852||{{u|Karigul B}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |853||{{u|Kristianmusic}}||6||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |854||{{u|Kulyash1998}}||6||12||0||0||0||0||0||0||0 |- |855||{{u|Magnifon}}||6||0||0||0||0||0||0||0||1 |- |856||{{u|NIS Assanova}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |857||{{u|NIS Semey Nuray}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |858||{{u|NurpeiisYelnury}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |859||{{u|Oinar assem}}||6||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |860||{{u|Rustembekkyzy.kuralay}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |861||{{u|Saen}}||6||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |862||{{u|Salimbayeva Nailya}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |863||{{u|Shen Vyacheslav}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |864||{{u|Tangense}}||6||5||0||4||15||13||0||0||0 |- |865||{{u|Toktart}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |866||{{u|Torekhan Rysgul}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |867||{{u|U.maratkyzy}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |868||{{u|Usenov Aibar}}||6||2||0||0||0||13||0||0||0 |- |869||{{u|Zhanaiym1998}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |870||{{u|Zhandos M}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |871||{{u|Zhany}}||6||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |872||{{u|Аблайхан (ХБН)}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |873||{{u|Алима Кудайберген}}||6||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |874||{{u|Алтай2014}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |875||{{u|Алуа Бейімбет}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |876||{{u|Булегенова Балнур}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |877||{{u|Дастан Қабай}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |878||{{u|Есіркеп Диана}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |879||{{u|Жасмина Миркаримова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |880||{{u|Жәнібек хан}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |881||{{u|Мади Мусабеков}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |882||{{u|Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |883||{{u|МұхтарҚаз}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |884||{{u|Нұрбақыт}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |885||{{u|Ордабековна}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |886||{{u|Рахметоллаева Мейрамгүл}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |887||{{u|Рақымжан Курманали}}||6||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |888||{{u|Садықова Ақгүл}}||6||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |889||{{u|Санжар Толепберген}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |890||{{u|Саурбаева Салтанат}}||6||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |891||{{u|Тұрғанов}}||6||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |892||{{u|Қызылқайың}}||6||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |893||{{u|178.91.161.109}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |894||{{u|2.132.12.65}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |895||{{u|2.132.21.2}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |896||{{u|2.72.108.24}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |897||{{u|213.157.58.38}}||5||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |898||{{u|82.211.136.20}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |899||{{u|91.203.196.168}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |900||{{u|92.46.30.96}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |901||{{u|92.46.72.252}}||5||2||0||0||4||0||0||0||0 |- |902||{{u|95.56.117.210}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |903||{{u|95.56.170.90}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |904||{{u|95.56.182.122}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |905||{{u|95.56.183.215}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |906||{{u|95.56.49.30}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |907||{{u|95.59.214.45}}||5||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |908||{{u|95.59.224.232}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |909||{{u|Adelya2808}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |910||{{u|Agent Bakdeki}}||5||0||0||6||0||0||0||0||0 |- |911||{{u|Aglamkhanm29}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |912||{{u|AidanaK27}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |913||{{u|Aidarzver}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |914||{{u|Amantay aruzhan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |915||{{u|Amir.Temur}}||5||4||0||1||6||1||0||0||0 |- |916||{{u|Aruzhan Sarsenbek}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |917||{{u|Asan Bekkaliev}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |918||{{u|AyaulymNISD}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |919||{{u|Azamat1705}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |920||{{u|AzamatEsenov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |921||{{u|Azaonelife}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |922||{{u|Balhanum}}||5||2||0||0||0||8||0||0||0 |- |923||{{u|Batyrkhan.x}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |924||{{u|Baurdotnet}}||5||0||1||0||0||6||0||0||0 |- |925||{{u|Bekarys wk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |926||{{u|Dakes123}}||5||1||0||0||0||1||0||0||0 |- |927||{{u|Dakusyan}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |928||{{u|Dana NIS tk}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |929||{{u|Deisingoi}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |930||{{u|Gaukhar1980}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |931||{{u|Heyleyla}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |932||{{u|Janugyl}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |933||{{u|Kasiet.temirzakhkyzy}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |934||{{u|KillGane}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |935||{{u|Lucky2704}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |936||{{u|Luigi Salvatore Vadacchino}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |937||{{u|Makenzis}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |938||{{u|Maksatanarkulov}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |939||{{u|Marjan Kalkabaeva}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |940||{{u|Mekenbayeva Madina}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |941||{{u|Murat Karibay}}||5||4||0||22||0||0||0||9||0 |- |942||{{u|Neformal66}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |943||{{u|Nurliaim}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |944||{{u|Omysheva.M}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |945||{{u|Oscuro}}||5||4||0||0||0||0||1||0||0 |- |946||{{u|Py4ka}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |947||{{u|Qazaquly}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |948||{{u|Rustem987}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |949||{{u|Semsk-Karaga}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |950||{{u|Shugilaakhmetova}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |951||{{u|ShymNIS 7AGulnaz}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |952||{{u|Silent hill Hunter}}||5||5||0||0||3||2||0||0||0 |- |953||{{u|Solaris91}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |954||{{u|Talgat.tursynbekov}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |955||{{u|Wikinurs}}||5||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |956||{{u|Yeldos Aben}}||5||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |957||{{u|Zhannur16.NIS}}||5||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |958||{{u|Адиль Дуйсенбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |959||{{u|Аида Куралбай}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |960||{{u|Айдосым}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |961||{{u|Айжан Нурмагамбетова}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |962||{{u|Акмарал Т}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |963||{{u|АлинА Сабитовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |964||{{u|Арай Алимкул}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |965||{{u|Билолбек}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |966||{{u|Василь Дулатов}}||5||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |967||{{u|Гулжайна Усен}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |968||{{u|Джантасова Малика}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |969||{{u|Жолдыбаев кайсар}}||5||0||0||0||0||18||0||0||0 |- |970||{{u|Калкабаева Маржан Маратовна}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |971||{{u|Кеңесбек Гүлмарал}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |972||{{u|Момын Мерей}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |973||{{u|Назгүл Қуантқан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |974||{{u|Нартай Сымбат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |975||{{u|Роман Дмитриевич}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |976||{{u|Салават Нұрлан}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |977||{{u|Тогжанааааа}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |978||{{u|Тілдер әлемі}}||5||0||0||1||14||0||0||0||0 |- |979||{{u|Улдана НИШ}}||5||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |980||{{u|Қоңырат}}||5||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |981||{{u|178.88.1.111}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |982||{{u|178.88.28.12}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |983||{{u|178.88.94.115}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |984||{{u|178.90.69.153}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |985||{{u|2.132.15.195}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |986||{{u|31.169.6.194}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |987||{{u|46.227.191.174}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |988||{{u|84.240.202.188}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |989||{{u|88.204.208.130}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |990||{{u|89.106.233.215}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |991||{{u|8B HBALM}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |992||{{u|92.46.10.75}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |993||{{u|92.46.16.133}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |994||{{u|92.46.212.239}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |995||{{u|92.47.2.66}}||4||0||1||0||0||0||0||0||0 |- |996||{{u|92.47.225.240}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |997||{{u|92.47.242.196}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |998||{{u|92.47.94.4}}||4||16||0||0||0||0||0||0||0 |- |999||{{u|95.56.55.52}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1000||{{u|95.56.68.181}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1001||{{u|95.57.236.152}}||4||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1002||{{u|95.57.244.128}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1003||{{u|95.58.123.99}}||4||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1004||{{u|95.58.145.243}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1005||{{u|95.58.228.248}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1006||{{u|95.59.133.253}}||4||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1007||{{u|95.59.138.218}}||4||1||0||2||3||0||0||0||0 |- |1008||{{u|95.59.144.138}}||4||5||0||1||0||0||0||0||0 |- |1009||{{u|95.59.212.190}}||4||7||0||2||2||0||0||0||0 |- |1010||{{u|Ahan Zere}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1011||{{u|Akerke NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1012||{{u|Akzere}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1013||{{u|Ali Tuiebay}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1014||{{u|Almas~kkwiki}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1015||{{u|Altynay Muftalova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1016||{{u|AmangeldiA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1017||{{u|Amir NIS}}||4||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1018||{{u|Ansagan Arman}}||4||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1019||{{u|Aorynbekova}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1020||{{u|Aray yermekkyzy}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1021||{{u|Arman91}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1022||{{u|Asaubota}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1023||{{u|Ayazhana NIS}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1024||{{u|Baimaganbetova Aidana}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1025||{{u|Bakhytzhan Daniyarbek}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1026||{{u|Bauyrzhanova Aigerim}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1027||{{u|Begalykyzy Dilyara}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1028||{{u|Buntarion}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1029||{{u|Darios}}||4||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1030||{{u|Dilnaz NIS TK}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1031||{{u|Eclipse077}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1032||{{u|GainiErb}}||4||0||0||0||0||5||0||0||0 |- |1033||{{u|Galym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1034||{{u|HBSH NIS 7C ALIYA}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1035||{{u|Ilamxan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1036||{{u|Janel99}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1037||{{u|K.Zhuldyz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1038||{{u|KengessovaB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1039||{{u|Kenzhegaly g0108}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1040||{{u|Kotyatzhan}}||4||6||0||0||1||0||1||0||0 |- |1041||{{u|Kvazimodo}}||4||1||0||0||8||0||0||0||0 |- |1042||{{u|Madizhol}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1043||{{u|Makoss11}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1044||{{u|Manas Bimagambetov}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1045||{{u|Matvey02}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1046||{{u|MonaLiz}}||4||1||1||0||0||0||0||0||0 |- |1047||{{u|Mukashmk}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1048||{{u|Narsha}}||4||1||0||0||1||2||0||0||0 |- |1049||{{u|NISA IB}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1050||{{u|Nurali}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1051||{{u|Nurlyaid}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1052||{{u|Nursulu 777}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1053||{{u|QarapayimQazaq}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1054||{{u|Ramazan Magzum}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1055||{{u|Refkaz}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1056||{{u|Sair kun}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1057||{{u|Saken KA}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1058||{{u|Sanzhar Kenzhekhan}}||4||2||0||23||0||0||0||0||0 |- |1059||{{u|ShymNIS 7AArailym}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1060||{{u|ShymNIS 9bBekzhan}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1061||{{u|Shymnis7bmeruert}}||4||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1062||{{u|Spaceman2823}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1063||{{u|SSE wmc}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1064||{{u|Taketolymbek}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1065||{{u|Talimbek}}||4||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1066||{{u|Timur-B}}||4||8||1||0||0||0||0||0||0 |- |1067||{{u|Yelubai Aidana}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1068||{{u|Yermeke}}||4||2||0||0||0||1||0||0||0 |- |1069||{{u|Zhibekk2096}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1070||{{u|Адия Қуаныш қызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1071||{{u|Айжан Жарылқасынқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1072||{{u|Али-Асан}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1073||{{u|Амангелді Нұрбол}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1074||{{u|Амирова Нұрлы}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1075||{{u|Арапбаева Дарига}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1076||{{u|Аркен Махмут}}||4||0||2||0||0||1||0||0||0 |- |1077||{{u|Аружан Абуталипова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1078||{{u|Асель19}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1079||{{u|Аябек-123}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1080||{{u|Даулет1278}}||4||1||0||0||0||0||3||0||0 |- |1081||{{u|Диас Шымбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1082||{{u|Дилдорбек}}||4||1||0||0||12||0||0||0||0 |- |1083||{{u|Дильруба Муратова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1084||{{u|Досжан Серикбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1085||{{u|Досжан301}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1086||{{u|Зейнеп Молдаш}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1087||{{u|Зәкір Балнұр}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1088||{{u|Ибраим Салтанат}}||4||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1089||{{u|Каражан Нурдана}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1090||{{u|Көперхан Анаргүл}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1091||{{u|Мауленова Айнур}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1092||{{u|Мұханов}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1093||{{u|Нургиса Райымбеков}}||4||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1094||{{u|Нұржан Хамзин}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1095||{{u|Перизат Шерахмет}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1096||{{u|Серікбай Мынбай}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1097||{{u|Таласбай Кымбат}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1098||{{u|Тохтарқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1099||{{u|Тілеуберді Ғани}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1100||{{u|Төребек Абдуррахман}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1101||{{u|Хулкар Абдимоминова}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1102||{{u|Шамшутдин Лаура}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1103||{{u|Қазман Ратбек}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1104||{{u|Қуандыққызы Аружан1405}}||4||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1105||{{u|Құралай Мұратқызы}}||4||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1106||{{u|134.32.43.78}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1107||{{u|178.90.29.87}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1108||{{u|178.90.66.61}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1109||{{u|178.90.73.13}}||3||3||0||1||4||0||0||0||0 |- |1110||{{u|178.91.227.49}}||3||0||0||4||0||0||0||0||0 |- |1111||{{u|178.91.229.119}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1112||{{u|178.91.244.203}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1113||{{u|178.91.250.153}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1114||{{u|2.132.32.194}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1115||{{u|2.132.4.78}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1116||{{u|2.133.121.51}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1117||{{u|2.72.143.133}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1118||{{u|213.171.34.250}}||3||0||0||5||1||0||0||0||0 |- |1119||{{u|213.171.34.252}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1120||{{u|217.76.69.70}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1121||{{u|37.150.229.252}}||3||7||0||0||0||0||0||0||0 |- |1122||{{u|37.150.229.75}}||3||2||0||1||3||0||0||0||0 |- |1123||{{u|7enis24}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1124||{{u|82.200.153.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1125||{{u|82.200.168.35}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1126||{{u|82.200.179.132}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1127||{{u|89.218.196.114}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1128||{{u|91.185.19.114}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1129||{{u|92.46.0.178}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1130||{{u|92.46.17.58}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1131||{{u|92.46.3.65}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1132||{{u|92.46.5.245}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1133||{{u|92.47.229.55}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1134||{{u|92.47.233.210}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1135||{{u|92.47.254.158}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1136||{{u|95.56.10.142}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1137||{{u|95.56.111.69}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1138||{{u|95.56.26.151}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1139||{{u|95.56.26.59}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1140||{{u|95.56.56.83}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1141||{{u|95.57.238.177}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1142||{{u|95.57.242.95}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1143||{{u|95.58.136.161}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1144||{{u|95.58.87.104}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1145||{{u|95.59.106.174}}||3||0||0||3||3||0||0||0||0 |- |1146||{{u|95.59.108.55}}||3||1||0||0||2||0||0||0||0 |- |1147||{{u|95.59.111.105}}||3||3||0||0||2||0||0||0||0 |- |1148||{{u|95.59.112.107}}||3||3||0||2||0||0||0||0||0 |- |1149||{{u|95.59.121.12}}||3||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1150||{{u|Adil.muratov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1151||{{u|Aidyn93}}||3||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1152||{{u|Aizere}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1153||{{u|Aizhan Isk}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1154||{{u|Aizheke Nurmagambetova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1155||{{u|Akbarskiy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1156||{{u|Akhmetov Timur}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1157||{{u|Akmaral Adilzhanova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1158||{{u|Aknar01132005}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1159||{{u|Aktau7292}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1160||{{u|Alanbaltabay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1161||{{u|ALIHAN0709}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1162||{{u|Alila Miramova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1163||{{u|Alina2111}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1164||{{u|Altair~kkwiki}}||3||3||1||0||0||0||0||0||0 |- |1165||{{u|Alua Zholgazy}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1166||{{u|Andy11314}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1167||{{u|Aq.Sholpan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1168||{{u|Araika01}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1169||{{u|ArailymAkylbekovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1170||{{u|Ardak anvar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1171||{{u|Ardak Tokzhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1172||{{u|Argynov Dinmukhammed}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1173||{{u|ArhunKZ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1174||{{u|Arkhat.ast}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1175||{{u|Armakyzy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1176||{{u|Aruzhan M}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1177||{{u|Aruzhanml}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1178||{{u|Aselya777}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1179||{{u|Aset.kb}}||3||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1180||{{u|Assylaseka}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1181||{{u|AZia7b}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1182||{{u|Azizaibragim}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1183||{{u|Azizhan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1184||{{u|Baketova Karina Nurlanovna}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1185||{{u|Bakirov.ilyas}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1186||{{u|Batyrzhan.alikhanov}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1187||{{u|BegayimBolat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1188||{{u|Beket Berikuly}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1189||{{u|Botagalymova}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1190||{{u|Botash Ormanali}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1191||{{u|Difod}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1192||{{u|Digital Jetisu}}||3||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1193||{{u|Dilnazavr}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1194||{{u|Dmertesh}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1195||{{u|Edige Amir}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1196||{{u|Erkalar86}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1197||{{u|Erkosh7}}||3||12||0||5||26||1||0||0||0 |- |1198||{{u|Eset.2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1199||{{u|Eskeldi}}||3||3||0||1||1||10||0||0||0 |- |1200||{{u|Gray eyes}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1201||{{u|Guisezim Duisenbay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1202||{{u|Gulimaa}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1203||{{u|Hazar}}||3||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1204||{{u|Hearthstoner}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1205||{{u|Ibrometeor}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1206||{{u|J.J.Portman}}||3||4||0||0||1||0||0||0||0 |- |1207||{{u|Jako2588}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1208||{{u|Juldiz-2001}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1209||{{u|Kaiyrzhan Primtay}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1210||{{u|Kausar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1211||{{u|Kazhikarim Aizat}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1212||{{u|Kopzhassar}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1213||{{u|L.sarkytbekova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1214||{{u|Lala~kkwiki}}||3||0||0||1||0||2||0||0||0 |- |1215||{{u|MadinaOtegali}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1216||{{u|Maral Dairova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1217||{{u|Matheus-psj~kkwiki}}||3||0||0||3||4||0||0||0||0 |- |1218||{{u|Medeu Shanyrak}}||3||0||0||0||0||0||3||0||0 |- |1219||{{u|Menikure}}||3||2||0||1||34||0||0||0||0 |- |1220||{{u|Mytnoo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1221||{{u|Nickispeaki}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1222||{{u|NIS Nurbanu}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1223||{{u|NISSemey Yerassyl}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1224||{{u|Nurbo}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1225||{{u|Nyshan}}||3||0||0||0||0||3||0||0||0 |- |1226||{{u|Omarova. ayagul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1227||{{u|Paizurakhman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1228||{{u|Qareken Balasi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1229||{{u|RAIMBEKkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1230||{{u|ReMuse}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1231||{{u|Ruslannnn}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1232||{{u|Russ~kkwiki}}||3||5||0||2||17||0||0||0||0 |- |1233||{{u|Rustem~kkwiki}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1234||{{u|S(uz)ak}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1235||{{u|Sabina NIS}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1236||{{u|SaduakhasovaBayan}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1237||{{u|Saken Sukhanov}}||3||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1238||{{u|SchoolBoy}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1239||{{u|Seiitkarimdanelya}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1240||{{u|Shertershi}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1241||{{u|ShymNIS 8aSaltanat Nurjanova}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1242||{{u|ShymNis 8c damira shertay}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1243||{{u|ShymNis 8c shertay damira}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1244||{{u|Stella-nutella}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1245||{{u|Sudralum}}||3||4||0||0||0||0||0||0||0 |- |1246||{{u|Talasbekova Aiman}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1247||{{u|Talgatbek Akgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1248||{{u|Tauken Aidyn}}||3||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1249||{{u|Tigerofkz}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1250||{{u|Tilaqtobe}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1251||{{u|Timpul}}||3||0||0||4||4||0||0||0||0 |- |1252||{{u|Tolegen.meiramgul}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1253||{{u|Ulan.ysmaiyl}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1254||{{u|Umarxon III}}||3||1||0||1||1||0||0||0||0 |- |1255||{{u|Urimtal}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1256||{{u|Uzbekistan PFL}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1257||{{u|Uzsport}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1258||{{u|VitalIra}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1259||{{u|Yana1484}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1260||{{u|Yelaman Sain}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1261||{{u|Yerkin Abdildin~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1262||{{u|Yestay79}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1263||{{u|Zhalel Kuat}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1264||{{u|Zhansaya0}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1265||{{u|Zhibek2003}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1266||{{u|Айдос Байтелиев}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1267||{{u|Айнур Кенес}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1268||{{u|Алина Ғалымжанқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1269||{{u|Алмас Искендиров}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1270||{{u|Алпамыс Әбу}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1271||{{u|Альвина123456789}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1272||{{u|Аман Амина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1273||{{u|Амангелді Әмина}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1274||{{u|Анаржан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1275||{{u|Ақмаржан Ержан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1276||{{u|Ақсәуле}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1277||{{u|Байгенжина Сымбат}}||3||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1278||{{u|Балым Жасыбек}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1279||{{u|Батаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1280||{{u|Бауыржан Жақсылық}}||3||4||0||0||0||1||0||0||0 |- |1281||{{u|Бекбулатова Гульсара}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1282||{{u|Бексеитова Томирис}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1283||{{u|Бексұлтан Алмас}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1284||{{u|Дильназ Тулегенова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1285||{{u|Думан}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1286||{{u|Жангарина Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1287||{{u|Жансая Назарова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1288||{{u|Жолаева Аружан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1289||{{u|Зайткалиева Асем}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1290||{{u|ИОГЦ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1291||{{u|Кадиша Сагиндыкова}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1292||{{u|Кайыр}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1293||{{u|Карипбек Кербез}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1294||{{u|Кеда Диана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1295||{{u|Керимкулов Батыр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1296||{{u|Менеджер по сроку годности}}||3||0||0||0||6||0||0||0||0 |- |1297||{{u|Мурзаханов Муратхан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1298||{{u|Мухаммедали Ару}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1299||{{u|Мүсірманқұлқызы Қаракөз}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1300||{{u|Ниетқалиев Ернұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1301||{{u|Нурпеисов Асет~kkwiki}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1302||{{u|Нұрлы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1303||{{u|Оразалиева Айдана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1304||{{u|Саида Мусаходжаева}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1305||{{u|Саулебекова Дана}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1306||{{u|Серик Щеглов}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1307||{{u|Совет Шапағат}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1308||{{u|Тастан Бекханби}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1309||{{u|Токтасынова Аида}}||3||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1310||{{u|Турлыбекова Айнур}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1311||{{u|ШЫМ НЗМ 7А АСЕМ}}||3||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1312||{{u|Шынар Бахытбекқызы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1313||{{u|Шәріп Айгүл}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1314||{{u|Шәріп Айнұр}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1315||{{u|Экспедиция НИШ}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1316||{{u|Эри Чон}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1317||{{u|Қарағанды обл. тіл басқармасы}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1318||{{u|Қуанышова Айжан}}||3||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1319||{{u|112.207.130.222}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1320||{{u|113.169.146.234}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1321||{{u|113.169.148.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1322||{{u|146.23.212.21}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1323||{{u|173.245.84.98}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1324||{{u|178.63.68.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1325||{{u|178.82.176.221}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1326||{{u|178.88.26.191}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1327||{{u|178.88.3.226}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1328||{{u|178.89.25.173}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1329||{{u|178.89.80.206}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1330||{{u|178.90.123.254}}||2||1||0||0||1||0||0||0||0 |- |1331||{{u|178.90.78.6}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1332||{{u|178.90.82.72}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1333||{{u|178.90.94.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1334||{{u|178.91.229.87}}||2||0||0||2||1||0||0||0||0 |- |1335||{{u|178.91.230.27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1336||{{u|178.91.253.11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1337||{{u|178.91.254.2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1338||{{u|195.47.255.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1339||{{u|2.133.123.175}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1340||{{u|2.72.143.254}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1341||{{u|2.72.159.213}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1342||{{u|2.74.116.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1343||{{u|2.74.40.129}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1344||{{u|212.154.214.144}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1345||{{u|212.19.143.167}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1346||{{u|212.76.23.39}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1347||{{u|217.76.71.114}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1348||{{u|220.69.180.182}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1349||{{u|24.168.39.49}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1350||{{u|46.227.184.110}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1351||{{u|46.227.184.141}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1352||{{u|46.227.191.172}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1353||{{u|5.34.53.205}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1354||{{u|62.84.61.9}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1355||{{u|62.84.63.57}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1356||{{u|7сан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1357||{{u|81.88.159.56}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1358||{{u|82.200.203.182}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1359||{{u|82.211.152.12}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1360||{{u|84.240.197.10}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1361||{{u|84.240.200.127}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1362||{{u|84.240.206.50}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1363||{{u|88.204.194.60}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1364||{{u|88.204.225.137}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1365||{{u|89.106.237.97}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1366||{{u|89.218.160.180}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1367||{{u|89.218.165.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1368||{{u|89.218.166.179}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1369||{{u|89.218.166.68}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1370||{{u|89.218.167.159}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1371||{{u|89.218.167.51}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1372||{{u|89.218.248.158}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1373||{{u|92.46.106.200}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1374||{{u|92.46.12.176}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1375||{{u|92.46.134.204}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1376||{{u|92.46.158.126}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1377||{{u|92.46.51.194}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1378||{{u|92.46.79.27}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1379||{{u|92.46.80.37}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1380||{{u|92.46.86.43}}||2||0||0||0||2||0||0||0||0 |- |1381||{{u|92.46.89.255}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1382||{{u|92.46.9.184}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1383||{{u|92.46.90.143}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1384||{{u|92.47.253.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1385||{{u|92.47.93.87}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1386||{{u|92.47.96.140}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1387||{{u|95.56.102.239}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1388||{{u|95.56.122.32}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1389||{{u|95.56.19.62}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1390||{{u|95.56.224.192}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1391||{{u|95.56.4.61}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1392||{{u|95.56.47.246}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1393||{{u|95.56.49.111}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1394||{{u|95.56.5.177}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1395||{{u|95.56.51.253}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1396||{{u|95.56.78.47}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1397||{{u|95.56.87.237}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1398||{{u|95.57.230.128}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1399||{{u|95.57.233.65}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1400||{{u|95.57.246.44}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1401||{{u|95.58.101.79}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1402||{{u|95.58.119.178}}||2||44||0||0||0||0||0||0||0 |- |1403||{{u|95.58.250.3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1404||{{u|95.58.89.241}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1405||{{u|95.59.101.229}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1406||{{u|95.59.108.48}}||2||2||0||0||2||0||0||0||0 |- |1407||{{u|95.59.116.242}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1408||{{u|95.59.133.146}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1409||{{u|95.59.176.47}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1410||{{u|95.59.207.130}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1411||{{u|95.59.217.21}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1412||{{u|A Ilyassov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1413||{{u|Abay11}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1414||{{u|Abayconvict}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1415||{{u|AbdanbaevaAkkogershin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1416||{{u|Abdullin ilyas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1417||{{u|Abeka}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1418||{{u|Abylai23.NIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1419||{{u|Abylkasim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1420||{{u|Aida200101}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1421||{{u|Aidanasaduakas}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1422||{{u|Aikerim.b}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1423||{{u|Aisana.q.k}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1424||{{u|Aisford}}||2||0||0||0||3||0||0||0||0 |- |1425||{{u|Akerke Madikhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1426||{{u|Alex281196}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1427||{{u|Aliakhmet.kamilla}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1428||{{u|Aligulova Amina}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1429||{{u|Alik20000403}}||2||6||0||0||0||0||0||0||0 |- |1430||{{u|Alikhantanirbergennurlanuly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1431||{{u|Alikhan~kkwiki}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1432||{{u|Alimkulov abdulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1433||{{u|Alisher.suleimen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1434||{{u|Alisher420}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1435||{{u|AliyaZhagiparova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1436||{{u|Aliyazhan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1437||{{u|Alkhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1438||{{u|Almasadam}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1439||{{u|Alpasli}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1440||{{u|Also.99}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1441||{{u|Altynaiakashayeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1442||{{u|Altynsoft}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1443||{{u|Alua.aliyeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1444||{{u|Amangeldy.assem}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1445||{{u|Anel Kapasheva}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1446||{{u|Anelya Topoleva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1447||{{u|Anna Alexey}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1448||{{u|Aralim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1449||{{u|Arman Almenbet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1450||{{u|Arunia92}}||2||1||0||0||0||2||0||0||0 |- |1451||{{u|Aruzhan abenova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1452||{{u|Aruzhan.Muratkazhy}}||2||0||0||0||0||0||2||0||0 |- |1453||{{u|Aseltengebaeva21nis}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1454||{{u|Asem Amangeldi}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1455||{{u|AshimbekovaA}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1456||{{u|Askar Ibrayev}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1457||{{u|Astraxandyq}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1458||{{u|Avery Jensen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1459||{{u|Ayaulym B}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1460||{{u|Bakayev d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1461||{{u|Bakbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1462||{{u|Bakhtiyarkyzy Zhanerke}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1463||{{u|Balausssssa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1464||{{u|Bauka.95}}||2||0||0||0||0||7||0||0||0 |- |1465||{{u|Beisen1}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1466||{{u|Bekzhan1}}||2||5||0||0||0||0||0||0||0 |- |1467||{{u|Berenbayevdidar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1468||{{u|Beybaris Utel}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1469||{{u|BissenM}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1470||{{u|Bolatbekb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1471||{{u|BotagozBeisekova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1472||{{u|Chingo0899}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1473||{{u|Danabek Abildayev}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1474||{{u|Demezhan Serik}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1475||{{u|Diana Kaiyrbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1476||{{u|Dianakaldybek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1477||{{u|Dias Durysbek}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1478||{{u|Dina Nyrlankyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1479||{{u|DinaraYer}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1480||{{u|Dormouse d}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1481||{{u|Dosik00}}||2||0||0||0||0||20||0||0||0 |- |1482||{{u|Dota kst}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1483||{{u|DulatAigerim}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1484||{{u|Duman1}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1485||{{u|E.Azamat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1486||{{u|Eccyac}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1487||{{u|Eersultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1488||{{u|Eldoskaz}}||2||0||0||1||0||0||0||0||0 |- |1489||{{u|Erma1501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1490||{{u|Eskendirovaa Raushan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1491||{{u|Faalp}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1492||{{u|Fazylzhan Aslanbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1493||{{u|Felipe08}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1494||{{u|Gnagibova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1495||{{u|Guldariya04}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1496||{{u|Gulnara7777}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1497||{{u|Gulsezimd}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1498||{{u|HaNsadu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1499||{{u|Hare Umai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1500||{{u|Hbsh dana 9d}}||2||3||0||0||0||0||0||0||0 |- |1501||{{u|Hbsh Kambarbek Aidana}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1502||{{u|Himmleq88}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1503||{{u|Hu67et}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1504||{{u|Ibrayevan}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1505||{{u|Inleco}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1506||{{u|JakoOGLANBEKOV}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1507||{{u|Japan Football}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1508||{{u|Jaukazyn}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1509||{{u|Jussupova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1510||{{u|K zhalgasova}}||2||0||0||0||0||1||0||0||0 |- |1511||{{u|Kakimova060501}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1512||{{u|Karlygash27}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1513||{{u|Kimam609}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1514||{{u|KostOUNB L.N. Tolstoy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1515||{{u|Kshetunsky}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1516||{{u|Kubeenov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1517||{{u|Kuralay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1518||{{u|Kuralayrustembekkyzy}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1519||{{u|Kurmangazy.Turumbet}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1520||{{u|LeanBorgie}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1521||{{u|Liahim Nishpal}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1522||{{u|LiluOscura}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1523||{{u|Loderuner}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1524||{{u|Lordegraf}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1525||{{u|Madina Arystanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1526||{{u|Marzhanjangildinova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1527||{{u|Maxen2}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1528||{{u|Medina Rakhmedulla}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1529||{{u|Meiram81}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1530||{{u|Meirzhan Yerzhanov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1531||{{u|MereyToken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1532||{{u|MeruertRyskulbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1533||{{u|Meruyert Aitzhanova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1534||{{u|Moldabek.b}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1535||{{u|MoldirBb}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1536||{{u|Msherimbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1537||{{u|Mtdi20}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1538||{{u|Muhamet}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1539||{{u|Musab84}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1540||{{u|Narka050113}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1541||{{u|Nazgul kaz}}||2||0||0||0||0||4||0||0||0 |- |1542||{{u|Nazym Musa shymnis}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1543||{{u|NIS Semey Enlik}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1544||{{u|Nisbala}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1545||{{u|NurayAmze}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1546||{{u|Nurbanu}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1547||{{u|Nurbolat91}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1548||{{u|NurzhanSeilkhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1549||{{u|Olzhas.Aktobe}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1550||{{u|Omirbek Beksultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1551||{{u|Omirzak a}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1552||{{u|OnalbekovNurbolNIS}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1553||{{u|Onarakusai}}||2||0||0||3||0||0||0||0||0 |- |1554||{{u|Orbwiki107}}||2||8||0||0||0||0||0||0||0 |- |1555||{{u|Perizvt}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1556||{{u|Platon Greece}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1557||{{u|QazaqUly}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1558||{{u|Qisybay Alibek}}||2||2||0||3||0||0||12||0||0 |- |1559||{{u|Qudaibergen}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1560||{{u|Riggititor}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1561||{{u|RobloxFan2022}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1562||{{u|Sabina.baken}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1563||{{u|Sabyrzhan.makhambetzhan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1564||{{u|Salibrr}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1565||{{u|Samalberikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1566||{{u|Sapargazin}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1567||{{u|Sashacurety cameras}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1568||{{u|Sayatshy}}||2||0||0||0||1||0||0||0||0 |- |1569||{{u|Selina.nis.tk}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1570||{{u|Shakhnadir Makhmutov}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1571||{{u|Shokan KU}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1572||{{u|Shukenai Gulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1573||{{u|Shymnis7Baiaulim}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1574||{{u|Shymnis7bsymbat}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1575||{{u|Shymnis9cAidanaUzbekbai}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1576||{{u|ShyngysWiki}}||2||0||0||0||0||2||0||0||0 |- |1577||{{u|Sky Walker}}||2||0||0||0||1||1||0||0||0 |- |1578||{{u|Sphaeral}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1579||{{u|SQroma}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1580||{{u|Sukhrob king}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1581||{{u|Sursh}}||2||0||0||2||0||0||0||0||0 |- |1582||{{u|T.Aisulu}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1583||{{u|Takibaysultan}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1584||{{u|Tazhibaev Nurbek}}||2||0||0||0||0||0||4||0||0 |- |1585||{{u|Tomomoo}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1586||{{u|Tynyshtikbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1587||{{u|Ulsapar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1588||{{u|Umpalumpa.t}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1589||{{u|Viplux}}||2||3||0||1||0||0||0||0||0 |- |1590||{{u|Wname1}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1591||{{u|WrighterLafa}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1592||{{u|Xxxalibekacion}}||2||18||0||5||0||0||0||0||0 |- |1593||{{u|Yelkhanys}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1594||{{u|Yernur K.}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1595||{{u|YerzhanZhauymbay}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1596||{{u|Zhanakhmetova Akbota}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1597||{{u|Zhanatbek}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1598||{{u|Zhando 2000}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1599||{{u|Zhanerke Nyssanbaeva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1600||{{u|ZhansayaSagadieva}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1601||{{u|Zhanshar}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1602||{{u|Zhasulan Balgozha}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1603||{{u|Zheksekeeva.k.s}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1604||{{u|Zhumabek Asulzada}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1605||{{u|ZZarkymova}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1606||{{u|Абдихан Дархан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1607||{{u|Абзал Алия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1608||{{u|Абуов Алау}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1609||{{u|Адель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1610||{{u|Адилкадыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1611||{{u|Азамат 92}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1612||{{u|Азан Есбол Ерғалиұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1613||{{u|Аида Сыздыкова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1614||{{u|Айдана Б}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1615||{{u|АЙДАР}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1616||{{u|Айкун Куспанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1617||{{u|Айнур Кенес НИШ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1618||{{u|Айнур Сапарбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1619||{{u|Айша бибі шаңырағы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1620||{{u|Акжан Шералиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1621||{{u|Алдияр Какимжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1622||{{u|Алибабаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1623||{{u|Алия Сапарбай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1624||{{u|Алтынай Алтынбекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1625||{{u|Амангельди Асель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1626||{{u|Амантаева Малика}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1627||{{u|Амина Успанова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1628||{{u|Арипханова Луиза}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1629||{{u|Аружан Сатыбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1630||{{u|Асемай2001}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1631||{{u|Ашуров Альтаир}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1632||{{u|Аяжан.С.Р}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1633||{{u|Аян Қалмұрат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1634||{{u|Ақсуат тарихи-өлкетану музейі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1635||{{u|Байтула Ержан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1636||{{u|Батырхан Балнур}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1637||{{u|Бауыржан Момышұлы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1638||{{u|Бақтиярқызы Аяулым}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1639||{{u|Бекешов Диас}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1640||{{u|Берикбаева Аружан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1641||{{u|Берикболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1642||{{u|Борамбаева Гульназ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1643||{{u|Бұрхан Мирас 9С}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1644||{{u|Бәйдібек Ерғали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1645||{{u|Губин Михаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1646||{{u|Гулмира Исатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1647||{{u|Дальми}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1648||{{u|Данияр Жак}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1649||{{u|Дарига Арапбаева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1650||{{u|Дарина Еркенова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1651||{{u|Дидар93}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1652||{{u|Егембердиев Раймбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1653||{{u|Егемберді Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1654||{{u|Ербол Ермахан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1655||{{u|Ерболқызы Аяна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1656||{{u|Ердимурат Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1657||{{u|Ержан Байтула}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1658||{{u|Жакенов Олжасбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1659||{{u|Жанерке Жаксибекқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1660||{{u|Жанна Қайрлина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1661||{{u|Жанузак Асыл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1662||{{u|Жанұзақова Әдемі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1663||{{u|Жаслан Нурахметов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1664||{{u|Жасулан Амангельды}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1665||{{u|Жаңадан Б}}||2||1||0||4||1||0||0||0||0 |- |1666||{{u|Жексенбек Нұрайым}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1667||{{u|Жигитова Сауле Маликовна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1668||{{u|Жомарт Ж}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1669||{{u|Жұмаділдаева Самал}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1670||{{u|Жұмәділ Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1671||{{u|Жәудір ағаділ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1672||{{u|Зарина Нуртай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1673||{{u|Зиедбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1674||{{u|Идрисова Виктория}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1675||{{u|Илья Драконов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1676||{{u|Иманмурат Нурсая}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1677||{{u|Иса Інжу НЗМ}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1678||{{u|Кабдуалиев Алишер}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1679||{{u|Калу Аяжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1680||{{u|Кенесары хан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1681||{{u|Лаура Адамбекова}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1682||{{u|Мадина Кульдеева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1683||{{u|Мадина Тоқтарова}}||2||2||0||0||0||0||0||0||0 |- |1684||{{u|Мадина Өмірсерік}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1685||{{u|Меруерт Едигеева}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1686||{{u|Меруерт Рысқұлбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1687||{{u|Молдабекова Мадина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1688||{{u|Назар Уахитов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1689||{{u|Назерке Толеубековна}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1690||{{u|Назерке Қайратқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1691||{{u|НЗМ.Сүлеймен}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1692||{{u|Нигымадилова Перизат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1693||{{u|Нургуль Тулепова2}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1694||{{u|Нурланова Жантолқын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1695||{{u|Нұржанат Нұрымқызы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1696||{{u|Нұрлан Саят}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1697||{{u|Нұрхан Мұхтаров}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1698||{{u|Рахман3}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1699||{{u|Рахымжан Оразгали}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1700||{{u|Рустем Темірлан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1701||{{u|Сабыр Салтанат}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1702||{{u|Сагадат окимбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1703||{{u|Сагыныш Байтурсинов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1704||{{u|Садыкова Улболсын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1705||{{u|Самадулла Анель}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1706||{{u|Сатым Мерей}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1707||{{u|Сейлова Гүлжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1708||{{u|Серік Мейірбеков}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1709||{{u|СКК Мұражайы}}||2||0||0||0||0||11||0||0||0 |- |1710||{{u|Сладкая Роза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1711||{{u|Солтангазина Айнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1712||{{u|Сүгірәлиева Балнұр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1713||{{u|Тайжанова Асия}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1714||{{u|Тамара}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1715||{{u|Тоганбаева Амина}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1716||{{u|Толенбекова Жанат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1717||{{u|Тоқсанбай Әбілқайыр}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1718||{{u|Тулепбергенова Динара}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1719||{{u|Тілдер бөлімі}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1720||{{u|Ужасный пират Робертс}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1721||{{u|Усенгазин Мухаммед}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1722||{{u|Хайруллина Айгерим}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1723||{{u|Ханзада Бабахан}}||2||0||0||0||0||0||1||0||0 |- |1724||{{u|Шалбай Фариза}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1725||{{u|Шамшат Бекжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1726||{{u|Шерзод Раманкулов}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1727||{{u|Шешен Исмаил}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1728||{{u|ШХБ Нурлан Есентаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1729||{{u|Шілде}}||2||13||0||5||1||9||0||0||0 |- |1730||{{u|Шәкәрім Солтанаев}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1731||{{u|Ынтықбай Айбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1732||{{u|Юлдашев Ринат}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1733||{{u|Қамбар}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1734||{{u|Қанат Хасан}}||2||6||0||0||0||6||0||0||0 |- |1735||{{u|Қарағанды обл.Ресурстық тіл орталығы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1736||{{u|Қарақат Фархатқызы}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |- |1737||{{u|Қуанышев Асылбек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1738||{{u|Қуанышқызы Назерке}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1739||{{u|Құсшы}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1740||{{u|Ұлмахан Айжан}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1741||{{u|Ұлмекен кайбалдиева}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1742||{{u|Ұлпатай}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1743||{{u|Әбуғали Дарын}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1744||{{u|Әбіләшімова Диана}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1745||{{u|Әлібек Зарубек}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1746||{{u|Әмірәлі Нұргүл}}||2||0||0||0||0||0||0||0||0 |- |1747||{{u|Өтеген Қалданов}}||2||1||0||0||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AlinurBot}}||0||0||0||5||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|AmanBot}}||0||0||0||1||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|ArystanbekBot}}||0||1||0||394||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|BekusBot}}||0||0||0||47||16||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|DBot}}||0||2||0||0||1||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Flow talk page manager}}||0||0||0||8||0||0||0||0||2 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Kasymbot}}||0||0||0||19||0||0||0||0||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|Maintenance script}}||0||0||0||0||0||0||0||6||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki default}}||0||0||0||0||0||0||0||38||0 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|MediaWiki message delivery}}||0||0||0||0||0||0||0||0||1 |-style="background-color:#ddf" |||{{u|QarakesekBot}}||0||0||0||0||1||0||0||0||0 |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}}[[Санат:Уикипедия:Қатысушылар]] 424g41x3jjgi1if6zprp3uool46pbgd Өнертапқыш 0 679393 3694695 3694489 2026-11-11T05:00:46Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694695 wikitext text/x-wiki <ref></ref>[[Сурет:Benjamin Franklin MET ADA4812.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> <ref>'''Өнертапқыш'''</ref> '''Өнертапқыш''' — жаңа өнертабыстарды, негізінен техникалық құрылғыларды немесе әдістерді жасайтын шығармашыл адам немесе рационализатор. Кейбір өнертапқыштар ғалымдар болуы мүмкін болса да, олардың көпшілігі басқа ғалымдардың ашқан жаңалықтары негізінде технологиялық жаңалықтарды жасайтын инженерлер. Әдетте өнертапқыштар бар құрылғыларды жетілдіреді немесе жаңа пайдалы құрылғы алу үшін оларды біріктіреді[1]. Сонымен бірге оның тиімділігін арттыру үшін өнертабыс процесі '''Генрих Альтшуллер''' жасаған өнертапқыштық есептерді шешудің арнайы теориясына негізделуі мүмкін. Әлемнің көптеген елдерінде өнертапқыштық қызметін көтермелеу үшін құзыретті мемлекеттік орган беретін және өнертабыстың басымдығын, авторлық және өнертабысқа арнайы құқықты куәландыратын патенттер жүйесі құрылды. Өнертабыстың авторы, оның өнертапқышы — шығармашылық еңбегімен өнертабысты құрған азамат. Әсіресе көрнекті өнертабыс авторларын көтермелеу үшін «[[Ресей Федерациясы]]ның лайықты өнертапқышы» құрметті атағы бар. • Адамның [[өнертабыс]]ының болмысы • Өнертапқыш және рационализатор күні • [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы өнертабыстық • Ұлттық өнертапқыштар даңқ залы ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]). == Адамзат дамуының қозғалтқышы: Өнертапқыш кім? == '''Өнертапқыш''' — бұл бұрын-соңды болмаған жаңа құрылғыны, технологияны, әдісті немесе материалды ойлап табатын, адамзат өмірін жеңілдетуге бағытталған бірегей идеяларды жүзеге асыратын шығармашыл тұлға. Олар — қарапайым мәселелердің күрделі шешімін тауып, болашақты бүгін тұрғызатын жаңашылдар. Өнертапқышқа тән негізгі қасиеттер * '''Бақылағыштық:''' Айналадағы кемшіліктер мен қиындықтарды көріп, оны қалай түзетуге болатынын үнемі ойлап жүреді. * '''Табандылық:''' Сәтсіз тәжірибелерден қорықпайды. Томас Эдисон қыздыру шамын ойлап тапқанша мыңдаған сәтсіз талпыныс жасаған. * '''Кең ауқымды ойлау:''' Қалыптасқан шеңберден шығып, заттарға басқа қырынан қарай алады. Идеядан өнертабысқа дейін: Патенттің рөлі Кез келген жаңа идея бірден өнертабыс болып саналмайды. Ол үшін жаңа туынды арнайы сүзгіден өтуі тиіс: * '''Жаңашылдық:''' Ойлап табылған дүние әлемдік тәжірибеде бұрын-соңды кездеспеуі қажет. * '''Пайдалылық:''' Техникада, медицинада, ауыл шаруашылығында немесе күнделікті тұрмыста нақты қолданыс тауып, тиімділік әкелуі тиіс. * '''Патенттеу:''' Автор өз туындысын мемлекеттік органдарда тіркеп, '''патент''' (авторлық құқықты қорғайтын құжат) алғанда ғана ол ресми өнертабыс мәртебесіне ие болады. Қазақстандық өнертапқыштар: Кеше және бүгін Қазақ топырағынан да әлемдік және отандық ғылымға үлес қосқан дарындар аз шықпаған: * '''Тарихи тұлғалар:''' Шоқан Уәлихановтың география мен этнографиядағы зерттеулері, Қаныш Сәтбаевтың геология ғылымындағы жаңалықтары мен карталары отандық ғылымның негізі болды. * '''Қазіргі толқын:''' Бүгінде қазақстандық ғалымдар мен жас өнертапқыштар жасыл энергия (күн, жел қуаты), экологиялық таза құрылыс материалдары, IT-технологиялар және медицина саласында белсенді ізденуде. Әсіресе, оқушылар мен студенттер арасында робототехника мен жасанды интеллект бағытындағы стартаптар қарқынды дамып келеді. Қорытынды Өнертапқыштар — қоғамның интеллектуалды элитасы. Олардың еңбегін қолдау, мектеп қабырғасынан бастап балалардың шығармашылық және инженерлік ойлау қабілетін дамыту — мемлекеттің технологиялық тәуелсіздігі мен экономикалық өсімінің кепілі. Өнертабыс бар жерде — даму мен прогресс бар. == ереккөздер == {{дереккөздер}} <ref>1. Altshuller G. S. Идеяны табу: TRIZ-ке кіріспе — өнертапқыштық міндеттерді шешу теориясы, 3-ші басылым. — М.: Альпина баспасы, 2010. б. 392. 2. Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) сайты <br> 3. Әлемдегі әрбір сегізінші өнертапқыш – әйел // Коммерсант, 5.10.2019</ref> 91dn4l950le9kbv32hica2e2hlo9vyq 3694781 3694695 2026-11-11T08:07:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] ([[User talk:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3600089 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Benjamin Franklin MET ADA4812.jpg|нобай]] {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> <ref>'''Өнертапқыш'''</ref> '''Өнертапқыш''' — жаңа өнертабыстарды, негізінен техникалық құрылғыларды немесе әдістерді жасайтын шығармашыл адам немесе рационализатор. Кейбір өнертапқыштар ғалымдар болуы мүмкін болса да, олардың көпшілігі басқа ғалымдардың ашқан жаңалықтары негізінде технологиялық жаңалықтарды жасайтын инженерлер. Әдетте өнертапқыштар бар құрылғыларды жетілдіреді немесе жаңа пайдалы құрылғы алу үшін оларды біріктіреді[1]. Сонымен бірге оның тиімділігін арттыру үшін өнертабыс процесі '''Генрих Альтшуллер''' жасаған өнертапқыштық есептерді шешудің арнайы теориясына негізделуі мүмкін. Әлемнің көптеген елдерінде өнертапқыштық қызметін көтермелеу үшін құзыретті мемлекеттік орган беретін және өнертабыстың басымдығын, авторлық және өнертабысқа арнайы құқықты куәландыратын патенттер жүйесі құрылды. Өнертабыстың авторы, оның өнертапқышы — шығармашылық еңбегімен өнертабысты құрған азамат. Әсіресе көрнекті өнертабыс авторларын көтермелеу үшін «[[Ресей Федерациясы]]ның лайықты өнертапқышы» құрметті атағы бар. • Адамның [[өнертабыс]]ының болмысы • Өнертапқыш және рационализатор күні • [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]-дағы өнертабыстық • Ұлттық өнертапқыштар даңқ залы ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]). == Дереккөздер == {{дереккөздер}} <ref>1. Altshuller G. S. Идеяны табу: TRIZ-ке кіріспе — өнертапқыштық міндеттерді шешу теориясы, 3-ші басылым. — М.: Альпина баспасы, 2010. б. 392. 2. Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымының (WIPO) сайты <br> 3. Әлемдегі әрбір сегізінші өнертапқыш – әйел // Коммерсант, 5.10.2019</ref> iciaqcikposu0pgz7s1n86ynnqqmgr1 Жазира Мақсұтқызы Ысқақова 0 680139 3694696 3644361 2026-11-11T05:04:29Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694696 wikitext text/x-wiki {{<ref></ref>}}{{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} '''Ысқақова Жазира Мақсұтқызы''' — 1982 жылы 3 наурызда [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]], Қарағайлы кентінде туған. Филология ғылымдарының кандидаты, академик [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]н қазақ тілінде оқытпайтын мектептердегі қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша (2003) тәмәмдаған. Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық жобалар бойынша гранттық қаржыландыруға арналған конкурстың қатысушысы. Қызметі: * '''Академиялық ортада:''' Қарағанды мемлекеттік университеті, Қарағанды «Болашақ» университеті, ҚарМТУ, Қазақ бизнес және технология университеті мен «Тұран-Астана» университеттерінде оқытушылық және доценттік қызметтер атқарған. [1] * '''«Тіл-Қазына» орталығында:''' 2022 жылдан бастап орталықтың «Әдістеме» басқармасын (кейіннен ''Әдістеме LAB'' бөлімі) басқарды, ал 2026 жылдан бастап ғалым хатшы қызметіне ауысты. [1, 2, 3] Ғылыми-әдістемелік жобалары: Жазира Ысқақова Тіл саясаты комитетінің тапсырмасымен қазақ тілін оқытуға арналған бірқатар цифрлық және әдістемелік жобаларға жетекшілік етті: [1] * '''«Тіл-құрал» мобильді қосымшасы:''' Қазақ тілін екінші тіл ретінде үйрететін платформаның әдістемелік мазмұнын әзірледі (2023). * '''Лексика-грамматикалық минимумдар:''' Ересектерге арналған деңгейлік (A1–C1) лексика-грамматикалық базаны құрастыруға қатысты. * '''Тілдік IT-жобалар:''' Тілді заманауи технологиялар мен инновациялық тәсілдер арқылы үйрету бағытын дамытуда {{Ғалым |Есімі=Ысқақова Жазира Мақсұтқызы |Суреті= |Туған күні=03.03.1982 |Туған жері=Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Қарағайлы кенті |Ғылыми дәрежесі=филология ғылымдарының кандидаты |Жұмыс орны=Ш.Шаяхметов атындағы «[[Тіл-Қазына]]» ҰҒПО }} == Еңбек жолы == * Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті, оқытушы, аспирант (2005-2009), * «ҚТЖ ҰК» АҚ Қарағанды локомотив сервис орталығы, аудармашы (2009-2011), * Қарағанды Болашақ университеті, доцент м.а. (2011-2011), * Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті, аға оқытушы (2011-2013), * Қазақ бизнес және технология университеті, доцент м.а. (2013-2014), * «Тұран-Астана» университеті, доцент (2014-2022), * Еңбек жолын Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ҰҒПО» КеАҚ-да Әдістемелік басқарма басшысы (2022) қызметінде жалғастыруда. == Еңбектері == * 60-қа жуық ғылыми, ғылыми-әдістемелік мақалалары, оқу құралдары мен әдістемелік нұсқаулары жарық көрген. * Қазақ тілін оқыту әдістемесі, қазіргі қазақ тілі мен әдебиеті мәселелерімен шұғылданады. [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] p3c4ciq0xz14rbnjl5mdvxufo6kjuzg 3694780 3694696 2026-11-11T08:06:58Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] ([[User talk:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Берікқожанова Альфия Серікқанқызы|Берікқожанова Альфия Серікқанқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3644361 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2022}} '''Ысқақова Жазира Мақсұтқызы''' — 1982 жылы 3 наурызда [[Қарағанды облысы]], [[Қарқаралы ауданы]], Қарағайлы кентінде туған. Филология ғылымдарының кандидаты, академик [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті]]н қазақ тілінде оқытпайтын мектептердегі қазақ тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша (2003) тәмәмдаған. Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық жобалар бойынша гранттық қаржыландыруға арналған конкурстың қатысушысы. {{Ғалым |Есімі=Ысқақова Жазира Мақсұтқызы |Суреті= |Туған күні=03.03.1982 |Туған жері=Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Қарағайлы кенті |Ғылыми дәрежесі=филология ғылымдарының кандидаты |Жұмыс орны=Ш.Шаяхметов атындағы «[[Тіл-Қазына]]» ҰҒПО }} == Еңбек жолы == * Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті, оқытушы, аспирант (2005-2009), * «ҚТЖ ҰК» АҚ Қарағанды локомотив сервис орталығы, аудармашы (2009-2011), * Қарағанды Болашақ университеті, доцент м.а. (2011-2011), * Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті, аға оқытушы (2011-2013), * Қазақ бизнес және технология университеті, доцент м.а. (2013-2014), * «Тұран-Астана» университеті, доцент (2014-2022), * Еңбек жолын Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ҰҒПО» КеАҚ-да Әдістемелік басқарма басшысы (2022) қызметінде жалғастыруда. == Еңбектері == * 60-қа жуық ғылыми, ғылыми-әдістемелік мақалалары, оқу құралдары мен әдістемелік нұсқаулары жарық көрген. * Қазақ тілін оқыту әдістемесі, қазіргі қазақ тілі мен әдебиеті мәселелерімен шұғылданады. [[Санат:Алфавит бойынша тұлғалар]] e38r2w1zbruqri71rlpedjqmzt6nyxc Шайшөп 0 681362 3694741 3694234 2026-11-11T06:52:05Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694741 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2022}} {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Шайшөп''' - биіктігі 15-20 сантиметр келетін, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Сабағы тік өседі, сыртын киіз тәрізді тұтаса түк басқан, түсі ақшыл. Осы түктер өсімдіктің бойындағы болмашы ғана ылғалдың өзін буланып ұшып кетуден сақтайды. Шайшөптің құрғақшылыққа өте төзімді келетіні де сондықтан. Жапырақтары да түкті, кезектесіп орналасқан, төменгілерінің сағақтары ұзын, жоғарғылары сабақтың өзінде өскен. Гүлдері сары, олар өсімдіктің жоғарғы жағына щетка тәрізденіп, шоқталып өседі. Маусым айынан қыркүйек айына дейін гүлдейді. Шайшөп құмды топырақты жерлерде, аласа төбелердің етегінде және орман ішіндегі алаңдарда өседі. Медицинада оның гүл шоқтары емдік мақсатта пайдаланылады. Шайшөптің құрамында эфир майлары, флавондар, каротин, аскорбин қышқылдары, илік заттар кездеседі. Өсімдіктің гүлдері толық ашылып, жетілмей тұрған кезде қысқа сабағымен бірге жиналады. Жиналған шикізат күн сәулесі тікелей түспейтін,температурасы жоғары емес көлеңкелі жерге кептіреді. Кептірілген гүл шоқтарын арнайы жәшіктерге салып, үш жылға дейін сақтауға болады. Шайшөп өттің бөлінуін, асқазан бездерінің жұмысын жақсартады. Сонымен қатар несеп айдағыш дәрі ретінде және қан қысымын арттыру үшін де қолданылады. Халық медицинасында асқазан өт жолдары, асқазан, бауыр, несеп жолдары мен қуық ауруларын емдеуде қолданылған. Несеп айдағыш қасиеті де бар. Оның емдік әсері ас қорыту жүйесінің жұмысын жақсартумен байланыстырылады. [[Санат:Медицина]] [[Санат:Шөптер]] [[Санат:Қазақстан]] [[Санат:Емдік шөп]] [[Санат:Шайшөптер]] a773inzq2ri40wr223s3odc50am8gaw 3694775 3694741 2026-11-11T08:03:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Әйгерім Молдабаева|Әйгерім Молдабаева]] ([[User talk:Әйгерім Молдабаева|т]]) өңдемелерінен [[User:PushkinVko|PushkinVko]] соңғы нұсқасына қайтарды 3694234 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2022}} {{Дереккөздер жетіспейді}} '''Шайшөп''' — биіктігі 15–20 сантиметр келетін, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Сабағы тік өседі, сыртын киіз тәрізді тұтаса түк басқан, түсі ақшыл. Осы түктер өсімдіктің бойындағы болмашы ғана ылғалдың өзін буланып ұшып кетуден сақтайды. Шайшөптің құрғақшылыққа өте төзімді келетіні де сондықтан. Жапырақтары да түкті, кезектесіп орналасқан, төменгілерінің сағақтары ұзын, жоғарғылары сабақтың өзінде өскен. Гүлдері сары, олар өсімдіктің жоғарғы жағына щетка тәрізденіп, шоқталып өседі. Маусым айынан қыркүйек айына дейін гүлдейді. Шайшөп құмды жерлерде, аласа төбелердің етегінде, орман ішіндегі алаңдарда өседі. Медицинада шайшөптің гүл шоқтары пайдаланылады. Оның құрамында эфир майлары, флавондар, каротин, аскорбин қышқылдары, илік заттар бар. Гүлдерін әлі ашылып жетілмей тұрғанда қысқа сабағымен қоса жұлып алады да, онша ыстық емес көлеңкелі жерге кептіреді. Кептірілген гүл шоқтарын жәшіктерге салып, үш жылға дейін сақтауға болады. Шайшөп өттің жүруін жақсартады, асқазан бездерінің жұмысын күшейтеді. Ол мұнымен қатар несеп айдағыш дәрі ретінде және қан қысымын арттыру үшін де қолданылады. Жоғарғы айтылғандарға байланысты шайшөпті өт жолдары қабынғанда және асқазан, бауыр ауруларын емдеу үшін пайдаланады. Бір-екі күннің ішінде-ақ аурудың жағдайы күрт жақсарады: жүректің айнуы және құсу азаяды, бауыр кішірейіп орнына келеді, бауыр тұсының ауырғаны тоқтайды, көз қабыршағының және дененің сарғаюы біртіндеп жойылады. Лабораторияда тексеріп қарағанда өттің құрамының да өзгергендігін байқауға болады. Шайшөп өт қалтасына тас байланғанда, несеп жолдары және қуық қабынып ауырғанда қолданылса, өте жақсы нәтиже береді. Шайшөптің адам организміне ешқандай зияны жоқ. [[Санат:Медицина]] [[Санат:Шөптер]] [[Санат:Қазақстан]] [[Санат:Емдік шөп]] [[Санат:Шайшөптер]] o99d5iyrqwsy1rmoia160hdofuhjmw2 Толымсыз доминанттылық 0 686480 3694851 3588506 2026-11-11T09:32:41Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694851 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Толымсыз доминанттылық''' — аллельдер толық доминантты болмаған жағдайда гетерезиготалы ағзалар аралық белгіні көрсетеді. Мысалы, қызыл гүл мен ақ гүлдің будандастыру нәтижесінде қызғылт гүлдің пайда болуы.<ref> Биология. Назарбаев Зияткерлік мектептерінің 9-сыныбына арналған оқулық/ Имашпаева Г.А., Зияхметова Н.М., Оспанкулова Э.Б., Хонтай M.K. - Нұр-Сұлтан 269бет сөздіктен алынған</ref> '''Толымсыз доминанттылық''' (аралық доминанттылық) — <mark>бұл аллельді гендердің өзара әрекеттесу түрі, мұнда гетерозиготалы күйде доминантты ген рецессивті геннің әсерін толық баса алмайды</mark>. Нәтижесінде ата-анасының екеуіне де ұқсамайтын, орташа немесе '''аралық фенотип''' пайда болады. [<nowiki/>[[Толымсыз доминанттылық|1]], 2, 3] Негізгі ерекшеліктері мен мысалдары: • Аралық белгінің көрінуі: Егер қызыл гүлді (AA) және ақ гүлді (aa) өсімдікті (мысалы, түнсұлугүлді) будандастырса, бірінші ұрпақ (F₁) толығымен қызыл немесе ақ емес, қызғылт болып шығады (Aa). • Екінші ұрпақтағы ажырау: Егер осы қызғылт гүлдерді өзара будандастырса (F₂), фенотип және генотип бойынша ажырау қатынасы 1 : 2 : 1 болады: • 1 бөлігі — қызыл гүлді (AA) • 2 бөлігі — қызғылт гүлді (Aa) • 1 бөлігі — ақ гүлді (aa) • Басқа мысалдар: Андалуз тауығының түсі немесе кейбір қой тұқымдарының құлақ ұзындығы (ұзын және шұнақ құлақты будандастырғанда орташа құлақты төлдің пайда болуы) == Дереккөздер == https://www.google.com/search?q=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%81%D1%8B%D0%B7+%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B+&sca_esv=8d9b183a0f85e8f8&hl=en&sxsrf=AKL5yDgezQr6A7zPtpSYEb7qW9aYb3oKpA%3A1794389279735&source=hp&ei=HzX0avL-Krn_7_UP27GJsQ0&iflsig=AHSINFcAAAAAavRDL1vpzwvV3l9k5IkYsKJW6aKkQxeW&ved=2ahUKEwiyiuz8zP-XAxW5_7sIHdtYItYQ4dUDegQIABAo&uact=5&oq=%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%81%D1%8B%D0%B7+%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B+&gs_lp=Egdnd3Mtd2l6IizQotC-0LvRi9C80YHRi9C3INC00L7QvNC40L3QsNC90YLRgtGL0LvRi9KbIDIGEAAYFhgeMgUQABjvBTIIEAAYgAQYogQyBRAAGO8FMggQABiABBiiBDIFEAAY7wVIuSFQgBBYgBBwAXgAkAEAmAHPAaABzwGqAQMyLTG4AQPIAQD4AQL4AQGYAgKgAt8BqAIKwgIQECMY8AUYngYYogcY6gIYJ8ICBxAjGOoCGCfCAhAQIxiiBxieBhjwBRjqAhgnmAMJ8QUkG2Kw1lyYbZIHBTEuMC4xoAejA7IHAzItMbgH1gHCBwMyLTLIBwmACAE&sclient=gws-wiz {{дереккөздер}} [[Санат:Биология]] 9pb235u9wfs5d6etx7mmczxw32wxo3y 3694853 3694851 2026-11-11T09:34:49Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694853 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Толымсыз доминанттылық''' — аллельдер толық доминантты болмаған жағдайда гетерезиготалы ағзалар аралық белгіні көрсетеді. Мысалы, қызыл гүл мен ақ гүлдің будандастыру нәтижесінде қызғылт гүлдің пайда болуы.<ref> Биология. Назарбаев Зияткерлік мектептерінің 9-сыныбына арналған оқулық/ Имашпаева Г.А., Зияхметова Н.М., Оспанкулова Э.Б., Хонтай M.K. - Нұр-Сұлтан 269бет сөздіктен алынған</ref> '''Толымсыз доминанттылық''' (аралық доминанттылық) — <mark>бұл аллельді гендердің өзара әрекеттесу түрі, мұнда гетерозиготалы күйде доминантты ген рецессивті геннің әсерін толық баса алмайды</mark>. Нәтижесінде ата-анасының екеуіне де ұқсамайтын, орташа немесе '''аралық фенотип''' пайда болады. [<nowiki/>[[Толымсыз доминанттылық|1]], 2, 3] Негізгі ерекшеліктері мен мысалдары: • Аралық белгінің көрінуі: Егер қызыл гүлді (AA) және ақ гүлді (aa) өсімдікті (мысалы, түнсұлугүлді) будандастырса, бірінші ұрпақ (F₁) толығымен қызыл немесе ақ емес, қызғылт болып шығады (Aa). • Екінші ұрпақтағы ажырау: Егер осы қызғылт гүлдерді өзара будандастырса (F₂), фенотип және генотип бойынша ажырау қатынасы 1 : 2 : 1 болады: • 1 бөлігі — қызыл гүлді (AA) • 2 бөлігі — қызғылт гүлді (Aa) • 1 бөлігі — ақ гүлді (aa) • Басқа мысалдар: Андалуз тауығының түсі немесе кейбір қой тұқымдарының құлақ ұзындығы (ұзын және шұнақ құлақты будандастырғанда орташа құлақты төлдің пайда болуы) <nowiki>== Дереккөздер ==</nowiki> {{дереккөздер}} [[https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B]]<ref></ref> [[Санат:Биология]] k46p224op9dsxro5sbg112x7vmute9z 3694856 3694853 2026-11-11T09:35:43Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694856 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Толымсыз доминанттылық''' — аллельдер толық доминантты болмаған жағдайда гетерезиготалы ағзалар аралық белгіні көрсетеді. Мысалы, қызыл гүл мен ақ гүлдің будандастыру нәтижесінде қызғылт гүлдің пайда болуы.<ref> Биология. Назарбаев Зияткерлік мектептерінің 9-сыныбына арналған оқулық/ Имашпаева Г.А., Зияхметова Н.М., Оспанкулова Э.Б., Хонтай M.K. - Нұр-Сұлтан 269бет сөздіктен алынған</ref> [['''Толымсыз доминанттылық''']] (аралық доминанттылық) — <mark>бұл аллельді гендердің өзара әрекеттесу түрі, мұнда гетерозиготалы күйде доминантты ген рецессивті геннің әсерін толық баса алмайды</mark>. Нәтижесінде ата-анасының екеуіне де ұқсамайтын, орташа немесе '''аралық фенотип''' пайда болады. [<nowiki/>[[Толымсыз доминанттылық|1]], 2, 3] Негізгі ерекшеліктері мен мысалдары: • Аралық белгінің көрінуі: Егер қызыл гүлді (AA) және ақ гүлді (aa) өсімдікті (мысалы, түнсұлугүлді) будандастырса, бірінші ұрпақ (F₁) толығымен қызыл немесе ақ емес, қызғылт болып шығады (Aa). • Екінші ұрпақтағы ажырау: Егер осы қызғылт гүлдерді өзара будандастырса (F₂), фенотип және генотип бойынша ажырау қатынасы 1 : 2 : 1 болады: • 1 бөлігі — қызыл гүлді (AA) • 2 бөлігі — қызғылт гүлді (Aa) • 1 бөлігі — ақ гүлді (aa) • Басқа мысалдар: Андалуз тауығының түсі немесе кейбір қой тұқымдарының құлақ ұзындығы (ұзын және шұнақ құлақты будандастырғанда орташа құлақты төлдің пайда болуы) <nowiki>== Дереккөздер ==</nowiki> {{дереккөздер}} [[Санат:Биология]] 7lrr0q1xoaa9oe2kllue7zphse2g9a0 3694894 3694856 2026-11-11T10:08:10Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694894 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2022}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Толымсыз доминанттылық''' — аллельдер толық доминантты болмаған жағдайда гетерезиготалы ағзалар аралық белгіні көрсетеді. Мысалы, қызыл гүл мен ақ гүлдің будандастыру нәтижесінде қызғылт гүлдің пайда болуы.<ref> Биология. Назарбаев Зияткерлік мектептерінің 9-сыныбына арналған оқулық/ Имашпаева Г.А., Зияхметова Н.М., Оспанкулова Э.Б., Хонтай M.K. - Нұр-Сұлтан 269бет сөздіктен алынған</ref> '''Толымсыз доминанттылық''' (аралық доминанттылық) — <mark>бұл аллельді гендердің өзара әрекеттесу түрі, мұнда гетерозиготалы күйде доминантты ген рецессивті геннің әсерін толық баса алмайды</mark>. Нәтижесінде ата-анасының екеуіне де ұқсамайтын, орташа немесе '''аралық фенотип''' пайда болады. [<nowiki/>[[Толымсыз доминанттылық|1]], 2, 3] Негізгі ерекшеліктері мен мысалдары: • Аралық белгінің көрінуі: Егер қызыл гүлді (AA) және ақ гүлді (aa) өсімдікті (мысалы, түнсұлугүлді) будандастырса, бірінші ұрпақ (F₁) толығымен қызыл немесе ақ емес, қызғылт болып шығады (Aa). • Екінші ұрпақтағы ажырау: Егер осы қызғылт гүлдерді өзара будандастырса (F₂), фенотип және генотип бойынша ажырау қатынасы 1 : 2 : 1 болады: • 1 бөлігі — қызыл гүлді (AA) • 2 бөлігі — қызғылт гүлді (Aa) • 1 бөлігі — ақ гүлді (aa) • Басқа мысалдар: Андалуз тауығының түсі немесе кейбір қой тұқымдарының құлақ ұзындығы (ұзын және шұнақ құлақты будандастырғанда орташа құлақты төлдің пайда болуы) <nowiki>== Дереккөздер ==</nowiki> {{дереккөздер}} [[Санат:Биология]] 52mgafy1w584bd2wqpjop09ihsiuufz Жан Пиаженің мораль дамуы туралы теориясы 0 696097 3694717 3649821 2026-11-11T06:14:22Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694717 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> Адам бойында мораль қалай қалыптасады? Бұл сұрақ ғасырлар бойы философтар мен писхологтарды толғандырып келеді. неліктен кейбір адамдар адамгершілікті берік ұстанса, енді біреулері моральдық нормаларға қайшы әрекет етеді. Мораль туа біте ме, әлде тәрбие мен орта арқылы қалыптаса ма? [[Сурет:Jean Piaget in Ann Arbor.png|thumb|220px|right|Пиаже Жан|нобай|Пиаже Жан]] [[Психолог]] [[Пиаже Жан]] балалардың [[заң]] ұғымын зерттеу арқылы осындай сұрақтарға жауап беруге тырысады. Ол балаларға “Заңдар қайдан пайда болады?”, “Барлығы заңға бағыну керек пе?”, “Заңды өзгертуге бола ма?” деген сұрақтар қояды. Балаларға екі хикая айтып, қайсы бала жаман деп сұрайды. Бірінші хикаяда бала ата-анасы жоқта тәрелкелермен ойнағысы келіп, бірін сындырып алса, екінші хикаяда бала ата-анасына дастархан жинауға көмектескісі келіп, алты ыдысты жууға апара жатып сындырып алады. == Пиаженің мораль дамуының кезеңдері: == 1. Мораль реализмі (5-9 жас аралығы) Заңдар сырттан келеді ([[Құдай]], әке-шеше, мұғалімдер) және абсолют, оларды өзгерте алмайсың. Балалар әрекеттерді ниет тұрғысында емес, салдар тұрғысынан бағалайды. Заңдарға бағыну жақсы, ал қарсы келу жаман. 2. Автономды мораль( салыстырмалы) 7 жастан бастап дамиды. Балалар заңдар абсолют болмағанын түсінеді және әрекеттердің ниеті де маңызды екенін қабылдайды. Ненің дұрыс немесе қате болғаны қоғамдық конструкция және бұл ұғымдарды өзгертуге болады. Заңдарды уақыт талабына сай бірлесіп өзгертуге болады және салыстырмалы түрде көбірек жақсылық әкелсе, жаман әрекеттер жақсы болатын кездер болады. Бұнымен қоса, жазаны да бүкіл жағдайға қарай бейімдеуге болады деп, балалар автономды мораль иесі болып дамиды. Ата-анаға психологтан кеңес: балаларға бір нәрсені жақсы немесе жаман деп қоймай, неге олай болғанын түсіндірсе ғана бала өскен кезде бұл ұғымдарға сай әрекет жасайтын болады. Ал түсіндірмей авторитарлы тәрбие берсеңіз, бала тұлға болып қалыптасып, сізден алыстағанда бойына сіңбеген құндылықтарды түсінбегендіктен, сіз жаман санайтын әрекеттерді емін-еркін жасай беруі ықтимал. ==== Дереккөздер ==== Gergely, G. and Csibra, G. (2003): Teleological reasoning in infancy: The naive theory of rational action. Trends in Cognitive Sciences, 7 287-292. [[Санат:Мораль]] mthtba5tt5scdjpl3a7swfx5es8jynh 3694777 3694717 2026-11-11T08:03:53Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Әйгерім Молдабаева|Әйгерім Молдабаева]] ([[User talk:Әйгерім Молдабаева|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3624408 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Адам]] баласында [[мораль]] қалай пайда болады деген сұрақ философтар мен психологтарды ғасырлар бойы мазалады. Кейбір адамдар моральсіз болып өссе, кейбір балалар кішкентай жасынан бұзық және моральға қарсы әрекеттер жасайтын кездері болады. [[Сурет:Jean Piaget in Ann Arbor.png|thumb|220px|right|Пиаже Жан|нобай|Пиаже Жан]] [[Психолог]] [[Пиаже Жан]] балалардың [[заң]] ұғымын зерттеу арқылы осындай сұрақтарға жауап беруге тырысады. Ол балаларға “Заңдар қайдан пайда болады?”, “Барлығы заңға бағыну керек пе?”, “Заңды өзгертуге бола ма?” деген сұрақтар қояды. Балаларға екі хикая айтып, қайсы бала жаман деп сұрайды. Бірінші хикаяда бала ата-анасы жоқта тәрелкелермен ойнағысы келіп, бірін сындырып алса, екінші хикаяда бала ата-анасына дастархан жинауға көмектескісі келіп, алты ыдысты жууға апара жатып сындырып алады. == Пиаженің мораль дамуының кезеңдері: == 1. Мораль реализмі (5-9 жас аралығы) Заңдар сырттан келеді ([[Құдай]], әке-шеше, мұғалімдер) және абсолют, оларды өзгерте алмайсың. Балалар әрекеттерді ниет тұрғысында емес, салдар тұрғысынан бағалайды. Заңдарға бағыну жақсы, ал қарсы келу жаман. 2. Автономды мораль( салыстырмалы) 7 жастан бастап дамиды. Балалар заңдар абсолют болмағанын түсінеді және әрекеттердің ниеті де маңызды екенін қабылдайды. Ненің дұрыс немесе қате болғаны қоғамдық конструкция және бұл ұғымдарды өзгертуге болады. Заңдарды уақыт талабына сай бірлесіп өзгертуге болады және салыстырмалы түрде көбірек жақсылық әкелсе, жаман әрекеттер жақсы болатын кездер болады. Бұнымен қоса, жазаны да бүкіл жағдайға қарай бейімдеуге болады деп, балалар автономды мораль иесі болып дамиды. Ата-анаға психологтан кеңес: балаларға бір нәрсені жақсы немесе жаман деп қоймай, неге олай болғанын түсіндірсе ғана бала өскен кезде бұл ұғымдарға сай әрекет жасайтын болады. Ал түсіндірмей авторитарлы тәрбие берсеңіз, бала тұлға болып қалыптасып, сізден алыстағанда бойына сіңбеген құндылықтарды түсінбегендіктен, сіз жаман санайтын әрекеттерді емін-еркін жасай беруі ықтимал. ==== Дереккөздер ==== Gergely, G. and Csibra, G. (2003): Teleological reasoning in infancy: The naive theory of rational action. Trends in Cognitive Sciences, 7 287-292. [[Санат:Мораль]] bhnabm35rwd761ssijaxdxdo0x9amdh Рустам Али 0 699266 3694888 3647968 2026-11-11T10:01:05Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694888 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2023}}{{Тұлға|Есімі=Рустам Али|Туған күні=14.04.1984|Туған жері=Алматы облысы, Ескелді ауданы, Қарабұлақ ауылы|Мансабы=Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің вице-министрі|Жұбайы=Шынасылова Айлен|Балалары=Али Расул (2019 т.ж.), Али Расим (2020 т.ж.)|Басқалары=Шетел тілдерін білуі: Қазақ, орыс, ағылшын, араб|Марапаттары={{ҚР Конституциясына 20 жыл}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}{{Қазақстан мәслихаттарына 25 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 25 жыл}}|Сурет=Рустам Али.jpg}} [['''Рустам Али''']] (туған күні 14 сәуір 1984, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|КазССР]]; [[Алматы облысы]], [[Ескелді ауданы]], [[Қарабұлақ (Ескелді ауданы)|Қарабұлақ ауылы]])<ref>[https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=32316600 Рустам Али. Персональная справка. Параграф. online.zakon.kz]</ref>— [[Қазақстан]]ның мемлекет қайраткері, Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің вице-министрі (2026 ж. наурыз айынан бастап).<ref name=":0">https://primeminister.kz/ru/hrpolitic/appointments/ali-rustam-naznachen-vice-ministrom-kultury-i-informacii-rk-42133</ref> {{Мақала мазмұны бойынша нұсқаулық|Білімі|Еңбек өтілі|Басқа лауазымдары|Марапаттары|Еңбектері}} == Білімі == * [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті]]<nowiki/>н [[Философия]] докторы (PhD) ретінде тәмамдаған (бакалавр 2006 ж., магистратура 2008 ж., докторантура 2011 ж.). Мамандығы— [[Шығыстанушы]] (арабтанушы). * [[Жетісу университеті|І. Жансүгіров атындағы Жетісу Мемлекеттік Университетінде]] «Қаржы» мамандығы бойынша бакалавр (2017)<ref>https://www.nur.kz/politics/appointments/1975891-rustam-ali-stal-zamestitelem-akima-zhetysuskoy-oblasti/</ref> == Біліктілікті арттыру курстары == * Әл-Миния университеті, [[Араб тілі]] мен [[әдебиет]]і<nowiki/>н оқыту орталығы, [[Мысыр]], Әл-Миния қ. (2003 - 2004 жж.); * [[Каир университеті|Каир университет]]<nowiki/>і, [[Азия]] және [[Африка]]<nowiki/>ны зерттеу институты,[[Мысыр]] , [[Каир]] қ. (2009 - 2010 жж.); * ҚР [[Президент]]<nowiki/>[[Президент|інің]] жанындағы мемлекеттік басқару академиясы, «Қазақстан Республикасындағы жастар саясатын жаңғырту», [[Астана]] қ. (2013 ж.); * ҚР Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы, «Рухани жаңғыру бағдарламасын іске асыру»,  Астана қ. (2017 ж.); * «Social entrepreneurship/Әлеуметтік кәсіпкерлік» тақырыбына Enactus World Cup 2018 қатысу, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Калифорния|Калифорния штаты]], [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан-Хосе]] қ. (2018 ж.); * [[АҚШ Конгрессі|АҚШ Конгресі]]<nowiki/>[[АҚШ Конгрессі|нің]] «Open World» бағдарламасы бойынша «Local governance/Жергілікті өзін-өзі басқару» тақырыбында тағылымдама, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Вашингтон|Вашингтон қ]]. және Virginia Commonwealth University, Ричмонд қ. (2020 ж.); * [[Coursera]]-дан Копенгаген университетінің сертификаты «After the Arab Spring - Democratic Aspirations and State Failure» (2020 ж.). * [[Ұлыбритания]], [[Сингапур]], [[Финляндия]], [[Иран]] және [[Қытай|ҚХР]]-да бірнеше рет журналистика, жастар саясаты және ҮЕҰ желісі бойынша біліктілікті арттыру және тәжірибе алмасу бойынша қысқа мерзімді тағылымдамалар өткізілді. == Еңбек өтілі == • «Деловая неделя» газетінің тілшісі, Алматы қ. (2006 - 2008 жж); • Centralasiaonlaine.com  сайттағы фрилансер (2007 - 2008 жж); • [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]дағы «Каспий» этномәдени және [[Геосаясат|геосаяси]] зерттеулер журналының Қазақстандағы ресми өкілі (2007 - 2008 жж); • «Деловая неделя»  газетінің  халықаралық бөлімінің редакторы, Алматы қ. (2008 - 2010 жж); • [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] оқытушысы, [[Шығыстану факультеті]], арабтану кафедрасы, «[[Азия]] және [[Африка]] елдерінің [[тарих]]<nowiki/>ы»  пәні (2008 - 2010 жж); • «Деловая неделя»  газетінің бас редакторының орынбасары, Алматы қ. (2010 - 2011 жж); • «Алматы облысының ішкі саясат басқармасы» ММ-нің  жанындағы «Жетісу жастары» МКҚК директоры, [[Талдықорған]] қаласы (2011 - 2012 жж); • [[Жетісу университеті|Жетісу мемлекеттік университетінің]] оқытушысы, [[Журналистика|«Журналистика» кафедрасы]], «Заманауи журналистика» және «Интернет журналистика» пәндері, Талдықорған қаласы (2011 - 2012 жж); • [[Алматы облысы]], [[Ескелді ауданы]], Қайнарлы ауылы, [[Қайнарлы ауылдық округі]]нің әкімі (2012); • «Алматы облысының жастар саясаты мәселелері басқармасы» ММ-нің басшысы, Талдықорған қаласы (2012 - 2016 жж); • «Алматы облысының ішкі саясат басқармасы» ММ-нің  басшысы, Талдықорған қаласы (2016 - 2020 жж); • Жетісу мемлекеттік университетінің оқытушысы, «Журналистика» кафедрасы, «Заманауи журналистика» және «Интернет журналистика» пәндері, Талдықорған қаласы (2017 - 2020 жж); • Алматы облысы бойынша «ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы» оқытушысы, «Ақпараттық саясат» пәні, Талдықорған қаласы (2018 - 2020 жж); • [[Алматы облысы]] әкімінің орынбасары (2020 - 2021 жж); • Алматы облысы [[Ескелді ауданы]]ның әкімі (2021 - 2022 жж);<ref name=":0" /> • Жетісу облысы әкімінің орынбасары (2022 - 2024 жж);<ref>https://stan.kz/rustam-ali-zhetisu-oblisi-akiminin-orinbasari-bolip-tag-366609/</ref> • Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Архив, құжаттама және кітап ісі комитетінің төрағасы (2024 - 2026 жж);<ref>https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/rustam-ali-kr-mam-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-801628</ref> * Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің вице-министрі (2026 ж. наурыз айынан бастап).<ref>https://primeminister.kz/ru/hrpolitic/appointments/ali-rustam-naznachen-vice-ministrom-kultury-i-informacii-rk-42133</ref> == Басқа лауазымдары == • Алматы облысы [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] ХДП жанындағы [[Жас Отан|«Жас Отан»]] ЖҚ Атқарушы хатшысы (2011 - 2012); • «Nur Otan» партиясы Алматы облыстық филиалы жанындағы [[сыбайлас жемқорлық]]қа қарсы іс-қимыл жөніндегі Қоғамдық кеңестің мүшесі (2013); • «Nur Otan» партиясы Алматы облыстық филиалы Саяси кеңесінің мүшесі (2016); • Алматы облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі (2016);   • Алматы облысы Грэпплинг федерациясы ҚБ Вице-президенті; • «Алматы облысының ақпараттық технологияларды дамыту қауымдастығы Digital Jetisu» қоғамдық бірлестігінің мүшесі; • «Жетісу географиялық қоғамы»  қоғамдық бірлестігінің  мүшесі; • «Жетісу Жас журналистері одағы» ҮЕҰ мүшесі; • VIP Zhetysu (Very Innovative People) интеллектуалды клубының негізін қалаушы; • Алматы облысының «Орбұлақ» тарихи қайта құру клубының негізін қалаушы. == Марапаттары == • Алғыс хаттар: [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] ХДП төрағасының бірінші орынбасары Н. Нығматулин (2011), «Нұр Отан» ХДП Төрағасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Назарбаев]] (2012); •  [[Медаль]]<nowiki/>дар: [[Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі|«Қазақстан Конституциясына 20 жыл»]] (2015), [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл»]] (2016), [[Ерен еңбегі үшін медалі|«Ерен еңбегі үшін»]] (2018), «[[Мәслихат|Қазақстан Мәслихаттарына]] 25 жыл» (2019) ), [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі|«Қазақстан Конституциясына 25 жыл»]] (2020), [[Қазақстан халқы ассамблеясы|«Қазақстан Халқы Ассамблеясына 25 жыл»]] (2020)<ref>https://www.tinfo.kz/news/obshchestvo/rustam-ali-%E2%80%94-priznan-luchshim-gossluzhashchim-goda.html</ref> == Еңбектері == •      20-ға жуық ғылыми және 400-ден астам публицистикалық [[мақала]]лардың авторы; •      Автор книги «IRAQ» АҚШ-тың Таяу Шығыстағы кілті. Араб көктемінің басталуы» г. Талдықорган (2020); •       Бірлескен автор оқу құралы мен жинақтар әдісі: «Социальные сети и государственные органы» - Талдықорган (2020), «STORYTELLING: Современный инструмент управления персоналом», Талдыкорган (2020), «[[Мониторинг]] общественно-политической ситуации в Алматинской области», Талдыкорган (2018), «[[Алматы облысы]]ндағы қоғамдық-саяси ахуалға мониторинг тақырыбындағы зерттеу нәтижелері бойынша есебі», Талдықорган (2020), «Правовые основы журналистики», Талдықорган (2021), «Основы [[Имиджелогия|имиджелогии]]<nowiki/>», Талдықорган (2021) ==Дереккөздер== {{дереккөздер}}5. https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/rustam-ali-kr-mam-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-801628<ref>https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/rustam-ali-kr-mam-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-801628</ref> [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] d9q3enu3kbc8a9ygsjlqwunhgo8js9i 3694890 3694888 2026-11-11T10:02:21Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694890 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=наурыз 2023}}{{Тұлға|Есімі=Рустам Али|Туған күні=14.04.1984|Туған жері=Алматы облысы, Ескелді ауданы, Қарабұлақ ауылы|Мансабы=Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің вице-министрі|Жұбайы=Шынасылова Айлен|Балалары=Али Расул (2019 т.ж.), Али Расим (2020 т.ж.)|Басқалары=Шетел тілдерін білуі: Қазақ, орыс, ағылшын, араб|Марапаттары={{ҚР Конституциясына 20 жыл}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}{{Қазақстан мәслихаттарына 25 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 25 жыл}}|Сурет=Рустам Али.jpg}} '''Рустам Али'''(туған күні 14 сәуір 1984, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|КазССР]]; [[Алматы облысы]], [[Ескелді ауданы]], [[Қарабұлақ (Ескелді ауданы)|Қарабұлақ ауылы]])<ref>[https://online.zakon.kz/m/document/?doc_id=32316600 Рустам Али. Персональная справка. Параграф. online.zakon.kz]</ref>— [[Қазақстан]]ның мемлекет қайраткері, Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің вице-министрі (2026 ж. наурыз айынан бастап).<ref name=":0">https://primeminister.kz/ru/hrpolitic/appointments/ali-rustam-naznachen-vice-ministrom-kultury-i-informacii-rk-42133</ref> {{Мақала мазмұны бойынша нұсқаулық|Білімі|Еңбек өтілі|Басқа лауазымдары|Марапаттары|Еңбектері}} == Білімі == * [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті]]<nowiki/>н [[Философия]] докторы (PhD) ретінде тәмамдаған (бакалавр 2006 ж., магистратура 2008 ж., докторантура 2011 ж.). Мамандығы— [[Шығыстанушы]] (арабтанушы). * [[Жетісу университеті|І. Жансүгіров атындағы Жетісу Мемлекеттік Университетінде]] «Қаржы» мамандығы бойынша бакалавр (2017)<ref>https://www.nur.kz/politics/appointments/1975891-rustam-ali-stal-zamestitelem-akima-zhetysuskoy-oblasti/</ref> == Біліктілікті арттыру курстары == * Әл-Миния университеті, [[Араб тілі]] мен [[әдебиет]]і<nowiki/>н оқыту орталығы, [[Мысыр]], Әл-Миния қ. (2003 - 2004 жж.); * [[Каир университеті|Каир университет]]<nowiki/>і, [[Азия]] және [[Африка]]<nowiki/>ны зерттеу институты,[[Мысыр]] , [[Каир]] қ. (2009 - 2010 жж.); * ҚР [[Президент]]<nowiki/>[[Президент|інің]] жанындағы мемлекеттік басқару академиясы, «Қазақстан Республикасындағы жастар саясатын жаңғырту», [[Астана]] қ. (2013 ж.); * ҚР Президентінің жанындағы мемлекеттік басқару академиясы, «Рухани жаңғыру бағдарламасын іске асыру»,  Астана қ. (2017 ж.); * «Social entrepreneurship/Әлеуметтік кәсіпкерлік» тақырыбына Enactus World Cup 2018 қатысу, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Калифорния|Калифорния штаты]], [[Сан Хосе (Калифорния)|Сан-Хосе]] қ. (2018 ж.); * [[АҚШ Конгрессі|АҚШ Конгресі]]<nowiki/>[[АҚШ Конгрессі|нің]] «Open World» бағдарламасы бойынша «Local governance/Жергілікті өзін-өзі басқару» тақырыбында тағылымдама, [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Вашингтон|Вашингтон қ]]. және Virginia Commonwealth University, Ричмонд қ. (2020 ж.); * [[Coursera]]-дан Копенгаген университетінің сертификаты «After the Arab Spring - Democratic Aspirations and State Failure» (2020 ж.). * [[Ұлыбритания]], [[Сингапур]], [[Финляндия]], [[Иран]] және [[Қытай|ҚХР]]-да бірнеше рет журналистика, жастар саясаты және ҮЕҰ желісі бойынша біліктілікті арттыру және тәжірибе алмасу бойынша қысқа мерзімді тағылымдамалар өткізілді. == Еңбек өтілі == • «Деловая неделя» газетінің тілшісі, Алматы қ. (2006 - 2008 жж); • Centralasiaonlaine.com  сайттағы фрилансер (2007 - 2008 жж); • [[Орталық Азия]] мен [[Кавказ]]дағы «Каспий» этномәдени және [[Геосаясат|геосаяси]] зерттеулер журналының Қазақстандағы ресми өкілі (2007 - 2008 жж); • «Деловая неделя»  газетінің  халықаралық бөлімінің редакторы, Алматы қ. (2008 - 2010 жж); • [[Қазақ ұлттық университеті|Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің]] оқытушысы, [[Шығыстану факультеті]], арабтану кафедрасы, «[[Азия]] және [[Африка]] елдерінің [[тарих]]<nowiki/>ы»  пәні (2008 - 2010 жж); • «Деловая неделя»  газетінің бас редакторының орынбасары, Алматы қ. (2010 - 2011 жж); • «Алматы облысының ішкі саясат басқармасы» ММ-нің  жанындағы «Жетісу жастары» МКҚК директоры, [[Талдықорған]] қаласы (2011 - 2012 жж); • [[Жетісу университеті|Жетісу мемлекеттік университетінің]] оқытушысы, [[Журналистика|«Журналистика» кафедрасы]], «Заманауи журналистика» және «Интернет журналистика» пәндері, Талдықорған қаласы (2011 - 2012 жж); • [[Алматы облысы]], [[Ескелді ауданы]], Қайнарлы ауылы, [[Қайнарлы ауылдық округі]]нің әкімі (2012); • «Алматы облысының жастар саясаты мәселелері басқармасы» ММ-нің басшысы, Талдықорған қаласы (2012 - 2016 жж); • «Алматы облысының ішкі саясат басқармасы» ММ-нің  басшысы, Талдықорған қаласы (2016 - 2020 жж); • Жетісу мемлекеттік университетінің оқытушысы, «Журналистика» кафедрасы, «Заманауи журналистика» және «Интернет журналистика» пәндері, Талдықорған қаласы (2017 - 2020 жж); • Алматы облысы бойынша «ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік басқару академиясы» оқытушысы, «Ақпараттық саясат» пәні, Талдықорған қаласы (2018 - 2020 жж); • [[Алматы облысы]] әкімінің орынбасары (2020 - 2021 жж); • Алматы облысы [[Ескелді ауданы]]ның әкімі (2021 - 2022 жж);<ref name=":0" /> • Жетісу облысы әкімінің орынбасары (2022 - 2024 жж);<ref>https://stan.kz/rustam-ali-zhetisu-oblisi-akiminin-orinbasari-bolip-tag-366609/</ref> • Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігі Архив, құжаттама және кітап ісі комитетінің төрағасы (2024 - 2026 жж);<ref>https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/rustam-ali-kr-mam-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-801628</ref> * Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрлігінің вице-министрі (2026 ж. наурыз айынан бастап).<ref>https://primeminister.kz/ru/hrpolitic/appointments/ali-rustam-naznachen-vice-ministrom-kultury-i-informacii-rk-42133</ref> == Басқа лауазымдары == • Алматы облысы [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] ХДП жанындағы [[Жас Отан|«Жас Отан»]] ЖҚ Атқарушы хатшысы (2011 - 2012); • «Nur Otan» партиясы Алматы облыстық филиалы жанындағы [[сыбайлас жемқорлық]]қа қарсы іс-қимыл жөніндегі Қоғамдық кеңестің мүшесі (2013); • «Nur Otan» партиясы Алматы облыстық филиалы Саяси кеңесінің мүшесі (2016); • Алматы облысы Қоғамдық кеңесінің мүшесі (2016);   • Алматы облысы Грэпплинг федерациясы ҚБ Вице-президенті; • «Алматы облысының ақпараттық технологияларды дамыту қауымдастығы Digital Jetisu» қоғамдық бірлестігінің мүшесі; • «Жетісу географиялық қоғамы»  қоғамдық бірлестігінің  мүшесі; • «Жетісу Жас журналистері одағы» ҮЕҰ мүшесі; • VIP Zhetysu (Very Innovative People) интеллектуалды клубының негізін қалаушы; • Алматы облысының «Орбұлақ» тарихи қайта құру клубының негізін қалаушы. == Марапаттары == • Алғыс хаттар: [[Нұр Отан|«Нұр Отан»]] ХДП төрағасының бірінші орынбасары Н. Нығматулин (2011), «Нұр Отан» ХДП Төрағасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Назарбаев]] (2012); •  [[Медаль]]<nowiki/>дар: [[Қазақстан Конституциясына 20 жыл медалі|«Қазақстан Конституциясына 20 жыл»]] (2015), [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл медалі|«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл»]] (2016), [[Ерен еңбегі үшін медалі|«Ерен еңбегі үшін»]] (2018), «[[Мәслихат|Қазақстан Мәслихаттарына]] 25 жыл» (2019) ), [[Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі|«Қазақстан Конституциясына 25 жыл»]] (2020), [[Қазақстан халқы ассамблеясы|«Қазақстан Халқы Ассамблеясына 25 жыл»]] (2020)<ref>https://www.tinfo.kz/news/obshchestvo/rustam-ali-%E2%80%94-priznan-luchshim-gossluzhashchim-goda.html</ref> == Еңбектері == •      20-ға жуық ғылыми және 400-ден астам публицистикалық [[мақала]]лардың авторы; •      Автор книги «IRAQ» АҚШ-тың Таяу Шығыстағы кілті. Араб көктемінің басталуы» г. Талдықорган (2020); •       Бірлескен автор оқу құралы мен жинақтар әдісі: «Социальные сети и государственные органы» - Талдықорган (2020), «STORYTELLING: Современный инструмент управления персоналом», Талдыкорган (2020), «[[Мониторинг]] общественно-политической ситуации в Алматинской области», Талдыкорган (2018), «[[Алматы облысы]]ндағы қоғамдық-саяси ахуалға мониторинг тақырыбындағы зерттеу нәтижелері бойынша есебі», Талдықорган (2020), «Правовые основы журналистики», Талдықорган (2021), «Основы [[Имиджелогия|имиджелогии]]<nowiki/>», Талдықорган (2021) ==Дереккөздер== {{дереккөздер}}5. https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/rustam-ali-kr-mam-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-801628<ref>https://primeminister.kz/hrpolitic/appointments/rustam-ali-kr-mam-komitetinin-toragasy-bolyp-tagayyndaldy-801628</ref> [[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]] lkkubsmusrn707o7uuqanru59xazgzv Смирнов қорықшасы 0 700018 3694846 3496563 2026-11-11T09:17:24Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694846 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы = Смирнов қорықшасы |Төл атауы = |Сурет = |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = |Ауданы = 240 000 га |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = [[1968 жыл|1968]] жыл |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = |Сайты = |Координаттары = 54.40434462/70.35094405 |CoordScale = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Солтүстік Қазақстан облысы |Аудан = Қызылжар ауданы/Аққайың ауданы/Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) |Ең жақын қала = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = }} '''Смирнов''' – мемлекеттік табиғи [[зоологиялық қорықша]]. Қорықша [[1968 жыл|1968]] жылы Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің облыстық маңызы бар № 808 қаулысына сәйкес 10 жыл мерзімге құрылған. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің [[1986 жыл|1986]] жылғы 17 ақпандағы № 69 қаулысымен Смирнов қорықшасы республикалық маңызы бар қорықтар санатына мерзімсіз ауыстырылды. Ауданы – 240 000 га. Құрылу мақсаты - аңшылық жануарлар түрлерін сақтау және көбейту. == Географиялық орны == [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Қызылжар ауданы|Қызылжар]], [[Аққайың ауданы|Аққайың]], [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл]] аудандары жерінде орналасқан. Жер бедері [[Есіл]] – [[Ертіс]] су алабының тегіс жазығымен және көлдер, батпақтар мен сортаңдар алып жатқан шағын ойпаңдармен сипатталады. == Флорасы == Қорықша аумағындағы шағын ормандарда қайың, ішінара көктерек, талдар, жабайы итмұрын, далалық шие, сынғыш итшомырт өседі. Шөптесін өсімдіктер тобылғы түрлерінен, қазтабан, бүлдірген және т.б. бұталы түрлерден тұрады. Оңтүстік аймақтарын шөлді дала өсімдіктері – қау, бетеге, жусандар алып жатыр. Көлдер көп емес, бірақ [[Балықты (көл, Есіл ауданы)|Балықты]], [[Жыланды (көл)|Жыланды]] сияқты т.б. үлкен көлдер бар. Көлдер маңындағы батпақтардың жалпы ауданы 2 мың гектарға жуық. Қорықша аумағындағы қорғауға алынған өсімдік түрлері: қарағай, қайың, көктерек, жабайы раушан, далалық шие, сынғыш итшомырт, бүлдірген, тобылғы, қызылбояу, сиырсілекей, жусан, қазтабан, қау, жебір, қазтамақ. == Фаунасы == Қайың, көктерек алқаптарында жануарлардан бұлан, сібір елігі, жабайы шошқа, түлкі, қарсақ, жанаттәрізді ит, ақ қоян, ор қоян, дала күзені, сары күзен, қара күзен, ақкіс, борсық, ондатр, құстардан бөдене, ақ кекілік, сұр кекілік, үйректер, қаздар, қасқалдақ, мамырқұс. Көрнекі түрлер: марал, ақмаңдайлы қаз, қызылжемсаулы қарашақаз, шиқылдақ қаз, құр. Қызыл кітапқа енетін түрлер: орман сусары, сұр тырна, сұңқылдақ аққу, ақбас тырна. Көлдерде [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на құстар: сұңқылдақ аққу, ақбас үйрек, шиқылдақ қаз, қызылжемсаулы қарашақаз, сұр тырна, ақбас тырна, бақалтақ қыран, дала қыраны, қарақұс, бүркіт, ителгі, үкі, орман сусары. Қорғауға алынған түрлер: ақмаңдайлы қаз, сұр қаз, қоңыр үйрек, барылдауық үйрек, ысылдақ шүрегей, даурықпа шүрегей, көк сүңгуір, айдарлы сүңгуір, қасқалдақ, мамырқұс, бөдене, аққұр, сұр құр, шұбарқұр, шетен сайрағы, бұлан, елік, жабайы шошқа, құндыз, түлкі, қарсақ, дала күзені, борсық, ондатр, жанаттәрізді ит, кермарал, қасқыр, аққалақ, сары күзен, американдық қара күзен, ақкіс, ақ қоян, ор қоян.<ref>Сайт "Особо охраняемые природные территории Республики Казахстан" https://oopt.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503072909/https://www.oopt.kz/ |date=2023-05-03 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан қаумалдары]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы географиясы]] ia1jnsehzwydf4dz5sx1f12jnslpli5 Қатысушы:Casserium/зертхана 2 700124 3694646 3670827 2026-11-10T21:38:52Z Casserium 68287 /* */ 3694646 wikitext text/x-wiki == Саяси кеңес бюросының құрамы == Партияның саяси кеңес бюросының құрамына 13 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) == Саяси кеңес құрамы == Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry" /> # Ульяна Ашимова # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров # Мейіржан Ғарифоллаев # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев # Нұрбек Матжани # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко # Иоанн Пономаренко # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза # Кудрат Шамиев == Дереккөздер == {{дереккөздер}} tsjjxzbur2c0y9f1tgzjrkp9435govx 3694647 3694646 2026-11-10T21:42:10Z Casserium 68287 /* Саяси кеңес құрамы */ 3694647 wikitext text/x-wiki == Саяси кеңес бюросының құрамы == Партияның саяси кеңес бюросының құрамына 13 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) == Саяси кеңес құрамы == Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry" /> # Ульяна Ашимова # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров # Мейіржан Ғарифоллаев # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев # Нұрбек Матжани # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко # Иоанн Пономаренко # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза # Кудрат Шамиев == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rpjubnc3ca5ourj1hqcsa760akjconi 3694648 3694647 2026-11-10T21:44:08Z Casserium 68287 /* Саяси кеңес құрамы */ 3694648 wikitext text/x-wiki == Саяси кеңес бюросының құрамы == Партияның саяси кеңес бюросының құрамына 13 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) == Саяси кеңес құрамы == Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry" /> # Ульяна Ашимова # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров # Мейіржан Ғарифоллаев # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев # Нұрбек Матжани # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] ([[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко # Иоанн Пономаренко # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза # Кудрат Шамиев == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fwbihp1dfdivoi5u72f1vh9t5cmdl00 3694649 3694648 2026-11-10T21:52:01Z Casserium 68287 /* Саяси кеңес құрамы */ 3694649 wikitext text/x-wiki == Саяси кеңес бюросының құрамы == Партияның саяси кеңес бюросының құрамына 13 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) == Саяси кеңес құрамы == Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry" /> # Ульяна Ашимова # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров # Мейіржан Ғарифоллаев # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев # Нұрбек Матжани # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанн Пономаренко # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза # Кудрат Шамиев == Дереккөздер == {{дереккөздер}} f3bs1n93dzu4wvywzlzasyvhscr9sdw 3694650 3694649 2026-11-10T21:56:22Z Casserium 68287 /* Саяси кеңес құрамы */ 3694650 wikitext text/x-wiki == Саяси кеңес бюросының құрамы == Партияның саяси кеңес бюросының құрамына 13 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) == Саяси кеңес құрамы == Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry" /> # Ульяна Ашимова # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров # Мейіржан Ғарифоллаев # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев # Нұрбек Матжани # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанн Пономаренко # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер)<ref>[https://kazpravda.kz/n/soobshchenie-tsentralnoy-izbiratelnoy-komissii-respubliki-kazahstan-o-registratsii-partiynogo-spiska-obshchestvennogo-obedineniya-partiya-dlet-na-vybory-deputatov-kurultaya-respubliki-kazahstan-naznachennye-na-23-avgusta-2026-goda/ Сообщение Центральной избирательной комиссии Республики Казахстан О регистрации партийного списка Общественного объединения «Партия «Әділет» на выборы депутатов Курултая Республики Казахстан, назначенные на 23 августа 2026 года]</ref> # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев == Дереккөздер == {{дереккөздер}} au1vh0gwb9jh7gk7zyusjntv9o0l7lw 3694651 3694650 2026-11-10T22:02:15Z Casserium 68287 /* Саяси кеңес құрамы */ 3694651 wikitext text/x-wiki == Саяси кеңес бюросының құрамы == Партияның саяси кеңес бюросының құрамына 13 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) == Саяси кеңес құрамы == Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry" /> # Ульяна Ашимова # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Green Tal» басшысы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанн Пономаренко # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} axnecj7xe2m3or05jahy99gt1wcnxqm 3694652 3694651 2026-11-10T22:08:36Z Casserium 68287 /* Саяси кеңес құрамы */ 3694652 wikitext text/x-wiki == Саяси кеңес бюросының құрамы == Партияның саяси кеңес бюросының құрамына 13 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) == Саяси кеңес құрамы == Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry" /> # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Green Tal» басшысы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанн Пономаренко # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jmhrduv5yr1wotezzwhdcrokt8aaths 3694653 3694652 2026-11-10T22:10:33Z Casserium 68287 /* Саяси кеңес құрамы */ 3694653 wikitext text/x-wiki == Саяси кеңес бюросының құрамы == Партияның саяси кеңес бюросының құрамына 13 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) == Саяси кеңес құрамы == Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry" /> # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанн Пономаренко # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 4o9oqva8c1memipe83wijtjwxqhoi4q 3694654 3694653 2026-11-10T22:16:20Z Casserium 68287 /* Саяси кеңес құрамы */ 3694654 wikitext text/x-wiki == Саяси кеңес бюросының құрамы == Партияның саяси кеңес бюросының құрамына 13 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) == Саяси кеңес құрамы == Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді (2026 жылы сайланған):<ref>[https://www.inform.kz/amp/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} snpznpm1e786pqmq6oizwqq4aw9l0ek 3694655 3694654 2026-11-10T22:21:39Z Casserium 68287 3694655 wikitext text/x-wiki == Саяси кеңес құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} rw6qey2ndtgvk1e1zq8f57a43jvfq7l 3694656 3694655 2026-11-10T22:23:58Z Casserium 68287 3694656 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның филиал төрағалары == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} m78dqb0hqdninh3jtdd8074ycol5p9e 3694657 3694656 2026-11-10T22:37:11Z Casserium 68287 3694657 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның филиал төрағалары == # (Абай облысы) # Берген Беспалинов (Ақмола облысы) # (Ақтөбе облысы) # (Алматы облысы) # (Алматы қаласы) # (Астана қаласы) # (Атырау облысы) # (БҚО) # (Жамбыл облысы) # (Жетісу облысы) # (Қарағанды облысы) # (Қостанай облысы) # (Қызылорда облысы) # (Маңғыстау облысы) # (Павлодар облысы) # (СҚО) # (Түркістан облысы) # (Ұлытау облысы) # (ШҚО) # (Шымкент қаласы) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} m4u4t88l299wtuo2vcs3wv0u6l2c4b5 3694658 3694657 2026-11-10T22:40:29Z Casserium 68287 /* Партияның филиал төрағалары */ 3694658 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның филиал төрағалары == # Айдар Ибраев (Абай облысы) # Берген Беспалинов (Ақмола облысы) # Ербол Данағұлов (Ақтөбе облысы) # Данияр Қасқарауов (Алматы облысы) # Станислав Канкуров (Алматы қаласы) # Мағжан Қыстаубаев (Астана қаласы) # Болат Қонарбай (Атырау облысы) # Бауржан Бектұрған (БҚО) # Дәурен Қаипов (Жамбыл облысы) # Амангелді Есбай (Жетісу облысы) # Бекзат Алтынбеков (Қарағанды облысы) # Бибігүл Аққожина (Қостанай облысы) # Жандос Базартай (Қызылорда облысы) # Имаммахмұт Шағырбаев (Маңғыстау облысы) # Асылбек Туғанбай (Павлодар облысы) # Қалия Төренова (СҚО) # Нұрлан Толыбаев (Түркістан облысы) # Ақжол Құрмансейіт (Ұлытау облысы) # Жанат Мекеева (ШҚО) # Мұрат Жолдықожаев (Шымкент қаласы) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} h90fph260fjw1z50ovngiyh116s3s2m 3694659 3694658 2026-11-10T22:42:59Z Casserium 68287 3694659 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның филиал төрағалары == # Айдар Ибраев (Абай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26">[]</ref> – # Берген Беспалинов (Ақмола облысы, 2026 жылдан) # Ербол Данағұлов (Ақтөбе облысы, 2026 жылдан) # Данияр Қасқарауов (Алматы облысы, 2026 жылдан) # Станислав Канкуров (Алматы қаласы, 2026 жылдан) # Мағжан Қыстаубаев (Астана қаласы, 2026 жылдан) # Болат Қонарбай (Атырау облысы, 2026 жылдан) # Бауржан Бектұрған (БҚО, 2026 жылдан) # Дәурен Қаипов (Жамбыл облысы, 2026 жылдан) # Амангелді Есбай (Жетісу облысы, 2026 жылдан) # Бекзат Алтынбеков (Қарағанды облысы, 2026 жылдан) # Бибігүл Аққожина (Қостанай облысы, 2026 жылдан) # Жандос Базартай (Қызылорда облысы, 2026 жылдан) # Имаммахмұт Шағырбаев (Маңғыстау облысы, 2026 жылдан) # Асылбек Туғанбай (Павлодар облысы, 2026 жылдан) # Қалия Төренова (СҚО, 2026 жылдан) # Нұрлан Толыбаев (Түркістан облысы, 2026 жылдан) # Ақжол Құрмансейіт (Ұлытау облысы, 2026 жылдан) # Жанат Мекеева (ШҚО, 2026 жылдан) # Мұрат Жолдықожаев (Шымкент қаласы, 2026 жылдан) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 89a752wivoovwgie30x5i00qne8l0bh 3694660 3694659 2026-11-10T22:44:14Z Casserium 68287 /* Партияның филиал төрағалары */ 3694660 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның филиал төрағалары == # Айдар Ибраев (Абай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26">[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> – # Берген Беспалинов (Ақмола облысы, 2026 жылдан) # Ербол Данағұлов (Ақтөбе облысы, 2026 жылдан) # Данияр Қасқарауов (Алматы облысы, 2026 жылдан) # Станислав Канкуров (Алматы, 2026 жылдан) # Мағжан Қыстаубаев (Астана, 2026 жылдан) # Болат Қонарбай (Атырау облысы, 2026 жылдан) # Бауржан Бектұрған (БҚО, 2026 жылдан) # Дәурен Қаипов (Жамбыл облысы, 2026 жылдан) # Амангелді Есбай (Жетісу облысы, 2026 жылдан) # Бекзат Алтынбеков (Қарағанды облысы, 2026 жылдан) # Бибігүл Аққожина (Қостанай облысы, 2026 жылдан) # Жандос Базартай (Қызылорда облысы, 2026 жылдан) # Имаммахмұт Шағырбаев (Маңғыстау облысы, 2026 жылдан) # Асылбек Туғанбай (Павлодар облысы, 2026 жылдан) # Қалия Төренова (СҚО, 2026 жылдан) # Нұрлан Толыбаев (Түркістан облысы, 2026 жылдан) # Ақжол Құрмансейіт (Ұлытау облысы, 2026 жылдан) # Жанат Мекеева (ШҚО, 2026 жылдан) # Мұрат Жолдықожаев (Шымкент, 2026 жылдан) == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5m5ud9w2dsmq3cb43r8m54yffgickfu 3694661 3694660 2026-11-10T22:51:46Z Casserium 68287 /* Партияның филиал төрағалары */ 3694661 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның филиал төрағалары == # Айдар Ибраев (Абай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26">[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> – # Берген Беспалинов (Ақмола облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Ербол Данағұлов (Ақтөбе облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Данияр Қасқарауов (Алматы облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Станислав Канкуров (Алматы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Мағжан Қыстаубаев (Астана, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Болат Қонарбай (Атырау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бауржан Бектұрған (БҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Дәурен Қаипов (Жамбыл облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Амангелді Есбай (Жетісу облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бекзат Алтынбеков (Қарағанды облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бибігүл Аққожина (Қостанай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жандос Базартай (Қызылорда облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Имаммахмұт Шағырбаев (Маңғыстау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Асылбек Туғанбай (Павлодар облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қалия Төренова (СҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Нұрлан Толыбаев (Түркістан облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Ақжол Құрмансейіт (Ұлытау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жанат Мекеева (ШҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Мұрат Жолдықожаев (Шымкент, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 0omd6inwwrxgj0myt9r1hl1bmehp4wm 3694663 3694661 2026-11-10T23:00:51Z Casserium 68287 /* Партияның филиал төрағалары */ 3694663 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның филиал төрағалары == # Станислав Канкуров (Алматы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26">[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> – Халық кеңесінің мүшесі # Мағжан Қыстаубаев (Астана, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Мұрат Жолдықожаев (Шымкент, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Шымкент қалалық мәслихатының төрағасы<ref>[]</ref> # Айдар Ибраев (Абай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Берген Беспалинов (Ақмола облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қазыбек Әлішев (Ақтөбе облысы, 2026 жылдан)<ref>[https://aqtobegazeti.kz/?p=188580 «Әділет» партиясы Ақтөбе облыстық филиалының жаңа төрағасы сайланды]</ref> – бұрынғы Мәжіліс депутаты # Данияр Қасқарауов (Алматы облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – бұрынғы Мәжіліс депутаты # Болат Қонарбай (Атырау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бауржан Бектұрған (БҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Дәурен Қаипов (Жамбыл облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Амангелді Есбай (Жетісу облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бекзат Алтынбеков (Қарағанды облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Халық кеңесінің мүшесі # Бибігүл Аққожина (Қостанай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жандос Базартай (Қызылорда облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Имаммахмұт Шағырбаев (Маңғыстау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Асылбек Туғанбай (Павлодар облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қалия Төренова (СҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Нұрлан Толыбаев (Түркістан облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Ақжол Құрмансейіт (Ұлытау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жанат Мекеева (ШҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} jnd58h3sbock95htfc86xb1yvz2il6s 3694664 3694663 2026-11-10T23:09:19Z Casserium 68287 /* Партияның филиал төрағалары */ 3694664 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның филиал төрағалары == # Станислав Канкуров (Алматы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26">[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Мағжан Қыстаубаев (Астана, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Мұрат Жолдықожаев (Шымкент, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Шымкент қалалық мәслихатының төрағасы (2026 жылдан)<ref>[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]</ref> # Айдар Ибраев (Абай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Берген Беспалинов (Ақмола облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қазыбек Әлішев (Ақтөбе облысы, 2026 жылдан)<ref>[https://aqtobegazeti.kz/?p=188580 «Әділет» партиясы Ақтөбе облыстық филиалының жаңа төрағасы сайланды]</ref> # Данияр Қасқарауов (Алматы облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Болат Қонарбай (Атырау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бауржан Бектұрған (БҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Дәурен Қаипов (Жамбыл облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Амангелді Есбай (Жетісу облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бекзат Алтынбеков (Қарағанды облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Бибігүл Аққожина (Қостанай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жандос Базартай (Қызылорда облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Имаммахмұт Шағырбаев (Маңғыстау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Асылбек Туғанбай (Павлодар облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қалия Төренова (СҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Нұрлан Толыбаев (Түркістан облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Ақжол Құрмансейіт (Ұлытау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жанат Мекеева (ШҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} p1f8o1w9qfphhfynotx4h3k2zz6e80n 3694665 3694664 2026-11-10T23:27:26Z Casserium 68287 /* Партияның Құрылтайдағы фракциясы */ 3694665 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның Құрылтайдағы фракциясы == Фракция басшылығы: # Фракция жетекшісі — [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] # Фракция жетекшісі — Лаура Қарабасова<ref>[https://astanatv.kz/ru/news/176597/ Определен состав Президиума и Комитетов Курултая РК]</ref> == Партияның филиал төрағалары == # Станислав Канкуров (Алматы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26">[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Мағжан Қыстаубаев (Астана, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Мұрат Жолдықожаев (Шымкент, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Шымкент қалалық мәслихатының төрағасы (2026 жылдан)<ref>[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]</ref> # Айдар Ибраев (Абай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Берген Беспалинов (Ақмола облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қазыбек Әлішев (Ақтөбе облысы, 2026 жылдан)<ref>[https://aqtobegazeti.kz/?p=188580 «Әділет» партиясы Ақтөбе облыстық филиалының жаңа төрағасы сайланды]</ref> # Данияр Қасқарауов (Алматы облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Болат Қонарбай (Атырау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бауржан Бектұрған (БҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Дәурен Қаипов (Жамбыл облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Амангелді Есбай (Жетісу облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бекзат Алтынбеков (Қарағанды облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Бибігүл Аққожина (Қостанай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жандос Базартай (Қызылорда облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Имаммахмұт Шағырбаев (Маңғыстау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Асылбек Туғанбай (Павлодар облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қалия Төренова (СҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Нұрлан Толыбаев (Түркістан облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Ақжол Құрмансейіт (Ұлытау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жанат Мекеева (ШҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ix51gomwehq33uuei2x4r438izn2tpn 3694666 3694665 2026-11-10T23:37:13Z Casserium 68287 /* Партияның Құрылтайдағы фракциясы */ 3694666 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның Құрылтайдағы фракциясы == Фракция басшылығы: # Фракция жетекшісі — [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] # Фракция жетекшісінің орынбасары — Лаура Қарабасова<ref>[https://astanatv.kz/ru/news/176597/ Определен состав Президиума и Комитетов Курултая РК]</ref> == Партияның филиал төрағалары == # Станислав Канкуров (Алматы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26">[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Мағжан Қыстаубаев (Астана, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Мұрат Жолдықожаев (Шымкент, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Шымкент қалалық мәслихатының төрағасы (2026 жылдан)<ref>[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]</ref> # Айдар Ибраев (Абай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Берген Беспалинов (Ақмола облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қазыбек Әлішев (Ақтөбе облысы, 2026 жылдан)<ref>[https://aqtobegazeti.kz/?p=188580 «Әділет» партиясы Ақтөбе облыстық филиалының жаңа төрағасы сайланды]</ref> # Данияр Қасқарауов (Алматы облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Болат Қонарбай (Атырау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бауржан Бектұрған (БҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Дәурен Қаипов (Жамбыл облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Амангелді Есбай (Жетісу облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бекзат Алтынбеков (Қарағанды облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Бибігүл Аққожина (Қостанай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жандос Базартай (Қызылорда облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Имаммахмұт Шағырбаев (Маңғыстау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Асылбек Туғанбай (Павлодар облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қалия Төренова (СҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Нұрлан Толыбаев (Түркістан облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Ақжол Құрмансейіт (Ұлытау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жанат Мекеева (ШҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kvx8z02zltiqi2510capn4bd39lsd9h 3694667 3694666 2026-11-10T23:44:38Z Casserium 68287 /* Партияның Құрылтайдағы фракциясы */ 3694667 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның Құрылтайдағы фракциясы == Партиялық фракцияның [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|I сайланған Құрылтайда]] 110 мүшесі бар. Оның ішінде: * 3 мүшесі — Құрылтай төрағасы мен оның орынбасары (барлығы 3 орынбасар бар); * 7 мүшесі — Құрылтай тұрақты комитетінің төрағасы (барлығы 8 комитет бар); * 5 мүшесі — Құрылтайдың тұрақты комитеті төрағасының орынбасары. Фракция басшылығы: # Фракция жетекшісі — [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] # Фракция жетекшісінің орынбасары — Лаура Қарабасова<ref>[https://astanatv.kz/ru/news/176597/ Определен состав Президиума и Комитетов Курултая РК]</ref> == Партияның филиал төрағалары == # Станислав Канкуров (Алматы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26">[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Мағжан Қыстаубаев (Астана, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Мұрат Жолдықожаев (Шымкент, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Шымкент қалалық мәслихатының төрағасы (2026 жылдан)<ref>[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]</ref> # Айдар Ибраев (Абай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Берген Беспалинов (Ақмола облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қазыбек Әлішев (Ақтөбе облысы, 2026 жылдан)<ref>[https://aqtobegazeti.kz/?p=188580 «Әділет» партиясы Ақтөбе облыстық филиалының жаңа төрағасы сайланды]</ref> # Данияр Қасқарауов (Алматы облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Болат Қонарбай (Атырау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бауржан Бектұрған (БҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Дәурен Қаипов (Жамбыл облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Амангелді Есбай (Жетісу облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бекзат Алтынбеков (Қарағанды облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Бибігүл Аққожина (Қостанай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жандос Базартай (Қызылорда облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Имаммахмұт Шағырбаев (Маңғыстау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Асылбек Туғанбай (Павлодар облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қалия Төренова (СҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Нұрлан Толыбаев (Түркістан облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Ақжол Құрмансейіт (Ұлытау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жанат Мекеева (ШҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} aqr0ptexkaghxw4e12vu04rdvlfcr9p 3694668 3694667 2026-11-10T23:48:20Z Casserium 68287 /* Партияның Құрылтайдағы фракциясы */ 3694668 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның Құрылтайдағы фракциясы == [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|I сайланған Құрылтайда]] партиялық фракцияның 110 мүшесі бар. Оның ішінде: * 3 мүшесі — Құрылтай төрағасы мен оның орынбасары (барлығы 3 орынбасар бар); * 7 мүшесі — Құрылтай тұрақты комитетінің төрағасы (барлығы 8 комитет бар); * 5 мүшесі — Құрылтайдың тұрақты комитеті төрағасының орынбасары. Фракция басшылығы: # Фракция жетекшісі — [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] (2026 жылдан) # Фракция жетекшісінің орынбасары — Лаура Қарабасова (2026 бастап)<ref>[https://astanatv.kz/ru/news/176597/ Определен состав Президиума и Комитетов Курултая РК]</ref> == Партияның филиал төрағалары == # Станислав Канкуров (Алматы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26">[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Мағжан Қыстаубаев (Астана, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Мұрат Жолдықожаев (Шымкент, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Шымкент қалалық мәслихатының төрағасы (2026 жылдан)<ref>[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]</ref> # Айдар Ибраев (Абай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Берген Беспалинов (Ақмола облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қазыбек Әлішев (Ақтөбе облысы, 2026 жылдан)<ref>[https://aqtobegazeti.kz/?p=188580 «Әділет» партиясы Ақтөбе облыстық филиалының жаңа төрағасы сайланды]</ref> # Данияр Қасқарауов (Алматы облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Болат Қонарбай (Атырау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бауржан Бектұрған (БҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Дәурен Қаипов (Жамбыл облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Амангелді Есбай (Жетісу облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бекзат Алтынбеков (Қарағанды облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Бибігүл Аққожина (Қостанай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жандос Базартай (Қызылорда облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Имаммахмұт Шағырбаев (Маңғыстау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Асылбек Туғанбай (Павлодар облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қалия Төренова (СҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Нұрлан Толыбаев (Түркістан облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Ақжол Құрмансейіт (Ұлытау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жанат Мекеева (ШҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 32j6fxsc8lb273ncs47yx1dvfqamwxc 3694669 3694668 2026-11-10T23:49:20Z Casserium 68287 Беттің барлық мағлұматын алып тастады 3694669 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Согров қорықшасы 0 700235 3694881 3496565 2026-11-11T09:55:22Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694881 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы = Согров қорықшасы |Төл атауы = |Сурет = |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = |Ауданы = 134 100 га |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = [[1968 жыл|1968]] жыл |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = |Сайты = |Координаттары = 54.71465584/68.85150471 |CoordScale = |Ел = Қазақстан |Аймақ = Солтүстік Қазақстан облысы |Аудан = Қызылжар ауданы |Ең жақын қала = |Позициялық карта = |Ортаққордағы санаты = }} '''Согров''' – мемлекеттік табиғи [[зоологиялық қорықша]]. [[1968 жыл|1968]] жылы құрылып, [[1986 жыл|1986]] жылы мерзімсіз дәрежеге ауыстырылды. Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің 1986 жылғы 17 ақпандағы № 69 қаулысымен республикалық маңызы бар қорықша санатына ауыстырылды. Ауданы 134100 га. Қазақстан Республикасы Үкіметінің [[2008 жыл|2008]] жылғы 15 сәуірдегі № 339 қаулысын іске асыру туралы Орман және аңшылық шаруашылығы комитетінің бұйрығымен қорықша [[Көкшетау ұлттық паркі]] құрамына бекітіліп, заңды мәртебеге ие болды. Құрылу мақсаты - аңшылық жануарлар түрлерін сақтау және көбейту. == Географиялық орны == [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Қызылжар ауданы]] жерінде орналасқан, батыс шекарасы - [[Есіл]] өзенінің бойымен 45 км созылады, солтүстік шекарасы – [[Ресей]]дің [[Түмен облысы|Түмен]] облысы шекарасымен өтеді. == Флорасы == Қорықша табиғатта сирек кездесетін түрлерді қамтитын бірегей табиғи экожүйе. Есіл алабының бойында тропиктік ормандарға тән су басқан ормандар созылып жатыр. Мұнда тропикалық ормандардың өсімдіктері лиана – құлмақ, сүйсіндер, тікенді жартылай лиана - қарабүлдірген, сонымен қатар биіктігі екі метрге жететін бұталар, ағаштар мен шөптер өседі. Суық климаттың реликтісі ретінде ескі қарағайлы ормандар сақталған. Қорықшада ландшафтың тағы бір түрі – қайың-емен ормандары тән. Сонымен қатар тайгалық ландшафттың жалпақ жапырақты ормандары өсімдіктерінің, далалық ландшафттың, көлдер маңында өсетін су өсімдіктерінің, тропикалық флора элементтері бар Есіл бойындағы су басқан ормандардың қолайлы ареалы. Қорықша Солтүстік Қазақстан облысында [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енген орхидеялардың "шолпанкебістер" деп аталатын 3 түрі өсетін жалғыз жер: ірі гүлді шолпанкебіс, кәдімгі шолпанкебіс, сепкіл шолпанкебіс және бұйра лалагүл. Қорғауға алынған түрлер: кәдімгі қарағай, қайың, көктерек, ақ терек, қара терек, мойыл, тал, кәдімгі құлмақ, көкшілсұр бүлдірген, қосүйлі мысықтабан, кәдімгі еркекқырыққұлақ, қоңырауша, дөңгелек жапырақты алмұртшөп, балшытыр, орман аюбалдырғаны. == Фаунасы == Жануарлар мен құстардан: жабайы шошқа, түлкі, жанаттәрізді ит, ақ қоян, ор қоян, сасық күзен, аққалақ, сары күзен, ақкіс, борсық, ондатр, құр, сұр шіл, үйрек, қаз, қасқалдақ, шалшықшы құс. Көрнекі түрлері: құндыз, американдық күзен, аққұр. Қазақстанның Қызыл кітабына енген түрлер: бұйра бірқазан, қызғылт бірқазан, сұңқылдақ аққу, ақбас үйрек, шиқылдақ қаз, қызылжемсаулы қарашақаз, сұр тырна, ақбас тырна, бақалтақ қыран, дала қыраны, қарақұс, бүркіт, жыланшы бүркіт, ителгі, үкі, орман сусары. Қорғауға алынған түрлер: ақмаңдайлы қаз, сұр қаз, қоңыр үйрек, барылдауық үйрек, бізқұйрық үйрек, қасқалдақ, мамырқұс, бөдене, аққұр, сұрқұр, құр, шұбарқұр, бұлан, елік, жабайы шошқа, құндыз, түлкі, қарсақ, сасық күзен, борсық, ондатр, жанаттәрізді ит, кермарал, қасқыр, аққалақ, сары күзен, американдық күзен, ақкіс, ақ қоян, ор қоян.<ref>Сайт "Особо охраняемые природные территории Республики Казахстан" https://oopt.kz/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230503072909/https://www.oopt.kz/ |date=2023-05-03 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан қаумалдары]] [[Санат:Солтүстік Қазақстан облысы географиясы]] clu41ompc4vbi3pnbife6uelbnnwu3j Сергей Дмитриевич Притула 0 700796 3694721 3553949 2026-11-11T06:20:33Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694721 wikitext text/x-wiki {{Саясаткер |Есімі = Сергий Притула |Шынайы есімі = Сергій Дмитрович Притула |Сурет = Serhiy Prytula.jpg |Ені = |Атауы = |Туған кездегі есімі = |Лақап аты = |Туған күні = 22.06.1981 |Туған жері = {{Байрақ|Украина}}, Тернополь облысы, Збараж қ. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = |Білімі = |Ғылыми дәрежесі = |Діні = |Партиясы = партияда жоқ |Негізгі идеясы = |Мансабы = [[актер]], [[тележүргізуші]], [[радиожүргізуші]], [[продюсер]] |Әкесі =Притула Дмытро (1953 - 2004 жж.) |Анасы =Притула Валентина (1955 ж.) |Жұбайы = |Жұбайлары =Юлия Андрийчук, Притула (Сопельник) Катерина (1985 ж.) |Балалары = |Марапаттары = II дәрежелі Құрмет ордені (2022), ІІІ дәрежелі Құрмет ордені (2019 ж.) |Қолтаңбасы = |Сайты = |Commons = }} '''Сергий Притула''' ({{lang-uk|Сергій Дмитрович Притула; туған жылы [[22 маусым]] [[1981 жыл]], Збараж, Тернополь облысы, Украина КСР}}) — [[Украина]]ның қоғам және саяси қайраткері, тележүргізуші, актер. == Жастық шағы == Сергий Притула 1981 жылы 22 маусымда Украинаның Збараж қаласында дүниеге келген. Әкесі кішігірім басшылық қызметтерде жұмыс істеді, Сергейдің анасы білімі бойынша мұғалім болды. Оның үлкен ағасы Василийді жастайынан кітап оқуға үйреткен. Притула еңбекқор болып өсті, Ғылым академиясының ғылыми жұмыстар байқауына қатысып, мектепті алтын медальмен бітірді. Жігіттің өмірге деген ауқымды жоспарлары болды, ол Украина астанасында оқып, сонда тұрғысы келді, бірақ ата-анасы ұлын бұл шешімін мақұлдамады. Нәтижесінде Сергий облыс орталығы Тернополь қаласына қоныс аударып, Халық шаруашылығы академиясының студенті атанды. Жас кезінде ол шығармашылықпен белсенді болды, «Митці» одағының мүшесі болды, КВН ойындарына қатысып, көркемөнерпаздар қойылымдарымен айналысты. Сонымен қатар ол жергілікті радиода бағдарлама жүргізді. Сергий Лондонда оқуын жалғастыруды шешіп, колледжге түсті, бірақ берілген білім сапасына тез көңілі толмады. Содан кейін жігіт оқуын тастап, қосымша жұмыс іздеуге кірісті. Ол өзін әртүрлі кәсіптерде сынап көрді: құрылысшы, даяшы, тасымалдаушы т.б. Бұл Сергийдің өміріндегі қиын кезең болды. Притула достарымен пәтер жалдап тұрды, бір күні оған бір топ бұзақылар кіріп, төбелес кезінде жас жігіт жарақат алып, көзінен айырыла жаздады. Бірнеше операциядан өткенімен, бірақ оның көру қабілеті толық қалпына келмеді. Отанына оралған Сергий университетте оқуын жалғастырып, радиодағы жұмысын қайта жалғастырды. Митингіге қатысуына байланысты ол оқудан шығарыла жаздады, бірақ ол әлі де дипломын қорғап, магистратураны аяқтау үшін өзінің оқу орнында қалды.<ref>Сергей Притула https://yandex.kz/turbo/24smi.org/s/celebrity/119570-sergei-pritula.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230515070152/https://yandex.kz/turbo/24smi.org/s/celebrity/119570-sergei-pritula.html |date=2023-05-15 }}</ref> == Отбасы == Притуланың ата-анасы: әкесі Притула Дмытро Збаражский жол құрылысында жұмыс жасады (2005 жылы қатерлі ісік ауруынан қайтыс болды), анасы - Валентина мұғалім. Үлкен ағасы Василий - "Василь Кисиль и партнеры " компаниясының заңгері. Тележүргізушінің бірінші некесі 2007 жылы Юлия Андрейчукпен болды. Олардан дүгиеге ұл бала келді. Бірақ неке ұзаққа созылмады, бірақ ерлі-зайыптылар жақсы қарым-қатынаста болды, ал Сергей ұлын тәрбиелеуге белсенді қатысады. Екінші әйелі Катерина Сопельник (Сергей оны телешоу түсірілімінде кездестірді) Притуланың бірінші әйелімен жақсы қарым-қатынаста. Ерлі-зайыптылар 2015 жылы үйленді, ал екі жылдан кейін, 2017 жылдың шілдесінде олардың қызы Соломия дүниеге келді. Сергейдің балалары да өнерлі болып өсуде, ал үлкен ұлы тіпті әкесіне сахнада көмектесуде. 2021 жылы Стефани атты екінші қызы дүниеге келді.<ref>СЕРГЕЙ ПРИТУЛА: БИОГРАФИЯ ПОПУЛЯРНОГО ШОУМЕНА https://clutch.net.ua/stars/46-sergey-pritula</ref> == Мансабы == * 1998 жылы Сергий Притула радио жүргізушісі болып, келесі жылдың қаңтарында «Сұр» бүркеншік атымен «Тернополь 106.1 FM» радиосына шықты. * Сергий Лондонда оқып жүргенде құрылысшы мен жүк тиеушіден даяшы мен аспаздың көмекшісіне дейін жұмыс істеген. * 2001 жылы Тернопольге оралып, "Тернополь радиосы"на қайта оралды. * 2004 - Сергий Притула «Интер» телеарнасындағы «Бұл сенікі, біздікі болды» бағдарламасының жүргізушісі қызметіне қабылданды. * 2005 жылдың қарашасында ол Киевтің «Музыка-радио» радиостанциясына шақырту алды. * 2006 жылдан 2009 жылға дейін Сергий "Тернополь сұр" атауын алып, "UA Comedy Club" резиденті болды, апта сайын украиналық атақты адамдар туралы сөйледі. Сонымен бірге "Жаңа арнада" және радио жобаларында жұмыс істей бастады: Люкс FM де "Вишневая 20-ка" және біздің радиодағы "Файна Юкрайна" жобаларында. * 2008 - 2011 ж. 27 мамыр - Притула Александр Педан және Ольга Фраймутпен бірге Жаңа арнада таңғы "Подъем" телешоуын жүргізеді. * 2008-2010 жылдар аралығында «Жаңа арнада» «Файна Юкрайна» скетч-шоуының актері, авторы және продюсері болды, барлығы 100-ден астам түсірілімдер түсірілді. * 2009 Сергий Притула «Варяты» жобасын жасаушылардың бірі болды, алғашқы қойылым 2010 жылы 28 мамырда Тернопольде «Варяты бірінші украин тіліндегі юмор шоуы» деген атпен өтті. * 2012 жылы «Жаңа арнада» «Кім биікте?» шоуының креативті директоры және тұрақты жүргізушісі қызметтерін алды. * 2012 жылдың маусым айында Сергий Притула Ольга Фраймут пен Александр Педанмен бірге "Кабрио Лето" шоуының аясында Украинаға сапарға аттанды. * 2013-2014 жылдары ол Александр Педанмен бірге «Жаңа арнада» «Педан - Притула шоу» шоуында жүргізуші болды. * 2014 жылдың наурыз айынан бастап – «Инспекторға құштарлық» пост-шоуының жүргізушісі болып жұмыс істеді. * 2015 жылдың тамызында ол "СуперИнтуиция" шоуының жүргізушісі болды. * 2016 жылдан бастап "Новый канал" телеарнасында Сергей Притуланың қатысуымен "Варяттар" атты украин тіліндегі алғашқы әзіл-сықақ шоуы өтті. * 2017 жылдан 2020 жылға дейін Сергий жыл сайын Евровидениеге Украинаның Ұлттық іріктеуінің жүргізушісі болды. * 2018 жылы Сергей «Варята» командасымен бірге сценарий жазып, канадалық «Секс және жеке ештеңе жоқ» комедиясының украиндық ремейкінде ойнады. Ол басты кейіпкердің досы Василийдің рөлін сомдады. * 2020 жылдың 19 тамызында Сергий Притула Варятыны тастап, актерлік мансабын аяқтағанын хабарлады.<ref>Притула Сергий Украинский телеведущий, волонтер и политик https://parlament.ua/ru/dossier/pritula-sergej/</ref><ref>Сергей Притула Деятель культуры, Знаменитость https://my.ua/persons/sergii-pritula</ref><ref>Сергей Притула: биография, факты из личной жизни https://yandex.kz/turbo/syl.ru/s/article/304877/sergey-pritula-biografiya-faktyi-iz-lichnoy-jizni {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230515090232/https://yandex.kz/turbo/syl.ru/s/article/304877/sergey-pritula-biografiya-faktyi-iz-lichnoy-jizni |date=2023-05-15 }}</ref><ref>Сергей Притула https://novy.tv/ru/host/s-prytula/</ref> == Билікке ұмтылысы == Зеленскийдің 2019 жылғы президенттік сайлаудағы жетістігі Сергей Притуланы «Голос» партиясының тізімінде №30-шы орынға сайланған мерзімінен бұрын парламенттік сайлауға қатысуға шабыттандырды. Алайда, украиндық сарапшылардың пікірінше, соңғы сөзді «Новый каналдың» қожайыны, «Голостың» бас демеушілерінің бірі Виктор Пинчук айтты деп мәлімдеді. Бір қызығы, Притуланың өзі бұл партияны Пинчуктың қаржыландыруын жоққа шығаруға тырысты. Әйтсе де, «Голос» партиясының 30-шы саны өтпейтін болып шықты да, Притула халық қалаулысы болмай қалды. Сергий Притула 2020 жылы Киев мэрі сайлауына да сәтсіз түсті, ол 7,87% ұпай жинап, үшінші орын алды. Оның жалғыз жетістігі ол «Слуги народа» үміткері Ирина Верещукты (5,44%) басып озды. Алайда, Притула туралы оның сайлауға тек Кличконың пайдасына техникалық кандидат ретінде барғаны айтылды. Сергий Притуланың одан әрі саяси жоспарлары «Голос»тың бөлінуіне және жеке амбицияларына қарсы шықты. Олар Притула украиндар ең сенімді саясаткерлердің үштігіне кіргеннен кейін пайда болды. 2021 жылдың сәуірінде ол Кира Рудыктың қарсыластарының жағына шығып, партияны өзі басқарғысы келетінін ашық айтты. Бас тартуды алған Притула 2021 жылдың жазында «Голос»ты тастап, жұмыс істейтін өз партиясын құру жоспарын жариялады. Сергий Притула оны 2022 жылдың көктемінде құруды жоспарлады және 5 ақпанда қол жинау басталды. Притула партиясының басты демеушісі кәсіпкер Томаш Фиала (Венгрия азаматы және Соростың серігі) болды. Алайда, бұл жоспарларға соғыс кедергі болды-жоба әлі де қағаз жүзінде қалды.<ref>Сергей Притула: еще один комик, подавшийся в политики https://skelet.info/sergej-pritula/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230515100145/https://skelet.info/sergej-pritula/ |date=2023-05-15 }}</ref> == Сергий Притула туралы қызықты деректер == * Ол саяхаттауды жақсы көреді және қай жерде болса да - Нью-Йоркте немесе Вильнюсте ол әрқашан украин асханасының мейрамханасына барады. * Ол Украина ұлттық футбол командасының амбассадоры (елшісі). Бұл құрметті оған Украина футбол федерациясы берді. * Шоумен деп аталғанды ұнатпайды. Оның айтуынша, бұл ұғым өте бұлыңғыр және ол өзін тележүргізуші немесе әзілқой деп санауға дағдыланған. * Оның концерттеріне Сергийдің ұлы Дмытро де қатысты. Кофе дайындайды, су әкелді, сахнада көмектесті. * Сергий тұрғылықты жерін 16 рет ауыстырған. * Тек 31 жасында ғана көлік жүргізе бастаған.<ref>Сергей Притула https://hochu.ua/cat-stars/dossier/article-82735-sergey-pritula/</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Украина саясаткерлері]] [[Санат:Украина актерлері]] hlkc9ilwzatswy9bit3amugbz5vggl6 Сергей Стаховский 0 700862 3694726 3437220 2026-11-11T06:25:16Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694726 wikitext text/x-wiki {{Теннисші |Есімі = Сергей Стаховский |Шынайы есімі = Сергій Едуардович Стаховський |Суреті =Sergiy Stakhovsky 2013.jpg |Сурет тақырыбы = |Туған күні =6.01.1986 |Туған жері =[[Украина]], [[Киев]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы ={{Байрақ|Украина}} |Тұрғылықты жері = |Бойы =193 |Салмағы =80 |Мансабының басталуы = 2003 |Мансабының аяқталуы =2022 |Жұмыс қолы =оңша |Бэкхенд = |Бэкхенд2 = |Бапкері =Санторо, Фабрис |Ақшалай сыйлық = 5 417 573 $ |Жеке нәтижелері =172–209 |Жеке атақтары =4 |Үздік рейтингісі =31 (27 қыркүйек 2010) |Қазіргі позициясы = |Аустралиядағы рейтингі = |Франциядағы рейтингі = |Уимблдондағы рейтингі = |АҚШ-тағы рейтингі = |Жұп нәтижелері = |Жұп атақтары = |Үздік жұп позициясы = |Қазіргі жұп позициясы = |Аустралиядағы рейтингі 2 =3-раунд (2013) |Франциядағы рейтингі 2 =2-раунд (2009-11) |Уимблдондағы рейтингі 2 =3-раунд (2010) |АҚШ-тағы рейтингі 2 =3-раунд (2010-11, 2013) |Медальдары = |Ортаққор = |Соңғы жаңартулар = }} '''Сергей Стаховский''' ({{lang-uk|Сергій Едуардович Стаховський; туған жылы [[6 қаңтар]] [[1986 жыл]], Украина КСР, [[Киев]]}}) — [[украина]]лық кәсіпқой теннисші, сегіз дүркін ATP турнирінің жеңімпазы (төртеуі жекелей), жеке сында жасөспірімдер арасындағы Үлкен дулыға турнирінің финалисі (АҚШ ашық чемпионаты — 2004). == Жастық шағы== Сергей Стаховский 1986 жылы 6 қаңтарда [[Киев]] қаласында дүниеге келген. Сергей балабақшаны бітіргеннен кейін атасы алғаш рет теннистік кордқа алып барды. Алғашқы матчтардан бастап бала бұл спорт түріне қызығушылық танытты. Барлық жастық шағын теннисші Киевте жаттығады, бірақ есейген сайын ол жаттығуға және тұруға қолайлы жер іздеп Еуропаны аралай бастады. Соңғы таңдау [[Словакия]] болды. Оған бұл елдің мәдениеті, климаты, спорт нысандары ұнағаны сонша, ол әлі де бос уақытын сонда өткізеді.<ref>Сергей Стаховский: биография, творчество, карьера, личная жизнь https://www.kakprosto.ru/kak-979403-sergey-stahovskiy-biografiya-tvorchestvo-karera-lichnaya-zhizn {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230516130810/https://www.kakprosto.ru/kak-979403-sergey-stahovskiy-biografiya-tvorchestvo-karera-lichnaya-zhizn |date=2023-05-16 }}</ref> == Отбасы == Сергейдің әкесі – уролог, медицина ғылымдарының докторы, профессор Стаховский Эдуард Александрович, Украина Ұлттық онкологиялық институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары және онкоурология бөлімінің меңгерушісі. Анасы Ольга Леонардовна – бір кездері университетте экономика пәнінен сабақ берген. Сергейдің екі ағасы бар: Александр - уролог, Леонард (кіші ағасы, теннисте де бағын сынаған). Сергей жеке өмірінде біраз уақыт атақты словак теннисшісі Доминика Цибулковамен кездесіп жүрді. Бірақ Сергей 2011 жылы 24 қыркүйекте Анфиса есімді ресейлік азаматшаға үйленді. 2014 жылдың 30 наурызында Сергей мен Анфисаның Таисия есімді қызы және 2015 жылдың 16 қазанында Никифор есімді ұлы болды.<ref>Стаховский, Сергей Эдуардович https://www.peoplelife.ru/271120 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230516130325/https://www.peoplelife.ru/271120 |date=2023-05-16 }}</ref> == Мансабы == 2006 жылы Сергей Стаховский үздік теннисшілердің әлемдік рейтингінің ТОП-200 қатарына енді. Сол жылы ол Дэвис кубогында Украина құрамасы үшін ойнай бастады. [[Сурет: RO B Stakhovsky Davis Cup.JPG|нобай|солға|200px|Стаховский 2010 жылғы Дэвис кубогында]] Екі жылдан кейін Сергей Стаховский алғаш рет әртүрлі халықаралық турнирлерде бірнеше сәтті жекпе-жек өткізіп, әлемнің үздік 100 теннисшісінің қатарына енді. 2009 жылы Сергей Стаховский Австралия мен Францияда өткен теннистен ашық чемпионаттың негізгі ойынында өнер көрсетті. Стаховский 2010 жылы Санкт-Петербург ашық чемпионатында, сондай-ақ бірқатар басқа ATP 250 турнирлерінде және Masters жарыстарында жеңіске жетті. Сол жылы ол «Үлкен дулыға» турнирлерінің бірі – US Open турнирінің төртінші айналымына шықты, одан кейін әлемнің ең үздік теннисшілері тізімінде 31-орынға ие болды. 2012 жылдан кейін Сергей Стаховскийдің мансабы құлдырай бастады, бірақ ол әлемннің ең жақсы теннисшілерінің рейтингісінен түскен жоқ және бірнеше ірі жеңістерге қол жеткізді, соның ішінде 2013 жылы Роджер Федерерді және басқа да атақты ойыншыларды жеңді. Сергей Стаховский - қазіргі Украина тарихындағы ең табысты теннисші. Жасөспірімдер арасындағы US Open финалисі, жеті ATP турнирінің жеңімпазы және Украинаның бірнеше дүркін чемпионы. 2017 жылы Стаховский сол жылғы жеке бас жүлдені жеңіп алды. Одан кейін АҚШ-тың ашық чемпионатына шықты, бірақ қарсыласынан жеңіліп қалды. 2021 жылы Сергей Стаховский ұлттық құрамадағы мансабын аяқтайтынын хабарлады.<ref>Стаховский Сергей Эдуардович: украинский теннисист и винодел https://my.ua/persons/sergii-stakhovskii</ref><ref>Сергей Стаховский https://alphapedia.ru/w/Sergiy_Stakhovsky</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Украина теннисшілері]] 6nqo4b2g31r09v6s60qdhzmggh15zzs Солтүстік Видзем қорығы 0 700988 3694903 3496567 2026-11-11T10:21:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694903 wikitext text/x-wiki {{Қорық аймағы |Атауы = Солтүстік Видзем биосфералық қорығы |Төл атауы = lv/Ziemeļvidzemes biosfēras rezervāts |Сурет = LaucuAkmens.jpg |Сурет атауы = |ХТҚО санаты = II |Ауданы = 4750 |Орташа биіктігі = |Құрылған уақыты = 1997 |Келушілер саны = |Келушілер саны жылы = |Басқаратын ұйым = Табиғатты қорғау агенттігі |Сайты = |Координаттары = 57.5592/24.5592 |CoordScale = |Ел = Латвия |Аймақ = |Аудан = |Ең жақын қала = |Позициялық карта = |Позициялық карта 1 = |Ортаққордағы санаты = Северо-Видземский биосферный заповедник }} '''Солтүстік Видзем биосфералық қорығы''' ({{lang-lv|Ziemeļvidzemes biosfēras rezervāts}}) — Видземе тарихи аймағында орналасқан [[Латвия]]дағы жалғыз қорғалатын табиғи аумақ.<ref>Северовидземский биосферный заповедник Природоохранная территория https://opentripmap.com/ru/card/Q864764#15/57.5000/24.8000 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230519083618/https://opentripmap.com/ru/card/Q864764#15/57.5000/24.8000 |date=2023-05-19 }}</ref> == Тарихы == 1990 жылы Латвия үкіметі қазіргі биосфералық резерваттың шекарасында Солтүстік Видземе аймақтық табиғатты қорғау кешенін құрды. Салацгривада әкімшілік орналасып, елдегі алғашқы биосфералық резерватты құруды белсенді түрде жоспарлауды бастады. Жоба жаңа қорғалатын аймақ Латвияның жалпы аумағының шамамен 6% -ы, соның ішінде бірнеше қалаларды, өнеркәсіптік нысандарды және инфрақұрылымды қамтыды. Солтүстік Видземе биосфералық резерваты 1997 жылы 11 желтоқсанда ресми түрде құрылды, ал 1997 жылдан бастап ЮНЕСКО-ның «Адам және биосфера» бағдарламасында халықаралық деңгейде мойындалды. Ол Дүниежүзілік [[биосфералық қорықтар]] желісіне кіреді. Бастапқыда орталық әкімшілік теңіз жағасындағы [[Салацгрива]] қаласында, жаңартылған тарихи ғимаратта орналасты. Онда 11 адам жұмыс істейді. Кейбір қызметкерлер қорықтың басқа жерлерінде отырды. 2009 жылдан бастап биосфералық резерват әкімшілігі Латвия табиғатты қорғау агенттігінің құрамына енді. 2011 жылы Латвия табиғатты қорғау агенттігінің басшылығында тағы бір қайта құру болды. Видземе аймағының әкімшілігіне Гауя ұлттық паркі, Солтүстік Видземе биосфералық резерваты және қорғалатын ландшафттық аймақтар, қорықтар және т.б. сияқты үлкен аумақтар кірді. 2011-2013 жылдар аралығында биосфералық резерватты басқаруға тікелей жауапты бірде-бір қызметкер болған жоқ. 2013 жылдан бастап биосфералық резерваттың үйлестірушісі лауазымы құрылды. Консультативтік кеңес жергілікті муниципалитеттердің, мемлекеттік органдардың және үкіметтік емес ұйымдардың өкілдерінен тұратын 24 мүшеден тұрады.<ref>Северо-Видземский биосферный заповедник https://alphapedia.ru/w/North_Vidzeme_Biosphere_Reserve</ref> == Сипаттама == Солтүстік Видземе биосфералық қорығы [[Рига шығанағы]]ның жағалау сызығының 53 км-ін қамтиды. Ол Салац, Светупе және Витрупе өзендерінің бассейндеріндегі 4750 км² жерді (яғни Латвия аумағының шамамен 6% құрайды), оның ішінде: 184 км² қорықтар, 1600 км² ландшафттық қорғалатын аумақтар, 1625,6 км² бейтарап аймақтар болып табылады. 2017 жылы қорықта 60 мыңға жуық адам тұрды. Ландшафты көлдер (60-тан астам), жұмсақ төбелермен және мұздықтардан пайда болған қыраттармен сипатталады. Қорық табиғи және жартылай табиғи мекендеу орындарының алуан түрлілігімен сипатталады. Ол алғашқы және дәстүрлі ландшафттардың кең аумақтарын қамтиды. Қорық аймағы өзінің таңғажайып табиғи құндылықтарымен туристер үшін тартымды - Салаца өзені, ол өзінің 95 шақырымдық саяхатын көркем Буртниекс көлінен бастап, [[Балтық теңізі]]нде аяқтайды.<ref>Северо-Видземский биосферный заповедник - North Vidzeme Biosphere Reserve https://ru.wikitrps.com/wiki/North_Vidzeme_Biosphere_Reserve {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250125181306/https://ru.wikitrps.com/wiki/North_Vidzeme_Biosphere_Reserve |date=2025-01-25 }}</ref> Қорық құрамында Салац алқабының табиғи саябағы, 16 қорық, 3 қорық аймағы, 4 дендрологиялық плантациялар және 25 геологиялық және геоморфологиялық табиғи ескерткіштер кіреді. == Маңызды табиғи нысандар == Қорық аумағында құнды тарихи ескерткіштер де бар, мысалы, Латвиядағы алғашқы қоныстанған елді мекендердің бірі – балықшылар қалашығы мен қорымы (б.з.б. 5-2 мыңжылдық), сонымен Салацаның сол жағалауындағы Ринну калнс қонысы. Ең маңызды және қызықты табиғи нысандар: *Айнажиден Куйвижиге дейінгі аумақтағы Видземе жағалауының теңіз жағасындағы [[шалғын]]дарыы - Латвиядағы көптеген бірегей өсімдіктер сорттары бар жалғыз теңіз жағасындағы шалғындар, халықаралық танымалдыққа ие болған құстардың қоныс аударатын және ұя салатын орны; *Теңіз жағасындағы Вецземью жартастары – ұзындығы 200 м және биіктігі 4 м-ге дейін жететін қызыл құмтас төбесі, гроттары мен үңгірлері; *Либиешу құрбандық үңгірлері Светупаның оң жағалауындағы Куйкюлу ауылының жанында, Салацгриваның шығысында 10 шақырым жерде орналасқан. Орта девон құмтасындағы Латвиядағы ең ұзын үңгірлердің бірі. Негізгі өткелдің ұзындығы бұтақтарды есепке алғанда 47 м, ең кішісі 19,5 м Лив қонысының ең маңызды ғибадат орны Метсеполе. *Салаца өзені, ұзындығы – 95 км, Буртниеку көлінен ағып жатыр. Бұл өзен балыққа бай, бүкіл Шығыс Балтық аймағында [[лосось]]тің ең үлкен табиғи популяциясы сақталған. *Қызыл жартастар - Салацгрива аймағында, темір көпірінен алыс емес жерде орналасқан. Бұл ұзындығы 400 м-ден асатын Буртниеку жартасы. Жартас биік емес - тек 10 метрдей, бірақ өте көркем. Сондай-ақ жартаста шағын тайыз үңгірлер мен гроттар бар, оларға тек өзен жағасынан кіруге болады. Тауға қарама-қарсы, Зиедоню шығанағында туристер үшін демалыс орны ұйымдастырылған.<ref>Северовидземский биосферный заповедник http://www.meeting.lv/severovidzemskiy-biosfernyy-zapovednik-o2907</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Латвия ерекше қорғалатын табиғи аумақтары]] [[Санат:Латвия географиясы]] di2d9rbrfswefxx0vfgqhmyi10wwmsl Гонконг қытайлық университеті 0 701261 3694809 3647975 2026-11-11T08:43:25Z PushkinVko 184261 «[[Санат:Шетелдегі жоғарғы оқу орындары|Шетелдегі жоғарғы оқу орындары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694809 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Университет|Аты=Гонконг қытайлық университет.|Ұраны={{lang-en|Through learning and temperance to virtue}}|Шынайы аты={{lang-zh|香港中文大學}}|Халықаралық атауы=The Chinese University of Hong Kong|Құрылған жылы=[[1963 ж.]]|Түрі=Мемлекеттік университет|Орналасқан жері=[[Гонконг]]|Басшы лауазымы=Ректор|Басшы есімі=[[Сэр]] Дональд Цанг|Студенттер=19 861|Шетел студенттері=3 614|Бакалавриат=16 379|Магистратура=1 599|Докторантура=1 883}} '''Гонконг қытайлық университеті''' ({{lang-zh|香港中文大學}}, {{lang-en|The Chinese University of Hong Kong}}, '''CUHK''') — [[Гонконг|Гонконгтағы]] мемлекеттік [[университет|жоғары оқу орны]]. == Сипаттамасы == [[File:Cuhkfromna.jpg|240 px|left|thumb]] [[Гонконг университеті|Гонконг университетінен]] кейінгі Гонконгтың ең ежелгі университеттерінің бірі. Университеттің ұраны - «{{lang|zh|博文約禮}}», ол қытай тілінен аударғанда «интеллектуалды ой өрісін кеңейту және сыпайылық шеңберінде қалу» дегенді білдіреді. Оқу орнындағы білім беру қытай және ағылшын тілдерінде жүзеге асырылады. 2016 ж. [[QS Әлем Университеттері Ранкингі|QS ең үздік университеттердің рейтингіне]] сәйкес Гонконг қытайлық университеті әлемде 44-орынды иеленсе, Гонконгта 3-орынға ие болып отыр.<ref>{{Cite web|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2016|title=QS World University Rankings 2016|date=2016-08-25|accessdate=2016-09-12|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116004633/https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2016|deadlink=no}}</ref> == Белгілі түлектер мен оқытушылар == * Яу Шинтун * Яо Эндрю * Чжань Юаньдин == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гонконг]] [[Санат:Университеттер]] [[Санат:Қытай Республикасы]] [[Санат:Шетелдегі жоғарғы оқу орындары]] ianj0251v389wk9wtd3521zsw91oxuu 3694833 3694809 2026-11-11T09:10:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/PushkinVko|PushkinVko]] ([[User talk:PushkinVko|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3595191 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Университет|Аты=Гонконг қытайлық университет.|Ұраны={{lang-en|Through learning and temperance to virtue}}|Шынайы аты={{lang-zh|香港中文大學}}|Халықаралық атауы=The Chinese University of Hong Kong|Құрылған жылы=[[1963 ж.]]|Түрі=Мемлекеттік университет|Орналасқан жері=[[Гонконг]]|Басшы лауазымы=Ректор|Басшы есімі=[[Сэр]] Дональд Цанг|Студенттер=19 861|Шетел студенттері=3 614|Бакалавриат=16 379|Магистратура=1 599|Докторантура=1 883}} '''Гонконг қытайлық университеті''' ({{lang-zh|香港中文大學}}, {{lang-en|The Chinese University of Hong Kong}}, '''CUHK''') — [[Гонконг|Гонконгтағы]] мемлекеттік [[университет|жоғары оқу орны]]. == Сипаттамасы == [[File:Cuhkfromna.jpg|240 px|left|thumb]] [[Гонконг университеті|Гонконг университетінен]] кейінгі Гонконгтың ең ежелгі университеттерінің бірі. Университеттің ұраны - «{{lang|zh|博文約禮}}», ол қытай тілінен аударғанда «интеллектуалды ой өрісін кеңейту және сыпайылық шеңберінде қалу» дегенді білдіреді. Оқу орнындағы білім беру қытай және ағылшын тілдерінде жүзеге асырылады. 2016 ж. [[QS Әлем Университеттері Ранкингі|QS ең үздік университеттердің рейтингіне]] сәйкес Гонконг қытайлық университеті әлемде 44-орынды иеленсе, Гонконгта 3-орынға ие болып отыр.<ref>{{Cite web|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2016|title=QS World University Rankings 2016|date=2016-08-25|accessdate=2016-09-12|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116004633/https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2016|deadlink=no}}</ref> == Белгілі түлектер мен оқытушылар == * Яу Шинтун * Яо Эндрю * Чжань Юаньдин == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гонконг]] [[Санат:Университеттер]] [[Санат:Қытай Республикасы]] 8ih0m91ukwqtigaaidzi5lodwrflnmn 3694836 3694833 2026-11-11T09:11:33Z 1nter pares 146705 3694836 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Университет|Аты=Гонконг қытайлық университет.|Ұраны={{lang-en|Through learning and temperance to virtue}}|Шынайы аты={{lang-zh|香港中文大學}}|Халықаралық атауы=The Chinese University of Hong Kong|Құрылған жылы=[[1963 ж.]]|Түрі=Мемлекеттік университет|Орналасқан жері=[[Гонконг]]|Басшы лауазымы=Ректор|Басшы есімі=[[Сэр]] Дональд Цанг|Студенттер=19 861|Шетел студенттері=3 614|Бакалавриат=16 379|Магистратура=1 599|Докторантура=1 883}} '''Гонконг қытайлық университеті''' ({{lang-zh|香港中文大學}}, {{lang-en|The Chinese University of Hong Kong}}, '''CUHK''') — [[Гонконг|Гонконгтағы]] мемлекеттік [[университет|жоғары оқу орны]]. == Сипаттамасы == [[File:Cuhkfromna.jpg|240 px|left|thumb]] [[Гонконг университеті|Гонконг университетінен]] кейінгі Гонконгтың ең ежелгі университеттерінің бірі. Университеттің ұраны - «{{lang|zh|博文約禮}}», ол қытай тілінен аударғанда «интеллектуалды ой өрісін кеңейту және сыпайылық шеңберінде қалу» дегенді білдіреді. Оқу орнындағы білім беру қытай және ағылшын тілдерінде жүзеге асырылады. 2016 ж. [[QS Әлем Университеттері Ранкингі|QS ең үздік университеттердің рейтингіне]] сәйкес Гонконг қытайлық университеті әлемде 44-орынды иеленсе, Гонконгта 3-орынға ие болып отыр.<ref>{{Cite web|url=http://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2016|title=QS World University Rankings 2016|date=2016-08-25|accessdate=2016-09-12|archive-date=2017-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20171116004633/https://www.topuniversities.com/university-rankings/world-university-rankings/2016|deadlink=no}}</ref> == Белгілі түлектер мен оқытушылар == * Яу Шинтун * Яо Эндрю * Чжань Юаньдин == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Гонконг]] [[Санат:Университеттер]] [[Санат:Қытай Республикасы]] q65wmvceq2axqttfu20kmjbiqdm6ld9 Тед Казински 0 709862 3694862 3653487 2026-11-11T09:40:51Z PushkinVko 184261 «[[Санат:1942 жылы туғандар|1942 жылы туғандар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694862 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2023}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! -->'''Теодор Джон Казински''' ([[Ағылшын тілі|ағылш.]] Theodore John Kaczynski, Унабомбер ретінде де белгілі, [[Ағылшын тілі|ағылш.]] Unabomber — «'''Un'''iversity and '''a'''irline '''bomber'''»-ның қысқасы; 22 мамыр 1942, [[Чикаго]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — 10 маусым 2023, [[Солтүстік Каролина]], АҚШ) — [[Америкалықтар|америкалық]] [[математик]], [[философ]], [[террорист]] және [[неолуддит]], өзінің пошталық бомба науқанымен танымал.<ref>[https://apnews.com/article/ted-kaczynski-unabomber-dies-federal-prison-95fdd4f398fbfe20aaadf5d53a91dc26 Ted Kaczynski, known as the Unabomber for years of attacks that killed 3, dies in prison at 81]</ref> == Қамау == 1996 жылы 3 сәуірде ФБР агенттері Теодор Казинскиді Монтана штатындағы Линкольн қаласының сыртындағы жұпыны үйде ұстады. Ол қамауға алынған кезде оның сыртқы келбеті өте нашар болды. Жұпыны үйде дайын бомба мен машинкамен басылған түпнұсқа манифест табылды. Унабомбер FBI тарихындағы ең қымбат тергеулердің бірі болды. ФБР есебінің 204 және 205-тармақтарында ФБР-ге үнемі кеңес беретін сарапшы профессорлар манифестті Теодор Казинскиден басқа біреу жазған деп есептейтіні айтылған. Теодор Казинскидің Унабомбер болуына екеніне аз адам сенген. ФБР инспекторы Терри Д. Турчидің іздеу ордеріне қатысты мәлімдемесі сарапшылар арасында өте даулы:<blockquote>''204. Your affiant is aware that other individuals have conducted analyses of the UNABOM Manuscript __ determined that the Manuscript was written by another individual, not Kaczynski, who had also been a suspect in the investigation. 205. Numerous other opinions from experts have been provided as to the identity of the unabomb subject. None of those opinions named Theodore Kaczynski as a possible author.''</blockquote>Дэвид ағасын таңдандырды және оған еліктеді, бірақ кейінірек жабайы табиғатта аман қалу әрекетінен бас тартты. ФБР оған анонимділікке кепілдік берді, бірақ оның жеке тұлғасы 1996 жылдың сәуір айының басында CBS News арнасына жарияланды, сол уақытта ФБР Монтана штатындағы федералды судьяның іздеу ордерін аяқтап жатқан. Кейіннен ішкі тергеу жүргізілді, бірақ ағып кетудің көзі ешқашан анықталмады. Дэвид марапатты ақшасын қаза тапқан отбасыларына берген<ref>[https://www.timesunion.com/news/article/david-kaczynski-urged-feds-spare-brother-18145856.php#:~:text=To%20make%20the%20arrest%2C%20the,families%20of%20his%20brother's%20victims. A trial, a life, a brother’s pain. David Kaczynski pleads for his brother’s life]</ref>. == Өнердегі өкілдік == === Фильмдер мен сериалдар === * «Аңшылық» сериалы (1 сезон), 2017 (Унабомбердің рөлің ойнаған [[Пол Беттани]]) * «Тед К. Унабомбер» фильмі, 2021 (Унабомбердің рөлің ойнаған [[Шарлто Копли]]) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ террористері]] [[Санат:Жасыл анархистер]] [[Санат:Анархо-примитивистер]] [[Санат:АҚШ математиктері]] [[Санат:1942 жылы туғандар]] 4rteqf1uuxd2yijellnpp5v3t1srhn7 Сенуфо (халық) 0 710651 3694704 3377024 2026-11-11T05:37:12Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694704 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Сенуфо |төл атауы = сене, сиена |сурет = Belle femme senoufo.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 4 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} |саны1 = 1,5 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Мали}} |саны2 = 2 млн. |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Буркина-Фасо}} |саны3 = 500 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[сенуфо тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар, [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Сенуфо''' (''сене'', ''сиена'')<ref>Сенуфо https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1625287</ref> — Батыс Африкадағы халықтар тобы. Олар батыста Бауле, шығысында Қара Вольта және солтүстігінде Бани өзендерінің бастаулары арасында - [[Кот-д’Ивуар]]дың солтүстігінде (1,5 миллионнан астам адам), [[Мали]]дің оңтүстік-шығысында (шамамен 2 миллион адам) және [[Буркина-Фасо]]ның оңтүстік-батысында (шамамен 0,5 миллион адам) тұрады.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4326167 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230221230442/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/4326167 |date=2023-02-21 }}</ref> Сенуфоның субэтникалық тобы - миньянкалар. == Тілі == Тілі - [[сенуфо тілі]], гур тобының тілдеріне жатады.<ref>Советская историческая энциклопедия Сенуфо https://my-dict.ru/dic/sovetskaya-istoricheskaya-enciklopediya/2121875-senufo/</ref> == Діні == Дінге сенушілер: дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]].<ref>Значение слова СЕНУФО в Современном энциклопедическом словаре https://slovar.cc/enc/sovremenniy/1845351.html</ref> == Кәсібі == Қолмен атқарылатын [[егіншілік]] дамыған (тары, құмай, жүгері, күріш, мақта, бұршақ, жержаңғақ, бұршақ, тәтті картоп, маниок, көкөніс, асқабақ), тыңайтқыштар, ауыспалы егіс қолданылады. Күріш пен мақта тауарлық маңызға ие. Олар аздаған ірілі-ұсақты мал ұстайды. Жемістерді, тұқымдарды және түйнектерді жинау маңызды. Қолөнер дамыған. Ұсталар (фоно), мысшылар (лоро), тері өңдеушілер (диели) касталары бар. Лоро әйелдері қыш ыдыстар жасайды. Жүн мен мақтадан тоқу кең таралған.<ref>Народы и культуры Сенуфо https://travel-journal.ru/ethno/45/1239/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191022171359/https://travel-journal.ru/ethno/45/1239/ |date=2019-10-22 }}</ref> == Өмір салты == Әлеуметтік құрылымда үлкен отбасылық қауымдастықтар, жас ерекшеліктеріне байланысты институттар, құпия қоғамдар сақталған. Сенуфолар «қонақ неке» үлгісімен өмір сүруге дағдыланған. Оның ерекшелігі, мұнда жұбайымен бір шаңырақ астында тұрмайды. Әйелдер мен күйеулер арасындағы кездесулер тек кешке өтеді және бір қарағанда романтикалық көрінеді: ер адам әйеліне әртүрлі тәттілермен келеді, онымен біраз уақыт өткізеді, содан кейін ата-анасының үйіне барады. Себебі сенуфо қоғамы матрилокалды топқа жатады - мұндағы адамдар аналық топтарда тұруы керек. Осыған ұқсас принцип қытайлық Мосуо тайпасының өкілдері арасында байқалады - бұл жерде әке немесе күйеу деген ұғымдар жоқ. Мұнда бірде-бір ер адам әйелімен бірге тұрмайды - оның үнемі уақыт өткізуге арналған жеке үйі бар. Бұл жерде жиі кездесетін құбылыс - ер адам әйелімен кешке және түнде отырып, келесі күні таңертең оны тыныш тастап кетеді.<ref>Мужчины с женами не живут, а посещают их по вечерам https://news.myseldon.com/ru/news/index/217617091{{Deadlink|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Сенуфо елді мекендері жинақы орналасқан. Тұрғын үйлері дөңгелек, сабан немесе пальма жапырақтарынан жасалған биік конустық төбесі бар. Ерлер киімі - жамылғы, кең көйлек, әйелдер киімі - тігілмеген белдемше. Негізгі тағамдары – тары ботқасы, маниок, май және дәмдеуіштер қосылған көкөніс бұқтырмасы.<ref>народы мира / Сенуфо http://www.etnolog.ru/people.php?id=SENU</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Кот-д’Ивуар халықтары]] [[Санат:Мали халықтары]] [[Санат:Буркина-Фасо халықтары]] irb1z647helcpd3inwdnj2zm741xlbw Серер (халық) 0 711037 3694731 3409079 2026-11-11T06:36:52Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694731 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Серер |төл атауы = |сурет = FemmeSérère.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 1,9 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Сенегал}} |саны1 = 1,3 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Гамбия}} |саны2 = 40 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Мавритания}} |саны3 = 5 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[серер тілі]] |діні = [[ислам]], [[христиандық]], дәстүрлі нанымдар |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Серер''' — Батыс Африкадан шыққан этникалық топ. Олар Батыс Африканың бірқатар елдерінде, көпшілігі [[Сенегал]] (1,3 млн. адам, 2015 ж., бағалау) мен [[Гамбия]]ның солтүстік-батысында (40 мың адам) тұрады, шамамен 5 мың адам Мавританияның оңтүстігінде тұрады. Жалпы саны 1,9 млн.<ref>Кто такие Сереры? https://dzen.ru/a/XP6_ZLpleACwzGW5?utm_referer=yandex.kz</ref> == Тілі == Тілі - [[серер тілі]], атлантикалық (батыс бантоид) тілдер тобына жатады.<ref>Большая советская энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/131777/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%80</ref> == Діні== Серер тұрғындарының 85%-ға жуығы мұсылмандар, қалған 15%-ы христиандар. Серер халқы 19 ғасырда волофтардың исламның таралуына қарсылық танытқанымен, 1910 жылдардың басына қарай серер халқының жартысына жуығы (шамамен 40%) ислам дінін қабылдады. Кейбірі әлі де дәстүрлі діни нанымдарды ұстанады.<ref>Кто такие люди Серер? https://stranatur.ru/who-are-the-serer-people.html</ref> == Тарихы == Серер этникалық қауымдастығы қазіргі Мавританияның оңтүстігінде 11 ғасырда пайда болды, олар XI—XII ғасырларда Альморавидтердің исламдық экспансиясының қысымымен көшіп келді. 1186 жылы Серер Фульбемен бірге Валоның ерте саяси бірлігін, содан кейін Сенегалдың төменгі ағысында Син және Салум тәуелсіз мемлекеттерін ұйымдастырды (XIV-XIX ғғ.).<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5149367 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230221174739/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/5149367 |date=2023-02-21 }}</ref> == Кәсібі == Серерлер қолмен атқарылатын [[егіншілік]]пен (жержаңғақ, тары, күріш) және мал шаруашылығымен (ірі қара мал) айналысады. Жағалауда - балық аулау, жержаңғақ плантацияларында маусымдық жұмыс дамыған.<ref>Народы и культуры Серер https://travel-journal.ru/ethno/45/1242/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023210338/https://travel-journal.ru/ethno/45/1242/ |date=2019-10-23 }}</ref><ref>Большая советская энциклопедия Серер https://gufo.me/dict/bse/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D1%80</ref> == Өмір салты == Үлкен отбасылық қауымдастықтар дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негізін құрайды. ХХ ғасырдың ортасында матрилиндік қарым-қатынас сақталды. Отбасы ішінде некеге тұруға тыйым салынады. Билік ақсақалдар кеңесіне тиесілі. Дәстүрлі тағамы - чере олардың сүйікті тағамы, тары кускусының бір түрі. Музыкада барабан немесе сабар танымал аспап болып табылады. Тассу дәстүрі сияқты ескі стильдердің кейбірі күні бүгінге дейін қолданыста. Спортта олар әртүрлі спорт түрлерімен айналысады, дегенмен күрес (Laamb) өте танымал.<ref>народы мира / Серер http://www.etnolog.ru/people.php?id=SERE</ref><ref>Кто такие люди серер? https://ru.history-hub.com/kto-takie-lyudi-serer{{Deadlink|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Сенегал халықтары]] [[Санат:Гамбия халықтары]] [[Санат:Мавритания халықтары]] 0lq7b6u56rttpyla25u5qpvvx4xa20y Сидамо 0 711156 3694788 3399210 2026-11-11T08:22:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694788 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Сидамо |төл атауы = sidaama |сурет = Sidama Boys.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 3 млн. |аймақ = {{Байрақ|Эфиопия}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[кушит тілдері]] |діні = [[христиандық]], [[ислам]], дәстүрлі нанымдар. |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Сидамо''' (''sidaama'') — [[Эфиопия]]ның оңтүстік-батысындағы шығыс кушит тобының халқы. Олар Абая мен Ауаса көлдерінің арасында тұрады. Халқы 3 миллион адам. (2007, халық санағы).<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3660926 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230222001233/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3660926 |date=2023-02-22 }}</ref> Сидамо халықтарына кушит тобындағы жақын тілдерде сөйлейтін халықтар кіреді: сидамо, дараса, камбатта, хадия, алаба, тамбаро. == Тілі == Тілі - [[кушит тілдері]].<ref>Большая советская энциклопедия СИДАМО https://bse.slovaronline.com/40591-SIDAMO</ref> == Діні == Көптеген сидамолар [[Христиандық|христиан]] дінін ұстанады, кейбіреулері [[ислам]]ды ұстанады, ал кейбіреулері дәстүрлі нанымдарды сақтайды.<ref>Большая советская энциклопедия Сидамо https://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/132133/%D0%A1%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BE</ref> == Тарихы == XIII-XVI ғасырларда сидамо халқы қазіргіден солтүстікте, көршілес амхараның жанында өмір сүрді және Хадия, Ифат және Дауро мұсылман сұлтанаттарының құрамында болды. XVI ғасырда көптеген оромо халқы Сидамо мен Оромо мекендеген аумақтың көп бөлігін жаулап алып, бұл халықтарды Эфиопияның оңтүстік-батысындағы тауларға итермеледі.<ref>Материал из свободной энциклопедии https://infor24.ru/%D0%A1%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BE {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250709195603/https://infor24.ru/%D0%A1%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BE |date=2025-07-09 }}</ref> == Кәсібі == Негізгі дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатырн [[егіншілік]] (құмай, бидай, энсет банандары, картоп, қызанақ, кофе және т.б.), ірі және ұсақ мал, есек өсіреді.<ref>Народы и культуры Сидамо https://travel-journal.ru/ethno/45/1246/{{Deadlink|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Өмір салты == Қоғамның құрылымы таптық каста болды: ақсүйектер, діни қызметкерлер, еркін егіншілер, саудагерлер, қолөнершілер, аңшылар кастасы (уат). Дәстүрлі қоғамдық ұйымда жыныс және жас топтары мен қолөнер касталары маңызды рөл атқарды. Сидамолардың көпшілігі - ауыл бірлестіктері мен кооперативтеріне ұйымдасқан шаруалар. Жоғарғы тап абиссиндіктер сияқты шамма киді, ерлер қысқа, өте кең, тізеге дейін жетпейтін, әдемі өрнектермен безендірілген шалбар, әйелдер ұзын көйлектер киді. Төменгі таптардың мата киюге құқығы болмады, ерлер былғары алжапқыш, әйелдер былғары белдемше киді. Бас киімі ешкі терісінен жасалған конус тәрізді қалпақшадан тұрды. Ерлер де, әйелдер де қолдары мен аяқтарын білезіктермен, сақиналармен, сырғалармен, моншақтармен безендірді.<ref>ЭФИОПИЯ НАСЕЛЕНИЕ НАРОДЫ ЭФИОПИИ СИДАМО http://www.turlocman.ru/ethiopia/7679 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230609114640/http://www.turlocman.ru/ethiopia/7679 |date=2023-06-09 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Эфиопия халықтары]] t7dk22gz2nn6f2j9yumxmecaq726rwd Сисала 0 711172 3694823 3610862 2026-11-11T09:04:21Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694823 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Сисала |төл атауы = |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 300 000 |аймақ = {{Байрақ|Гана}} {{Байрақ|Буркина-Фасо}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[сисале тілі]] |діні = дәстүрлі нанымдар, [[суннизм]], [[христиандық]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Сисала''' — Батыс грус тобының халқы. Олар [[Гана]]ның солтүстік-батысындағы Кулпон және Сисили өзендерінің бассейндерінде тұрады (Батыс Сисаала – Жоғарғы Батыс аймақтың солтүстігінде, 40 мың адам; ту­му­лунг - Жоғарғы Батыс өңірінің шығысында 140 мың адам; оңтүстік Сисили, немесе паасал, - Жоғарғы Батыс аймағының оңтүстік-шығысында және Солтүстік аймақтың солтүстігінде 50 мың адам). Сонымен қатар [[Буркина-Фасо]]ның оңтүстігінде (негізінен Сисили провинциясында- 25 мың адам, 2015, бағалау). Жалпы саны шамамен 300 мың адам.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3666322 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231208132624/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3666322 |date=2023-12-08 }}</ref> == Тілі == Нигеро-Конго макро отбасы, гур тобының [[сисале тілі]]нде сөйлейді. Негізгі [[диалект]]ілері: исала, дебе, гилбагале (галебагла), нсихаа.<ref>Сисала https://mononews.ru/%D0%A1%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0{{Deadlink|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Діні == Сисаланың көпшілігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]], ал кейбіреулері католиктік [[Христиандық|христиандар]]. == Тарихы == Этногенетикалық мәліметтер бойынша сисаланың ата-бабалары қазіргі мекендеген аумаққа XVII ғасырда солтүстік-шығыстан келген.<ref>Сисала https://dir.md/wiki/%D0%A1%D0%B8%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0?host=ru.m.wikipedia.org{{Deadlink|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Кәсібі == Негізгі кәсіптері – тропикалық қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (тары, құмай, фонио, ямс, жүгері, күріш, жержаңғақ, бұршақ, көкөністер), мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал) және аңшылық. Дамыған қолөнердің қатарында ұсталық, құмыра жасау, тоқымашылық, тері өңдеу бар. Какао плантациялары мен ағаш кесу үшін Гананың оңтүстік аймақтарында маусымдық жұмыс кең таралған.<ref>Народы и культуры Сисала https://travel-journal.ru/ethno/45/1254/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021024314/https://travel-journal.ru/ethno/45/1254/ |date=2019-10-21 }}</ref> == Өмір салты == Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін үлкен отбасылық қауымдастықтар, рулық ұйым және жас топтары құрайды. Туысқандық есеп [[патрилинейлік]] болып табылады. Неке келісімі [[Некеден кейінгі қоныс|вирлокальды]] болып табылады. Полигиния, [[әмеңгерлік]], [[сорорат]] және сатып алынған неке қолданылады. Олар төбесі конустық сабанмен жабылған дөңгелек шағын ағаш үйшіктерде тұрады. Күнделікті киімдері – белдемше, мерекелік киім: ерлерге – қысқа жеңді ұзын ақ көйлек, әйелдерге – қысқа белдемше. Азық-түліктері негізінен өсімдік тектес тағамдар (ботқа, бәліш, бұқтырылған тағамдар) және сүт өнімдері. Негізгі фольклорлық жанрларға ән, ертегі, мақал-мәтелдер жатады.<ref>народы мира / Сисала http://www.etnolog.ru/people.php?id=SISA</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Гана халықтары]] [[Санат:Буркина-Фасо халықтары]] rm82orjnzgvcopvqf7n5tl08srzwsfw Собо 0 711257 3694848 3377047 2026-11-11T09:26:17Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694848 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы =Собо |төл атауы = |сурет = |сурет тақырыбы = |саны = 867 000 |аймақ = {{Байрақ|Нигерия}} {{Байрақ|Камерун}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[эдо тілі]] |діні = [[христиандық]], дәстүрлі нанымдар |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Собо''' — Оңтүстік [[Нигерия]] мен [[Камерун]]ның оңтүстік-батысында тұратын эдо тобынан шыққан екі жақын туысқан халықтың жалпы атауы - Урхо'бо және Исуко.<ref>Значения слов собо https://xn--b1algemdcsb.xn--p1ai/wd/%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE</ref> Жалпы саны 867 мың адам. Олар бір-бірімен үнемі байланыста бола бермейтін шығу тегі әр түрлі этноәлеуметтік құрылымдардың жиынтығын білдіреді (урхоболарда 18, исуколарда 17) өзіндік экономикалық, әлеуметтік және тілдік ерекшеліктері бар. == Тілі == Олар конго-кордофандық отбасының Ква тобының [[эдо тілі]]нің диалектісінде сөйлейді.<ref name="Reference1">Собо https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1630666</ref> Жазуы [[латын әліпбиі]]не графикасына негізделген. == Діні == Олардың едәуір бөлігі [[Христиандық|христиандар]] – [[Католицизм|католиктер]] мен [[Протестантизм|протестанттар]], кейбіреулері дәстүрлі нанымдарды ұстанады: ата-бабалар (негізгі), құдайлар (жоғарғы – Огэнэ) және рухтар, табиғат күштері.<ref name="Reference1"/> == Кәсібі == Негізгі кәсібі – [[егіншілік]] (ямс, маниок, сонымен қатар бұршақ дақылдары, бұрыш және т.б.), балық аулау, өндіріс, оның ішінде сатуға арналған пальма майы. [[Аңшылық]] маңызды рөл атқарады. Мал шаруашылығы нашар дамыған. Қолөнердің негізгі түрлері: қайық жасау, керамика, тоқыма өнері, сондай-ақ ағаштан ою және балшықтан мүсіндер жасау. Сауда бұрыннан жақсы жолға қойылған - ішкі және көршілермен, ал қазір еуропалықтармен.<ref>Народы и культуры Собо https://travel-journal.ru/ethno/45/1262/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191023203620/https://travel-journal.ru/ethno/45/1262/ |date=2019-10-23 }}</ref> == Өмір салты == Әлеуметтік негіз - бұл көп балалы отбасылардан тұратын [[патрилинейлік]] қауымдастық. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокальды]]. Неке рәсімдері мен әдет-ғұрыптары күрделі және орындау үшін көп уақытты қажет етеді. Елді мекендері түзу, көше типіндегі елді мекендер. Көп балалы отбасылардың иеліктері үш-төрт жағынан қоршалған. Тұрғын үйлері төртбұрышты, көп бөлмелі, бағаналы құрылыс. Балшықпен сыланған, пальма жапырақтарымен жабылған төбесі бар. Дәстүрлі киімдері - қазір еуропалық киіммен алмастырылуда немесе оның жеке элементтерімен толықтырылған. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Нигерия халықтары]] [[Санат:Камерун халықтары]] 16oppm0qlt10i918m3nnr2i3bwjwq42 Сога (халық) 0 711342 3694878 3377065 2026-11-11T09:53:58Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694878 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Сога |төл атауы = басога |сурет = Backcloth from busoga.JPG |сурет тақырыбы = |саны = 2,1 млн. |аймақ = {{Байрақ|Уганда}} {{Байрақ|Танзания}} |аймақ1 = |саны1 = |түсініктемелер1 = |аймақ2 = |саны2 = |түсініктемелер2 = |аймақ3 = |саны3 = |түсініктемелер3 = |аймақ4 = |саны4 = |түсініктемелер4 = |аймақ5 = |саны5 = |түсініктемелер5 = |аймақ6 = |саны6 = |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[лусога тілі]] |діні = [[христиандық]], дәстүрлі нанымдар, [[суннизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Сога''' (''басога'') — [[Уганда]]ның оңтүстік-шығысындағы банту халқы. Олар солтүстікте Киога және оңтүстігінде Виктория көлдері, батыста Виктория Ніл өзендері және шығыста Мпологома арасында тұрады. Халқы 2,1 миллион адам. (2002, халық санағы), Угандадағы 3-ші ең үлкен халық. [[Танзания]]да да 5 мыңға жуық адам тұрады.<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3589881 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230323071608/https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3589881 |date=2023-03-23 }}</ref> == Тілі == Тілі - [[лусога тілі]], оның екі диалектісі бар: солтүстік (Лупакоойо) және оңтүстік (Лутенга). XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басынан жазуы [[латын әліпбиі]]не негізделген.<ref>Сога https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/683960</ref> == Діні == Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: көпшілігі [[Христиандық|христиандар]], кейбірі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, [[Сунниттер|сүнниттік мұсылмандар]] да бар.<ref>Значение слова СОГА в Энциклопедическом словарике https://slovar.cc/enc/slovarik/1831153.html</ref> == Кәсібі == Дәстүрлі кәсібі - қолмен атқарылатын [[егіншілік]] (банан, маниок, тәтті картоп). Мал шаруашылығы мен өзен-көлдерде балық аулауды дамытқан. Дәстүрлі қолөнер - керамика, ұсталық, барабан жасау. Отарлау кезеңінде негізгі мақта егетін аудандардың біріне айналды.<ref>Народы и культуры Сога https://travel-journal.ru/ethno/45/1263/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015032926/https://travel-journal.ru/ethno/45/1263/ |date=2019-10-15 }}</ref> == Өмір салты == Қоныстары шашыраңқы орналасқан банан плантацияларымен қоршалған дөңгелек үйшіктерден тұрады. Киімдері – жамбасты жауып тұратын талшықтан жасалған жамылғылар. Негізгі тағамдары – банан, түрлі ботқа, ащы соустары бар ұсақталған жармалардан жасалған ұн өнімдері. Бай ауызша тарихы бар.<ref>народы мира / Сога http://www.etnolog.ru/people.php?id=SOGA</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Уганда халықтары]] [[Санат:Танзания халықтары]] rfuzx6qidkeoovdyjzazslmixf54mgc Сонинке 0 711850 3694946 3496571 2026-11-11T11:01:29Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694946 wikitext text/x-wiki {{Этникалық топ |атауы = Сонинке |төл атауы = |сурет = Femmes soninkees.jpg |сурет тақырыбы = |саны = 2,5 млн. |аймақ = |аймақ1 = {{Байрақ|Мали}} |саны1 = 1,5 млн. |түсініктемелер1 = |аймақ2 = {{Байрақ|Сенегал}} |саны2 = 325 000 |түсініктемелер2 = |аймақ3 = {{Байрақ|Мавритания}} |саны3 = 200 000 |түсініктемелер3 = |аймақ4 = {{Байрақ|Гамбия}} |саны4 = 200 000 |түсініктемелер4 = |аймақ5 = {{Байрақ|Кот-д’Ивуар}} |саны5 = 150 000 |түсініктемелер5 = |аймақ6 = {{Байрақ|Гвинея-Бисау}} |саны6 = 5 000 |түсініктемелер6 = |аймақ7 = |саны7 = |түсініктемелер7 = |аймақ8 = |саны8 = |түсініктемелер8 = |аймақ9 = |саны9 = |түсініктемелер9 = |аймақ10 = |саны10 = |түсініктемелер10 = |аймақ11 = |саны11 = |түсініктемелер11 = |аймақ12 = |саны12 = |түсініктемелер12 = |аймақ13 = |саны13 = |түсініктемелер13 = |тілдері = [[сонинке тілі]] |діні = [[суннизм]], [[католицизм]] |этникалық топтары = |ескертпелер = }} '''Сонинке''' — Батыс Африкадағы халық. Олар негізінен Сенегал өзендерінің жоғарғы ағысында, [[Мали]]дің оңтүстік-батысында (1,5 млн. адамға дейін) [[Мавритания]]ның оңтүстігінде (200 мыңнан астам адам) және [[Сенегал]]дың шығысында (325 мың адам) тұрады. Сонымен қатар [[Гамбия]]ның шығысында (200 мың адам) және [[Гвинея-Бисау]]да (5 мың адам), [[Кот-д’Ивуар]]да (150 мыңнан астам адам) және т.б. Жалпы саны шамамен 2,5 миллион адам (2015, бағалау).<ref>Большая российская энциклопедия 2004–2017 https://old.bigenc.ru/ethnology/text/3637048 {{Deadlink|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Тілі == Олар Нигер-Кордофан отбасының манде тобына жататын [[сонинке тілі]]нде сөйлейді.<ref>Советская историческая энциклопедия - сонинке http://www.terminy.info/history/soviet-historical-encyclopedia/soninke</ref> [[Диалект]]ілері: әзер, батыс (Мавритания, Сенегал), шығыс (Мали). Малиде көптеген сонинкелер [[баман тілі]]нде, Сенегалда - волоф, Мавританияда - [[араб тілі]]нде сөйлейді. Жазуы [[латын әліпбиі]]не негізделген. == Діні == Сонинкелер – исламды қолдаған алғашқы этникалық топтардың бірі. Халықтың басым бөлігі [[ислам]]ды ([[суннизм]]ді) ұстанады, аз бөлігі [[Католицизм|католиктер]].<ref>Современная энциклопедия https://dic.academic.ru/dic.nsf/enc1p/44622</ref> == Тарихы == Сонинке этносы Ежелгі Гана-Вагаду дәуірінде (8-12 ғасырлар) пайда болды, оның этникалық өзегі сонинке болды.<ref>Народы и культуры Сонинке https://travel-journal.ru/ethno/45/1268/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191021221433/https://travel-journal.ru/ethno/45/1268/ |date=2019-10-21 }}</ref> == Кәсібі == Дәстүрлі кәсібі сауда және [[егіншілік]] (тары, жүгері, бұршақ дақылдары), мал шаруашылығы (ешкі, қой, түйе) дамыды. Жержаңғақ екпелері аудандарында маусымдық жұмыстар дамыды. Жаңбырлы маусымда әйелдер егіншілікпен айналысады. Дегенмен, әйелдер әдетте үйде тамақ пісіріп, бала күтімімен айналысады. Иммиграцияның маңызы зор, әйелдер мен балалар үйде қалып, ерлер ақша табу үшін қалаларға барады.<ref>Народ сонинке http://restinworld.ru/stories/mali/14031/1.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181105214115/http://restinworld.ru/stories/mali/14031/1.html |date=2018-11-05 }}</ref> == Өмір салты == Сонинке қоғамы касталарға бөлінеді: еркін–хоро (ақсүйектер – билеушілердің ұрпақтары, қарапайым халық, марабуттар – мұсылман зиялылары); ньамахаля - қолөнер касталары (теміршілер, тері илеушілер, әңгімешілер); құлдар Барлық Сонинкелер (құлдардан басқа), топ мүшелеріне арналған тағамға тыйым салу тотемі бар үлкен туысқан топтарға жатады, жалпы аты -диамму. Үлкен отбасылық қауымдастық әдетте отбасы басшысынан, оның інілерінен, олардың әйелдерінен және балаларынан тұрады. Неке [[Некеден кейінгі қоныс|вирилокальды]], полигиния жиі кездеседі. Отаршылдыққа дейінгі кезеңде-округ пен провинция деңгейіндегі күшті саяси билік институттары болды (билеуші-тунга). Сонинкелер көп балалы отбасыларда тұрады, олардың үйлері қоршаулармен қоршалған. Тұрғын үйлер дөңгелек немесе төртбұрышты, верандалары бар саманнан жасалған. Дәстүрлі киімдері – кең жейде мен шалбар (ерлердікі), тігілмеген белдемше және жеңсіз блузка (әйелдер), қара матадан тігілген орамал. Алтын зергерлік бұйымдар танымал. Негізгі тағам – ''кускус'' (буға пісірілген ұннан жасалған шар пішінді) және соус қосылған бәліш, сүт пен бал қосылған тары ботқасы. Бұқтырылған бұршақтар мен ет жейді.<ref> народы мира / Сонинке http://www.etnolog.ru/people.php?id=SONI</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Африка халықтары}} [[Санат:Мали халықтары]] [[Санат:Мавритания халықтары]] [[Санат:Сенегал халықтары]] [[Санат:Гамбия халықтары]] [[Санат:Гвинея-Бисау халықтары]] [[Санат:Кот-д’Ивуар халықтары]] qghyuqsna4jndztfaskkm77wkghrzei Қатысушы талқылауы:Renamed user bd2075eb159b39b18de5f489932102a9 3 721295 3694564 3244225 2026-11-10T16:29:43Z Ternera 161663 Ternera [[Қатысушы талқылауы:Blacky the Bre]] бетін [[Қатысушы талқылауы:Renamed user bd2075eb159b39b18de5f489932102a9]] бетіне жылжытты (айдатқыш қалдырмады): Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Blacky the Bre|Blacky the Bre]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user bd2075eb159b39b18de5f489932102a9|Renamed user bd2075eb159b39b18de5f489932102a9]]" 3244225 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|realName=|name=Blacky the Bre}} -- [[Қатысушы:Мағыпар|Мағыпар]] ([[Қатысушы талқылауы:Мағыпар|талқылауы]]) 20:05, 2023 ж. желтоқсанның 6 (+06) 1pn7oultvuiotw9eb8o24zza7mvmg4j Фред Циннеман 0 722728 3694580 3354279 2026-11-10T17:18:25Z Marksscheider 183882 3694580 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Фред Циннеман |шынайы есімі = {{lang-de|Fred Zinnemann}} |сурет = Fred Zinnemann 1940s.jpg |сурет ені = |сурет атауы = Фред Циннеман |туған кездегі есімі = Альфред Циннеман |туған күні = 29.04.1907 |туған жері = {{Туғанжері|Вена|Венада}}, [[Аустрия-Мажарстан]] |қайтыс болған күні = 14.03.1997 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лондон|Лондонда}}, [[Ұлыбритания]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}<br />{{кинопродюсер|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = [[1932 жыл|1932]] — [[1982 жыл|1982]] |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1952, 1954, 1967 – екі мәрте)<br />«[[Алтын глобус]]» (1954, 1967)<br />«[[BAFTA]]» (1968 – екі мәрте) |imdb_id = 0003593 |сайты = |ортаққор = Fred Zinnemann }} '''Альфред Циннеман''' ({{lang-de|Fred Zinnemann}}; [[29 сәуір]], [[1907 жыл|1907]], [[Вена]], [[Аустрия-Мажарстан]] — [[14 наурыз]], [[1997 жыл|1997]], [[Лондон]], [[Ұлыбритания]]) — [[Аустрия-Мажарстан]]да туылған [[Америка Құрама Штаттары|америка]]лық [[кинорежиссёр]] және [[кинопродюсер]]. «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығының төрт дүркін иегері. Ол өзінің фильмдеріне шынайылық беру үшін аутентикалық локацииларды пайдалануды және киножұлдыздарды кәсіби емес актерлермен араластыруды талап еткен алғашқы режиссерлердің бірі болды. == Таңдаулы фильмдері == {{ФильмдеЖоғ}} {{Фильмде|1948|Іздеу|The Search|режиссёр}} {{Фильмде|1948|Зорлық-зомбылық актісі|Act of Violence|режиссёр}} {{Фильмде|1952|Түс|High Noon|режиссёр}} {{Фильмде|1953|[[From Here to Eternity]]|From Here to Eternity|режиссёр}} {{Фильмде|1955|Оклахома!|Oklahoma!|режиссёр}} {{Фильмде|1966|[[A Man for All Seasons]]|A Man for All Seasons|режиссёр, продюсер}} {{Фильмде|1977|Джулия|Julia|режиссёр}} {{ФильмдеТөм}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Навигациялық блок |тақырып_стиль = background:#C6C9FF |state = collapsed |тақырып = Фред Циннеман марапаттары |Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы | }} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (продюсерлер)]] [[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]] [[Санат:BAFTA марапаты иегерлері]] 58yhb7k4lgjhq53t5kr7wkw3n39jz23 Евгений Владимирович Енин 0 734807 3694747 3336865 2026-11-11T07:08:32Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3694747 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Евгений Владимирович Енин | Шынайы есімі = {{lang-uk|Євгеній Володимирович Єнін}} | Суреті = Yevhen Yenin Official.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Реті = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 19.11.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Днепр|Днепрде}}, [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР]] | Қайтыс болған күні = 18.01.2023 | Қайтыс болған жері = [[Бровары]], [[Киев облысы]], [[Украина]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Людмила Коваленко | Балалары = Владислав, Диана | Партиясы = | Білімі = Украина қауіпсіздік қызметінің Ұлттық академиясы, Украина мемлекеттік қаржы және халықаралық сауда университеті | Мамандығы = дипломат, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Yevhen Yenin | Марапаттары = {{«Ерлігі үшін» III дәрежелі ордені}} {{3 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}} }} '''Евгений Владимирович Енин''' ({{lang-uk|Євгеній Володимирович Єнін;}} [[19 қараша]] [[1980 жыл]], [[Днепр]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР]] — [[18 қаңтар]] [[2023 жыл]], [[Бровары]], [[Киев облысы]], [[Украина]]) — Украин дипломаты, заңгер, Украина Ішкі істер министрінің бірінші орынбасары (2021-2023), Сыртқы істер министрінің орынбасары (2020-2021), Украина Бас прокурорының орынбасары (2016-2019).<ref>{{cite web|url=https://file.liga.net/persons/enin-evgeniy|title=Енин Евгений|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}}</ref> == Білімі == 1997 жылғы шілдеден 2002 жылғы маусымға дейін - Украина қауіпсіздік қызметінің Ұлттық академиясының курсанты. 2002 жылы Украина қауіпсіздік қызметінің Ұлттық академиясын үздік бітіріп, заңгер мамандығы бойынша толық жоғары білім алды. 2010 жылы «Мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігінің негіздері» мамандығы бойынша саясаттану ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 2012 жылы Украина мемлекеттік қаржы және халықаралық сауда университетін бітіріп, халықаралық заңгер біліктілігін алды. 1997 жылғы шілдеден 2002 жылғы маусымға дейін - Украина қауіпсіздік қызметінің Ұлттық академиясының курсанты. 2002 жылдың шілдесінен 2005 жылдың желтоқсанына дейін Украина Қауіпсіздік қызметі мен Украина Сыртқы барлау қызметінің жедел бөлімшелерінің офицері ретінде әскери қызметте болды. Ағылшын, итальян және румын тілдерін меңгерген.<ref>{{cite web|url=https://rus.lb.ua/file/person/3341_enin_evgeniy_vladimirovich.html|title=​Енин Евгений Владимирович|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref> == Отбасы == Жұбайы — Людмила Коваленко. Ерлі-зайыптылардың екі баласы бар, Владислав және Диана.<ref>{{cite web|url=https://my.ua/persons/ievgen-ienin|title=Евгений Енин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}}</ref> == Мансабы == 2005 жылдың желтоқсанынан 2010 жылдың наурызына дейін Молдова Республикасындағы Украина Елшілігінің үшінші және екінші хатшысы қызметтерін атқарды. 2010 жылғы наурыздан шілдеге дейін - Украина Сыртқы істер министрлігінің Приднестровьедегі реттеу мәселелері секторының екінші хатшысы. 2010 жылғы шілдеден қазанға дейін - Украина Сыртқы істер министрлігі Алтыншы аумақтық департаментінің Оңтүстік-Шығыс Азия және Океания департаментінің екінші хатшысы. 2010 жылдың қазанынан 2011 жылдың қыркүйегіне дейін - Украина Сыртқы істер министрлігінің Алтыншы аумақтық департаментінің Қиыр Шығыс елдері бөлімінің екінші және бірінші хатшысы. 2011 жылғы қыркүйектен қарашаға дейін – Украина Сыртқы істер министрлігі Төртінші аумақтық департаментінің Екінші [[Шығыс Еуропа]] департаментінің бастығының міндетін атқарушы. 2011 жылғы қарашадан 2012 жылғы қарашаға дейін – Украина Сыртқы істер министрлігінің Үшінші аумақтық департаментінің [[Оңтүстік Еуропа]], Балқан және Оңтүстік Кавказ елдері басқармасының [[Қара теңіз]] елдері бөлімінің бастығының орынбасары, бастығы. 2012 жылдың қарашасынан 2014 жылдың желтоқсанына дейін Италия Республикасындағы Украина Елшілігінде кеңесші қызметін атқарды. 2014 жылдың желтоқсанынан 2016 жылдың маусымына дейін - Италия Республикасындағы Украина елшілігінің кеңесшісі - елшісі. 2016 жылғы 7 маусым – Украина Бас прокурорының орынбасары болып тағайындалды. 2019 жылдың сәуір айында қызметінен кетті. 2020 жылдың 15 сәуірінен бастап - Украина Сыртқы істер министрінің орынбасары Дмитрий Кулеба. 2021 жылғы 24 тамызда оған екінші дәрежелі Төтенше және Өкілетті Елші дипломатиялық дәрежесі берілді. 2021 жылғы 6 қыркүйектен бастап - Ішкі істер министрі Денис Монастырскийдің бірінші орынбасары.<ref>{{cite web|url=https://parlament.ua/ru/dossier/enin-evgenij/|title=Енин Евгений|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref><ref>{{cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12264495?ysclid=luirt8e1i2150450124|title=Украина Сыртқы істер министрінің орынбасары Евгений Енин Ішкі істер министрлігі басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/tags/persons/enin-evgeniy/?ysclid=luirqra48x703746225|title=Евгений Енин - соңғы жаңалықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref><ref>{{cite web|url=https://znaj.ua/ru/dossier/892-yevhen-yenin|title=Енин Евгений Владимирович: досье, өмірбаян және декларация|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}}</ref> == Марапаттары == Украина Президентінің жарлығымен 3-дәрежелі «Ерлігі үшін» және 3-дәрежелі «Еңбегі үшін» ордендерімен марапатталған.<ref>{{cite web|url=https://censor.net/ru/news/3285563/enin_naznachen_pervym_zamestitelem_glavy_mvd|title=Йенин Ішкі істер министрлігі басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} mx0vk0rrut3yfps5b6mw9uouzgs21wd 3694766 3694747 2026-11-11T07:59:06Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Мағыпар|Мағыпар]] соңғы нұсқасына қайтарды 3336865 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Евгений Владимирович Енин | Шынайы есімі = {{lang-uk|Євгеній Володимирович Єнін}} | Суреті = Yevhen Yenin Official.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Реті = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 19.11.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Днепр|Днепрде}}, [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР]] | Қайтыс болған күні = 18.01.2023 | Қайтыс болған жері = [[Бровары]], [[Киев облысы]], [[Украина]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Людмила Коваленко | Балалары = Владислав, Диана | Партиясы = | Білімі = Украина қауіпсіздік қызметінің Ұлттық академиясы, Украина мемлекеттік қаржы және халықаралық сауда университеті | Мамандығы = дипломат, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Yevhen Yenin | Марапаттары = {{«Ерлігі үшін» III дәрежелі ордені}} {{3 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}} }} '''Евгений Владимирович Енин''' ({{lang-uk|Євгеній Володимирович Єнін;}} [[19 қараша]] [[1980 жыл]], [[Днепр]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР]] — [[18 қаңтар]] [[2023 жыл]], [[Бровары]], [[Киев облысы]], [[Украина]]) — Украин дипломаты, заңгер, Украина Ішкі істер министрінің бірінші орынбасары (2021-2023), Сыртқы істер министрінің орынбасары (2020-2021), Украина Бас прокурорының орынбасары (2016-2019).<ref>{{cite web|url=https://file.liga.net/persons/enin-evgeniy|title=Енин Евгений|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}}</ref> == Білімі == 1997 жылғы шілдеден 2002 жылғы маусымға дейін - Украина қауіпсіздік қызметінің Ұлттық академиясының курсанты. 2002 жылы Украина қауіпсіздік қызметінің Ұлттық академиясын үздік бітіріп, заңгер мамандығы бойынша толық жоғары білім алды. 2010 жылы «Мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігінің негіздері» мамандығы бойынша саясаттану ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 2012 жылы Украина мемлекеттік қаржы және халықаралық сауда университетін бітіріп, халықаралық заңгер біліктілігін алды. 1997 жылғы шілдеден 2002 жылғы маусымға дейін - Украина қауіпсіздік қызметінің Ұлттық академиясының курсанты. 2002 жылдың шілдесінен 2005 жылдың желтоқсанына дейін Украина Қауіпсіздік қызметі мен Украина Сыртқы барлау қызметінің жедел бөлімшелерінің офицері ретінде әскери қызметте болды. Ағылшын, итальян және румын тілдерін меңгерген.<ref>{{cite web|url=https://rus.lb.ua/file/person/3341_enin_evgeniy_vladimirovich.html|title=​Енин Евгений Владимирович|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref> == Отбасы == Жұбайы — Людмила Коваленко. Ерлі-зайыптылардың екі баласы бар, Владислав және Диана.<ref>{{cite web|url=https://my.ua/persons/ievgen-ienin|title=Евгений Енин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}}</ref> == Мансабы == 2005 жылдың желтоқсанынан 2010 жылдың наурызына дейін Молдова Республикасындағы Украина Елшілігінің үшінші және екінші хатшысы қызметтерін атқарды. 2010 жылғы наурыздан шілдеге дейін - Украина Сыртқы істер министрлігінің Приднестровьедегі реттеу мәселелері секторының екінші хатшысы. 2010 жылғы шілдеден қазанға дейін - Украина Сыртқы істер министрлігі Алтыншы аумақтық департаментінің Оңтүстік-Шығыс Азия және Океания департаментінің екінші хатшысы. 2010 жылдың қазанынан 2011 жылдың қыркүйегіне дейін - Украина Сыртқы істер министрлігінің Алтыншы аумақтық департаментінің Қиыр Шығыс елдері бөлімінің екінші және бірінші хатшысы. 2011 жылғы қыркүйектен қарашаға дейін – Украина Сыртқы істер министрлігі Төртінші аумақтық департаментінің Екінші Шығыс Еуропа департаментінің бастығының міндетін атқарушы. 2011 жылғы қарашадан 2012 жылғы қарашаға дейін – Украина Сыртқы істер министрлігінің Үшінші аумақтық департаментінің Оңтүстік Еуропа, Балқан және Оңтүстік Кавказ елдері басқармасының Қара теңіз елдері бөлімінің бастығының орынбасары, бастығы. 2012 жылдың қарашасынан 2014 жылдың желтоқсанына дейін Италия Республикасындағы Украина Елшілігінде кеңесші қызметін атқарды. 2014 жылдың желтоқсанынан 2016 жылдың маусымына дейін - Италия Республикасындағы Украина елшілігінің кеңесшісі - елшісі. 2016 жылғы 7 маусым – Украина Бас прокурорының орынбасары болып тағайындалды. 2019 жылдың сәуір айында қызметінен кетті. 2020 жылдың 15 сәуірінен бастап - Украина Сыртқы істер министрінің орынбасары Дмитрий Кулеба. 2021 жылғы 24 тамызда оған екінші дәрежелі Төтенше және Өкілетті Елші дипломатиялық дәрежесі берілді. 2021 жылғы 6 қыркүйектен бастап - Ішкі істер министрі Денис Монастырскийдің бірінші орынбасары.<ref>{{cite web|url=https://parlament.ua/ru/dossier/enin-evgenij/|title=Енин Евгений|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref><ref>{{cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12264495?ysclid=luirt8e1i2150450124|title=Украина Сыртқы істер министрінің орынбасары Евгений Енин Ішкі істер министрлігі басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/tags/persons/enin-evgeniy/?ysclid=luirqra48x703746225|title=Евгений Енин - соңғы жаңалықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref><ref>{{cite web|url=https://znaj.ua/ru/dossier/892-yevhen-yenin|title=Енин Евгений Владимирович: досье, өмірбаян және декларация|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}}</ref> == Марапаттары == Украина Президентінің жарлығымен 3-дәрежелі «Ерлігі үшін» және 3-дәрежелі «Еңбегі үшін» ордендерімен марапатталған.<ref>{{cite web|url=https://censor.net/ru/news/3285563/enin_naznachen_pervym_zamestitelem_glavy_mvd|title=Йенин Ішкі істер министрлігі басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fj5tvtcyp276viizs86yohlxl5kxm6z 3694773 3694766 2026-11-11T08:00:52Z 1nter pares 146705 /* */ 3694773 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Евгений Владимирович Енин | Шынайы есімі = {{lang-uk|Євгеній Володимирович Єнін}} | Суреті = Yevhen Yenin Official.jpg | Сурет ені = | Атауы = | Титулы = | Ту = | Ту2 = | Реті = | Басқара бастады = | Басқаруын аяқтады = | Ізашары = | Ізбасары = | Президент = | Премьер = | Титулы_2 = | Ту_2 = | Ту2_2 = | Реті_2 = | Басқара бастады_2 = | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = | Ту_3 = | Ту2_3 = | Реті_3 = | Басқара бастады_3 = | Басқаруын аяқтады_3 = | Ізашары_3 = | Ізбасары_3 = | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Реті_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 19.11.1980 | Туған жері = {{туғанжері|Днепр|Днепрде}}, [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР]] | Қайтыс болған күні = 18.01.2023 | Қайтыс болған жері = [[Бровары]], [[Киев облысы]], [[Украина]] | Жерленді = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = Людмила Коваленко | Балалары = Владислав, Диана | Партиясы = | Білімі = Украина қауіпсіздік қызметінің Ұлттық академиясы, Украина мемлекеттік қаржы және халықаралық сауда университеті | Мамандығы = дипломат, заңгер | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Yevhen Yenin | Марапаттары = {{«Ерлігі үшін» III дәрежелі ордені}} {{3 дәрежелі Қызметі үшін ордені (Украина)}} }} '''Евгений Владимирович Енин''' ({{lang-uk|Євгеній Володимирович Єнін;}} [[19 қараша]] [[1980 жыл]], [[Днепр]], [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина КСР]] – [[18 қаңтар]] [[2023 жыл]], [[Бровары]], [[Киев облысы]], [[Украина]]) — Украин дипломаты, заңгер, Украина Ішкі істер министрінің бірінші орынбасары (2021–2023), Сыртқы істер министрінің орынбасары (2020–2021), Украина Бас прокурорының орынбасары (2016–2019).<ref>{{cite web|url=https://file.liga.net/persons/enin-evgeniy|title=Енин Евгений|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}}</ref> == Білімі == 1997 жылғы шілдеден 2002 жылғы маусымға дейін - Украина қауіпсіздік қызметінің Ұлттық академиясының курсанты. 2002 жылы Украина қауіпсіздік қызметінің Ұлттық академиясын үздік бітіріп, заңгер мамандығы бойынша толық жоғары білім алды. 2010 жылы «Мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігінің негіздері» мамандығы бойынша саясаттану ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алды. 2012 жылы Украина мемлекеттік қаржы және халықаралық сауда университетін бітіріп, халықаралық заңгер біліктілігін алды. 1997 жылғы шілдеден 2002 жылғы маусымға дейін - Украина қауіпсіздік қызметінің Ұлттық академиясының курсанты. 2002 жылдың шілдесінен 2005 жылдың желтоқсанына дейін Украина Қауіпсіздік қызметі мен Украина Сыртқы барлау қызметінің жедел бөлімшелерінің офицері ретінде әскери қызметте болды. Ағылшын, итальян және румын тілдерін меңгерген.<ref>{{cite web|url=https://rus.lb.ua/file/person/3341_enin_evgeniy_vladimirovich.html|title=​Енин Евгений Владимирович|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref> == Отбасы == Жұбайы — Людмила Коваленко. Ерлі-зайыптылардың екі баласы бар, Владислав және Диана.<ref>{{cite web|url=https://my.ua/persons/ievgen-ienin|title=Евгений Енин|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}}</ref> == Мансабы == 2005 жылдың желтоқсанынан 2010 жылдың наурызына дейін Молдова Республикасындағы Украина Елшілігінің үшінші және екінші хатшысы қызметтерін атқарды. 2010 жылғы наурыздан шілдеге дейін - Украина Сыртқы істер министрлігінің Приднестровьедегі реттеу мәселелері секторының екінші хатшысы. 2010 жылғы шілдеден қазанға дейін - Украина Сыртқы істер министрлігі Алтыншы аумақтық департаментінің Оңтүстік-Шығыс Азия және Океания департаментінің екінші хатшысы. 2010 жылдың қазанынан 2011 жылдың қыркүйегіне дейін - Украина Сыртқы істер министрлігінің Алтыншы аумақтық департаментінің Қиыр Шығыс елдері бөлімінің екінші және бірінші хатшысы. 2011 жылғы қыркүйектен қарашаға дейін – Украина Сыртқы істер министрлігі Төртінші аумақтық департаментінің Екінші Шығыс Еуропа департаментінің бастығының міндетін атқарушы. 2011 жылғы қарашадан 2012 жылғы қарашаға дейін – Украина Сыртқы істер министрлігінің Үшінші аумақтық департаментінің Оңтүстік Еуропа, Балқан және Оңтүстік Кавказ елдері басқармасының Қара теңіз елдері бөлімінің бастығының орынбасары, бастығы. 2012 жылдың қарашасынан 2014 жылдың желтоқсанына дейін Италия Республикасындағы Украина Елшілігінде кеңесші қызметін атқарды. 2014 жылдың желтоқсанынан 2016 жылдың маусымына дейін - Италия Республикасындағы Украина елшілігінің кеңесшісі - елшісі. 2016 жылғы 7 маусым – Украина Бас прокурорының орынбасары болып тағайындалды. 2019 жылдың сәуір айында қызметінен кетті. 2020 жылдың 15 сәуірінен бастап - Украина Сыртқы істер министрінің орынбасары Дмитрий Кулеба. 2021 жылғы 24 тамызда оған екінші дәрежелі Төтенше және Өкілетті Елші дипломатиялық дәрежесі берілді. 2021 жылғы 6 қыркүйектен бастап - Ішкі істер министрі Денис Монастырскийдің бірінші орынбасары.<ref>{{cite web|url=https://parlament.ua/ru/dossier/enin-evgenij/|title=Енин Евгений|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref><ref>{{cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12264495?ysclid=luirt8e1i2150450124|title=Украина Сыртқы істер министрінің орынбасары Евгений Енин Ішкі істер министрлігі басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/tags/persons/enin-evgeniy/?ysclid=luirqra48x703746225|title=Евгений Енин - соңғы жаңалықтар|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref><ref>{{cite web|url=https://znaj.ua/ru/dossier/892-yevhen-yenin|title=Енин Евгений Владимирович: досье, өмірбаян және декларация|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}}</ref> == Марапаттары == Украина Президентінің жарлығымен 3-дәрежелі «Ерлігі үшін» және 3-дәрежелі «Еңбегі үшін» ордендерімен марапатталған.<ref>{{cite web|url=https://censor.net/ru/news/3285563/enin_naznachen_pervym_zamestitelem_glavy_mvd|title=Йенин Ішкі істер министрлігі басшысының бірінші орынбасары болып тағайындалды|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2024-04-03|lang=}} </ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 6eqpk0y95of4nuvfkn850v585flrblq Рецепт 0 735607 3694697 3563231 2026-11-11T05:11:33Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694697 wikitext text/x-wiki <ref></ref>{{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Арнайы рецепт бланкісінің нысаны.png|нобай|Арнайы рецепт бланкісі]] '''Рецепт''' ({{lang-la|receptum}} – ''қабылданған'') — [[дәрігер]]дің фармацевтке [[Дәрі-дәрмек|дәрілік зат]]тарды дайындау және бостау туралы жазбаша өтініші, онда дәрілік заттарды қолдану және емдеу әдісі туралы нұсқаулар болады.{{Citation needed}} Рецепт белгілі бір нысанда және ережелерге сәйкес жазылады. Қарапайым рецепт – бұл бір дәрілік затқа жазылатын рецепт; егер препарат екі немесе одан да көп белсенді ингредиенттерден тұратын болса, онда оны күрделі рецепт деп атайды. Рецепт заңды құжат, өйткені ол дәрінің дұрыс дайындалғанын тексеруге мүмкіндік береді. Дәрілік затты рецепт арқылы немесе рецептсіз босату туралы нұсқау препаратқа арналған нұсқаулықта «дәріханадан босату шарттары» бағанасында көрсетілген. Нұсқаулық, дәрілік затты мемлекеттік тіркеу сатысында бекітіледі. Ежелгі уақытта латын тілінде рецепттер ''Formula remediorum'' (''remedium'' - дәрі) немесе ''Formula medicinalis'' деп аталды. Қазіргі уақытта Қазақстанда рецептермен жұмысты реттеу Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 2 қазандағы № ҚР ДСМ-112/2020 «Рецепттерді жазып беру, есепке алу және сақтау қағидаларын бекіту туралы» бұйрығымен жүзеге асырылады. Бұл қағидаларда рецепте қолданылатын негізгі рецептуралық қысқартулар қарастырылған.<ref name="adilet">{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2000021493 |title= Рецепттерді жазып беру, есепке алу және сақтау қағидаларын бекіту туралы |lang= kk |publisher= adilet.zan.kz |date= 2020-10-02 |accessdate= 2024-04-12}}</ref> Ал дәріханаларда рецептпен босату тәртібі Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 17 қыркүйектегі № ҚР ДСМ-104/2020 «Дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды көтерме және бөлшек саудада өткізу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығымен реттеледі.<ref>{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2000021229 |title= Дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды көтерме және бөлшек саудада өткізу қағидаларын бекіту туралы |lang= kk |publisher= adilet.zan.kz |date= 2020-09-17 |accessdate= 2024-04-12}}</ref> Рецепттің маңызы неде? Біріншіден, рецепт тағамды дұрыс әрі сапалы дайындауға көмектеседі. Қажетті өнімдердің мөлшері мен дайындалу кезеңдерін сақтау тағамның дәмді шығуына әсер етеді. Екіншіден, рецепт адамның шығармашылық қабілетін дамытады. Әртүрлі өнімдерді үйлестіріп, жаңа тағам түрлерін ойлап табуға мүмкіндік береді. Үшіншіден, рецепт – отбасылық дәстүрді сақтаудың бір жолы. Көптеген отбасында әжелер мен аналардың ерекше тағам дайындау құпиялары бар. Мұндай рецептер отбасылық мұра ретінде кейінгі ұрпаққа беріледі. Қазіргі уақытта рецепттерді аспаздық кітаптардан, журналдардан, интернет сайттарынан және әлеуметтік желілерден табуға болады. Бейнерецепттер тағамның дайындалу барысын көріп, әр кезеңді оңай түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар адамдар өздерінің сүйікті рецептерімен бөлісіп, жаңа аспаздық идеялармен танысады. Қорытындылай келе, рецепт – жай ғана тағам дайындау нұсқаулығы емес, ол халықтың мәдениеті мен дәстүрін, отбасының жылулығы мен шығармашылығын біріктіретін құндылық. Әрбір дәмді тағамның артында еңбек, шеберлік және ерекше ықылас жатады. «Дәмді тағамның сыры – дұрыс рецептте ғана емес, оны дайындаған адамның ықыласында». == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Фармация]] pybstfaxxfxw6ynl3vb1vb1bl3g8ssz 3694779 3694697 2026-11-11T08:06:55Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] ([[User talk:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3563231 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=сәуір 2024}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> [[Сурет:Арнайы рецепт бланкісінің нысаны.png|нобай|Арнайы рецепт бланкісі]] '''Рецепт''' ({{lang-la|receptum}} – ''қабылданған'') — [[дәрігер]]дің фармацевтке [[Дәрі-дәрмек|дәрілік зат]]тарды дайындау және бостау туралы жазбаша өтініші, онда дәрілік заттарды қолдану және емдеу әдісі туралы нұсқаулар болады.{{Citation needed}} Рецепт белгілі бір нысанда және ережелерге сәйкес жазылады. Қарапайым рецепт – бұл бір дәрілік затқа жазылатын рецепт; егер препарат екі немесе одан да көп белсенді ингредиенттерден тұратын болса, онда оны күрделі рецепт деп атайды. Рецепт заңды құжат, өйткені ол дәрінің дұрыс дайындалғанын тексеруге мүмкіндік береді. Дәрілік затты рецепт арқылы немесе рецептсіз босату туралы нұсқау препаратқа арналған нұсқаулықта «дәріханадан босату шарттары» бағанасында көрсетілген. Нұсқаулық, дәрілік затты мемлекеттік тіркеу сатысында бекітіледі. Ежелгі уақытта латын тілінде рецепттер ''Formula remediorum'' (''remedium'' - дәрі) немесе ''Formula medicinalis'' деп аталды. Қазіргі уақытта Қазақстанда рецептермен жұмысты реттеу Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 2 қазандағы № ҚР ДСМ-112/2020 «Рецепттерді жазып беру, есепке алу және сақтау қағидаларын бекіту туралы» бұйрығымен жүзеге асырылады. Бұл қағидаларда рецепте қолданылатын негізгі рецептуралық қысқартулар қарастырылған.<ref name="adilet">{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2000021493 |title= Рецепттерді жазып беру, есепке алу және сақтау қағидаларын бекіту туралы |lang= kk |publisher= adilet.zan.kz |date= 2020-10-02 |accessdate= 2024-04-12}}</ref> Ал дәріханаларда рецептпен босату тәртібі Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 17 қыркүйектегі № ҚР ДСМ-104/2020 «Дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды көтерме және бөлшек саудада өткізу қағидаларын бекіту туралы» бұйрығымен реттеледі.<ref>{{Cite web|url= https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2000021229 |title= Дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды көтерме және бөлшек саудада өткізу қағидаларын бекіту туралы |lang= kk |publisher= adilet.zan.kz |date= 2020-09-17 |accessdate= 2024-04-12}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Фармация]] d9jnv36bzl998oluzzec0em0jmlgs01 София Михайловна Ротару 0 735977 3694972 3685166 2026-11-11T11:34:14Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694972 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = София Ротару |Атауы ={{lang-uk|Софія Ротару}}<br>{{lang-ro|Sofia Rotaru}} |Сурет = Софія Ротару (cropped).jpg |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Толық аты = София Михайловна Ротару |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 1962 — осы уақытқа шейін |Мемлекет = {{UKR}} |Мамандықтары = {{әнші|Украина}}, актриса, кәсіпкер |Дауыс түрі =сопрано |Аспаптары =[[Баян (музыкалық аспап)|баян]], [[Перкуссия (музыка)|перкуссия]], домра |Жанры = [[эстрада]], [[Поп-музыка|поп]], [[диско]], [[поп-фолк]] |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = Украина қаһарманы, {{Республика ордені (Молдова)}}, {{Құрмет ордені (Ресей)}}, {{Халықтар Достығы ордені}}, {{Құрмет Белгісі ордені}}, {{Ленин комсомол сыйлығы}}, {{Достастық ордені}}, {{КСРО халық әртісі}}, [[Алтын граммофон]] |Сайты = https://sofiarotaru.com/ |Туған күні=7.08.1947}} '''София Михайловна Ротару''' — кеңестік, сосын украиндық әнші. Репертуарында [[Орыс тілі|орыс]], [[Украин тілі|украин]], [[Молдаван тілі|молдаван]], [[Болгар тілі|болгар]], [[Серб тілі|серб]], [[Поляк тілі|поляк]], [[Неміс тілі|неміс]], [[Француз тілі|француз]], [[Италиян тілі|италиян]], [[Испан тілі|испан]], [[Ағылшын тілі|ағылшын]] тілдерінде орындалатын 500-ден астам әні бар Көптеген халықаралық ән байқауларының жеңімпазы болып, ол жиырмадан аса альбом шығарды, оның біразы миллиондаған көшірме таралыммен сатылды. 1988 жылы оған [[КСРО халық әртісі]] атағы берілді. 2002 жылы ол [[Украина қаһарманы]] атанды.<ref>[http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=691%2F2002 Ротаруға қатысты Украина президентінің жарлығы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200102073233/https://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=691%2F2002 |date=2020-01-02 }}, zakon.rada.gov.ua</ref> 1973 жылдан 2021 жылға дейін (2018 жылды санамай) «Жыл әні» фестивалінің қатысушысы болды.<ref>{{cite web|lang=ru|url=https://www.mk.ru/culture/2022/12/04/allegrova-rydala-kirkorov-celovalsya-pesnya-goda-proshla-bez-pugachevoy-i-rotaru.html|title=Аллегрова рыдала, Киркоров целовался: «Песня года» прошла без Пугачёвой и Ротару|author=Сорокин Денис|website=www.mk.ru|date=2022-12-04|publisher=Московский комсомолец|archive-url=https://web.archive.org/web/20230102214502/https://www.mk.ru/culture/2022/12/04/allegrova-rydala-kirkorov-celovalsya-pesnya-goda-proshla-bez-pugachevoy-i-rotaru.html|archive-date=2023-01-02|access-date=|url-status=live}}</ref> «Алтын граммофон» сыйлығының 12 дүркін иегері, оның ішінде «Поп-музыкаға қосқан үлесі үшін» арнайы сыйлығы да бар.<ref>{{Cite web|url=https://lisa.ru/zvezdy/90818-kakie-zvezdy-stali-obladatelyami-premii-zolotoj-grammofon-2017/|title=Какие звезды стали обладателями премии «Золотой граммофон-2017»?|lang=ru}}</ref> == Өмірбаяны == София Ротару 1947 жылы [[Черновцы облысы]]ндағы [[Маршинцы]] ауылында дүниеге келді. Ол алты баланың ішінде екіншісі болды. Оның әкесі жүзім өсірумен айналысқан, [[Екінші дүниежүзілік соғыс]]та кеңестік жауынгер ретінде Берлинге дейін жеткен. Мектепте София бірінші сыныптан бастап хорға қатысқан. Сондай-ақ спортта да жетістіктерімен мақтана алған. 1963 жылы облыстық, ал 1964 жылы республикалық дарындар фестивалінде жеңімпаз болды. Осыған орай оның фотографиясы 1965 жылғы [[Україна]] журналының мұқабасында басылды. 1964 жылы мектеп бітірісімен жергілікті музыкалық училищиге оқуға түседі. Бұл уақытта ол Черновцы университетінің студенттер оркестрінде трубада ойнаған Анатолий Евдокименкомен танысады. Төрт жылдан кейін олар үйленеді. 1968 жылы ол училищені бітіреді, [[Болгария]]да өткен IX Бүкіләлемдік жастар мен студенттер фестиваліне жіберіледі. 1970 жылы София мен Анатолийде бала туады. 1971 жылы Украинада «[[Червона рута]]» атты фильм-концерт түсірілді. Көрерменнің ықыласына бөленген бұл фильмде София Ротару басты рөлде ойнаған. Бұған орай Черновцы филармониясы оны жұмысқа шақырады және «Червона рута» атты ансамбль ұйымдастырады. Осы кезеңде әншінің украиналық сазгер Владимир Ивасюкпен ынтымақтастығы орнығады. Нәтижеде поп-музыканың сарынымен ойнайтын фольклорға еліктеген көптеген әндер жазылады. 1973 жылы София Ротару Болгарияда өткен «Алтын Орфей» байқауында екі ән орындап, бірінші сыйлыққа ие болды. Сол жылы оған Украин КСР-ң еңбегі сіңген әртісі атағы берілді. Сондай-ақ ол «Жыл әні» фестивалінің финалына қатысады. Бұл фестивальге содан бері үзбей қатысқан (2018 жылға дейін). Көптеген авторлар оған ән жаза бастайды. 1974 жылы ол [[Кишинёв]]тегі Мемлекеттік өнер институтын бітіреді. Сол жылы [[Польша]]дағы Сопотта өткен ән фестивалінің лауреаты атанды. 1976 жылы ол Украин КСР-ң халық әртісі атанады. [[Германия]]ға шақырылып, екі неміс әнінен тұратын винилді мини-альбом жаздырады, талай-талай концерт береді. 1980 жылы [[Токио]]дағы ән байқауында бірінші сыйлықты иеленді. Мәскеуде өткен [[1980 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары|Жазғы Олимпиадада]] екі жаңа әнін орындайды. Сол жылы «[[Қайдасың, махаббатым?]]» атты музыкалық көркем фильмінде басты рөлде түсті. 1983 жылы [[Канада]]да концерт береді. Осыдан кейін оған бес жылға КСРО-дан шығуға тиым салынды. Сол жылы Молдав КСР-ң халық әртісі атағы берілді. 1985 жылы оның «София Ротару» және «Нежная мелодия» атты екі күйтабағы КСРО-да ең көп таралыммен сатылып, әншіге «Алтын диск» сыйлығы берілді. Сол жылы [[Халықтар Достығы ордені]] де табысталды. Сондай-ақ «Сізді София Ротару шақырады» атты фильм-концерт шықты. Келесі жылы «Махаббат туралы монолог» деген музыкалық фильм көрсетілді. 1986 жылы София Ротару орыс композиторы Владимир Матецкиймен жұмыс істей бастайды, бұл әріптестік 15 жылға созылады. Екі жылдан кейін оған [[КСРО халық әртісі]] атағы берілді. [[КСРО ыдырауы]]нан кейін де оның шығармашылығы мен концерттік белсенділігі дами берді. [[Сурет:Alexei Leonov and Sofia Rotaru during a gala ceremony (cropped).jpg|нобай|София Ротару және ғарышкер Алексей Леонов, 2011 жыл]] Кезекті «Жыл әні» фестивалінде ол «1996 жылдың үздік эстрадалық әншісі» болып танылды. 1997 жылы [[Қазақстан]]да өткен [[Азия дауысы]] фестиваліне қатысты.<ref>{{Cite web|url=https://voxpopuli.kz/2215-aziya-dauysy-kak-gremel-golos-azii/|title=«Азия дауысы»: как гремел «Голос Азии»|lang=ru|access-date=2023-08-24|archive-date=2022-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20221114071505/https://voxpopuli.kz/2215-aziya-dauysy-kak-gremel-golos-azii/|url-status=live}}</ref> Сол жылы оған [[Молдавия]]ның Республика ордені берілді. Келесі жылдары да ол әртүрлі жүлделер мен атақтарға ие болып жүрді. 2002 жылы София Ротаруға [[Украина қаһарманы]] деген елдегі ең жоғарғы атақ берілді. Ал Ресей президенті оған [[Құрмет ордені (Ресей)|Құрмет орденін]] сыйлады. Сол жылы әншінің «Я тебя по-прежнему люблю» атты жаңа альбомы және басқа да жинақтары шығады.<ref>{{Cite web|url=https://www.ozon.ru/context/detail/id/1090712/?item=1066824|title=София Ротару. Я тебя по-прежнему люблю|publisher=Ozon.ru|lang=ru|accessdate=2018-03-15|archive-date=2018-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315195856/https://www.ozon.ru/context/detail/id/1090712/?item=1066824|url-status=live}}</ref> 2007 жылы оған Беларусь президентінің «Өнер арқылы — бейбітшілікке және түсінушілікке» сыйлығы табысталды.<ref>{{cite web|url=http://festival.vitebsk.by/en/news/2007/07/13/143200.html|title=Contrasts of "Slavianski Bazaar"|date=13 July 2007|access-date=22 May 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080325234252/http://festival.vitebsk.by/en/news/2007/07/13/143200.html|archive-date=25 March 2008}}</ref> 2010 жылы ол Украинадағы ең көп табыс түсірген әнші болды, сондай-ақ жалпы посткеңестік кеңістікте ең бай әртіс атанған кездері де көп болды.<ref>[https://muz.ru/Store/NewsDetails.aspx?NewsId=77260 За 2010 год София Ротару заработала больше всех.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160312093715/http://muz.ru/store/newsdetails.aspx?newsid=77260 |date=2016-03-12 }} // muz.ru</ref> 2021 жылы Украина президенті оған [[Украинаның ұлттық аңызы]] атты ерекшелік белгісін сыйлады.<ref>[https://www.president.gov.ua/documents/3742021-39765 Про нагородження відзнакою Президента України "Національна легенда України"]</ref> == Дискография == * 1972 — «Червона рута» * 1973 — «Поёт София Ротару» * 1974 — «София Ротару» (немесе «Баллада о скрипках») * 1976 — «София Ротару» (немесе «Лебединая верность») * 1977 — «Пісні Володимира Івасюка співає Софія Ротару» * 1978 — «Deine Zärtlichkeit» * 1978 — «София Ротару» (немесе «Родина моя») * 1979 — «Только тебе» * 1981 — «Где ты, любовь?» * 1981 — «София Ротару и Червона Рута» * 1985 — «Нежная мелодия» * 1987 — «Монолог о любви» * 1987 — «Lavanda» * 1988 — «Золотое сердце» * 1991 — «Караван любви» * 1995 — «Хуторянка» * 1998 — «Люби меня» * 2002 — «Я тебя по-прежнему люблю» * 2004 — «Небо — это я» * 2005 — «Я же его любила» * 2008 — «Я — твоя любовь!» * 2010 — «Я не оглянусь» * 2014 — «Давай устроим лето» * 2016 — «Зима» == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Commons|Category:Sofia Rotaru|София Ротару}} == Сілтемелер == * [https://ria.ru/20070807/70527690.html София Ротару фотогалереяда] {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:КСРО әншілері]] [[Санат:КСРО актрисалары]] [[Санат:Контральто]] [[Санат:Поп-фолк әншілер]] [[Санат:Овация сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Алтын граммофон сыйлығының лауреаттары]] [[Санат:София Ротару| ]] 05ey5qy2ozq0zkfh16qrud8rwxabztz Үлгі:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы 10 736247 3694569 3693535 2026-11-10T16:54:24Z Marksscheider 183882 3694569 wikitext text/x-wiki {{Навигациялық кесте | аты = Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы | тақырып = [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы]] | тақырып_стиль = background:#EEDD82 | бөлім_стиль = background:#EEDD82 | state = {{{state|collapsed}}} | bodyclass = hlist | nowrapitems = yes | бөлім1 = 1928—1951 | тізім1 = * [[Қанаттар (фильм, 1927)|Қанаттар]] (1929) * [[Бродвей мелодиясы]] (1930-I) * [[Батыс майданда өзгеріс жоқ (фильм, 1930)|Батыс майданда өзгеріс жоқ]] (1930-II) * [[Симаррон (фильм, 1931)|Симаррон]] (1931) * [[Гранд Отель (фильм)|Гранд Отель]] (1932) * [[Кавалькада (фильм)|Кавалькада]] (1934) * [[Бір түнде болған оқиға]] (1935) * [[Баунтидегі бүлік (фильм, 1935)|Баунтидегі бүлік]] (1936) * [[Ұлы Зигфелд]] (1937) * [[Эмиль Золя өмірі]] (1938) * [[Өзіңмен бірге ала алмайсың]] (1939) * [[Жел өтіндегі тағдырлар (фильм)|Жел өтіндегі тағдырлар]] (1940) * [[Ребекка (фильм, 1940)|Ребекка]] (1941) * [[How Green Was My Valley|Аңғарым қандай жасыл еді]] (1942) * [[Миссис Минивер]] (1943) * [[Касабланка (фильм)|Касабланка]] (1944) * [[Going My Way|Өз жолымен жүру]] (1945) * [[The Lost Weekend|Жоғалған уикэнд]] (1946) * [[Өміріміздің үздік жылдары]] (1947) * [[Джентльмендік келісім (фильм)|Джентльмендік келісім]] (1948) * [[Гамлет (фильм, 1948)|Гамлет]] (1949) * [[All the King's Men (фильм, 1949)|Патшаның бүкіл жасағы]] (1950) * [[Барлығы Ева туралы]] (1951) |бөлім2 = 1952—1976 |тізім2 = * [[An American in Paris (фильм)|Париждегі америкалық]] (1952) * [[The Greatest Show on Earth|Әлемдегі ең керемет шоу]] (1953) * [[From Here to Eternity]] (1954) * [[Портта]] (1955) * [[Марти (фильм)|Марти]] (1956) * [[Әлемді 80 күн ішінде шарлау (фильм, 1956)|Әлемді 80 күн ішінде шарлау]] (1957) * [[Квай өзеніндегі көпір]] (1958) * [[Жижи (фильм, 1958)|Жижи]] (1959) * [[Бен-Гур (фильм, 1959)|Бен-Гур]] (1960) * [[Пәтер (фильм, 1960)|Пәтер]] (1961) * [[Вестсайд хикаясы (фильм, 1961)|Вестсайд хикаясы]] (1962) * [[Арабиялық Лоуренс (фильм)|Арабиялық Лоуренс]] (1963) * [[Том Джонс (фильм)|Том Джонс]] (1964) * [[My Fair Lady (фильм)|My Fair Lady]] (1965) * [[Музыка дыбыстары (фильм)|Музыка дыбыстары]] (1966) * [[A Man for All Seasons]] (1967) * [[In the Heat of the Night (фильм)|In the Heat of the Night]] (1968) * [[Оливер! (фильм)|Оливер!]] (1969) * [[Midnight Cowboy]] (1970) * [[Паттон (фильм)|Паттон]] (1971) * [[Француз байланысы]] (1972) * [[Өкіл әке (фильм)|Өкіл әке]] (1973) * [[Афера]] (1974) * [[Өкіл әке 2]] (1975) * [[Көкектің ұясы (фильм)|Көкектің ұясы]] (1976) |бөлім3 = 1977—2001 |тізім3 = * [[Рокки]] (1977) * [[Энни Холл]] (1978) * [[The Deer Hunter|Бұғы аңшысы]] (1979) * [[Крамер Крамерге қарсы]] (1980) * [[Қарапайым адамдар]] (1981) * [[Отты арбалар]] (1982) * [[Ганди (фильм)|Ганди]] (1983) * [[Сүйіспеншілік шарттары]] (1984) * [[Амадей (фильм)|Амадей]] (1985) * [[Африкадан]] (1986) * [[Взвод (фильм)|Взвод]] (1987) * [[Соңғы император]] (1988) * [[Жаңбыр адамы]] (1989) * [[Мисс Дэйзидің шопыры]] (1990) * [[Қасқырлармен билеу]] (1991) * [[Қозылар үнсіздігі (фильм)|Қозылар үнсіздігі]] (1992) * [[Кешірілмеген (фильм, 1992)|Кешірілмеген]] (1993) * [[Шиндлердің тізімі]] (1994) * [[Форрест Гамп]] (1995) * [[Ер жүрек]] (1996) * [[Ағылшын пациенті]] (1997) * [[Титаник (фильм, 1997)|Титаник]] (1998) * [[Ғашық болған Шекспир]] (1999) * [[Америкалық сұлу]] (2000) * [[Гладиатор (фильм, 2000)|Гладиатор]] (2001) |бөлім4 = 2002—қазіргі уақыт |тізім4 = * [[Сана ойындары]] (2002) * [[Чикаго (фильм, 2002)|Чикаго]] (2003) * [[Сақиналар әміршісі: Патшаның оралуы]] (2004) * [[Million Dollar Baby|Миллион долларлық сәби]] (2005) * [[Соқтығыс (фильм, 2004)|Соқтығыс]] (2006) * [[Жолдан жаңылғандар]] (2007) * [[Қарттарға мұнда орын жоқ (фильм)|Қарттарға мұнда орын жоқ]] (2008) * [[Лашықтан шыққан миллионер]] (2009) * [[Дауыл билеушісі]] (2010) * [[Патша сөзі]] (2011) * [[Әртіс (фильм)|Әртіс]] (2012) * [[Арго (фильм)|Арго]] (2013) * [[12 жылдық құлдық]] (2014) * [[Бёрдмэн]] (2015) * [[Басты назарда]] (2016) * [[Айдың жарығы]] (2017) * [[Су кейпі]] (2018) * [[Жасыл кітап (фильм)|Жасыл кітап]] (2019) * [[Паразиттер (фильм)|Паразиттер]] (2020) * [[Көшпенділер жері]] (2021) * [[Кода (фильм, 2021)|Кода]] (2022) * [[Барлығы бір уақытта, барлық жерде]] (2023) * [[Оппенхеймер (фильм)|Оппенхеймер]] (2024) * [[Анора]] (2025) * [[Шайқас артынан шайқас]] (2026) }}<noinclude> [[Санат:Навигациялық үлгілер:Оскар]] </noinclude> p3623r43vv81frjclbf8ppd5gxprvrl Компьютерлік лингвистика 0 737338 3694516 3694216 2026-11-10T12:43:28Z Samalbeisenkhan 180576 «[[:en:Special:Redirect/revision/1379154337|Computational linguistics]]» бетінен аударылып түзілді 3694516 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles>{{Excerpt|Computational semantics}}{{excerpt|Statistical_language_acquisition#Computational_models}}<templatestyles src="Div col/styles.css" />'''Компьютерлік лингвистика''' - табиғи тілді компьютерлік модельдеумен, сондай-ақ тіл біліміне қатысты мәселелерді зерттеуде математикалық есептеу тәсілдерін қолданатын пәнаралық сала. Жалпы алғанда, компьютерлік лингвистика лингвистика, компьютерлік ғылымдар, жасанды интеллект, математика, логика, философия, когнитивтік ғылым, когнитивтік психология, психолингвистика, антропология және нейроғылым сияқты салалардың жетістіктеріне сүйенеді әрі олардың дамуына үлес қосады. Компьютерлік лингвистика математикалық лингвистикамен тығыз байланысты. Бұл сала 1950 жылдары АҚШ-та шет тілдеріндегі мәтіндерді, әсіресе орыс тіліндегі ғылыми журналдарды компьютер арқылы ағылшын тіліне автоматты түрде аударудан бастап, жасанды интеллект саласымен тоғысты. Ережеге негізделген тәсілдер арифметикалық, яғни жүйелі есептеулерді адамға қарағанда әлдеқайда жылдам әрі дәл орындай алғандықтан, лексика, морфология, синтаксис пен семантиканы да айқын ережелер арқылы меңгеруге болады деген болжам жасалды. Ережеге негізделген тәсілдер күткен нәтижеге жеткізбегеннен кейін, Дэвид Хейс <ref name=":2">{{Cite web|title=Deceased members|url=http://nlp.shef.ac.uk/iccl/committee.html#deceased|work=ICCL members|accessdate=15 November 2017|ref=ICCLmembers|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170517235543/http://nlp.shef.ac.uk/iccl/committee.html#deceased|archivedate=17 May 2017}}</ref> бұл саланы жасанды интеллектіден ажырату үшін «компьютерлік лингвистика» терминін енгізді. Ол 1970-1980 жылдары Компьютерлік лингвистика қауымдастығының (ACL) және Компьютерлік лингвистика жөніндегі халықаралық комитеттің (ICCL) құрылуына атсалысты. Бастапқыда тілдер арасында аударма жасауға бағытталған жұмыс кейін табиғи тілді өңдеу деп аталатын әлдеқайда кең салаға ұласты. == Аннотацияланған корпустар == [[Ағылшын тілі|Ағылшын тілін]] жан-жақты әрі егжей-тегжейлі зерттеу үшін аннотацияланған мәтін корпусы қажет болды. Penn Treebank <ref>{{Cite journal|author=Marcus, M.|display-authors=amp|year=1993|url=https://www.aclweb.org/anthology/J/J93/J93-2004.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.aclweb.org/anthology/J/J93/J93-2004.pdf|archive-date=2022-10-09|title=Building a large annotated corpus of English: The Penn Treebank|journal=Computational Linguistics|volume=19|issue=2|pages=313–330}}</ref> - ең көп қолданылған корпустардың бірі. Ол IBM компьютерлерінің нұсқаулықтарынан, транскрипцияланған телефон әңгімелерінен және басқа мәтіндерден құрастырылды. Корпуста сөз таптары бойынша белгіленген және синтаксистік жақшалау тәсілімен аннотацияланған америкалық ағылшын тілінің 4,5 миллионнан астам сөзі қамтылды. <ref>{{Cite book|last=Taylor|first=Ann|title=Treebanks|publisher=Spring Netherlands|pages=5–22|chapter=1}}</ref> == Компьютерлік семантика ==  Компьютерлік семантика - компьютерлік лингвистиканың ішкі саласы.[7] Оның мақсаты - адамның мағынаны тудыруы мен түсіндіруін қамтамасыз ететін когнитивтік тетіктерді айқындау. Бұл бағытта, әдетте, белгілі бір семантикалық құбылыстарды модельдейтін есептеу модельдері жасалып, олар адамдардың қатысуымен алынған деректермен салыстырыла бағаланады. Компьютерлік семантика ғылыми сала болғанымен, оның нақты өмірде қолданылатын көптеген бағыттары бар және ол жасанды интеллектімен едәуір деңгейде тоғысады. Жалпы алғанда, бұл пәнді лингвистиканың ішкі құрылымын бейнелейтін салаларға бөлуге болады. Мысалы, компьютерлік лингвистика аясында лексикалық семантика мен фреймдік семантиканы зерттейтін белсенді ғылыми қауымдастықтар бар.[8] Кейбір кең таралған әдіснамалар дәстүрлі лингвистикадан бастау алады. Атап айтқанда, ендірмелерді және үлкен тілдік модельдердің ішкі құрылымын зерттеуге негіз болатын дистрибутивтік семантика Зеллиг Харристің еңбектеріне сүйенеді.[9] Компьютерлік семантиканың дәстүрлі зерттеу тақырыптарына мағыналық репрезентацияларды құру, семантикалық жеткіліксіз нақтылану, анафораны шешу,[10] пресуппозиция проекциясы және кванторлардың қолданылу аясын анықтау жатады. Қолданылатын әдістер көбіне формалды немесе статистикалық семантикаға негізделеді. Компьютерлік семантика лексикалық семантикамен (сөз мағынасын ажырату және семантикалық рөлдерді белгілеу), дискурс семантикасымен, білімді репрезентациялаумен және автоматтандырылған пайымдаумен, әсіресе теоремаларды автоматты дәлелдеумен ұштасады. 1999 жылдан бері ACL құрамында компьютерлік семантика жөніндегі SIGSEM арнайы қызығушылық тобы жұмыс істейді. == Тілді меңгеруді модельдеу == Тілді меңгеру барысында балалар көбіне тек оң тілдік деректерге тап болады.[11] Яғни оларға қандай форманың дұрыс екені көрсетіледі, ал қандай форманың дұрыс еместігі жөнінде дерек берілмейді.[12] Қазіргі кезде қолданылатын терең оқыту модельдері 1980 жылдардың соңында болмағандықтан, бұл жағдай сол кезеңдегі модельдердің мүмкіндігін шектеді.[13] Бала жадының көлемі ұлғайып, зейінін ұзақ уақыт шоғырландыра бастаған сайын, біртіндеп ұсынылатын қарапайым кіріс деректерінің үйлесімі арқылы тілді меңгеруге болатыны көрсетілді.[14] Бұл адам баласының нәрестелік және балалық кезеңдерінде тілді ұзақ уақыт бойы меңгеруін түсіндіруге мүмкіндік берді.[14] Лингвистикалық теорияларды тексеру үшін роботтар да қолданылды.[15] Балалар секілді үйренуге бейімделген модельдер аффорданс моделіне негізделді: онда әрекеттер, қабылдау және олардың нәтижелері арасындағы сәйкестіктер жасалып, ауызша сөздермен байланыстырылды. Ең маңыздысы - бұл роботтар грамматикалық құрылымды қажет етпей-ақ сөз бен мағына арасындағы қызметтік сәйкестіктерді меңгере алды. Прайс теңдеуі мен Пойя урнасының динамикасын қолдану арқылы зерттеушілер тілдің болашақтағы эволюциясын болжаумен қатар, қазіргі тілдердің эволюциялық тарихын түсіндіретін жүйе жасады.[16] === Есептеу модельдері === {{Дереккөздер|30em}} Есептеу модельдері тілді меңгерушілердің тілдік ақпаратты қалай өңдеп, түрлендіретінін зерттеу үшін бұрыннан қолданылып келеді. Мұндай модельдер зерттеушілерге адамдар қатысатын тәжірибелерде өзгерту қиын немесе мүлде өзгерту мүмкін емес маңызды оқу айнымалыларын жүйелі түрде бақылауға мүмкіндік береді.[17] == Хомскийд теориялары == [[Ноам Чомски|Ноам Хомскийдің]] теориялары компьютерлік лингвистикаға, әсіресе сәбилердің Хомскийдің қалыпты формасында сипатталған күрделі грамматикалық құрылымдарды қалай меңгеретінін түсіндіруге ықпал етті.[18] Хомскийдің қалыпты формасына қатысты теорияға сүйене отырып, сәбидің «қалыпты емес грамматиканы» қалай меңгеретіні анықталуға тырысты.[12] Бұл бағыттағы зерттеулер құрылымдық тәсілдер мен есептеу модельдерін ұштастырып, Penn Treebank секілді көлемді тілдік корпустарды талдайды және тілді меңгеру заңдылықтарын анықтауға көмектеседі.[19] == Бағдарламалық жасақтама == * spaCy * WordNet * NooJ * Foma (бағдарламалық жасақтама) * Грамматикалық негіз * GloVe == Әрі қарай оқыңыз ==    {| class="wikitable" | valign="top" |Көркем әдебиеттегі жасанды интеллект | valign="top" |Коллострукциялық талдау |- | valign="top" |Компьютерлік лексикология | valign="top" |Computational Linguistics журналы |- | valign="top" |Компьютерлік семиотика | valign="top" |Компьютер көмегімен рецензиялау |- | valign="top" |Диалогтік жүйелер | valign="top" |Глоттохронология |- | valign="top" |Грамматиканы индукциялау | valign="top" |Human Speechome жобасы |- | valign="top" |Интернет лингвистикасы | valign="top" |Лексикостатистика |- | valign="top" |Табиғи тілді өңдеу | valign="top" |Табиғи тілдегі пайдаланушы интерфейсі |- | valign="top" |Сандық лингвистика | valign="top" |Семантикалық байланыстылық |- | valign="top" |Семантометрия | valign="top" |Жүйелік-функционалдық лингвистика |- | valign="top" |Аударма жады | valign="top" |Universal Networking Language |} == Әдебиеттер == {{Дереккөздер|30em}} 1.     John Hutchins. Retrospect and prospect in computer-based translation. Proceedings of MT Summit VII, 1999, pp. 30-44. <nowiki>http://www.hutchinsweb.me.uk/MTS-1999.pdf</nowiki> (Wayback Machine мұрағатында 14.04.2008 сақталған). 2.     “Deceased members”. ICCL members. Wayback Machine мұрағаты: <nowiki>https://web.archive.org/web/20170517235543/http://nlp.shef.ac.uk/iccl/committee.html#deceased</nowiki>. Түпнұсқадан 17.05.2017 мұрағатталған; 15.11.2017 алынған. 3.     Liz Liddy, Eduard Hovy, Jimmy Lin, John Prager, Dragomir Radev, Lucy Vanderwende, Ralph Weischedel. Natural Language Processing. <nowiki>http://www-nlpir.nist.gov/MINDS/FINAL/NLP.web.pdf</nowiki> 4.     Marcus, M. & Marcinkiewicz, M. (1993). “Building a large annotated corpus of English: The Penn Treebank”. Computational Linguistics, 19(2), 313-330. <nowiki>https://www.aclweb.org/anthology/J/J93/J93-2004.pdf</nowiki> 5.     Taylor, Ann (2003). “1”. Treebanks. Springer Netherlands, pp. 5-22. 6.     Furuhashi, S. & Hayakawa, Y. (2012). “Lognormality of the Distribution of Japanese Sentence Lengths”. Journal of the Physical Society of Japan, 81(3), 034004. DOI: 10.1143/JPSJ.81.034004. 7.     Blackburn, Patrick & Johan Bos (2003). “Computational semantics”. Theoria: An International Journal for Theory, History and Foundations of Science, 27-45. <nowiki>https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/499187.pdf</nowiki> 8.     ACL Special Interest Group on Lexical Semantics іс-шаралары. <nowiki>https://aclanthology.org/sigs/siglex/</nowiki> 9.     Boleda, Gemma (2020). Distributional Semantics and Linguistic Theory. Annual Review of Linguistics, 6, 213-234. DOI: 10.1146/annurev-linguistics-011619-030303. 10. Basile, Valerio, et al. (2012). “Developing a large semantically annotated corpus”. LREC 2012, Eighth International Conference on Language Resources and Evaluation. 11. Bowerman, M. (1988). “The ‘no negative evidence’ problem: How do children avoid constructing an overly general grammar”. Explaining Language Universals. 12. Braine, M.D.S. (1971). On two types of models of the internalization of grammars. In D. I. Slobin (Ed.), The Ontogenesis of Grammar: A Theoretical Perspective. New York: Academic Press. 13. Powers, D.M.W. & Turk, C.C.R. (1989). Machine Learning of Natural Language. Springer-Verlag. <nowiki>ISBN 978-0-387-19557-5</nowiki>. 14. Elman, Jeffrey L. (1993). “Learning and development in neural networks: The importance of starting small”. Cognition, 48(1), 71-99. DOI: 10.1016/0010-0277(93)90058-4. <nowiki>PMID 8403835</nowiki>. 15. Salvi, G.; Montesano, L.; Bernardino, A.; Santos-Victor, J. (2012). “Language bootstrapping: learning word meanings from the perception-action association”. IEEE Transactions on Systems, Man, and Cybernetics - Part B: Cybernetics, 42(3), 660-671. DOI: 10.1109/TSMCB.2011.2172420. 16. Gong, T.; Shuai, L.; Tamariz, M. & Jäger, G. (2012). “Studying Language Change Using Price Equation and Pólya-urn Dynamics”. PLOS ONE, 7(3), e33171. DOI: 10.1371/journal.pone.0033171. 17. Zinszer, B. & Li, P. (2010). A SOM model of first language lexical attrition. In S. Ohlsson & R. Catrambone (Eds.), Proceedings of the 32nd Annual Conference of the Cognitive Science Society, pp. 2787-2792. Austin, TX: Cognitive Science Society. 18. Yogita, Bansal (2016). “Insight to Computational Linguistics”. International Journal, 4.10, p. 94. 22.09.2024 алынған. 19. Yogita, Bansal (2016). “Insight to Computational Linguistics”. International Journal, 4.10, p. 94. 22.09.2024 алынған. == Қосымша оқу ==  ·       Bates, M. (1995). “Models of natural language understanding”. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 92(22), 9977-9982. DOI: 10.1073/pnas.92.22.9977. ·       Steven Bird, Ewan Klein & Edward Loper (2009). Natural Language Processing with Python. O’Reilly Media. <nowiki>ISBN 978-0-596-51649-9</nowiki>. ·       Daniel Jurafsky & James H. Martin (2008). Speech and Language Processing, 2nd edition. Pearson Prentice Hall. <nowiki>ISBN 978-0-13-187321-6</nowiki>. ·       Mohamed Zakaria Kurdi (2016). Natural Language Processing and Computational Linguistics: Speech, Morphology, and Syntax. Vol. 1. ISTE-Wiley. <nowiki>ISBN 978-1848218482</nowiki>. ·       Mohamed Zakaria Kurdi (2017). Natural Language Processing and Computational Linguistics: Semantics, Discourse, and Applications. Vol. 2. ISTE-Wiley. <nowiki>ISBN 978-1848219212</nowiki>. == Сыртқы сілтемелер == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>·       Компьютерлік лингвистика қауымдастығы (ACL): <nowiki>http://www.aclweb.org/</nowiki> ·       ACL Anthology ғылыми мақалалар қоры: <nowiki>http://www.aclweb.org/anthology</nowiki> ·       Компьютерлік лингвистика жөніндегі ACL Wiki: <nowiki>http://aclweb.org/aclwiki/</nowiki> ·       CICLing компьютерлік лингвистика бойынша жыл сайынғы конференциялары: <nowiki>http://www.cicling.org/</nowiki> ·       Computational Linguistics - Applications семинары: <nowiki>https://web.archive.org/web/20110122142133/http://www.cla.imcsit.org/</nowiki> ·       Компьютерлік лингвистикаға кіріспе тегін онлайн кітап: <nowiki>https://web.archive.org/web/20080125103030/http://www.gelbukh.com/clbook/</nowiki> ·       Language Technology World: <nowiki>https://web.archive.org/web/20180212202132/http://www.lt-world.org/</nowiki> ·       Мәтін, сөйлеу және тілді өңдеу ресурстары: <nowiki>https://web.archive.org/web/20191025033136/http://www.cs.technion.ac.il/~gabr/resources/resources.html</nowiki> ·       Компьютерлік лингвистика зерттеу тобы: <nowiki>http://clg.wlv.ac.uk/</nowiki> * [http://www.aclweb.org/ Есептеу лингвистикасы қауымдастығы (ACL)] ** [http://www.aclweb.org/anthology ACL зерттеу мақалаларының антологиясы] ** [http://aclweb.org/aclwiki/ Есептеу лингвистикасына арналған ACL Wiki] * [http://www.CICLing.org/ Есептеу лингвистикасы бойынша CICLing жыл сайынғы конференциялары] Archived * [https://web.archive.org/web/20110122142133/http://www.cla.imcsit.org/ Есептеу лингвистикасы&nbsp;– Қолданбалар бойынша шеберхана] * Free online introductory book on Computational Linguistics (2008 жылдың 25 қаңтарында мұрағатталған) * [https://web.archive.org/web/20180212202132/http://www.lt-world.org/ Тіл технологиялары әлемі] * [https://web.archive.org/web/20191025033136/http://www.cs.technion.ac.il/~gabr/resources/resources.html Мәтін, сөйлеу және тілді өңдеуге арналған ресурстар] * [http://clg.wlv.ac.uk/ Есептеу лингвистикасы бойынша зерттеу тобы] Archived . [[Санат:Когнитивтік ғылымдар]] [[Санат:Формалды ғылымдар]] cxygapkzp635hzlsld33l8zqxnm043d 3694538 3694516 2026-11-10T14:56:01Z LiraBekAstana 188364 Уикиортақтан қазақ тіліндегі білім беру бейнематериалын қосу (CC BY-SA 4.0) 3694538 wikitext text/x-wiki [[File:KZ_STEM_01_Трансформерлер_және_Назар_аудару_механизмі.webm|thumb|right|320px|Трансформерлер және Назар аудару механизмі — қазақ тіліндегі бейнешолу (CC BY-SA 4.0)]] <templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles>{{Excerpt|Computational semantics}}{{excerpt|Statistical_language_acquisition#Computational_models}}<templatestyles src="Div col/styles.css" />'''Компьютерлік лингвистика''' - табиғи тілді компьютерлік модельдеумен, сондай-ақ тіл біліміне қатысты мәселелерді зерттеуде математикалық есептеу тәсілдерін қолданатын пәнаралық сала. Жалпы алғанда, компьютерлік лингвистика лингвистика, компьютерлік ғылымдар, жасанды интеллект, математика, логика, философия, когнитивтік ғылым, когнитивтік психология, психолингвистика, антропология және нейроғылым сияқты салалардың жетістіктеріне сүйенеді әрі олардың дамуына үлес қосады. Компьютерлік лингвистика математикалық лингвистикамен тығыз байланысты. Бұл сала 1950 жылдары АҚШ-та шет тілдеріндегі мәтіндерді, әсіресе орыс тіліндегі ғылыми журналдарды компьютер арқылы ағылшын тіліне автоматты түрде аударудан бастап, жасанды интеллект саласымен тоғысты. Ережеге негізделген тәсілдер арифметикалық, яғни жүйелі есептеулерді адамға қарағанда әлдеқайда жылдам әрі дәл орындай алғандықтан, лексика, морфология, синтаксис пен семантиканы да айқын ережелер арқылы меңгеруге болады деген болжам жасалды. Ережеге негізделген тәсілдер күткен нәтижеге жеткізбегеннен кейін, Дэвид Хейс <ref name=":2">{{Cite web|title=Deceased members|url=http://nlp.shef.ac.uk/iccl/committee.html#deceased|work=ICCL members|accessdate=15 November 2017|ref=ICCLmembers|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170517235543/http://nlp.shef.ac.uk/iccl/committee.html#deceased|archivedate=17 May 2017}}</ref> бұл саланы жасанды интеллектіден ажырату үшін «компьютерлік лингвистика» терминін енгізді. Ол 1970-1980 жылдары Компьютерлік лингвистика қауымдастығының (ACL) және Компьютерлік лингвистика жөніндегі халықаралық комитеттің (ICCL) құрылуына атсалысты. Бастапқыда тілдер арасында аударма жасауға бағытталған жұмыс кейін табиғи тілді өңдеу деп аталатын әлдеқайда кең салаға ұласты. == Аннотацияланған корпустар == [[Ағылшын тілі|Ағылшын тілін]] жан-жақты әрі егжей-тегжейлі зерттеу үшін аннотацияланған мәтін корпусы қажет болды. Penn Treebank <ref>{{Cite journal|author=Marcus, M.|display-authors=amp|year=1993|url=https://www.aclweb.org/anthology/J/J93/J93-2004.pdf|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/https://www.aclweb.org/anthology/J/J93/J93-2004.pdf|archive-date=2022-10-09|title=Building a large annotated corpus of English: The Penn Treebank|journal=Computational Linguistics|volume=19|issue=2|pages=313–330}}</ref> - ең көп қолданылған корпустардың бірі. Ол IBM компьютерлерінің нұсқаулықтарынан, транскрипцияланған телефон әңгімелерінен және басқа мәтіндерден құрастырылды. Корпуста сөз таптары бойынша белгіленген және синтаксистік жақшалау тәсілімен аннотацияланған америкалық ағылшын тілінің 4,5 миллионнан астам сөзі қамтылды. <ref>{{Cite book|last=Taylor|first=Ann|title=Treebanks|publisher=Spring Netherlands|pages=5–22|chapter=1}}</ref> == Компьютерлік семантика ==  Компьютерлік семантика - компьютерлік лингвистиканың ішкі саласы.[7] Оның мақсаты - адамның мағынаны тудыруы мен түсіндіруін қамтамасыз ететін когнитивтік тетіктерді айқындау. Бұл бағытта, әдетте, белгілі бір семантикалық құбылыстарды модельдейтін есептеу модельдері жасалып, олар адамдардың қатысуымен алынған деректермен салыстырыла бағаланады. Компьютерлік семантика ғылыми сала болғанымен, оның нақты өмірде қолданылатын көптеген бағыттары бар және ол жасанды интеллектімен едәуір деңгейде тоғысады. Жалпы алғанда, бұл пәнді лингвистиканың ішкі құрылымын бейнелейтін салаларға бөлуге болады. Мысалы, компьютерлік лингвистика аясында лексикалық семантика мен фреймдік семантиканы зерттейтін белсенді ғылыми қауымдастықтар бар.[8] Кейбір кең таралған әдіснамалар дәстүрлі лингвистикадан бастау алады. Атап айтқанда, ендірмелерді және үлкен тілдік модельдердің ішкі құрылымын зерттеуге негіз болатын дистрибутивтік семантика Зеллиг Харристің еңбектеріне сүйенеді.[9] Компьютерлік семантиканың дәстүрлі зерттеу тақырыптарына мағыналық репрезентацияларды құру, семантикалық жеткіліксіз нақтылану, анафораны шешу,[10] пресуппозиция проекциясы және кванторлардың қолданылу аясын анықтау жатады. Қолданылатын әдістер көбіне формалды немесе статистикалық семантикаға негізделеді. Компьютерлік семантика лексикалық семантикамен (сөз мағынасын ажырату және семантикалық рөлдерді белгілеу), дискурс семантикасымен, білімді репрезентациялаумен және автоматтандырылған пайымдаумен, әсіресе теоремаларды автоматты дәлелдеумен ұштасады. 1999 жылдан бері ACL құрамында компьютерлік семантика жөніндегі SIGSEM арнайы қызығушылық тобы жұмыс істейді. == Тілді меңгеруді модельдеу == Тілді меңгеру барысында балалар көбіне тек оң тілдік деректерге тап болады.[11] Яғни оларға қандай форманың дұрыс екені көрсетіледі, ал қандай форманың дұрыс еместігі жөнінде дерек берілмейді.[12] Қазіргі кезде қолданылатын терең оқыту модельдері 1980 жылдардың соңында болмағандықтан, бұл жағдай сол кезеңдегі модельдердің мүмкіндігін шектеді.[13] Бала жадының көлемі ұлғайып, зейінін ұзақ уақыт шоғырландыра бастаған сайын, біртіндеп ұсынылатын қарапайым кіріс деректерінің үйлесімі арқылы тілді меңгеруге болатыны көрсетілді.[14] Бұл адам баласының нәрестелік және балалық кезеңдерінде тілді ұзақ уақыт бойы меңгеруін түсіндіруге мүмкіндік берді.[14] Лингвистикалық теорияларды тексеру үшін роботтар да қолданылды.[15] Балалар секілді үйренуге бейімделген модельдер аффорданс моделіне негізделді: онда әрекеттер, қабылдау және олардың нәтижелері арасындағы сәйкестіктер жасалып, ауызша сөздермен байланыстырылды. Ең маңыздысы - бұл роботтар грамматикалық құрылымды қажет етпей-ақ сөз бен мағына арасындағы қызметтік сәйкестіктерді меңгере алды. Прайс теңдеуі мен Пойя урнасының динамикасын қолдану арқылы зерттеушілер тілдің болашақтағы эволюциясын болжаумен қатар, қазіргі тілдердің эволюциялық тарихын түсіндіретін жүйе жасады.[16] === Есептеу модельдері === {{Дереккөздер|30em}} Есептеу модельдері тілді меңгерушілердің тілдік ақпаратты қалай өңдеп, түрлендіретінін зерттеу үшін бұрыннан қолданылып келеді. Мұндай модельдер зерттеушілерге адамдар қатысатын тәжірибелерде өзгерту қиын немесе мүлде өзгерту мүмкін емес маңызды оқу айнымалыларын жүйелі түрде бақылауға мүмкіндік береді.[17] == Хомскийд теориялары == [[Ноам Чомски|Ноам Хомскийдің]] теориялары компьютерлік лингвистикаға, әсіресе сәбилердің Хомскийдің қалыпты формасында сипатталған күрделі грамматикалық құрылымдарды қалай меңгеретінін түсіндіруге ықпал етті.[18] Хомскийдің қалыпты формасына қатысты теорияға сүйене отырып, сәбидің «қалыпты емес грамматиканы» қалай меңгеретіні анықталуға тырысты.[12] Бұл бағыттағы зерттеулер құрылымдық тәсілдер мен есептеу модельдерін ұштастырып, Penn Treebank секілді көлемді тілдік корпустарды талдайды және тілді меңгеру заңдылықтарын анықтауға көмектеседі.[19] == Бағдарламалық жасақтама == * spaCy * WordNet * NooJ * Foma (бағдарламалық жасақтама) * Грамматикалық негіз * GloVe == Әрі қарай оқыңыз ==    {| class="wikitable" | valign="top" |Көркем әдебиеттегі жасанды интеллект | valign="top" |Коллострукциялық талдау |- | valign="top" |Компьютерлік лексикология | valign="top" |Computational Linguistics журналы |- | valign="top" |Компьютерлік семиотика | valign="top" |Компьютер көмегімен рецензиялау |- | valign="top" |Диалогтік жүйелер | valign="top" |Глоттохронология |- | valign="top" |Грамматиканы индукциялау | valign="top" |Human Speechome жобасы |- | valign="top" |Интернет лингвистикасы | valign="top" |Лексикостатистика |- | valign="top" |Табиғи тілді өңдеу | valign="top" |Табиғи тілдегі пайдаланушы интерфейсі |- | valign="top" |Сандық лингвистика | valign="top" |Семантикалық байланыстылық |- | valign="top" |Семантометрия | valign="top" |Жүйелік-функционалдық лингвистика |- | valign="top" |Аударма жады | valign="top" |Universal Networking Language |} == Әдебиеттер == {{Дереккөздер|30em}} 1.     John Hutchins. Retrospect and prospect in computer-based translation. Proceedings of MT Summit VII, 1999, pp. 30-44. <nowiki>http://www.hutchinsweb.me.uk/MTS-1999.pdf</nowiki> (Wayback Machine мұрағатында 14.04.2008 сақталған). 2.     “Deceased members”. ICCL members. Wayback Machine мұрағаты: <nowiki>https://web.archive.org/web/20170517235543/http://nlp.shef.ac.uk/iccl/committee.html#deceased</nowiki>. Түпнұсқадан 17.05.2017 мұрағатталған; 15.11.2017 алынған. 3.     Liz Liddy, Eduard Hovy, Jimmy Lin, John Prager, Dragomir Radev, Lucy Vanderwende, Ralph Weischedel. Natural Language Processing. <nowiki>http://www-nlpir.nist.gov/MINDS/FINAL/NLP.web.pdf</nowiki> 4.     Marcus, M. & Marcinkiewicz, M. (1993). “Building a large annotated corpus of English: The Penn Treebank”. Computational Linguistics, 19(2), 313-330. <nowiki>https://www.aclweb.org/anthology/J/J93/J93-2004.pdf</nowiki> 5.     Taylor, Ann (2003). “1”. Treebanks. Springer Netherlands, pp. 5-22. 6.     Furuhashi, S. & Hayakawa, Y. (2012). “Lognormality of the Distribution of Japanese Sentence Lengths”. Journal of the Physical Society of Japan, 81(3), 034004. DOI: 10.1143/JPSJ.81.034004. 7.     Blackburn, Patrick & Johan Bos (2003). “Computational semantics”. Theoria: An International Journal for Theory, History and Foundations of Science, 27-45. <nowiki>https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/499187.pdf</nowiki> 8.     ACL Special Interest Group on Lexical Semantics іс-шаралары. <nowiki>https://aclanthology.org/sigs/siglex/</nowiki> 9.     Boleda, Gemma (2020). Distributional Semantics and Linguistic Theory. Annual Review of Linguistics, 6, 213-234. DOI: 10.1146/annurev-linguistics-011619-030303. 10. Basile, Valerio, et al. (2012). “Developing a large semantically annotated corpus”. LREC 2012, Eighth International Conference on Language Resources and Evaluation. 11. Bowerman, M. (1988). “The ‘no negative evidence’ problem: How do children avoid constructing an overly general grammar”. Explaining Language Universals. 12. Braine, M.D.S. (1971). On two types of models of the internalization of grammars. In D. I. Slobin (Ed.), The Ontogenesis of Grammar: A Theoretical Perspective. New York: Academic Press. 13. Powers, D.M.W. & Turk, C.C.R. (1989). Machine Learning of Natural Language. Springer-Verlag. <nowiki>ISBN 978-0-387-19557-5</nowiki>. 14. Elman, Jeffrey L. (1993). “Learning and development in neural networks: The importance of starting small”. Cognition, 48(1), 71-99. DOI: 10.1016/0010-0277(93)90058-4. <nowiki>PMID 8403835</nowiki>. 15. Salvi, G.; Montesano, L.; Bernardino, A.; Santos-Victor, J. (2012). “Language bootstrapping: learning word meanings from the perception-action association”. IEEE Transactions on Systems, Man, and Cybernetics - Part B: Cybernetics, 42(3), 660-671. DOI: 10.1109/TSMCB.2011.2172420. 16. Gong, T.; Shuai, L.; Tamariz, M. & Jäger, G. (2012). “Studying Language Change Using Price Equation and Pólya-urn Dynamics”. PLOS ONE, 7(3), e33171. DOI: 10.1371/journal.pone.0033171. 17. Zinszer, B. & Li, P. (2010). A SOM model of first language lexical attrition. In S. Ohlsson & R. Catrambone (Eds.), Proceedings of the 32nd Annual Conference of the Cognitive Science Society, pp. 2787-2792. Austin, TX: Cognitive Science Society. 18. Yogita, Bansal (2016). “Insight to Computational Linguistics”. International Journal, 4.10, p. 94. 22.09.2024 алынған. 19. Yogita, Bansal (2016). “Insight to Computational Linguistics”. International Journal, 4.10, p. 94. 22.09.2024 алынған. == Қосымша оқу ==  ·       Bates, M. (1995). “Models of natural language understanding”. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 92(22), 9977-9982. DOI: 10.1073/pnas.92.22.9977. ·       Steven Bird, Ewan Klein & Edward Loper (2009). Natural Language Processing with Python. O’Reilly Media. <nowiki>ISBN 978-0-596-51649-9</nowiki>. ·       Daniel Jurafsky & James H. Martin (2008). Speech and Language Processing, 2nd edition. Pearson Prentice Hall. <nowiki>ISBN 978-0-13-187321-6</nowiki>. ·       Mohamed Zakaria Kurdi (2016). Natural Language Processing and Computational Linguistics: Speech, Morphology, and Syntax. Vol. 1. ISTE-Wiley. <nowiki>ISBN 978-1848218482</nowiki>. ·       Mohamed Zakaria Kurdi (2017). Natural Language Processing and Computational Linguistics: Semantics, Discourse, and Applications. Vol. 2. ISTE-Wiley. <nowiki>ISBN 978-1848219212</nowiki>. == Сыртқы сілтемелер == <templatestyles src="Module:Side box/styles.css"></templatestyles>·       Компьютерлік лингвистика қауымдастығы (ACL): <nowiki>http://www.aclweb.org/</nowiki> ·       ACL Anthology ғылыми мақалалар қоры: <nowiki>http://www.aclweb.org/anthology</nowiki> ·       Компьютерлік лингвистика жөніндегі ACL Wiki: <nowiki>http://aclweb.org/aclwiki/</nowiki> ·       CICLing компьютерлік лингвистика бойынша жыл сайынғы конференциялары: <nowiki>http://www.cicling.org/</nowiki> ·       Computational Linguistics - Applications семинары: <nowiki>https://web.archive.org/web/20110122142133/http://www.cla.imcsit.org/</nowiki> ·       Компьютерлік лингвистикаға кіріспе тегін онлайн кітап: <nowiki>https://web.archive.org/web/20080125103030/http://www.gelbukh.com/clbook/</nowiki> ·       Language Technology World: <nowiki>https://web.archive.org/web/20180212202132/http://www.lt-world.org/</nowiki> ·       Мәтін, сөйлеу және тілді өңдеу ресурстары: <nowiki>https://web.archive.org/web/20191025033136/http://www.cs.technion.ac.il/~gabr/resources/resources.html</nowiki> ·       Компьютерлік лингвистика зерттеу тобы: <nowiki>http://clg.wlv.ac.uk/</nowiki> * [http://www.aclweb.org/ Есептеу лингвистикасы қауымдастығы (ACL)] ** [http://www.aclweb.org/anthology ACL зерттеу мақалаларының антологиясы] ** [http://aclweb.org/aclwiki/ Есептеу лингвистикасына арналған ACL Wiki] * [http://www.CICLing.org/ Есептеу лингвистикасы бойынша CICLing жыл сайынғы конференциялары] Archived * [https://web.archive.org/web/20110122142133/http://www.cla.imcsit.org/ Есептеу лингвистикасы&nbsp;– Қолданбалар бойынша шеберхана] * Free online introductory book on Computational Linguistics (2008 жылдың 25 қаңтарында мұрағатталған) * [https://web.archive.org/web/20180212202132/http://www.lt-world.org/ Тіл технологиялары әлемі] * [https://web.archive.org/web/20191025033136/http://www.cs.technion.ac.il/~gabr/resources/resources.html Мәтін, сөйлеу және тілді өңдеуге арналған ресурстар] * [http://clg.wlv.ac.uk/ Есептеу лингвистикасы бойынша зерттеу тобы] Archived . [[Санат:Когнитивтік ғылымдар]] [[Санат:Формалды ғылымдар]] 78okn8dnox7mrwnm042cl45rkxcwbmp InDrive 0 740011 3694521 3649546 2026-11-10T13:26:46Z Alothav 153273 қызметкерлер саны көбейе түсті 3694521 wikitext text/x-wiki {{lowercase title}} {{Компания|атауы=inDrive|түрі=[[Жеке компания]]|логотипі=InDrive Logo.svg|құрылды=[[2013 жыл]] [[24 маусым]]; [[Якутск]], {{RUS}}|саласы=Такси агрегаторы|құрушы=[[Арсен Томский]]|қызметкерлер саны=3700<ref>{{Cite web|url=https://www.elmoudjahid.dz/fr/societe/octobre-rose-indrive-s-engage-dans-la-sensibilisation-au-cancer-du-sein-260155|title=Octobre rose : inDrive s’engage dans la sensibilisation au cancer du sein|website=elmoudjahid.dz}}</ref>|сайты=https://indrive.com/|өнімі=автокөлік іздеуге арналған мобильді қосымша|бұрынғы атауы=inDriver (2013—22)|орналасуы=Маунтин-Вью, [[Калифорния]], {{USA}}}} '''inDrive''' — орталықтандырылмаған үлгіде жұмыс істейтін халықаралық жолаушылар тасымалдау қызметі. Жол жүрудің барлық шарттары жүргізушілер мен жолаушылар арасындағы келісімнің нәтижесінде анықталады.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-29/siberian-uber-imitator-takes-barter-based-business-model-to-u-s|title=Siberian Uber Wannabe Takes Bargain-Style Business Model to U.S.|author=Ilya Khrennikov|website=Bloomberg|date=2018-08-29|publisher=www.bloomberg.com|accessdate=2018-08-31|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831174645/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-29/siberian-uber-imitator-takes-barter-based-business-model-to-u-s|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite news|title=Russian ride hailing apps power up|author=Max Seddon|url=https://www.ft.com/content/52e4db96-d678-11e7-8c9a-d9c0a5c8d5c9|work=Financial Times|date=2017-12-04|accessdate=2017-12-06|archivedate=2021-07-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210702231821/https://www.ft.com/content/52e4db96-d678-11e7-8c9a-d9c0a5c8d5c9}}</ref> inDrive сонымен қатар пайдаланушылар арасындағы тікелей келісімдер принципі бойынша жұмыс істейтін басқа қызметтерді қамтиды - «Курьерлер», «Мастерлер», «Жүк», «Қалааралық».<ref>https://daylikz.com/urban-forum-%D2%9Baza%D2%9Bstanda%D2%93y-kurerler-men-taksi-zh%D2%AFrgizushilerini%D2%A3-zh%D2%B1mysyna-zertteu-zh%D2%AFrgizdi/</ref> inDrive мобильді қосымшасы [[Android]] және [[iOS]] платформалары үшін қол жетімді.<ref>{{Cite web|url=http://www.ozy.com/rising-stars/can-this-siberian-entrepreneur-make-you-haggle-for-your-ride/92899|title=Can This Siberian Entrepreneur Make You Haggle for Your Ride?|author=Dan Peleschuk|publisher=OZY|lang=en|accessdate=2019-04-19|archive-date=2021-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210703044516/https://www.ozy.com/rising-stars/can-this-siberian-entrepreneur-make-you-haggle-for-your-ride/92899/|deadlink=no}}</ref> Қызмет 360 миллионнан астам қондырғысы бар 48 елдің 1200 қаласында жұмыс істейді.<ref>Қызмет 360 миллионнан астам қондырғысы бар 48 елдің 1200 қаласында жұмыс істейді.</ref> inDrive штаб-пәтері Калифорния штатының Маунтин-Вью Қаласында орналасқан.<ref>https://techcrunch.com/2026/01/11/indrive-turns-to-ads-and-groceries-to-diversify-revenue/</ref> Sensor Tower зерттеу агенттігінің мәліметі бойынша, inDrive әлемдегі ең үлкен 3 жол жүру қызметтерінің бірі болып табылады.<ref>{{Cite web|url=https://sensortower.com/blog/top-ridesharing-and-taxi-apps-worldwide-january-2020|title=Top Ridesharing & Taxi Apps Worldwide for January 2020 by Downloads|author=Katie Williams|publisher=Sensor Tower Blog|accessdate=2020-02-20|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502035249/https://sensortower.com/blog/top-ridesharing-and-taxi-apps-worldwide-january-2020|deadlink=no}}</ref> inDrive сауда белгісі<ref>{{Cite web|lang=ru, en|url=https://branddb.wipo.int/ru/quicksearch/results?sort=score%20desc&rows=30&asStructure=%7B%22_id%22:%22b05a%22,%22boolean%22:%22AND%22,%22bricks%22:%5B%7B%22_id%22:%22b05b%22,%22key%22:%22applicant%22,%22value%22:%22SUOL%20INNOVATIONS%20LTD%22,%22strategy%22:%22Simple%22%7D%5D%7D&fg=_void_&_=1687957262696|title=Глобальная база данных по брендам|author=WIPO|website=WIPO|publisher=ВОИС}}</ref> Suol Innovations LTD (тіркеу нөмірі ΗΕ 333944) кипр компаниясына тиесілі,<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://efiling.drcor.mcit.gov.cy/DrcorPublic/SearchResults.aspx?name=%25&number=333944&searchtype=optStartMatch&index=1&lang=EN&tname=%25&sc=1&cultureInfo=en-AU|title=SUOL INNOVATIONS LTD|author=Департамента компаний и интеллектуальной собственности Министерства торговли, промышленности и туризма Республики Кипр|website=Реестр юридических лиц Республики Кипр|publisher=Департамента компаний и интеллектуальной собственности Министерства торговли, промышленности и туризма Республики Кипр}}</ref> оның директоры Арсен Томский, қаржы директоры қызметін Goldman Sachs Bank LLC директорлар кеңесінің бұрынғы төрағасы Дмитрий Анатольевич Седов атқарады.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru/tekhnologii/455993-eks-sorukovoditel-goldman-sachs-v-rossii-stanet-finansovym-direktorom-indriver|title=Экс-соруководитель Goldman Sachs в России станет финансовым директором inDriver|website=Forbes.ru|date=2022-02-18|access-date=2023-06-28|archive-date=2023-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206122800/https://www.forbes.ru/tekhnologii/455993-eks-sorukovoditel-goldman-sachs-v-rossii-stanet-finansovym-direktorom-indriver|url-status=live}}</ref> == Тарихы == Сервис inDriver атауымен 2012 жылы әлемдегі ең суық қалалардың бірі [[Якутск]] қаласында құрылған. Бұл қызмет «[[ВКонтакте]]<nowiki/>» әлеуметтік желісіндегі студенттер негізін қалаған «Тәуелсіз жүргізушілер» тобынан көше температурасының төмендеуіне байланысты жергілікті такси қызметтерінің бағаны күрт көтеруіне жауап ретінде пайда болды. Топ мүшелері жол жүру ақысын төлеуге дайын болатын маршрут пен бағаны жариялады, жүргізушілер тұтынушылармен байланысып, тапсырыстарды орындады. 2013 жылы топ оның негізінде жоғары технологиялық көлік қызметін құрған «Синет» компаниясына көшті.<ref>{{Cite web|url=https://thenextweb.com/contributors/2018/01/21/decentralization-2-0-beyond-semi-monopolies-uber-airbnb/|title=Decentralization 2.0: Beyond the semi-monopolies of Uber and Airbnb|author=Arsen Tomsky|website=The Next Web|date=2018-01-21|accessdate=2018-09-06|lang=en|archive-date=2018-07-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716112028/https://thenextweb.com/contributors/2018/01/21/decentralization-2-0-beyond-semi-monopolies-uber-airbnb/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite news|title=Straight outta Siberia — inDriver raises $5M for its flat-rate ride-hailing app|url=https://techcrunch.com/2017/09/07/straight-outta-siberia-indriver-raises-5m-for-its-flat-rate-ride-hailing-app/|work=TechCrunch|accessdate=2018-09-06|language=en|archivedate=2018-08-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180814220552/https://techcrunch.com/2017/09/07/straight-outta-siberia-indriver-raises-5m-for-its-flat-rate-ride-hailing-app/}}</ref><ref>{{Cite news|title=Машинка подъехала: Арсен Томский вырастил конкурента Uber из группы «ВКонтакте»|url=https://secretmag.ru/business/trade-secret/indriver.htm|work=secretmag.ru|accessdate=2017-04-28|archivedate=2017-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171018133823/https://secretmag.ru/business/trade-secret/indriver.htm}}</ref> === Халықаралық экспансия === Бірінші халықаралық старт 2014 жылдың желтоқсан айында [[Астана]]да (Қазақстан) өтті.<ref>{{Cite news|title=Аналог inDriver появился в Казахстане|url=https://www.lada.kz/another_news/31274-analog-indriver-poyavilsya-v-kazahstane.html|work=lada.kz}}</ref> 2018 жылдың сәуір айында компания [[Орталық Америка|Орталық]] және [[Оңтүстік Америка]] нарығына шықты.<ref>{{Cite news|title=Покорение Марса. Как стартап из Якутии стал одним из ведущих агрегаторов такси в Латинской Америке|url=https://sber.pro/publication/pokorenie-marsa-kak-startap-iz-iakutii-stal-odnim-iz-vedushchikh-agregatorov-taksi-v-latinskoi-amerike|work=sber.pro|accessdate=2022-05-11|archivedate=2022-02-28|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220228141859/https://sber.pro/publication/pokorenie-marsa-kak-startap-iz-iakutii-stal-odnim-iz-vedushchikh-agregatorov-taksi-v-latinskoi-amerike}}</ref> Сол жылдың сәуір айында қызмет [[Мексика]]да іске қосылды - бірінші қала Коахуила штатының әкімшілік орталығы Салтилло болды. Мамыр, маусым және шілде айларында қызмет [[Гватемала]], [[Колумбия]], [[Перу]], [[Сальвадор]], [[Чили]], [[Бразилия]] және [[Эквадор]]да іске қосылды.<ref>{{Cite news|title=inDriver откроет Америку|url=https://www.kommersant.ru/doc/3619845|work=kommersant.ru|accessdate=2022-05-11|archivedate=2022-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220511103840/https://www.kommersant.ru/doc/3619845}}</ref> 2018 жылдың қараша айында компания [[Танзания|Танзанияда]] қызметті іске қосу арқылы Африка нарығына шықты.<ref>{{мақала|тақырыбы=Такси вызвали за границу|сілтеме=https://www.kommersant.ru/doc/3798955|издание=Коммерсантъ|archivedate=2018-11-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181114141122/https://www.kommersant.ru/doc/3798955}}</ref> 2018 жылы компания [[Нью-Йорк]] қаласында кеңсесін, кейінірек Маунтин-Вьюде (Калифорния) бас кеңсесін ашты.<ref>{{мақала|тақырыбы=Российский такси-сервис inDriver перенес центральный офис в Нью-Йорк из Якутии|сілтеме=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2018/07/19/775911-indriver-perenes-ofis|издание=vedomosti.ru|archivedate=2018-07-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180719045911/https://www.vedomosti.ru/business/articles/2018/07/19/775911-indriver-perenes-ofis}}</ref> 2022 жылдың маусымында inDrive [[Аустралия]]да іске қосылғанын жариялады.<ref>{{Cite web|url=https://www.gizmodo.com.au/2022/10/indriver-australia-ride-sharing/|website=gizmodo.com.au|title=The Ride-Share App That Lets You Pitch the Fare and Pick the Driver Is Now in Sydney|date=|access-date=2022-11-07|archive-date=2022-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221107083351/https://www.gizmodo.com.au/2022/10/indriver-australia-ride-sharing/|deadlink=no}}</ref> 2023 жылдың шілдесінде inDrive [[Майами]]де, Флорида штатында жұмысын бастады.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/jonathankeane/2023/07/20/indrive-takes-on-the-us-market-with-miami-launch/?sh=87627e443a70|website=forbes.com|title=InDrive Takes On The U.S. Market With Miami Launch|access-date=2023-07-25|archive-date=2023-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725101105/https://www.forbes.com/sites/jonathankeane/2023/07/20/indrive-takes-on-the-us-market-with-miami-launch/?sh=87627e443a70|url-status=live}}</ref> 2023 жылы қараша айында inDrive [[Филиппин|Филиппиннің]] Баколод, Багио, Бутуан, Кагаян-де-Оро және Илоило қалаларында іске қосылды.<ref>https://www.abs-cbn.com/business/12/14/23/car-ride-app-indrive-gets-ltfrb-nod-to-operate</ref> Алайда, 2024 жылдың қаңтарында Құрлықтағы көлік франчайзингі және реттеу кеңесі (LTFRB) баға туралы келісу орын алады деген негіздемемен inDrive-тың елдегі қызметін тоқтатты, себебі бұл кеңестің көлік компаниясы ретінде аккредиттеу талаптары мен шарттарын бұзады.<ref>https://newsinfo.inquirer.net/1893256/temporary-suspension-of-indrive-operations</ref> inDrive компаниясы өзінің тарифтерін агенттіктің белгіленген баға орнату жүйесіне сәйкестендіріп, LTFRB ережелерін орындауға келіскеннен кейін, 2024 жылдың маусым айында оның қызмет көрсетуі қайта жанданды. Сондай-ақ, қосымша [[Манила]] метрополиясында да іске қосылды.<ref>https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/911564/indrive-returns-after-5-month-suspension-complies-with-ltfrb-rules/story/</ref> 2025 жылға қарай жеке пайдаланушылар мен шағын бизнеске арналған inDrive-тың курьерлік жеткізу қызметі Бразилия<ref>https://latintrade.com/2025/04/04/how-indrive-is-changing-the-ride-hailing-market-one-fare-at-a-time/</ref>, Эквадор<ref>https://queondagye.com/indrive-la-plataforma-de-tecnologia-y-transporte-de-movilidad-cumple-4-anos-en-ecuador/</ref>, Мысыр<ref>https://fintechgate.net/2024/01/23/indrive-is-n1-ride-hailing-app-in-egypt-and-n2-in-the-world/</ref>, Үндістан<ref>https://inc42.com/buzz/us-based-indrive-launches-freight-services-in-delhi-ncr-mumbai-lucknow/</ref>, Мексика<ref>https://www.milenio.com/negocios/indrive-hara-entregas-en-queretaro-y-chiapas</ref>, Перу<ref>https://gestion.pe/economia/empresas/peru-lidera-servicio-de-entregas-de-indrive-planes-y-expectativas-para-el-2025-app-de-taxis-movilidad-urbana-en-lima-noticia/</ref>, Пәкістан<ref>https://tradechronicle.com/indrive-sees-tripling-of-b2b-deliveries-in-pakistan-amid-growing-demand/</ref>, Оңтүстік Африка<ref>https://www.itweb.co.za/article/indrive-debuts-last-mile-delivery-service-in-sa/WnpNgM21Ong7VrGd</ref>, Колумбия<ref>https://forbes.co/2020/08/24/tecnologia/indriver-lanza-servicio-de-entregas-a-domicilio-en-seis-ciudades</ref>, Қазақстан<ref>https://vera.kz/straxovka-posylok-i-prioritetnaya-podderzhka-indrive-kurery-zapuskaet-biznes-modul/</ref>, Нигерия<ref>https://africa.businessinsider.com/local/markets/indrive-set-to-revolutionize-mobility-in-nigeria-announces-name-your-price-model/n3s241y</ref> және басқа да елдерде іске қосылды. Сондай-ақ, 2025 жылға қарай inDrive-тың қалааралық сапарлар сервисі Үндістан<ref>https://hacker9.com/top-5-intercity-cab-booking-apps-in-india/#google_vignette</ref>, Пәкістан<ref>https://www.brecorder.com/news/40292671</ref>, Бразилия<ref>https://latintrade.com/2025/04/04/how-indrive-is-changing-the-ride-hailing-market-one-fare-at-a-time/</ref>, Колумбия<ref>https://marketing4ecommerce.co/indriver-en-colombia-su-propuesta-y-modelo-de-negocios-innovador/</ref>, Мысыр<ref>https://businessnewsthisweek.com/business/indrive-city-to-city-reveals-winter-2024-2025-trip-costs-for-egypts-top-5-routes/</ref>, Марокко<ref>https://aujourdhui.ma/automobile/entretien-avec-nikita-dirin-directeur-dindrive-intercity-en-decembre-2023-nos-clients-ont-emprunte-des-trajets-sur-plus-de-700-itineraires#x5B</ref>, Қазақстан<ref>https://informburo.kz/kaz/kogam/usaq-poiyz-avtobus-taksi-qala-arasynda-qandai-kolikpen-qatynagan-zon</ref> және басқа да елдерде қызмет көрсетеді. 2025 жылдың тамызында inDrive Қазақстанда inDrive.Азық-түлік жеткізу сервисін іске қосып, inDrive қосымшасын суперапп платформасына айналдырды.<ref>https://kz.kursiv.media/2025-08-26/fvfv-indrive-budet-gotovit-edu-v-tom-chisle-firmennyy-plov/</ref> === Компанияның дамуы === 2017 жылдың ақпан айында қызмет 100 миллион сапар шегінен асып түсті. Осы уақытқа дейін қызметте 5 миллионнан астам пайдаланушы тіркелген.<ref>{{мақала|тақырыбы=Российский такси-сервис inDriver раскрыл статистику по количеству поездок в конце 2016 года после «Яндекс.Такси» и Gett|сілтеме=https://vc.ru/transport/22508-indriver-dec16|издание=vedomosti.ru|archivedate=2022-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220511103840/https://vc.ru/transport/22508-indriver-dec16}}</ref> [[COVID-19 пандемиясы]]на байланысты<ref>{{Cite web |url=https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019 |title=Coronavirus disease (COVID-19)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2020-09-08 |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130202553/https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019 |deadlink=no }}</ref> компания бүкіл әлемдегі медицина қызметкерлеріне көмектесу үшін 2020 жылдың көктемінде Healthcare Worker on the Go бағдарламасын іске қосты.<ref>{{cite web|url=http://vestitoday.ru/indriver-zapustil-servis-medrabotnik-v-puti/|lang=ru|title=inDriver запустил сервис «Медработник в пути»|website=«Вести сегодня»|date=2020-04-04|accessdate=2020-09-08}}</ref> Карантинге қарамастан, 2020 жылдың шілде айында қызмет пайдаланушылар саны 50 миллионға жетті.<ref>{{cite web|url=https://techfusion.ru/servis-passazhiroperevozok-indriver-otmetil-50-mln-ustanovok-mobilnogo-prilozheniya/|author=Марина Эфендиева|title=Сервис пассажироперевозок inDriver отметил 50 млн установок мобильного приложения|lang=ru|website=«Вести сегодня»|date=2020-07-20|accessdate=2020-09-08|archive-date=2020-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200920112149/https://techfusion.ru/servis-passazhiroperevozok-indriver-otmetil-50-mln-ustanovok-mobilnogo-prilozheniya/|deadlink=no}}</ref> 2021 жылдың мамыр айында сервисті пайдаланатын сапарлар саны 1 миллиардқа жетті.<ref>{{cite web|url=https://news.ykt.ru/article/120397|title=В inDriver состоялась миллиардная сделка с начала работы сервиса|lang=ru|website=«News.ykt.ru»|date=2021-05-14|accessdate=2021-05-14|archive-date=2021-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521170005/https://news.ykt.ru/article/120397|deadlink=no}}</ref> 2021 жылдың басында компания Insight Partners, General Catalyst және Bond Capital компанияларының 150 миллион долларлық инвестициялық раундынан кейін компанияны 1,23 миллиард долларға бағалаған бір мүйізді мәртебеге ие болды.<ref>{{мақала|тақырыбы=Основатель inDriver Арсен Томский — Forbes: «Будем делать раунды примерно раз в год»|сілтеме=https://www.forbes.ru/svoi-biznes/442151-osnovatel-indriver-arsen-tomskij-forbes-budem-delat-raundy-primerno-raz-v-god|издание=forbes.ru|archivedate=2022-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220511105343/https://www.forbes.ru/svoi-biznes/442151-osnovatel-indriver-arsen-tomskij-forbes-budem-delat-raundy-primerno-raz-v-god}}</ref> 2022 жылдың наурыз айына дейін компания өз бизнесін қолдау үшін Америка, Азия, Таяу Шығыс, Африка және ТМД елдерінде аймақтық операциялық орталықтарды құрды.<ref>{{мақала|тақырыбы=Сервис такси inDriver перевез часть сотрудников из России в Казахстан|сілтеме=https://www.forbes.ru/tekhnologii/464649-servis-taksi-indriver-perevez-cast-sotrudnikov-iz-rossii-v-kazahstan|издание=forbes.ru|archivedate=2022-05-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220511103840/https://www.forbes.ru/tekhnologii/464649-servis-taksi-indriver-perevez-cast-sotrudnikov-iz-rossii-v-kazahstan}}</ref> Компанияның болжамды құны 1 миллиард доллардан асты.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.forbes.ru//svoi-biznes/442151-osnovatel-indriver-arsen-tomskij-forbes-budem-delat-raundy-primerno-raz-v-god|title=Основатель inDriver Арсен Томский — Forbes: «Будем делать раунды примерно раз в год»|website=Forbes.ru|access-date=2021-12-14|archive-date=2021-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20211214224152/https://www.forbes.ru/svoi-biznes/442151-osnovatel-indriver-arsen-tomskij-forbes-budem-delat-raundy-primerno-raz-v-god|deadlink=no}}</ref> 2022 жылдың қазан айында компания ребрендинг жасап, атауын inDriver-тен inDrive-ға өзгертіп, компаниялар тобына айналды.<ref>{{cite web|url=https://www.mediainfoline.com/brand/from-indriver-to-indrive-the-international-service-announces-rebranding-inbox-mediainfoline|title=From inDriver to inDrive: The International service announces rebranding|language=|website=mediainfoline.com|date=|access-date=2022-11-07|archive-date=2022-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221107083404/https://www.mediainfoline.com/brand/from-indriver-to-indrive-the-international-service-announces-rebranding-inbox-mediainfoline|deadlink=no}}</ref> 2023 жылдың ақпанында inDrive General Catalyst компаниясынан маркетинг, өсу және жаңа бағыттарға кеңею мақсатында инновациялық гибридті құрал арқылы 150 миллион АҚШ доллары көлемінде қаржы тартты.<ref>https://www.forbes.com/sites/jonathankeane/2023/02/20/indrive-raises-150-million-to-expand-beyond-ride-hailing/?sh=58aabf05307a</ref> 2023 жылы inDrive дамушы нарықтарға бағытталған ішкі корпоративтік венчурлық капитал бөлімшесін – New Ventures-ті құрды.<ref>https://www.forbes.com/sites/jonathankeane/2023/05/30/ride-hailing-company-indrive-eyes-up-an-ambitious-play-for-emerging-markets/?sh=59d3fa4044e2</ref> New Ventures басшысы болып Андрис Смит тағайындалды.<ref>https://techcrunch.com/2023/11/16/indrive-launches-ventures-and-ma-arm-to-invest-100m-in-startups-across-emerging-markets/</ref> 2024 жылы inDrive New Ventures арқылы Пәкістандағы Krave Mart<ref>https://mettisglobal.news/indrive-invests-in-krave-mart-to-expand-emerging-market-footprint</ref> және Қазақстандағы «Рядом»<ref>https://kz.kursiv.media/en/2025-01-06/engk-nknk-indrive-invests-in-kazakhstani-meal-delivery-service/</ref> азық-түлік стартаптарына инвестиция салды. 2024 жылдың ақпан айында inDrive Мексикада платформада жұмыс істейтін жүргізушілерге қолма-қол ақшалай несие ұсынатын inDrive.Money сервисін іске қосты. Бұл қызмет дәстүрлі қаржы институттары тарапынан жиі назардан тыс қалатын жүргізушілердің қаржылық қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған.<ref>https://www.pymnts.com/loans/2024/indrive-launches-lending-solution-drivers-rideshare-platform/</ref> Сол жылдың соңында inDrive Money Колумбияда<ref>https://thepaypers.com/fintech/news/indrive-income-based-loans-for-drivers-in-colombia-with-r2</ref>, ал 2025 жылы наурызда Индонезия<ref>https://thepaypers.com/payments/news/indrive-partners-with-fingular-and-launches-its-indrivemoney-tool-in-indonesia</ref> мен Перуде<ref>https://thepaypers.com/payments/news/indrive-launches-indrivemoney-in-peru</ref> іске қосылды. 2025 жылға қарай inDrive-тың шағын бизнес пен пайдаланушыларға арналған курьерлік жеткізу қызметі Бразилия<ref>https://latintrade.com/2025/04/04/how-indrive-is-changing-the-ride-hailing-market-one-fare-at-a-time/</ref>, Эквадор<ref>https://queondagye.com/indrive-la-plataforma-de-tecnologia-y-transporte-de-movilidad-cumple-4-anos-en-ecuador/</ref>, Мысыр<ref>https://fintechgate.net/2024/01/23/indrive-is-n1-ride-hailing-app-in-egypt-and-n2-in-the-world/</ref>, Үндістан<ref>https://inc42.com/buzz/us-based-indrive-launches-freight-services-in-delhi-ncr-mumbai-lucknow/</ref>, Мексика<ref>https://www.milenio.com/negocios/indrive-hara-entregas-en-queretaro-y-chiapas</ref>, Перу<ref>https://gestion.pe/economia/empresas/peru-lidera-servicio-de-entregas-de-indrive-planes-y-expectativas-para-el-2025-app-de-taxis-movilidad-urbana-en-lima-noticia/</ref>, Пәкістан<ref>https://tradechronicle.com/indrive-sees-tripling-of-b2b-deliveries-in-pakistan-amid-growing-demand/</ref>, Оңтүстік Африка Республикасы<ref>https://www.itweb.co.za/article/indrive-debuts-last-mile-delivery-service-in-sa/WnpNgM21Ong7VrGd</ref>, Колумбия<ref>https://forbes.co/2020/08/24/tecnologia/indriver-lanza-servicio-de-entregas-a-domicilio-en-seis-ciudades/</ref>, Нигерия<ref>https://africa.businessinsider.com/local/markets/indrive-set-to-revolutionize-mobility-in-nigeria-announces-name-your-price-model/n3s241y</ref>, Қазақстан<ref>https://vera.kz/straxovka-posylok-i-prioritetnaya-podderzhka-indrive-kurery-zapuskaet-biznes-modul/</ref> және тағы басқа елдерде жұмыс істей бастады.<ref>https://tradechronicle.com/indrive-delivery-launches-business-mode/</ref> Сол сияқты, 2025 жылы inDrive-тың қалааралық сапарлар қызметі Үндістан<ref>https://hacker9.com/top-5-intercity-cab-booking-apps-in-india/</ref>, Пәкістан<ref>https://www.brecorder.com/news/40292671</ref>, Бразилия<ref>https://latintrade.com/2025/04/04/how-indrive-is-changing-the-ride-hailing-market-one-fare-at-a-time/</ref>, Колумбия<ref>https://marketing4ecommerce.co/indriver-en-colombia-su-propuesta-y-modelo-de-negocios-innovador/</ref>, Мысыр<ref>https://businessnewsthisweek.com/business/indrive-city-to-city-reveals-winter-2024-2025-trip-costs-for-egypts-top-5-routes/</ref>, Марокко<ref>https://aujourdhui.ma/automobile/entretien-avec-nikita-dirin-directeur-dindrive-int</ref>, Қазақстан<ref>https://informburo.kz/kaz/kogam/usaq-poiyz-avtobus-taksi-qala-arasynda-qandai-kolikpen-qatynagan-zon</ref> және басқа да елдерде қолжетімді болды. 2024 жылдың наурызында inDrive өзінің продукт пен нарықта кеңею жоспарларын нығайту үшін General Catalyst компаниясынан тағы 150 миллион АҚШ доллары көлемінде қаржыландыру алды.<ref>https://www.forbes.com/sites/jonathankeane/2024/03/14/indrive-secures-150-million-in-further-financing/</ref> == Марапаттары == inDrive 2019 жылы GSMA Global Mobile Awards (GLOMO) сыйлығының «Most Innovative Mobile App» санатында номинацияланды.<ref>https://web.archive.org/web/20210121042850/https://2019.mwcbarcelona.com/conference-programmes/global-mobile-awards/global-mobile-awards-2019-nominee-shortlist/</ref> inDrive 2019 жылы Бразилиядағы ең жақсы [[Google Play]] қолданбасы атанды.<ref>{{Cite web|url=https://www.techtudo.com.br/noticias/2019/12/google-revela-melhores-apps-e-jogos-para-android-no-brasil.ghtml|title=Google revela melhores apps e jogos para Android no Brasil|publisher=TechTudo|lang=pt|accessdate=2020-01-13|archive-date=2020-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200113121538/https://www.techtudo.com.br/noticias/2019/12/google-revela-melhores-apps-e-jogos-para-android-no-brasil.ghtml|deadlink=no}}</ref> inDrive 2022 және 2024 жылдары SHIELD Trust Award сыйлығына ие болды.<ref>{{cite web|url=https://news.webindia123.com/news/press_showdetailsPR.asp?id=1278654&cat=PR%20News%20Wire|title=SHIELD Announces Winners of the SHIELD Trust Awards 2022 at the Inaugural SHIELD Trust Summit|language=|website=news.webindia123.com|date=|access-date=2022-11-07|archive-date=2022-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20221107103405/https://news.webindia123.com/news/press_showdetailsPR.asp?id=1278654&cat=PR%20News%20Wire|deadlink=no}}</ref><ref>https://shield.com/blog/shield-trust-summit-co-hosted-with-money20-20-asia-recognizes-winners-of-shield-trust-awards-2024</ref> 2024 жылдың мамырында inDrive компанияның тарихы туралы «Inner Drive» атты деректі фильмін шығарды.<ref>https://www.imdb.com/title/tt32210472/</ref> Сол жылы фильм Cannes Corporate Media & TV Awards фестивалінде бірнеше номинацияға ие болды. 2025 жылы туынды US International Awards<ref>https://www.usinternationalawards.com/winners?keyword=indrive&year_a=0&Award=</ref> сыйлығында үш марапатқа және New York Festivals TV & Film Awards<ref>https://tvfilm.newyorkfestivals.com/Winners/list/1be81c07-bc29-4191-8cf0-b6542fda354b</ref> фестивалінде екі марапатқа ие болды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * {{Ресми сайт|https://indrive.com/}} {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:2013 жылы құрылған компаниялар]] [[Санат:2013 жылы пайда болған сайттар]] [[Санат:IOS-қа арналған бағдарламалық жасақтама]] [[Санат:Android-қа арналған бағдарламалық жасақтама]] [[Санат:Windows Phone-ға арналған бағдарламалық жасақтама]] [[Санат:Мобильдік телефондардың бағдарламалық жасақтама]] [[Санат:Такси]] 8v7tdd5ks4bx5hf8cy88h1vrg10s5x7 Патти Мюррей 0 746258 3694757 3388700 2026-11-11T07:51:43Z Nurken 111493 3694757 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Патти Мюррей | Шынайы есімі = {{lang-en|Patty Murray}} | Суреті = Patty Murray, official portrait, 113th Congress.jpg | Атауы = Ресми портреті, 2013 | Титулы = [[АҚШ Сенатының уақытша президенті]] | Ту = President Pro Tempore US Senate Seal.svg | Ту2 = Flag of the United States (Pantone).svg | Басқара бастады = 3 қаңтар 2023 | Басқаруын аяқтады = 3 қаңтар 2025 | Ізашары = [[Патрик Лихи]] | Ізбасары = [[Чак Грассли]] | Титулы_2 = [[АҚШ Сенаты]] денсаулық сақтау, білім, еңбек және зейнетақы комитетінің төрағасы | Ту_2 = Seal of the United States Senate.svg | Ту2_2 = Flag of the United States (Pantone).svg | Басқара бастады_2 = 3 ақпан 2021 | Басқаруын аяқтады_2 = 3 қаңтар 2023 | Ізашары_2 = [[Ламар Александер]] | Ізбасары_2 = [[Берни Сандерс]] | Титулы_3 = [[АҚШ Сенаты]] бюджет комитетінің төрағасы | Ту_3 = Seal of the United States Senate.svg | Ту2_3 = Flag of the United States (Pantone).svg | Басқара бастады_3 = 3 қаңтар 2013 | Басқаруын аяқтады_3 = 3 қаңтар 2015 | Ізашары_3 = [[Кент Конрад]] | Ізбасары_3 = [[Майк Энзи]] | Титулы_4 = [[Вашингтон]] штатынан [[АҚШ Сенаты|АҚШ сенаторы]] | Ту_4 = Seal of the United States Senate.svg | Ту2_4 = Flag of the United States (Pantone).svg | Басқара бастады_4 = 3 қаңтар 1993 жылдан бастап | Ізашары_4 = [[Брок Адамс]] | Партиясы = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]] | Білімі = [[Вашингтон штатының университеті]] | Мамандығы = {{hlist|[[Саясаткер]]|[[Экология|эколог]]|[[мұғалім]]}} | Ғылыми дәрежесі = Өнер бакалавры | Туған жері = [[Ботелл]], [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штаты]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Жұбайы = {{marriage|Роб Мюррей|1972}} | Балалары = 2 | Туған күні = 11.10.1950 | Бірігіп басқарушы3 = [[Мария Кантуэлл]] | Бірігіп басқарушы1_3 = [[Мария Кантуэлл]] | Туған кездегі есімі = Патрисия Линн Джонс | Діні = [[Католицизм]] }} '''Патрисия «Патти» Линн Мюррей''' ({{Lang-en|Patricia «Patti» Linn Murray}}, {{тумысында|'''Джонс'''}};{{efn|{{lang-en|Johns}}.}} [[11 қазан]] [[1950 жыл|1950]], [[Ботелл]], [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] саясаткер, мемлекеттік қайраткер, [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] штатынан [[АҚШ Сенаты|АҚШ сенаторы]] (1993 жылдан бері). Бұрын Мюррей [[АҚШ Сенатының уақытша президенті]] (2023–2026) болған. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{DEFAULTSORT:Мюррей, Патти}} [[Санат:Саясаттағы АҚШ әйелдері]] [[Санат:АҚШ саясаткерлері]] [[Санат:АҚШ сенаторлары]] [[Санат:АҚШ Сенаты уақытша президенттері]] haofawgdzucpxowp13563ighoamwxdb 3694758 3694757 2026-11-11T07:52:33Z Nurken 111493 3694758 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Патти Мюррей | Шынайы есімі = {{lang-en|Patty Murray}} | Суреті = Patty Murray, official portrait, 113th Congress.jpg | Атауы = Ресми портреті, 2013 | Титулы = [[АҚШ Сенатының уақытша президенті]] | Ту = President Pro Tempore US Senate Seal.svg | Ту2 = Flag of the United States (Pantone).svg | Басқара бастады = 3 қаңтар 2023 | Басқаруын аяқтады = 3 қаңтар 2025 | Ізашары = [[Патрик Лихи]] | Ізбасары = [[Чак Грассли]] | Титулы_2 = [[АҚШ Сенаты]] денсаулық сақтау, білім, еңбек және зейнетақы комитетінің төрағасы | Ту_2 = Seal of the United States Senate.svg | Ту2_2 = Flag of the United States (Pantone).svg | Басқара бастады_2 = 3 ақпан 2021 | Басқаруын аяқтады_2 = 3 қаңтар 2023 | Ізашары_2 = [[Ламар Александер]] | Ізбасары_2 = [[Берни Сандерс]] | Титулы_3 = [[АҚШ Сенаты]] бюджет комитетінің төрағасы | Ту_3 = Seal of the United States Senate.svg | Ту2_3 = Flag of the United States (Pantone).svg | Басқара бастады_3 = 3 қаңтар 2013 | Басқаруын аяқтады_3 = 3 қаңтар 2015 | Ізашары_3 = [[Кент Конрад]] | Ізбасары_3 = [[Майк Энзи]] | Титулы_4 = [[Вашингтон]] штатынан [[АҚШ Сенаты|АҚШ сенаторы]] | Ту_4 = Seal of the United States Senate.svg | Ту2_4 = Flag of the United States (Pantone).svg | Басқара бастады_4 = 3 қаңтар 1993 жылдан бастап | Ізашары_4 = [[Брок Адамс]] | Партиясы = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]] | Білімі = [[Вашингтон штатының университеті]] | Мамандығы = {{hlist|[[Саясаткер]]|[[Экология|эколог]]|[[мұғалім]]}} | Ғылыми дәрежесі = Өнер бакалавры | Туған жері = [[Ботелл]], [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штаты]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Жұбайы = {{marriage|Роб Мюррей|1972}} | Балалары = 2 | Туған күні = 11.10.1950 | Бірігіп басқарушы3 = [[Мария Кантуэлл]] | Бірігіп басқарушы1_3 = [[Мария Кантуэлл]] | Туған кездегі есімі = Патрисия Линн Джонс | Діні = [[Католицизм]] }} '''Патрисия «Патти» Линн Мюррей''' ({{Lang-en|Patricia «Patti» Linn Murray}}, {{тумысында|'''Джонс'''}};{{efn|{{lang-en|Johns}}.}} [[11 қазан]] [[1950 жыл|1950]], [[Ботелл]], [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] саясаткер, мемлекеттік қайраткер, [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] штатынан [[АҚШ Сенаты|АҚШ сенаторы]] (1993 жылдан бері).<ref>https://www.c-span.org/video/?536149-1/senate-democrats-year-anniversary-dobbs-decision</ref><ref>https://virginiamercury.com/2023/11/16/congress-sends-stopgap-spending-bill-to-bidens-desk-averting-shutdown-for-now/</ref><ref>https://www.nytimes.com/2023/01/04/us/politics/patty-murray-president-pro-tempore-senate-speaker.html</ref><ref>https://www.axios.com/2023/04/20/sen-murray-first-woman-cast-10000-votes-senate</ref> Бұрын Мюррей [[АҚШ Сенатының уақытша президенті]] (2023–2026) болған. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{DEFAULTSORT:Мюррей, Патти}} [[Санат:Саясаттағы АҚШ әйелдері]] [[Санат:АҚШ саясаткерлері]] [[Санат:АҚШ сенаторлары]] [[Санат:АҚШ Сенаты уақытша президенттері]] 4052ixq19dps7rp1a8mes99qt9omd9s 3694760 3694758 2026-11-11T07:56:01Z Nurken 111493 3694760 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | Есімі = Патти Мюррей | Шынайы есімі = {{lang-en|Patty Murray}} | Суреті = Patty Murray, official portrait, 113th Congress.jpg | Атауы = Ресми портреті, 2013 | Титулы = [[АҚШ Сенатының уақытша президенті]] | Ту = President Pro Tempore US Senate Seal.svg | Ту2 = Flag of the United States (Pantone).svg | Басқара бастады = 3 қаңтар 2023 | Басқаруын аяқтады = 3 қаңтар 2025 | Ізашары = [[Патрик Лихи]] | Ізбасары = [[Чак Грассли]] | Титулы_2 = [[АҚШ Сенаты]] денсаулық сақтау, білім, еңбек және зейнетақы комитетінің төрағасы | Ту_2 = Seal of the United States Senate.svg | Ту2_2 = Flag of the United States (Pantone).svg | Басқара бастады_2 = 3 ақпан 2021 | Басқаруын аяқтады_2 = 3 қаңтар 2023 | Ізашары_2 = [[Ламар Александер]] | Ізбасары_2 = [[Берни Сандерс]] | Титулы_3 = [[АҚШ Сенаты]] бюджет комитетінің төрағасы | Ту_3 = Seal of the United States Senate.svg | Ту2_3 = Flag of the United States (Pantone).svg | Басқара бастады_3 = 3 қаңтар 2013 | Басқаруын аяқтады1_3 = 3 қаңтар 2015 | Бірігіп басқарушы3 = [[Мария Кантуэлл]] | Ізашары_3 = [[Кент Конрад]] | Ізбасары_3 = [[Майк Энзи]] | Титулы_4 = [[Вашингтон]] штатынан [[АҚШ Сенаты|АҚШ сенаторы]] | Ту_4 = Seal of the United States Senate.svg | Ту2_4 = Flag of the United States (Pantone).svg | Басқара бастады_4 = 3 қаңтар 1993 жылдан бастап | Ізашары_4 = [[Брок Адамс]] | Туған кездегі есімі = Патрисия Линн Джонс | Туған күні = 11.10.1950 | Туған жері = {{туғанжері|Ботелл|Ботеллде}}, [[Вашингтон (штат)|Вашингтон штаты]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жұбайы = {{marriage|Роб Мюррей|1972}} | Балалары = 2 | Партиясы = [[Демократиялық партия (АҚШ)|Демократ]] | Білімі = [[Вашингтон штатының университеті]] | Мамандығы = {{hlist|[[Саясаткер]]|[[Экология|эколог]]|[[мұғалім]]}} | Ғылыми дәрежесі = Өнер бакалавры | Діні = [[Католицизм]] }} '''Патрисия «Патти» Линн Мюррей''' ({{Lang-en|Patricia «Patti» Linn Murray}}, {{тумысында|'''Джонс'''}};{{efn|{{lang-en|Johns}}.}} [[11 қазан]] [[1950 жыл|1950]], [[Ботелл]], [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]]) — [[Америка Құрама Штаттары|америкалық]] саясаткер, мемлекеттік қайраткер, [[Вашингтон (штат)|Вашингтон]] штатынан [[АҚШ Сенаты|АҚШ сенаторы]] (1993 жылдан бері).<ref>https://www.c-span.org/video/?536149-1/senate-democrats-year-anniversary-dobbs-decision</ref><ref>https://virginiamercury.com/2023/11/16/congress-sends-stopgap-spending-bill-to-bidens-desk-averting-shutdown-for-now/</ref><ref>https://www.nytimes.com/2023/01/04/us/politics/patty-murray-president-pro-tempore-senate-speaker.html</ref><ref>https://www.axios.com/2023/04/20/sen-murray-first-woman-cast-10000-votes-senate</ref> Бұрын Мюррей [[АҚШ Сенатының уақытша президенті]] (2023–2026) болған. == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{DEFAULTSORT:Мюррей, Патти}} [[Санат:Саясаттағы АҚШ әйелдері]] [[Санат:АҚШ саясаткерлері]] [[Санат:АҚШ сенаторлары]] [[Санат:АҚШ Сенаты уақытша президенттері]] sockp5mbiykna32lfs3o94suwnwt8fq Сисак-Мославина жупаниясы 0 746964 3694819 3404842 2026-11-11T09:01:24Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694819 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Сисак-Мославина |Шынайы атауы = {{lang-hr|Sisačko-moslavačka županija}} |Суреті = |Сурет атауы = |Елтаңба = Sisak-Moslavina County coat of arms.png |Ту = Flag_of_Sisak-Moslavina_County.png |Ел = Хорватия |lat_dir = N |lat_deg = 45 |lat_min = 13 |lat_sec = 15 |lon_dir = E |lon_deg = 16 |lon_min = 15 |lon_sec = 05 |Статусы = Жупания |Кіреді = 7 қала<br />12 қауымдастық |Астанасы = [[Сисак]] |Басшысы = Иван Целяк |Басшының түрі = Жупан |Тұрғыны = 172 439 |Санақ жылы = 2011 |Халық саны бойынша орны = 9 |Тығыздығы = 38,59 |Тығыздығы бойынша орны = 18 |Жер аумағы = 4468 |Жер аумағы бойынша орны = 3 |Карта = CroatiaSisak-Moslavina.png |Карта ені = 250 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1:00|UTC+1]] (жазда [[UTC+2:00|UTC+2]]) |Аббревиатура = |ISO = HR-03 |Телефон коды = [[Хорватияның телефон нөмірлеу жоспары|+385]] 44 |Сайты = http://www.smz.hr }} '''Сисак-Мославина жупаниясы''' ({{lang-hr|Sisačko-moslavačka županija}}) — Орталық [[Хорватия]]ның шығысында орналақан [[жупания]]. Жупанияның әкімшілік орталығы — [[Сисак]] қаласы. ==Географиясы== Сисак-Мославина жупания [[Карловац жупаниясы]]мен батыста, [[Загреб жупаниясы]]мен солтүстікте, [[Беловар-Билогора жупаниясы|Беловар-Билогора]] және [[Пожега-Славония жупаниясы|Пожега-Славония]] жупанияларымен солтүстік-батыста, ал шығысында [[Брод-Посавина жупаниясы]]мен шектеседі. Оңтүстігінде жупания [[Босния және Герцеговина]]мен шекаралас. Жупанияның ең көрікті бөлігі — [[Лоньско Поле]] табиғи паркі орналасқан [[Мославина]] аймағы. ==Тарихы== Сисак-Мославина жупаниясының астанасы Сисак қаласы ежелгі Паннония-Савия рим провинциясының астанасы болған және [[Купа (Сава тармағы)|Купа]] мен [[Сава]] өзендерінің тоғысында орналасқан аймақтың ең үлкен қаласы болып саналатын. Сисак қаласының қамқоршысы — Әулие Квириний, христиандық дәуірдегі алғашқы епископтардың бірі, Рим императоры [[Диоклетиан]]ның христиандарды қудалау кезеңінде азапталған. Аңыз бойынша, оны диірменнің тасына байлап, өзенге тастаған, бірақ ғажайып түрде аман қалып, Құдайға қызмет етуді жалғастырған. 1593 жылы Сисак қаласы жанында өткен шайқас Сисактың атағын асқақтатты, мұнда [[Қасиетті Рим империясы]]ның әскері [[Осман империясы]]ның түрік әскерін жеңген. Қазіргі таңда Сисакта Хорватиядағы ең ірі металлургиялық зауыт орналасқан, ол [[Загреб университеті]]нің Сисактағы металлургия факультетінің қолдауымен жұмыс істейді. Сонымен қатар, Сисакта елдегі ең ірі мұнай өңдеу зауыты бар, ол көрші [[Кутина]] қаласындағы мұнай-химия өндірісімен тығыз байланысты. ==Халқы== 2011 жылғы халық санағының деректері бойынша, Сисак-Мославина жупаниясында жалпы халық саны 172 439 адамды құрайды<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html Елді мекендер бойынша халықтың жыныс және жас бойынша таралуы — Хорватияның статистика бюросы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115085411/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html |date=2010-11-15 }} {{ref-en}}</ref>. Ірі қалалары — [[Сисак]], [[Петрина]] және [[Кутина]]. Жупания халқының ішінде 142 077 [[хорваттар]] (82,39 %), 21 002 [[сербтер]] (12,18 %), 2464 [[босниялықтар]] (1,43 %) бар. Басқа ұлт өкілдерінің саны 1%-дан аспайды<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html Қалалар мен қауымдастықтар бойынша ұлттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221309/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html |date=2015-09-23 }} {{ref-en}}</ref>. Басым діни сенім — [[католицизм]] (79,27 %), [[православиелік]] [[христиандар]] 12,23 %, ал [[мұсылмандар]] 2,4 % құрайды. Сонымен қатар, халықтың 4,96 %-ы [[Атеизм|діндар емес]] немесе сұраққа жауап беруден бас тартқан. ==Әкімшілік бөлінісі== Сисак-Мославина жупаниясы 7 қалаға, 12 қауымдастыққа және 456 елді мекенге бөлінеді. '''Қалалар:''' * [[Сисак]] — жупанияның астанасы, халқы 33 322 адам * [[Петрина]] — 15 683 адам * [[Кутина]] — 13 735 адам * [[Новска]] — 7028 адам * [[Глина (қала)|Глина]] — 4680 адам * [[Поповача]] — 4207 адам * [[Хрватска Костайница]] — 2127 адам '''Қауымдастықтар:''' * [[Доньи Кукурузари]] * [[Двор]] * [[Гвозд]] * [[Хрватска Дубица]] * [[Ясеновац]] * [[Лекеник]] * [[Липовляни]] * [[Маюр]] * [[Мартинска Вес]] * [[Суня]] * [[Топуско]] * [[Велика Людина]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.smz.hr/ Жупанияның ресми сайты] {{Хорватия жупаниялары}} [[Санат:Хорватия жупаниялары]] f3zid8bq6x7zgv8865zk5k5pymu4qtl Сплит-Далмация жупаниясы 0 746973 3694983 3404875 2026-11-11T11:54:55Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694983 wikitext text/x-wiki {{Әкімшілік бірлік |Қазақша атауы = Сплит-Далмация |Шынайы атауы = {{lang-hr|Splitsko-dalmatinska županija}} |Суреті = Baska_Voda_Kroatien.jpg |Сурет атауы = |Елтаңба = Coat of arms of Split-Dalmatia County.svg |Ту = Flag of Split-Dalmatia County.svg |Ел = Хорватия |lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 10 |lat_sec = |lon_dir = E |lon_deg = 16 |lon_min = 30 |lon_sec = |Статусы = Жупания |Кіреді = 16 қала<br />39 қауымдастық |Астанасы = [[Сплит (қала)|Сплит]] |Басшысы = Блаженко Бобан |Басшының түрі = Жупан |Тұрғыны = 454 798 |Санақ жылы = 2011 |Халық саны бойынша орны = 2 |Тығыздығы = 100,18 |Тығыздығы бойынша орны = 6 |Жер аумағы = 4540 |Жер аумағы бойынша орны = 17 |Карта = Croatia, Split-Dalmatia County.svg |Карта ені = 250 |Уақыт белдеуі = [[UTC+1:00|UTC+1]] (жазда [[UTC+2:00|UTC+2]]) |Аббревиатура = |ISO = HR-17 |Телефон коды = [[Хорватияның телефон нөмірлеу жоспары|+385]] 21 |Сайты = http://www.dalmacija.hr/ }} '''Сплит-Далмация жупаниясы''' ({{lang-hr|Splitsko-dalmatinska županija}}) — [[Хорватия]]ның [[Далмация]] аймағында орналасқан [[жупания]]. Жупанияның әкімшілік орталығы — [[Сплит (қала)|Сплит]] қаласы. Жупания Орта Далмацияда, [[Адрия теңізі]]нің жағалауынан [[Босния және Герцеговина]] шекарасына дейін созылған ұзын жолағында орналасқан. Сонымен қатар, оған жақын аралдар да кіреді, олардың ең ірілері — [[Брач]], [[Хвар]], [[Вис (арал)|Вис]] және [[Шолта]]. Солтүстік-батыста [[Шибеник-Книн жупаниясы]]мен, оңтүстік-шығыста [[Дубровник-Неретва жупаниясы]]мен шектеседі. ==Халқы== Жупания тұрғындарының саны — 463 676 адам<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html Елді мекендер бойынша халықтың жыныс және жас бойынша таралуы — Хорватияның статистика бюросы.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101115085411/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_01_01/e01_01_01_zup07.html |date=2010-11-15 }} {{ref-en}}</ref>. Жупанияда [[хорваттар]] (96,30%), [[сербтер]] (1,19%), [[албандар]] (0,19%), [[босниялықтар]] (0,19%), [[словендер]] (0,19%), [[черногорлықтар]] (0,13%) тұрады (2001 жылғы деректер бойынша)<ref>[http://www.dzs.hr/Eng/censuses/census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html Қалалар мен қауымдастықтар бойынша ұлттар] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923221309/http://www.dzs.hr/Eng/censuses/Census2001/Popis/E01_02_02/E01_02_02_zup07.html |date=2015-09-23 }} {{ref-en}}</ref>. ==Географиясы және климаты== Сплит-Далмация — Хорватияның жер аумағы бойынша екінші жупания (4540 км²). * Ең биік тау — [[Свети Юре]] тауы ([[Биоково]] таулары) (1762 м). * Ең ұзын өзен — [[Цетина (өзен)|Цетина]] (101 км). * Ең үлкен арал — [[Брач]] (395 км²). Жупанияның жағалауында және аралдарында [[жерортатеңіздік климат]]ы басым. Құрлықтық бөлігінде субжерортатеңіздік климаты, ал таулы аймақтарда [[таулы климат]]ы басым. Жаздары — құрғақ және жылы (жазда орташа ауа температурасы 26 [[°C]]). Қысы жұмсақ, жауын-шашын аз мөлшерде түседі. Құрлықта температура айырмашылығы жоғары. Желдердің ішінде салқын ауа-райын әкелетін құрлықтан теңізге қарай [[Бора (жел)|бора]] желі соғады, ал оңтүстіктен теңізден құрлыққа қарай соғатын [[сирокко]] желі жылы және бұлтты ауа-райын әкеледі. == Қалалары == {| class="standard sortable" ! width="120" | Қала ! width="60" | Халық саны |- | [[Сплит (қала)|Сплит]] | align="right" | 175 140 |- | [[Каштела]] | align="right" | 34 103 |- | [[Солин]] | align="right" | 15 850 |- | [[Макарска]] | align="right" | 13 381 |- | [[Синь (город)|Синь]] | align="right" | 11 468 |- | [[Трогир]] | align="right" | 10 907 |- | [[Омиш]] | align="right" | 6565 |- | [[Имотски]] | align="right" | 4347 |- | [[Хвар (қала)|Хвар]] | align="right" | 3672 |- | [[Супетар]] | align="right" | 3016 |- | [[Триль]] | align="right" | 2381 |- | [[Вргорац]] | align="right" | 2188 |- | [[Стари Град]] | align="right" | 1906 |- | [[Вис (қала, Хорватия)|Вис]] | align="right" | 1776 |- | [[Комижа]] | align="right" | 1523 |- | [[Врлика]] | align="right" | 959 |} == Қауымдастықтары == {| class="standard sortable" ! width="120" | Қауымдастық ! width="60" | Халық саны |- | [[Башка Вода]] | align="right" | 2924 |- | [[Бол]] | align="right" | 1661 |- | [[Брела]] | align="right" | 1771 |- | [[Циста Прово]] | align="right" | 3674 |- | [[Дицмо]] | align="right" | 2657 |- | [[Дуги-Рат]] | align="right" | 7305 |- | [[Дугополе]] | align="right" | 3120 |- | [[Градац (Хорватия)|Градац]] | align="right" | 3615 |- | [[Хрваце]] | align="right" | 4116 |- | [[Йелса]] | align="right" | 3656 |- | [[Клис]] | align="right" | 4367 |- | [[Лечевица]] | align="right" | 740 |- | [[Локвичичи]] | align="right" | 1037 |- | [[Ловреч]] | align="right" | 2500 |- | [[Марина (қала, Хорватия)|Марина]] | align="right" | 4771 |- | [[Милна]] | align="right" | 1100 |- | [[Муч]] | align="right" | 4074 |- | [[Нережишча]] | align="right" | 868 |- | [[Округ (қала, Хорватия)|Округ]] | align="right" | 2980 |- | [[Оток]] | align="right" | 5782 |- | [[Подбабле]] | align="right" | 4904 |- | [[Подгора (Хорватия)|Подгора]] | align="right" | 2884 |- | [[Подстрана]] | align="right" | 7341 |- | [[Постира]] | align="right" | 1553 |- | [[Пргомет]] | align="right" | 797 |- | [[Приморски Долац]] | align="right" | 839 |- | [[Проложац]] | align="right" | 4510 |- | [[Пучишче]] | align="right" | 2224 |- | [[Руновичи]] | align="right" | 2643 |- | [[Сегет (Хорватия)|Сегет]] | align="right" | 4904 |- | [[Селца]] | align="right" | 1977 |- | [[Сучурай]] | align="right" | 492 |- | [[Сутиван]] | align="right" | 759 |- | [[Шестановац]] | align="right" | 2685 |- | [[Шолта]] | align="right" | 1479 |- | [[Тучепи]] | align="right" | 1763 |- | [[Задварье]] | align="right" | 277 |- | [[Загвозд]] | align="right" | 1642 |- | [[Змиявцы]] | align="right" | 2130 |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [http://www.dalmacija.hr/ Жупанияның ресми сайты] {{Хорватия жупаниялары}} [[Санат:Хорватия жупаниялары]] sny1761qyslrtpvyrvt6g2ybhbyf52b Русс Фарвелл 0 750777 3694964 3694060 2026-11-11T11:16:03Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694964 wikitext text/x-wiki {{cleanup}} {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2024}} {{Тұлға |Есімі = Русс Фарвелл |Шынайы есімі = Russ Farwell |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туылған күні = 20 сәуір 1956 |Туылған жері = Альберта, {{ту|Канада}}Канада |Мансабы = [[Филадельфия Флайерз]] командасының бұрынғы бас менеджері (1990–1994) [[Сиэтл Тандербёрдз]] командасының иесі және басқарушысы |Азаматтығы = |Ұлты = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = |Туған күні=20 сәуір 1956}} '''Русс Фарвелл''' ({{lang-en|Russ Farwell}}; 1956 жылы 20 сәуірде [[Канада]]ның [[Альберта]] штатында туған) — Батыс хоккей лигасындағы (WHL) [[Сиэтл Тандербёрдз]] командасының иесі, басқарушысы және бас менеджері. Ол 1990–1994 жылдары [[Филадельфия Флайерз|"Филадельфия Флайерз"]] хоккей клубының бас менеджері қызметін атқаруымен танымал. Осы кезеңде ол [[Квебек Нордикс|"Квебек Нордикс]]пен" келіссөз жүргізіп, Эрик Линдросты командаға қосу үшін екі драфт таңдау құқығы мен бірнеше ойыншыны, соның ішінде кейін Хоккей даңқы залына енген орталық шабуылшы Питер Форсбергті қамтитын ірі айырбас мәмілесін жасады.<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-07-01-sp-1181-story.html|title=Lindros Goes to Flyers: Hockey: Arbitrator upholds Philadelphia's trade, rather than the New York Rangers' deal|first=Lisa|last=Dillman|work=Los Angeles Times|access-date=December 26, 2024|lang=en}}</ref> Алайда, Фарвелл бас менеджер болған кезеңде "Флайерз" "плей-оффқа" бірде-бір рет шықпаған. Жалпы рекорды 136 жеңіс, 150 жеңіліс және 42 тең ойын болды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{stub}} == Сілтемелер == *[https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C0CE5DE103AF935A35755C0A966958260 Flyers Consider Farwell (6/6/1990)] *[http://www.seattlethunderbirds.com/team/staff/index.html?staff_id=7 Seattle Thunderbirds profile] {{Deadlink|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} mcy6q1ct4meo7wxlz95gwe2yfk6w4wq Үлкен тілдік модель 0 753534 3694537 3694215 2026-11-10T14:55:59Z LiraBekAstana 188364 Уикиортақтан қазақ тіліндегі білім беру бейнематериалын қосу (CC BY-SA 4.0) 3694537 wikitext text/x-wiki [[File:KZ_STEM_03_Көпагентті_ЖИ_жүйелері_және_Оркестрация.webm|thumb|right|320px|Көпагентті ЖИ жүйелері және Оркестрация — қазақ тіліндегі бейнешолу (CC BY-SA 4.0)]] '''Үлкен тілдік модель''' (''ҮТМ'', {{lang-en|large language model}}, ''LLM'' терминінің калькасы) — көптеген параметрлері бар (әдетте миллиардтаған салмақ коэффициенттері мен одан да көп) [[Жасанды нейронды желі|нейрондық желі]]ден тұратын тілдік модель. Ол үлкен көлемдегі аннотацияланбаған мәтінге өзіндік оқыту (''unsupervised learning'') әдісі арқылы үйретіледі. ҮТМ шамамен 2018 жылдан бастап пайда болып, әртүрлі тапсырмаларды тиімді орындауға қабілетті екенін көрсетті. Бұл [[табиғи тілді өңдеу]] (NLP) саласындағы зерттеулердің бағытын өзгертіп, бұрын арнайы қадағаланатын (''supervised learning'') үлгілерге негізделген тәсілдерден бас тартуға ықпал етті. == Ерекшеліктері == «Үлкен тілдік модель» терминінің нақты анықтамасы жоқ, бірақ ол көбінесе миллиардтаған және одан да көп параметрлері бар терең оқыту модельдерін білдіреді. ҮТМ – бұл кең мақсатқа арналған модельдер, олар белгілі бір жеке тапсырмаларға (мысалы, көңіл-күйді талдау, атаулы объектілерді тану немесе математикалық пайымдау) қарағанда әлдеқайда ауқымды міндеттерді орындай алады. ҮТМ қарапайым тапсырмаларға, мысалы, сөйлемдегі келесі сөзді болжауға негізделіп үйретілгеніне қарамастан, [[синтаксис]] пен [[семантика]]ның күрделі заңдылықтарын үйреніп, адам тілі туралы кең көлемде білім ала алады. Сонымен қатар, олар әлем туралы жалпы білімге ие болып, оқу процесінде көптеген фактілерді "есте сақтай" алады. == Тарихы == === Үлкен тілдік модельдердің дамуы === 2017 жылға дейін қолжетімді есептеу қуатының шектеулі болуына байланысты үлкен тілдік модельдер аз болды. 1990 жылдары IBM компаниясы статистикалық тілдік модельдеуді алғашқылардың бірі болып зерттеді. 2001 жылы 0,3 миллиард сөзден тұратын мәліметтер жиынтығында жаттықтырылған тегістелген n-грамм моделі сол кездегі ең төменгі перплексия деңгейіне (түсініксіздік өлшеміне) жетті.<ref>{{Citation|last=Goodman|first=Joshua|title=Тілдік Модельдеудегі Біршама Прогресс|date=2001-08-09|arxiv=cs/0108005|bibcode=2001cs........8005G|url=}}. ағылшын тілінде</ref> 2000-жылдары интернеттің кең таралуымен зерттеушілер ауқымды интернет деректер жиынтығын («web as corpus») құрып, статистикалық тілдік модельдерді оқыту үшін пайдаланды. 2009 жылға қарай, көптеген тіл өңдеу міндеттерінде символдық тілдік модельдерге қарағанда статистикалық модельдер басымдыққа ие болды, өйткені олар үлкен көлемдегі деректерді өңдей алатын болды. 2012 жылдан бастап нейрондық желілер бейнелерді өңдеуде кеңінен қолданылды, ал кейіннен тілдік модельдеуге де енгізілді. 2016 жылы Google компаниясы өз аударма қызметін нейрондық машиналық аударма технологиясына көшірді. Ол кезде трансформер архитектурасы әлі шықпағандықтан, бұл seq2seq терең LSTM желілері арқылы жүзеге асырылды. === Трансформер архитектурасының пайда болуы === 2017 жылы NeurIPS конференциясында Google зерттеушілері «Attention Is All You Need» атты мақаласында трансформер архитектурасын ұсынды. Бұл мақала 2014 жылы ұсынылған seq2seq технологиясын жетілдіру мақсатында жазылды және негізінен Bahdanau және әріптестері 2014 жылы әзірлеген назар аудару механизмін қолданды. 2018 жылы BERT моделі таныстырылды және тез танымал болды. Алғашқы трансформер моделі энкодер және декодер блоктарын қамтыса, BERT тек энкодерден тұратын модель болды. Алайда, 2023 жылдан бастап, декодерге негізделген модельдер (мысалы, GPT) тапсырмаларды сұраныс арқылы (prompting) тиімді шешуге қабілетті болуына байланысты, BERT-тің ғылыми және зерттеу саласындағы қолданысы төмендей бастады. === GPT модельдерінің дамуы === Декодерге негізделген GPT-1 моделі 2018 жылы ұсынылды, бірақ 2019 жылы OpenAI GPT-2 моделін шығарғанда, ол үлкен қызығушылық тудырды. OpenAI бұл модельдің қауіпті қолданылуынан қауіптеніп, оны көпшілікке бірден жарияламады. 2020 жылы GPT-3 таныстырылды, ал 2024 жылға дейін ол тек API арқылы қолжетімді болды және жергілікті түрде жүктеп алып, орындауға ұсынылмады. Алайда, 2022 жылы ChatGPT атты веб-негізіндегі тұтынушыға бағытталған өнім ұсынылғаннан кейін, ол кең таралып, медиа мен интернетте үлкен резонанс тудырды. 2023 жылы шыққан [[GPT-4]] жоғары дәлдігімен және мультимодальдық қабілеттерімен ерекшеленді. OpenAI бұл модельдің архитектурасы мен параметрлер санын жарияламады. ChatGPT-дің шығуы жасанды интеллектті компьютерлік ғылымның түрлі салаларында, соның ішінде робототехника, бағдарламалық жасақтама инженериясы және әлеуметтік әсерді зерттеу бағыттарында кеңінен қолдануға себеп болды. 2024 жылы OpenAI ұзын логикалық тізбектер құра алатын [[OpenAI o1]] атты ойлау моделін шығарды. === Бәсекелес тілдік модельдер және мультимодальды жасанды интеллект === GPT сериясымен бәсекелес модельдердің көпшілігі негізінен параметрлер саны жағынан теңесуге тырысты. 2022 жылдан бастап, ашық қолжетімді модельдер танымал бола бастады. BLOOM және LLaMA сияқты модельдер кейбір қолдану шектеулерімен ұсынылды, ал Mistral AI-дің Mistral 7B және Mixtral 8x7B модельдері Apache лицензиясымен таралды. 2025 жылдың қаңтарында [[DeepSeek]] компаниясы 671 миллиард параметрден тұратын DeepSeek R1 моделін таныстырды. Бұл модель OpenAI o1 моделіне тең келетін нәтижелер көрсетіп, бірақ әлдеқайда төмен шығынмен жұмыс істеді. 2023 жылдан бастап көптеген ірі тілдік модельдер (LLM) мультимодальды болып дамып, мәтіннен бөлек суреттер мен дыбыстарды өңдей алатын қабілетке ие болды. Мұндай модельдер «үлкен мультимодальды модельдер» (LMM) деп аталады. 2024 жылға қарай ең қуатты модельдердің барлығы трансформер архитектурасына негізделген. Дегенмен, кейбір жаңа модельдер рекурренттік нейрондық желілердің модификациялары немесе Mamba сияқты жаңа архитектуралар негізінде жасалды. == Архитектурасы және оқыту әдісі == ҮТМ көбінесе трансформер архитектурасын пайдаланды, ол 2018 жылдан бастап тізбекті деректерге арналған терең оқытудағы стандартқа айналды. Бұрын кең тараған рекуррентті архитектуралар (мысалы, ұзақ мерзімді қысқа жады – ''LSTM'') қолданылған болатын. ҮТМ [[өзіндік оқыту тәсілі]]<nowiki/>мен аннотацияланбаған мәтінде үйретіледі. Трансформер құрылымы мәтіндерді солдан оңға қарай генерациялау кезінде келесі сөздің ықтималдығын барынша арттыруға бағытталған. Альтернативті түрде, екі бағытты трансформер қолданылады (мысалы, ''BERT'' моделінде), ол мәтіндегі сөздерді контексттің екі жағынан да қарастыра алады. ҮТМ тек келесі сөзді болжау ғана емес, сонымен қатар көмекші тапсырмаларға да үйретілуі мүмкін. Мысалы, келесі сөйлемді болжау (''Next Sentence Prediction, NSP'') әдісінде модельге сөйлем жұптары беріледі және оның міндеті – олардың мәтін корпусында қатар кездесетін-кездеспейтінін анықтау. ҮТМ алғашында миллиардтаған сөздерден тұратын корпустарда оқытылды. 2018 жылы ''GPT'' моделі '''985 миллион''' сөзден тұратын ''BookCorpus'' мәліметтер базасында үйретілді. Сол жылы ''BERT'' моделі ''BookCorpus'' және '''ағылшын тіліндегі Уикипедиядан''' алынған '''3,3 миллиард''' сөзден құралған мәліметтер базасында оқытылды. Кейінірек, оқу мәліметтерінің көлемі жүздеген миллиард, тіпті триллион токендерге дейін ұлғайтылды. Үлкен тілдік модельдерді оқыту '''орасан есептеу ресурстарын''' қажет етеді. 2020 жылғы зерттеулерге сәйкес, '''1,5 миллиард параметрі бар''' модельді оқыту құны '''1,6 миллион долларды''' құраған. Сонымен қатар, модельдің мүмкіндіктері параметрлер саны, үйрету мәліметтерінің көлемі және есептеу қуаты артқан сайын тұрақты түрде жақсаратыны анықталды. '''Қолданылуы''' '''2018–2020 жылдар''' аралығында ҮТМ-ді нақты NLP тапсырмаларына бейімдеудің стандартты әдісі '''модельді қосымша оқыту''' (fine-tuning) болды. Кейіннен, қуаттырақ ҮТМ-дер (мысалы, ''GPT-3'') ешқандай қосымша оқытусыз-ақ мәтіндік ''сыбыр сөз'' (prompting) арқылы тапсырмаларды орындай алатыны анықталды. Бұл тәсілде модельге шешілуі тиіс тапсырма арнайы мәтіндік сұрау ретінде беріледі. '''Қосымша оқыту (''Fine-tuning'')''' Қосымша оқыту — алдын ала оқытылған тілдік модельді белгілі бір нақты тапсырмаға бейімдеу процесі. Бұл әдіс '''трансферлік оқытуға''' жатады. Қосымша оқыту кезінде модельдің соңғы қабаты арнайы салмақ коэффициенттерімен қосылады және тек жаңа қабаттың параметрлері оқытылады. Кейбір жағдайларда, бастапқы қабаттардың параметрлері "қатып" (''frozen'') қалады, ал соңғы қабат қана жаңартылады. '''Сыбыр сөз беру (''Prompting'')''' Сыбыр сөз әдісі GPT-3 арқылы кең таралған. Бұл тәсілде модельге тапсырма '''сұрау түрінде''' беріледі, ал ол сұрауды толықтырып, дұрыс жауап ұсынуы тиіс. Мысалы, '''сентименттік талдау''' тапсырмасы келесідей берілуі мүмкін:<pre>Шолу: Бұл фильм өте нашар. Көңіл-күй: теріс Шолу: Бұл фильм керемет! Көңіл-күй: </pre>Егер модель "оң" деп жауап берсе, онда ол тапсырманы дұрыс орындады. Егер мысалдар берілмесе, бұл нөлдік мысал әдісі (''zero-shot learning''), ал бірнеше мысал берілсе, бірнеше мысал әдісі (''few-shot learning'') деп аталады. ҮТМ-дер [[машиналық аударма]], сұрақтарға жауап беру, сөйлемнің логикалық байланысын анықтау, сөзжұмбақтарды шешу және жаңа сөздерді қолдану сияқты NLP тапсырмаларын жоғары деңгейде орындай алады. Сыбыр сөз инженериясы (''prompt engineering'') – ҮТМ-дерді тиімді басқаруға бағытталған белсенді зерттеу саласы. == Үлкен тілдік модельдердің тізімі == === Тілдік модельдер кестесі === {| class="wikitable" !Атауы !Шығарылған уақыты !Әзірлеуші !Параметр саны !Оқу корпусының көлемі !Лицензия !Ескертпелер |- |BERT |2018 |[[Google]] |340 миллион |3,3 миллиард сөз |Apache 2.0 |Ерте шыққан және ықпалды тілдік модель.<ref>Manning, Christopher D. (2022). [https://www.amacad.org/publication/daedalus/human-language-understanding-reasoning Адам Тілін Түсіну Және Пайымдау.]''Daedalus''.</ref> |- |GPT-2 |2019 |[[OpenAI]] |1,5 миллиард |40GB (~10 миллиард токен) |MIT |Жалпы мақсаттағы трансформер негізіндегі модель. |- |GPT-3 |2020 |OpenAI |175 миллиард |499 миллиард токен |Веб-API (ашық) |GPT-3.5 жетілдірілген нұсқасы 2022 жылы [[ChatGPT]] ретінде қолжетімді болды. |- |GPT-Neo |2021 (Наурыз) |EleutherAI |2,7 миллиард |825 GiB |MIT |GPT-3 баламасы, кейбір тесттерде GPT-3-тің шағын нұсқасын басып озды. |- |GPT-J |2021 (Маусым) |EleutherAI |6 миллиард |825 GiB |Apache 2.0 |GPT-3 үлгісіндегі тілдік модель. |- |Megatron-Turing NLG |2021 (Қазан) |Microsoft, Nvidia |530 миллиард |338,6 миллиард токен |Шектеулі веб-қол жетімділік |Суперкомпьютерлік кластерде оқытылған модель. |- |Claude |2021 (Желтоқсан) |Anthropic |52 миллиард |400 миллиард токен |Жабық (Proprietary) |Әңгіме барысында қажетті мінез-құлыққа бапталған. |- |GLaM |2021 (Желтоқсан) |Google |1,2 триллион |1,6 триллион токен |Жабық |Сарапшылар қоспасын қолданатын модель. |- |[[LaMDA]] |2022 (Қаңтар) |Google |137 миллиард |1,56 триллион сөз |Жабық |Әңгімелесуге мамандандырылған. |- |GPT-NeoX |2022 (Ақпан) |EleutherAI |20 миллиард |825 GiB |Apache 2.0 |Megatron негізіндегі модель. |- |Chinchilla |2022 (Наурыз) |DeepMind |70 миллиард |1,3 триллион токен |Жабық |Кіші параметрлі, бірақ үлкен корпуспен оқытылған. |- |PaLM |2022 (Сәуір) |Google |540 миллиард |768 миллиард токен |Жабық |Масштабтау мүмкіндіктерін зерттеуге бағытталған. |- |OPT |2022 (Мамыр) |Meta |175 миллиард |180 миллиард токен |Зерттеу мақсатында (ашық емес) |GPT-3 негізінде жасалған, Megatron элементтері қосылған. |- |YaLM 100B |2022 (Маусым) |Яндекс |100 миллиард |300 миллиард токен |Apache 2.0 |Оқыту деректерінің 75%-ы орыс тілінде. |- |BLOOM |2022 (Шілде) |Hugging Face басқаруымен |175 миллиард |350 миллиард токен (1,6TB) |Responsible AI |Көптілді мәтіндік корпус негізінде оқытылған GPT-3 баламасы. |- |AlexaTM |2022 (Қараша) |Amazon |20 миллиард |1,3 триллион |Ашық веб-API |"Тізбек-тізбекке" (sequence-to-sequence) бағытталған. |- |[https://www.llama.com/ LLaMA] |2023 (Ақпан) |[[Facebook|Meta]] |65 миллиард |1,4 триллион |Зерттеу мақсатында (ашық емес) |20 тілдегі үлкен корпус негізінде оқытылған. |- |GPT-4 |2023 (Наурыз) |OpenAI |Белгісіз |Белгісіз |Ашық веб-API |ChatGPT Plus қолданушылары үшін қолжетімді. Microsoft Bing Chat-та GPT-4 қолданады. |- |StableLM |2023 (Сәуір) |Stability AI |7 миллиард |800 миллиард |Apache 2.0 |Ашық бастапқы кодты. |- |GigaChat |2023 (Сәуір) |Сбербанк |Белгісіз |Белгісіз |Жабық | |- |YandexGPT |2023 (Мамыр) |[[Яндекс]] |Белгісіз |Белгісіз |Жабық |[["Алиса" виртуалды көмекшісі]]<nowiki/>нің негізінде жұмыс істейді. |} == Деректер жиынтығын алдын ала өңдеу == ==== Токендеу ==== [[Машиналық оқыту]] алгоритмдері мәтінді емес, сандарды өңдейтіндіктен, алдымен мәтінді сандарға айналдыру қажет. Бірінші қадамда сөздік (вокабуляр) анықталады, содан кейін әрбір сөзге бірегей бүтін сан индексі беріледі, әрі қарай бұл индекске эмбеддинг тағайындалады. токендеу әдістеріне Byte-Pair Encoding (BPE) және WordPiece жатады. Сонымен қатар арнайы басқару токендері де бар. Мысалы, '''[MASK]''' – мәтіндегі жасырын токенді білдіреді (BERT моделінде қолданылады), '''[UNK]''' – сөздікке кірмейтін белгілерді білдіреді. Сонымен қатар, кейбір арнайы символдар мәтіндік форматтауды көрсету үшін қолданылады. Мысалы, RoBERTa және GPT модельдерінде '''"Ġ"''' – алдындағы бос орынды білдіреді, ал BERT моделінде '''"##"''' – алдыңғы сөздің жалғасы екенін көрсетеді.<ref>Kaushal, Ayush; Mahowald, Kyle (2022-06-06), Токендер өздерінің кейіпкерлері туралы не біледі және олар оны қайдан біледі?(''ағылшын тілінде'') https://arxiv.org/abs/2206.02608</ref> GPT-3 (Legacy) моделінің BPE токенизаторы сөздерді келесі түрде бөлуі мүмкін: {| cellspacing="0;" cellpadding="0;" style="border:1px solid black" | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |token | style="background-color: grey; color: white; border-left: 2px green; border-right: 2px green" |izer | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |: | style="background-color: grey; color: white; border-left: 2px green; border-right: 2px green" |&nbsp;texts | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |&nbsp;-> | style="background-color: grey; color: white; border-left: 2px green; border-right: 2px green" |series | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |&nbsp;of | style="background-color: grey; color: white; border-left: 2px green; border-right: 2px green" |&nbsp;numerical | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |&nbsp;" | style="background-color: grey; color: white; border-left: 2px green; border-right: 2px green" |t | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |ok | style="background-color: grey; color: white; border-left: 2px green; border-right: 2px green" |ens | style="border-left: 2px green; border-right: 2px green" |" |} токендеу деректерді сығымдайды, өйткені үлкен тіл модельдері (LLM) біркелкі өлшемді массивтерді талап етеді. Сол себепті қысқа мәтіндер ең ұзын мәтіннің өлшеміне сәйкестендіру үшін '''"толтыру" (padding)''' әдісімен кеңейтіледі. Орташа есеппен әрбір сөзге қажетті токен саны қолданылатын тілге байланысты өзгереді. ==== Byte-Pair Encoding (BPE) ==== BPE әдісінде алдымен барлық бірегей таңбалар (соның ішінде бос орындар мен тыныс белгілері) '''униграммалық жиынтық''' ретінде қарастырылады. Кейіннен ең жиі кездесетін іргелес таңбалар жұбы '''би-gram''' ретінде біріктіріледі және барлық осы жұптар жаңа таңба ретінде алмастырылады. Бұл процесс қайталана береді, яғни жиі кездесетін '''n-gram''' тіркестері қосылып, үлкен сөздік қалыптасады (мысалы, [[GPT-3]] моделінде сөздік өлшемі 50257 токен). Оқыту аяқталғаннан кейін токенизатор кез келген мәтінді өңдей алады, егер ол бастапқы жиынтықта болмаған таңбаларды қамтымаса. ==== Токендеу мәселелері ==== Егер токенизатор негізінен ағылшын мәтіндерінің жиілігіне негізделсе, онда басқа тілдер үшін тиімсіз болады. Мысалы, GPT-2 токенизаторы кейбір тілдерде бір сөз үшін 15 есе көп токен қолдануы мүмкін (мысалы, Мьянмадағы '''Шан тілі''' үшін). Тіпті португал және неміс сияқты кең таралған тілдерде ағылшынмен салыстырғанда '''50%-ға артық токен''' қажет болады. Сондай-ақ, '''"ашкөз токендеу" (greedy tokenization)''' мәтінді аяқтау (text completion) кезінде белгілі бір қателіктер тудыруы мүмкін. === Деректерді тазарту === Үлкен тіл модельдерін (LLM) үйрету үшін деректер жиынтығы төмен сапалы, қайталанатын немесе зиянды деректерден тазартылады. Дұрыс тазартылған деректер оқыту тиімділігін арттырып, модельдің нәтижелілігін жақсартады. Болашақта интернетте LLM-дер арқылы жасалған контенттің көбеюіне байланысты деректерді тазарту үдерісі осындай контентті сүзуді қамтуы мүмкін. Егер LLM-генерацияланған мәтін адамның жазуына ұқсас болса, бірақ сапасы төмен болса, онда ол оқытылатын модельдердің өнімділігін нашарлатуы мүмкін. === Синтетикалық деректер === Кейде үлкен тіл модельдерін (LLM) оқыту үшін табиғи мәтіндік деректер жеткіліксіз болады немесе олардың сапасы төмен болуы мүмкін. Осындай жағдайларда синтетикалық деректер қолданылады. Мысалы, Microsoft-тың Phi сериялы LLM модельдері басқа LLM арқылы жасалған оқулықтарға ұқсас деректермен үйретілген. == Қазақстандағы үлкен тілдік модельдің дамуы == [[Назарбаев Университеті]]нің [[Ақылды жүйелер мен жасанды интеллект институты]] (ISSAI) қазақ, орыс, ағылшын және түрік тілдерін қолдайтын ISSAI KAZ-LLM атты үлкен тілдік модельді әзірледі.<ref>issai.nu.edu.kz</ref> Бұл модель 150 миллиардтан астам токендер негізінде оқытылып, мәтіндерді аудару, контент жасау және көлемді мәтіндерді өңдеу сияқты тапсырмаларды орындауға қабілетті. Сонымен қатар, ISSAI KAZ-LLM ұлттық мәдениетімізді танытатын әдеби және ғылыми шығармалар арқылы қазақ дүниетанымына бейімделген.<ref>[https://24.kz/kz/zha-aly-tar/kogam/692322-elde-azllm-tildik-modeli-zirlendi?utm_source=chatgpt.com Елде Kaz-LLM тілдік моделі әзірленді.] 24.kz</ref> Жобаны әзірлеуге қазақстандық зерттеушілер, IT мамандар және талдаушылар қатысып, негізгі жұмыстар 8 айға созылды. ISSAI KAZ-LLM моделі коммерциялық емес мақсатта Hugging Face платформасында қолжетімді.<ref>[https://issai.nu.edu.kz/kk/kazllm-kaz/ ISSAI KAZ-LLM — қазақ тілінің үлкен тілдік моделі.] Назарбаев университетінің Ақылды жүйелер мен жасанды интеллект институты (ISSAI) сайты.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сілтемелер == # [https://www.gov.kz/memleket/entities/aidc/press/news/details/902638 Қазақстанда KazLLM үлкен тілдік моделі әзірленді.] Қазақстан Республикасының Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігінің Жасанды интеллект және инновацияларды дамыту комитеті сайты, 13 желтоқсан 2024. # [https://issai.nu.edu.kz/kk/kazllm-kaz/ ISSAI KAZ-LLM — қазақ тілінің үлкен тілдік моделі.] Назарбаев университеті Ақылды жүйелер мен жасанды интеллект институты (ISSAI) сайты. [[Санат:Үлкен тілдік модельдер]] [[Санат:Табиғи тілді өңдеу]] 2mjjxxnrmo5zprshmj97wgrf00gyr6f Время и Стекло 0 755931 3694502 3534311 2026-11-10T11:59:21Z 1nter pares 146705 3694502 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Время и стекло на Europa Plus TV. Hit Non Stop в Витебске 2016 (2).jpg|нобай|2016 жылы Витебскіде өткен Europa Plus TV. Hit Non Stop фестивалінде.]] «Время и Стекло» — [[Украиндар|украиндық]] поп-тобы, 2010 жылдың 2 желтоқсанында құрылған.<ref>[http://potapshow.biz/#news/show/36/ Потап объединил Время и Стекло]. Дата обращения: 3 ноября 2014. [https://web.archive.org/web/20141218055621/http://potapshow.biz/#news/show/36/ Архивировано] 18 декабря 2014 года</ref> Топ құрамында Алексей Завгородний (Позитив) және Надя Дорофеева (Додо) болды. Жобаның продюсері және әндерінің авторларының бірі — Алексей Потапенко (Потап). 2020 жылдың 11 наурызында топтың тарағаны ресми түрде жарияланды. == Тарихы == 2010 жылы Алексей Потапенко продюсерлік орталық «MOZGI Entertainment» серіктесі Ирина Горовамен бірге Алексей Завгороднийдің (Позитив лақап атымен танымал) қатысуымен жаңа жобаны іске қосуды шешті, ол бұған дейін Потаппен бірге жұмыс істеген. Оған қоса, жаңа топтың құрамына қыз-вокалист қажет болды.<ref>[http://sobesednik.ru/shou-biznes/20160119-solistka-vremya-i-steklo-deneg-bylo-rovno-na-proezd-i-edu Солистка "Время и Стекло": Денег было ровно на проезд и еду.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502175735/https://sobesednik.ru/shou-biznes/20160119-solistka-vremya-i-steklo-deneg-bylo-rovno-na-proezd-i-edu |date=2019-05-02 }} sobesednik.ru (16 января 2016).</ref> Интернет-кастинг пен Киевте өткен бетпе-бет кастинг нәтижесінде жаңа мүшесі болып «Черноморские Игры» фестивалінің лауреаты Надежда Дорофеева таңдалды.<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20190829100426/http://www.aif.ru/dossier/1279 Группа «Время и Стекло»]. «[[:ru:Аргументы_и_факты|Аргументы и факты»]] (6 июля 2013).</ref> Топтың алғашқы синглы — «Так выпала Карта» — Потап жазған заманауи романс болды.<ref name=":0" /> Ән мен бейнебаянның премьерасы 2010 жылдың 17 қарашасында өтті.<ref>[https://web.archive.org/web/20150707230958/http://screenmedia.com.ua/dolgozhdannaya-premera-videoklipa-tak-vypala-karta-sostoyalas/ Долгожданная премьера видеоклипа Так выпала карта состоялась!] ''Screen Media'' (18 ноября 2010).</ref> Одан кейін 10 күн өткенде бейнебаян YouTube платформасындағы «Әлемдік музыканттар» санатында көрілім саны бойынша 5-орынға шықты[дереккөз көрсетілмеген 1847 күн. 2011 жылдың 4 наурызында «Любви Точка Нет» әнінің бейнебаяны шықты. 2011 жылдың 10 маусымында «Серебряное море» клипі, ал 21 қарашада «Кафель» жарық көрді.<ref>[https://web.archive.org/web/20150619094320/http://e-kiosk.com.ua/preview/108 Фотоотчет съемок клипа «Кафель», Журнал «Твои Кумиры» 12/2011.] Дата обращения: 12 ноября 2014. Архивировано из [http://e-kiosk.com.ua/preview/108 оригинала] 19 июня 2015 года.</ref> 2012 жылдың 29 мамырында «Время и Стекло» «Гармошка» әніне түсірілген бейнебаянын таныстырды. 2012 жылдың 11 желтоқсанында Потаппен бірге орындалған «Слеза» әнінің клипі шықты[дереккөз көрсетілмеген 3304 күн]. 2013 жылдың 28 мамырында «#кАроче» клипінің премьерасы өтті.<ref>[https://web.archive.org/web/20140630023832/http://luxtv.ua/showSingleNews.do?objectId=16966 BACKSTAGE: КАК СНИМАЛИ ПОСЛЕДНИЙ КЛИП ГРУППЫ ВРЕМЯ И СТЕКЛО".]</ref> 2013 жылдың 11 шілдесінде «Гармошка» әнінің ағылшынша нұсқасы — «Harmonica» жарық көрді. 2013 жылдың 12 қарашасында «Потанцуй со мной» әнінің клипі шықты.<ref>[https://web.archive.org/web/20150627013037/http://m1.tv/news/4795-duet-vremya-i-steklo-pokazav-mini-film ДУЕТ ВРЕМЯ И СТЕКЛО ПОКАЗАВ МІНІ-ФІЛЬМ]. Дата обращения: 12 ноября 2014. Архивировано из [http://m1.tv/news/4795-duet-vremya-i-steklo-pokazav-mini-film оригинала] 27 июня 2015 года.</ref> 2014 жылы топ «Забери» әніне бейнебаян түсірді, түсірілім Мексикада өтті.<ref>[https://kp.ua/culture/452605-uchastnyky-hruppy-vremia-y-steklo-dovely-svoy-otnoshenyia-do-postely Участники группы Время и Стекло довели свои отношения до постели]. kp.ua. Дата обращения: 11 марта 2020. [https://web.archive.org/web/20190502175722/https://kp.ua/culture/452605-uchastnyky-hruppy-vremia-y-steklo-dovely-svoy-otnoshenyia-do-postely Архивировано]2 мая 2019 года</ref> «Время и Стекло» тобы украиналық ойын-сауық телебағдарламаларына белсенді қатысып, 2013 жылдан бастап «Flow Masters» би тобымен бірге өнер көрсетті. 2013 жылы «MOZGI ТУР» аясында топ «Потап и Настя» дуэтімен және Аркадий Лайкинмен бірге Украинаның 24 ірі қаласында, оның ішінде Киевте өнер көрсетті. 2013-2014 жылдары Алексей Завгородний мен Надежда Дорофеева «М1» арнасындағы «UA TOP 10» хит-парадының жүргізушілері болды.<ref>[https://mediananny.com/novosti/2299918 Подопечные Потапа стали лицом канала М1]. МедиаНяня. Дата обращения: 11 марта 2020. [https://web.archive.org/web/20190502175724/http://mediananny.com/novosti/2299918 Архивировано] 2 мая 2019 года.</ref> 2015 жылдың 6 ақпанында топ «Имя 505» синглын шығарды.<ref>[http://www.intermedia.ru/news/272224 Группа «Время и Стекло» выпустила «Имя 505» (Видео).] intermedia.ru (9 февраля 2015). Дата обращения: 29 мая 2016. [https://web.archive.org/web/20160701101349/http://www.intermedia.ru/news/272224 Архивировано] 1 июля 2016 года.</ref> Әннің бейнебаянының премьерасы 9 сәуірде өтті.<ref>"[https://telegraf.com.ua/kultura/muzyika/1835131-vremya-i-steklo-prezentovali-novyiy-klip-imya-505-video.html Время и Стекло" презентовали новый клип "Имя 505]" (Видео). telegraf.com.ua (10 апреля 2015).</ref> 2015 жылдың маусымында бұл сингл iTunes чартында үздік ондыққа кірді.<ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/17/muse/ Новый альбом Muse возглавил чарты российского iTunes.] [[:ru:Lenta.ru|''Lenta.ru''.]] Lenta.ru. 17 июня 2015.</ref> Бейнебаян үш апта ішінде YouTube-та 50 миллионнан астам көрілім жинады.<ref>[http://www.cosmo.ru/stars/new_names/novye-imena-duet-vremya-i-steklo-kotoryy-igraet-so-slovami-i-obrazami/ Инетрвью на cosmo.ru «Новые имена: дуэт Время и Стекло, который играет со словами и образами.»] Дата обращения: 26 июня 2015. [https://web.archive.org/web/20150626223202/http://www.cosmo.ru/stars/new_names/novye-imena-duet-vremya-i-steklo-kotoryy-igraet-so-slovami-i-obrazami/ Архивировано] 26 июня 2015 года.</ref> 2015 жылдың қорытындысы бойынша «Имя 505» YouTube-тағы ең танымал украиналық бейнебаян болды.<ref>«[http://www.intermedia.ru/news/288360 Имя 505» группы «Время и Стекло» стало самым популярным клипом на Украине (Видео).] intermedia.ru (10 декабря 2015).</ref> Ән «Афиша-Воздух» журналының «Көп уақыт бойы есте қалуға лайық 10 ән» тізіміне енді.<ref>[https://daily.afisha.ru/archive/vozduh/music/10-letnih-pophitov/ Афиша Воздух: 10 летних поп-хитов – Архив]. Афиша. Дата обращения: 11 марта 2020. [https://web.archive.org/web/20191204200244/https://daily.afisha.ru/archive/vozduh/music/10-letnih-pophitov/ Архивировано] 4 декабря 2019 года</ref> «Имя 505» синглінен кейін «Время и Стекло» «Песня 404», «Ритм 122», «Опасно 220» әндерін шығарды. 2017 жылдың күзінде топтың мүшелері Надежда Дорофеева (Додо) және Алексей Завгородний (Позитив) украиналық «Голос. Дети (Украина)» телешоуының тәлімгерлері ретінде қатысты. 2018 жылдың 31 мамырында топ «Е, Бой» әніне түсірілген клипті шығарды.<ref>«[http://www.intermedia.ru/news/323740 Время и Стекло» показали ироничный телемагазин в новом клипе (Видео).] ''InterMedia News Agency'' (31 мая 2018)</ref> 9 қарашада «Время и Стекло» жаңа «Песня про лицо» трегін, ал 14 желтоқсанда оның бейнебаянын ұсынды. 2018 жылдың 28 желтоқсанында топ «Финальные титры» атты баяу әнін шығарды, ол «Я, ты, он, она» фильмінің саундтрегі болды. 2019 жылдың көктемінде топ мүшелері тағы да «Голос. Дети (Украина)» телешоуына тәлімгер ретінде қатысты, ал финалда олардың оқушысы жеңіске жетті. 2019 жылдың 5 шілдесінде топ 14 әннен тұратын VISLOVO альбомын шығарды. Альбом үш тілде — орыс, ағылшын және украин тілдерінде жазылды. 2020 жылдың 10 наурызында топ «Навсегда/Никогда» әніне түсірілген «Время истекло» бейнебаянын жариялады. 2020 жылдың 11 наурызында топтың тарағаны және соңғы турдың «Финальные титры» атауымен өтетіні ресми түрде жарияланды, кейінірек тур «Последний танец» деп өзгертілді. Қоштасу турының финалдық концерті 2020 жылдың 30 қазанында Киевтегі «Украина» сарайында өтті.<ref>[https://ria.ru/20200311/1568435001.html Группа "Время и Стекло" объявила о распаде]. РИА Новости (11 марта 2020). </ref> 10 шілдеде топтың соңғы клипі және олардың қоштасу турының саундтрегі «Last Dance» жарық көрді. Сондай-ақ 3 қыркүйекте Монатиктің YouTube-арнасында «Ритм» мюзиклі жарияланды, онда «Время и Стекло» «Навсегда/Никогда» әнінің жаңа нұсқасымен өнер көрсетті. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруіне байланысты топтың әндері барлық ресейлік музыкалық платформалардан өшірілді. Топтың ресми [[YouTube]]-арнасында көптеген музыкалық бейнебаяндар ресейлік пайдаланушылар үшін қолжетімсіз болды. Бейнебаяндардың мұқабаларында алдымен Ресей азаматтарына соғысты тоқтатуға шақырған үндеу пайда болды, кейінірек гуманитарлық көмекке қаражат аударылғаны туралы хабарлама орналастырылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тексерілмеген мақала}} 8tbxhwd8oj25og2ypxzb0md378eoer1 3694503 3694502 2026-11-10T11:59:36Z 1nter pares 146705 /* */ 3694503 wikitext text/x-wiki [[Сурет:Время и стекло на Europa Plus TV. Hit Non Stop в Витебске 2016 (2).jpg|нобай|2016 жылы Витебскіде өткен Europa Plus TV. Hit Non Stop фестивалінде.]] '''Время и Стекло''' — [[Украиндар|украиндық]] поп-тобы, 2010 жылдың 2 желтоқсанында құрылған.<ref>[http://potapshow.biz/#news/show/36/ Потап объединил Время и Стекло]. Дата обращения: 3 ноября 2014. [https://web.archive.org/web/20141218055621/http://potapshow.biz/#news/show/36/ Архивировано] 18 декабря 2014 года</ref> Топ құрамында Алексей Завгородний (Позитив) және Надя Дорофеева (Додо) болды. Жобаның продюсері және әндерінің авторларының бірі — Алексей Потапенко (Потап). 2020 жылдың 11 наурызында топтың тарағаны ресми түрде жарияланды. == Тарихы == 2010 жылы Алексей Потапенко продюсерлік орталық «MOZGI Entertainment» серіктесі Ирина Горовамен бірге Алексей Завгороднийдің (Позитив лақап атымен танымал) қатысуымен жаңа жобаны іске қосуды шешті, ол бұған дейін Потаппен бірге жұмыс істеген. Оған қоса, жаңа топтың құрамына қыз-вокалист қажет болды.<ref>[http://sobesednik.ru/shou-biznes/20160119-solistka-vremya-i-steklo-deneg-bylo-rovno-na-proezd-i-edu Солистка "Время и Стекло": Денег было ровно на проезд и еду.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190502175735/https://sobesednik.ru/shou-biznes/20160119-solistka-vremya-i-steklo-deneg-bylo-rovno-na-proezd-i-edu |date=2019-05-02 }} sobesednik.ru (16 января 2016).</ref> Интернет-кастинг пен Киевте өткен бетпе-бет кастинг нәтижесінде жаңа мүшесі болып «Черноморские Игры» фестивалінің лауреаты Надежда Дорофеева таңдалды.<ref name=":0">[https://web.archive.org/web/20190829100426/http://www.aif.ru/dossier/1279 Группа «Время и Стекло»]. «[[:ru:Аргументы_и_факты|Аргументы и факты»]] (6 июля 2013).</ref> Топтың алғашқы синглы — «Так выпала Карта» — Потап жазған заманауи романс болды.<ref name=":0" /> Ән мен бейнебаянның премьерасы 2010 жылдың 17 қарашасында өтті.<ref>[https://web.archive.org/web/20150707230958/http://screenmedia.com.ua/dolgozhdannaya-premera-videoklipa-tak-vypala-karta-sostoyalas/ Долгожданная премьера видеоклипа Так выпала карта состоялась!] ''Screen Media'' (18 ноября 2010).</ref> Одан кейін 10 күн өткенде бейнебаян YouTube платформасындағы «Әлемдік музыканттар» санатында көрілім саны бойынша 5-орынға шықты[дереккөз көрсетілмеген 1847 күн. 2011 жылдың 4 наурызында «Любви Точка Нет» әнінің бейнебаяны шықты. 2011 жылдың 10 маусымында «Серебряное море» клипі, ал 21 қарашада «Кафель» жарық көрді.<ref>[https://web.archive.org/web/20150619094320/http://e-kiosk.com.ua/preview/108 Фотоотчет съемок клипа «Кафель», Журнал «Твои Кумиры» 12/2011.] Дата обращения: 12 ноября 2014. Архивировано из [http://e-kiosk.com.ua/preview/108 оригинала] 19 июня 2015 года.</ref> 2012 жылдың 29 мамырында «Время и Стекло» «Гармошка» әніне түсірілген бейнебаянын таныстырды. 2012 жылдың 11 желтоқсанында Потаппен бірге орындалған «Слеза» әнінің клипі шықты[дереккөз көрсетілмеген 3304 күн]. 2013 жылдың 28 мамырында «#кАроче» клипінің премьерасы өтті.<ref>[https://web.archive.org/web/20140630023832/http://luxtv.ua/showSingleNews.do?objectId=16966 BACKSTAGE: КАК СНИМАЛИ ПОСЛЕДНИЙ КЛИП ГРУППЫ ВРЕМЯ И СТЕКЛО".]</ref> 2013 жылдың 11 шілдесінде «Гармошка» әнінің ағылшынша нұсқасы — «Harmonica» жарық көрді. 2013 жылдың 12 қарашасында «Потанцуй со мной» әнінің клипі шықты.<ref>[https://web.archive.org/web/20150627013037/http://m1.tv/news/4795-duet-vremya-i-steklo-pokazav-mini-film ДУЕТ ВРЕМЯ И СТЕКЛО ПОКАЗАВ МІНІ-ФІЛЬМ]. Дата обращения: 12 ноября 2014. Архивировано из [http://m1.tv/news/4795-duet-vremya-i-steklo-pokazav-mini-film оригинала] 27 июня 2015 года.</ref> 2014 жылы топ «Забери» әніне бейнебаян түсірді, түсірілім Мексикада өтті.<ref>[https://kp.ua/culture/452605-uchastnyky-hruppy-vremia-y-steklo-dovely-svoy-otnoshenyia-do-postely Участники группы Время и Стекло довели свои отношения до постели]. kp.ua. Дата обращения: 11 марта 2020. [https://web.archive.org/web/20190502175722/https://kp.ua/culture/452605-uchastnyky-hruppy-vremia-y-steklo-dovely-svoy-otnoshenyia-do-postely Архивировано]2 мая 2019 года</ref> «Время и Стекло» тобы украиналық ойын-сауық телебағдарламаларына белсенді қатысып, 2013 жылдан бастап «Flow Masters» би тобымен бірге өнер көрсетті. 2013 жылы «MOZGI ТУР» аясында топ «Потап и Настя» дуэтімен және Аркадий Лайкинмен бірге Украинаның 24 ірі қаласында, оның ішінде Киевте өнер көрсетті. 2013-2014 жылдары Алексей Завгородний мен Надежда Дорофеева «М1» арнасындағы «UA TOP 10» хит-парадының жүргізушілері болды.<ref>[https://mediananny.com/novosti/2299918 Подопечные Потапа стали лицом канала М1]. МедиаНяня. Дата обращения: 11 марта 2020. [https://web.archive.org/web/20190502175724/http://mediananny.com/novosti/2299918 Архивировано] 2 мая 2019 года.</ref> 2015 жылдың 6 ақпанында топ «Имя 505» синглын шығарды.<ref>[http://www.intermedia.ru/news/272224 Группа «Время и Стекло» выпустила «Имя 505» (Видео).] intermedia.ru (9 февраля 2015). Дата обращения: 29 мая 2016. [https://web.archive.org/web/20160701101349/http://www.intermedia.ru/news/272224 Архивировано] 1 июля 2016 года.</ref> Әннің бейнебаянының премьерасы 9 сәуірде өтті.<ref>"[https://telegraf.com.ua/kultura/muzyika/1835131-vremya-i-steklo-prezentovali-novyiy-klip-imya-505-video.html Время и Стекло" презентовали новый клип "Имя 505]" (Видео). telegraf.com.ua (10 апреля 2015).</ref> 2015 жылдың маусымында бұл сингл iTunes чартында үздік ондыққа кірді.<ref>[http://lenta.ru/news/2015/06/17/muse/ Новый альбом Muse возглавил чарты российского iTunes.] [[:ru:Lenta.ru|''Lenta.ru''.]] Lenta.ru. 17 июня 2015.</ref> Бейнебаян үш апта ішінде YouTube-та 50 миллионнан астам көрілім жинады.<ref>[http://www.cosmo.ru/stars/new_names/novye-imena-duet-vremya-i-steklo-kotoryy-igraet-so-slovami-i-obrazami/ Инетрвью на cosmo.ru «Новые имена: дуэт Время и Стекло, который играет со словами и образами.»] Дата обращения: 26 июня 2015. [https://web.archive.org/web/20150626223202/http://www.cosmo.ru/stars/new_names/novye-imena-duet-vremya-i-steklo-kotoryy-igraet-so-slovami-i-obrazami/ Архивировано] 26 июня 2015 года.</ref> 2015 жылдың қорытындысы бойынша «Имя 505» YouTube-тағы ең танымал украиналық бейнебаян болды.<ref>«[http://www.intermedia.ru/news/288360 Имя 505» группы «Время и Стекло» стало самым популярным клипом на Украине (Видео).] intermedia.ru (10 декабря 2015).</ref> Ән «Афиша-Воздух» журналының «Көп уақыт бойы есте қалуға лайық 10 ән» тізіміне енді.<ref>[https://daily.afisha.ru/archive/vozduh/music/10-letnih-pophitov/ Афиша Воздух: 10 летних поп-хитов – Архив]. Афиша. Дата обращения: 11 марта 2020. [https://web.archive.org/web/20191204200244/https://daily.afisha.ru/archive/vozduh/music/10-letnih-pophitov/ Архивировано] 4 декабря 2019 года</ref> «Имя 505» синглінен кейін «Время и Стекло» «Песня 404», «Ритм 122», «Опасно 220» әндерін шығарды. 2017 жылдың күзінде топтың мүшелері Надежда Дорофеева (Додо) және Алексей Завгородний (Позитив) украиналық «Голос. Дети (Украина)» телешоуының тәлімгерлері ретінде қатысты. 2018 жылдың 31 мамырында топ «Е, Бой» әніне түсірілген клипті шығарды.<ref>«[http://www.intermedia.ru/news/323740 Время и Стекло» показали ироничный телемагазин в новом клипе (Видео).] ''InterMedia News Agency'' (31 мая 2018)</ref> 9 қарашада «Время и Стекло» жаңа «Песня про лицо» трегін, ал 14 желтоқсанда оның бейнебаянын ұсынды. 2018 жылдың 28 желтоқсанында топ «Финальные титры» атты баяу әнін шығарды, ол «Я, ты, он, она» фильмінің саундтрегі болды. 2019 жылдың көктемінде топ мүшелері тағы да «Голос. Дети (Украина)» телешоуына тәлімгер ретінде қатысты, ал финалда олардың оқушысы жеңіске жетті. 2019 жылдың 5 шілдесінде топ 14 әннен тұратын VISLOVO альбомын шығарды. Альбом үш тілде — орыс, ағылшын және украин тілдерінде жазылды. 2020 жылдың 10 наурызында топ «Навсегда/Никогда» әніне түсірілген «Время истекло» бейнебаянын жариялады. 2020 жылдың 11 наурызында топтың тарағаны және соңғы турдың «Финальные титры» атауымен өтетіні ресми түрде жарияланды, кейінірек тур «Последний танец» деп өзгертілді. Қоштасу турының финалдық концерті 2020 жылдың 30 қазанында Киевтегі «Украина» сарайында өтті.<ref>[https://ria.ru/20200311/1568435001.html Группа "Время и Стекло" объявила о распаде]. РИА Новости (11 марта 2020). </ref> 10 шілдеде топтың соңғы клипі және олардың қоштасу турының саундтрегі «Last Dance» жарық көрді. Сондай-ақ 3 қыркүйекте Монатиктің YouTube-арнасында «Ритм» мюзиклі жарияланды, онда «Время и Стекло» «Навсегда/Никогда» әнінің жаңа нұсқасымен өнер көрсетті. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруіне байланысты топтың әндері барлық ресейлік музыкалық платформалардан өшірілді. Топтың ресми [[YouTube]]-арнасында көптеген музыкалық бейнебаяндар ресейлік пайдаланушылар үшін қолжетімсіз болды. Бейнебаяндардың мұқабаларында алдымен Ресей азаматтарына соғысты тоқтатуға шақырған үндеу пайда болды, кейінірек гуманитарлық көмекке қаражат аударылғаны туралы хабарлама орналастырылды. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Тексерілмеген мақала}} dgowrxq6ib75owoazoiiyz64vogf0wp Ішкі аурулар 0 760338 3694982 3691600 2026-11-11T11:53:21Z Жания Талгатовна 186962 3694982 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=мамыр 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Ішкі аурулар''' ('''терапия''', '''ішкі медицина''') — [[Ішек-қарын|ішкі ағзалар]] [[ауру]]ларының [[этиология]]сы, [[патогенез]]і және клиникалық көріністері, оларды [[диагностика]]лау, хирургиялық емес емдеу, алдын алу және оңалту мәселелерімен айналысатын [[медицина]] саласы.<ref name="me3">{{Cite web|url=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/|title=Медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=24 листопада 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111124003636/http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|title=Медицинские науки|accessdate=10 грудня 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115201611/http://www.disserlib.com/articles.php?article=156|archivedate=15 листопада 2017|deadurl=yes}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html|title=Краткая медицинская энциклопедия|accessdate=10 грудня 2009|archive-date=28 грудня 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111228223417/http://www.golkom.ru/kme/03/1-223-2-2.html}}</ref> Ішкі ауруларды хирургиялық емес емдеумен айналысатын дәрігерлер [[терапевт]] (''интернист'') деп аталады. == Терапевтік тактика == Тиімді емдеу үшін пациентті жүйелі тексеруге, аурудың тарихын, шағымдарын және объективті аурудың [[Симптом|белгі]]лерін талдауға негізделген дұрыс диагноз қажет ([[Науқасты субъективті тексеру әдісі|физикалық тексеру]] кезінде анықталады — [[Медициналық тексеру|тексеру]], [[пальпация]], [[Перкуссия (медицина)|перкуссия]], [[аускультация]], сондай-ақ әдеттегі зертханалық-аспаптық әдістер). Терапевт аурудың анықталған белгілерін (белгілерін) синдромдарға біріктіреді (бірыңғай патогенезі бар белгілер жиынтығы), олардың негізінде болжамды ауру туралы қорытынды жасайды. Бар ауру туралы біржақты қорытынды жасау мүмкін болмаған жағдайда, қосымша зертханалық және аспаптық зерттеулер жүргізе отырып, бірнеше ұқсас аурулардың [[дифференциалды диагностикасы]] жүргізіледі. Диагностикалау қиын кейбір клиникалық жағдайларда {{Lang-lat|diagnosis ex juvantibus}} (жүргізілген емдеу нәтижелерін бағалауға негізделген диагноз) деп аталатын сынақ емдеу тағайындалады. Диагноз қойылғаннан кейін терапевт емдеуді тағайындайды. Дәрілік емес емдеу әдістері (еңбек және тұрмыс режимін, тамақтануды сақтау), дәрілік және физиотерапиялық емдеу, санаторий-курорттық емдеу қолданылады. == Терапия бөлімдері мен оның интегративті қызметі == Қазіргі медицина ғылымында мамандану деңгейін жоғарылату және клиникалық медицинаны жоғары мамандандырылған (көбінесе орган принципі бойынша) бөлімдерге бөлу үрдісі бар. Ішкі аурулардың бөлімдері: * [[гастроэнтерология]] — [[ас қорыту жүйесі]]нің аурулары * [[пульмонология]] — [[өкпе]] аурулары * [[Гематология|гепатология]] — [[Бауыр (орган)|бауыр]] аурулары * [[нефрология]] — [[бүйрек]] аурулары * [[кардиология]] — [[қанайналым жүйесі]]нің аурулары * [[гематология]] — қан мен [[қантүзу мүшелері]]нің аурулары * [[ревматология]] — дәнекер тінінің аурулары жұқпалы аурулар-қоздырғыштар тудыратын аурулар * [[эндокринология]] — [[эндокриндік жүйе]]нің аурулары * [[гериатрия]] — егде жастағы науқастарға арналған * [[спорттық медицина]] — спортпен шұғылдану кезінде пайда болатын патологиялық өзгер Ішкі аурулар бойынша ғылыми білімді саралаумен қатар, ғылыми зерттеулерді дәрігердің жалпы терапевтік дайындығымен біріктірудегі медицинаның осы саласының рөлі артып келеді. Ғылыми білімді саралау және интеграциялау процестерінің параллельділігі бірқатар жаратылыстану және техникалық ғылымдармен ([[биология]], [[физиология]], [[физика]], [[химия]] және т. б.) тығыз байланыстардың қалыптасуына ықпал етеді. д.), бұл клиникалық тәжірибеге пациенттерді тексерудің ең жаңа жоғары технологиялық әдістерін енгізуге мүмкіндік береді ([[эндоскопия]], мониторингтік бақылау, [[Компьютерлік томография|компьютерлік]], [[Бірфотонды эмиссиялық компьютерлік томография|позитронды-эмиссиялық]] және [[Магниттік-резонанстық томография|магнитті-резонанстық томография]] және т.б.).<ref name="me2">dic.academic.ru/dic.nsf/enc_medicine/6509/ Медициналық энциклопедия</ref> == Терапия эмблемалары == Терапияның эмблемалары ғасырлар бойы өзгеріп отырған. Орта ғасырларда оның нышандарының бірі ретінде алқап лалагүлі қолданылған. Ол кезде бұл өсімдік жүрек ауруларын емдеуде қолданылған. Сонымен қатар, терапияның эмблемаларына зәр шығару жүйесін бейнелейтін белгілер, тамыр соғысын тексеріп тұрған қол, қораз, флоренциялық нәресте және пеликан бейнесі де жатты. Кейіннен пеликан донорлықтың символына айналды. == Ішкі аурулардың белгілері мен себептері == == Тағы қараңыз == * [[Емдеу]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ішкі аурулар]] jmiqxukunjff26lqi6f9llwbc9sojly Пелопоннес одағы 0 761599 3694737 3485303 2026-11-11T06:43:20Z Мухаметқали 187935 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:3|0|0 */ 3694737 wikitext text/x-wiki '''Пелопоннес одағы''' — [[Ежелгі Грекия|ежелгі грек]] [[Полис (ежелгі қала)|қала-мемлекеттерінің]] одағы, шамамен б.з.д. 550 жылдан 366 жылға дейін өмір сүрген, [[Спарта]] басымдық танытқан және [[Пелопоннес]] түбегі төңірегінде құрылған. Бұл одақ көбінесе б.з.д. 431–404 жылдар аралығындағы [[Пелопоннес соғысы|Пелопоннес соғысының]] бір жағы ретінде белгілі, онда ол [[Ежелгі Афина|Афина]] үстемдік еткен [[Бірінші Афина теңіз одағы|Делос одағына]] қарсы тұрған. == Атауы == Пелопоннес одағы — Спартаның одақтастық жүйесіне қазіргі заман ғалымдары берген атау, бірақ бұл атау дәл емес, себебі одақ құрамында Пелопоннестен тыс орналасқан мүшелер де болған, әрі ол шын мәнінде толыққанды одақ болмаған. Ежелгі заманда бұл бірлестік «лакедемондықтар мен олардың одақтастары» деп аталған.<ref>Cartledge, ''Agesilaos'', p. 9.</ref> Алайда бұл атау да жаңылыстыруы мүмкін, өйткені Спартаның Пелопоннес одағына кірмейтін басқа да одақтастары болған.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 102–105.</ref> == Тарихы == === Негізі қалануы (шамамен б.з.д. 550 ж.) === Бастапқы кезеңінде Спарта [[Лакония]] мен [[Мессения|Мессенияны]] жаулап алып, олардың халқын құлдыққа түсіріп ([[илоттар]] ретінде), өз билігін кеңейткен. Алайда солтүстіктегі шекарада орналасқан [[Тегея|Тегеяны]] бағындыру әрекеті «[[Кісендер шайқасы|Кісендер шайқасында]]<nowiki/>» сәтсіздікке ұшырады.<ref>Cartledge, ''Sparta and Lakonia'', p. 118.</ref> Бұл жеңілістен кейін Спарта әскери жорықтардан бас тартып, дипломатиялық стратегияға көшті. Бұл стратегия кейін «сүйек саясаты» деп аталды — оның мәні Пелопоннестегі мифтік қаһармандардың мүсіндері мен қасиетті сүйектерін тартып алып, өз еліне әкелу арқылы рухани үстемдік орнату еді. Алғашқылардың бірі ретінде [[Агамемнон|Агамемнонның]] ұлы [[Орест (миф кейіпкері)|Оресттің]] сүйектері Тегеядан Спартаға көшірілді.<ref>Forrest, ''History of Sparta'', pp. 75, 76.</ref><ref>Kurt A. Raaflaub, "Forerunners of federal states", in Beck & Funke (eds.), ''Federalism'', p. 439.</ref> Бұл жаңа дипломатиялық бағытты б.з.д. шамамен 556 жылғы [[Эфорлар|эфор]] [[Хилон]] бастаған болуы мүмкін. Осылайша, Спарта өзін [[Гомер]] сипаттаған Агамемнонның мифтік [[Ахей патшалығы (Гомер)|Ахей патшалығының]] табиғи мұрагері ретінде таныстыра алды.<ref>Wickert, ''Der peloponnesische Bund'', pp. 9–12.</ref><ref>Ste. Croix, "Herodotus and King Cleomenes", pp. 96, 97.</ref><ref>Cartledge, ''Sparta and Lakonia'', p. 120</ref> Кейіннен Тегея Спартамен одақтық шартқа қол қойып, бұл келісім кейінгі Пелопоннес одағының негізін қалаған.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 97.</ref> Тегея Спартаға жақындауға мәжбүр болды, себебі ол өзінің шығыстағы көршісі — [[Аргос|Аргостан]] қауіптенді. Осы себеппен Аргостың басқа көршілері де тез арада Тегея үлгісімен Спартамен шарт жасасты: [[Мантинея]], [[Флиунт]], [[Коринф]], [[Эпидаурос]] және [[Арголида|Арголиданың]] басқа қалалары.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 333.</ref><ref>Hansen & Nielsen (eds.), ''Inventory'', pp. 606, 607, 613.</ref> Олардың соңынан Пелопоннестің батысындағы ірі қала [[Элида]] мен орталық Пелопоннестегі барлық [[Аркадия (Ежелгі Грекия аумағы)|аркадиялық]] қауымдастықтар да Спартамен одақ құрды. Б.з.д. 540-жылдарына қарай Спарта Пелопоннестегі барлық қалалармен, Аргос пен солтүстіктегі [[Ахайя|Ахей]] қалаларынан басқа, одақтық қатынас орнатқан еді.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 339.</ref> Одақ мүшелерінің бәріне ортақ ұжымдық шарт болмаған. [[Гегемония|Гегемон]] (одақ басшысы) ретінде Спарта әрбір қаламен жеке шарт жасасқан, және сол шарт арқылы ғана олар Одаққа кірген. Әрбір мүше Спартамен бірдей ант берген: «Спарталықтардың досы кім болса, бізге де дос; жауы кім болса, бізге де жау. Олар қайда бастаса, соған ереміз». Сондықтан Одақ мүшелері бір-біріне емес, тек Спартаға бағынышты болған. Олар тіпті бір-бірімен соғыс жүргізе алған.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 106, 107.</ref><ref>Cartledge, ''Agesilaos'', pp. 9, 10.</ref> Алайда б.з.д. 378 жылы Одақ шешімі қабылданып, егер Пелопоннес аумағынан тыс жерде Одақ әскері әрекет етіп жатса, мүше қалалардың өзара соғыс жүргізуіне тыйым салынды. Дегенмен, бұл ереже, мүмкін, бұдан әлдеқайда ертеректе қабылданып, Одақ жарғысының бір бөлігі болған болуы ықтимал.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 106, 120, 121.</ref><ref>Larsen, "Constitution I", p. 261, ''одақ мүшелері арасында соғыс жүргізуге тыйым салу туралы ереже Одақ соғысқа қатысып жатқан кезде қабылданған «конституциялық толықтыру» ретінде сипаттайды''.</ref> Тарихшы Л. Х. Джеффери Пелопоннес Одағының құрылымын былайша сипаттайды: «шеңбер ортасы болған Спартаның бойымен доңғалақтың тірек таяныштары тартылған, бірақ олардың арасында тор құрайтын көлденең байланыстар міндетті түрде бола бермейді».<ref>L. H. Jefery, "Greece before the Persian Invasion", in Boardman et al., ''Cambridge Ancient History, vol. IV'', p. 352.</ref> Одақтық шарттарда қорғаныс міндеттемелері де көрсетілген: Спарта Одаққа кірмейтін тараптың шабуылына ұшыраған одақтасын қорғауға міндетті болған, керісінше, одақтастар да Спартаға қарсы шабуыл жағдайында көмек көрсетуге тиіс болған.<ref>Cartledge, ''Agesilaos'', p. 10.</ref> Спартаның илоттардан (құлдардан) қорқатыны арнайы бап арқылы көрініс тапқан: одақтастар құлдардың көтерілісі жағдайында Спартаға көмекке келуге тиіс болған және мессениялықтарға азаматтық ұсынуға тыйым салынған, өйткені Аркадиялықтар Спартаның Мессенияны жаулап алуы кезінде мессениялықтарды қолдаған.<ref>Wickert, ''Der peloponnesische Bund'', p. 12.</ref> Бұл ереже б.з.д. 460-жылдары болған Үшінші Мессения соғысы кезінде іске қосылған.<ref>Cartledge, ''Agesilaos'', p. 13.</ref> Спарта мен одақтастар арасындағы шарттар тұрақты сипатта болған, және шарттан шығуға тыйым салатын бап та қамтылған.<ref>Larsen, "Constitution I", pp. 259, 260.</ref> Шығу жағдайлары сирек болса да кездескен, бірақ бұл көбіне шарттың бұзылуына байланысты болған. Шығып кеткен қалалар, әдетте, Спартаның шартты бұзғанын дәлел етіп келтіріп, одақтан шыққан.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 107, 108.</ref> Жаңа мүшелерді қабылдау тәртібі белгісіз. Спарта бұл шешімді дербес қабылдауы немесе кейінгі Одақ жиналысында одақтастардың келісімімен шешуі мүмкін еді.<ref name=":1">Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 112.</ref> Одаққа мүше қалалар өздерінің егемендігінен айырылса да, Одақ құрамында қалуға тағы бір себеп — [[Олигархия|олигархияны]] қолдайтын Спарта саясаты болған. Одаққа мүше қалалардың көбін олигархтар басқарған, және олар өз билігін сақтап қалу үшін Спартаның қолдауына сүйенген. Сонымен қатар, көптеген олигархтардың Спарталық азаматтармен, тіпті патшалармен достық ([[Ксения (қонақжайлық)|ксения]]) байланыстары болған.Спарта патшасы [[Агесилай II]] (б.з.д. шамамен 400–360) әсіресе одақтастармен жеке достық қатынастарымен танымал болған.<ref>Stephen Hodkinson, "Sparta: An Exceptional Domination of State over Society?", in Powell (ed.), ''Companion to Sparta'', p. 47.</ref> Осы достықтар арқылы жетекші олигархтар өз ұлдарын Спартаның білім беру жүйесіне — [[Агоге|агогеге]] жібере алған. Онда олар трофимой ксено́й (тұрғылықты емес, бірақ тәрбиеленуші дос) ретінде тәрбиеленіп, Спартаға деген байланысын тереңдете түскен.<ref>Cartledge, ''Agesilaos'', p. 10.</ref> === Б.з.д. 506 жылғы реформа === Пелопоннес одағының құрылымында ірі өзгеріс б.з.д. шамамен 506 жылы орын алды. Сол кезде Спарта патшасы [[Клеомен I|Клеомен І]] Афинаны басып алып, билікке өзінің жақтасы [[Исагор|Исагорды]] — не тиран ретінде, не олигархиялық үкіметтің мүшесі ретінде — қоюға тырысты. Бұл мақсатпен Одақтың толық әскері жиналып, Афинаға қарай жорыққа шықты. Алайда коринфтіктер, жорықтың мақсатын түсінген соң, үйіне қайтып кетті, әрі оларды бұл шешімге Клеоменге қарсы болған екінші патша [[Демарат]] та ынталандырды. Нәтижесінде жорық сәтсіз аяқталды, және бұл оқиғадан кейін Спарта Одақ конгресін құруға келісті — енді соғыс пен бейбітшілік мәселелері бойынша мүше қалалар дауыс бере алатын болды.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 109.</ref> Бұл оқиғаға дейін Спарта одақтастарын өз еркімен шақырып, соғыстың мақсатын түсіндірусіз әрекет ете алатын.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 109, 110.</ref> Осылайша, Пелопоннес одағының құрылымы екі палаталы жүйеге айналды: # Спарта [[Экклесия (Спарта)|экклесиясы]] (азаматтар жиналысы) # Одақ конгресі Екі жиналыс та эфор төрағалығымен өткізілген.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 304.</ref> Алдымен [[Спартиаттар|Спарта азаматтары]] мәселені өз экклесиясында талқылап, дауыс берген. Егер оң шешім қабылданса, кейін Одақ конгресі шақырылып, онда одақтастар ұсынысты талқылап, дауысқа салған.<ref>Cartledge, ''Agesilaos'', pp. 11, 12.</ref> Одақ конгресінде әрбір мүше қаланың дауысы тең болған,<ref name=":2">Cartledge, ''Agesilaos'', p. 12.</ref> алайда Спарта дауыс беруге қатыспаған болуы мүмкін, себебі оның шешімі экклесияда алдын ала қабылданып қойған.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 110–112.</ref> Конгресс шешімі барлық мүше қалалар үшін міндетті болған — тіпті қарсы дауыс бергендер үшін де.<ref>Larsen, "Constitution I", p. 259.</ref><ref name=":0">Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 104.</ref> Одақ атынан соғыс жариялау немесе бейбітшілік орнату үшін конгресс мақұлдауы қажет болған.<ref name=":0" /> Спартаның ұсыныстарын Одақ конгресінде одақтастардың қабылдамай тастаған бірнеше жағдайы белгілі. Олардың біріншісі шамамен б.з.д. 504 жылы болған: Спарта, мүмкін, Одақтың алғашқы конгресін шақырып, Афинаға қарсы соғыс ашып, билікке [[Гиппий (тиран)|Гиппийді]] тиран ретінде орнатқысы келген. Алайда [[Коринф|Коринфтің]] басшылығымен барлық одақтастар бұл ұсынысты бір ауыздан қабылдамай тастаған. Б.з.д. 440 жылы Спарта Афинаға қарсы соғысты қайта жаңғыртқысы келді, бірақ Коринф бастаған одақтастар соғысқа қатысудан бас тартты.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 116, 117.</ref> Бұл оқиғалар Коринфтің Одақ ішіндегі үлкен ықпалын көрсетеді, ол өз ықпалын [[Мойнақ|мойнақтағы]] стратегиялық орналасуына байланысты жүзеге асырған.<ref name=":2" /> Сонымен қатар, коринфтіктер жиі Спартаға қарсы шығып отырған немесе оны біржақты әрекетке итермелеген. Мысалы, б.з.д. 421 жылы, Пелопоннес соғысының ортасында, олар Афинамен жасалған [[Никий бітімі|Никий бітіміне]] сәйкес ант беруден бас тартты. Себебі бұл әрекет олардың фракиялық одақтастарымен жасасқан жеке шарттарын бұзған болар еді.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 119.</ref> Ал б.з.д. 396 жылы олар Спартаға ермеген болуы мүмкін, өйткені сол кезде бір ғибадатханалары өртеніп кеткен, ал бұл жаман белгі ретінде қабылданған.<ref name=":3">Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 120.</ref> Коринфтіктер "құдайлар мен батырлар" араласқан жағдайларда Одақ бұйрықтарына бағынбауға берілген артықшылықтарды толық пайдаланған секілді. Себебі халықаралық шешімдердің көпшілігі қасиетті анттармен бекітілетін, ал спарталықтар діншіл халық ретінде танымал болғандықтан, діни себептерді алға тарту Одақ алдындағы міндеттемелерден жалтарудың тиімді жолы болған.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 118, 119.</ref><ref name=":2" /> Одақтың басқа мүшелері де осыған ұқсас айлаларды қолданған. Мысалы, [[Флиунт]] қаласы б.з.д. 394 жылы [[Немея шайқасы|Немея шайқасына]] қатыспаған, себебі дәл сол кезде олар үшін ыңғайлы қасиетті бітім жарияланған.<ref name=":3" /> Соғыс кезінде Спарта Одақ әскерінің жеке қолбасшысы болды. Әдетте, бұл міндетті патшалардың бірі атқарған (кейде [[регент]] те болуы мүмкін). Спарталық офицерлер — ксенагтар — одақтастар арасынан жасақ жинау үрдісін қадағалап, әрбір қаланың қанша [[әскер]] беруі керек екенін шешкен.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> === Афинаға қарсы соғыс === 19 ғасыр мен 20 ғасырдың басындағы ғылыми әдебиеттерде Пелопоннес одағы мен Эллиндік одақ — яғни [[Ахемен әулеті|Парсы империясына]] қарсы күресті ұйымдастырған бірлестік — бір және сол ұйым деп жиі есептелді. Бұл көзқарас бойынша, [[Афина]] мен оның одақтастары парсыларға қарсы соғысу үшін жай ғана Пелопоннес одағына қосылған.<ref>Powell, ''Companion to Sparta'', pp. 276, 277, Афинаның мүшелік ету мүмкіндігін толықтай жоққа шығармайды.</ref> Алайда шын мәнінде Эллиндік одақ — Парсыға қарсы соғыс жүргізу үшін арнайы құрылған жеке және жаңа бірлестік болған.<ref>Larsen, "Constitution I", pp. 263–265.</ref> Екі Одақ арасындағы шиеленіс б.з.д. 460 жылы басталған [[Бірінші Пелопоннес соғысы|Бірінші Пелопоннес соғысының]] басты себептерінің бірі болды. Пелопоннес одағының екі мүшесі — [[Коринф]] пен [[Мегара]] арасындағы қақтығыс, әсіресе Мегараның Спартаның немқұрайлылығынан көңілі қалып, Афина жағына өтуі (нақты дәлелсіз болса да), екі Одақ арасындағы соғыстың басталуына түрткі болған негізгі факторлардың бірі болды.<ref>Kagan, Donald (2005). ''[https://search.worldcat.org/title/60370044 The Peloponnesian War : Athens and Sparta in savage conflict, 431-404 BC]'' London. p. 16. ISBN 0-00-711506-7.</ref><ref>Thucydides. History of the Peloponnesian War - 1.103</ref> Бұл соғыс Мегараның Пелопоннес одағына қайта қосылуымен аяқталды. Алайда екі Одақ кейінірек тағы да қақтығысқа түсті — бұл [[Пелопоннес соғысы]] болды. Спартаның басшылығымен Пелопоннес одағы [[Бірінші Афина теңіз одағы|Афина мен оның одақтастарын]] б.з.д. 404 жылы жеңді. === Б.з.д. 378 жылғы реформа === Б.з.д. 378 жылы Пелопоннес одағы қайта құрылып, 10 әскери аймаққа бөлінді, ал бұған дейін ешқандай аралық әкімшілік деңгей болмаған.<ref>Stylianou, ''Historical Commentary on Diodorus'', p. 283.</ref> Бұл жаңа құрылым бірнеше себеппен түсіндіріледі: Спарта, сірә, жуырда алыста орналасқан [[Халкидики|Халкидикені]] Одақ құрамына қосқаннан кейін Одақтың тиімділігін арттырғысы келген. Сонымен қатар, бұл аймақтық жүйе әскер санын арттырып, бір мезгілде одақтастарға түсетін ауыртпалықты да жеңілдетіп, оны біркелкі бөлісуге көмектірген болуы мүмкін.<ref>Stylianou, ''Historical Commentary on Diodorus'', p. 283.</ref> Әрбір әскери аймақ Одақ әскеріне 3000–4000 [[гоплит]] беруге тиіс болған, осылайша теориялық жағынан Одақтың жалпы әскері кемінде 30 000 адамнан тұруы керек еді.<ref>Stylianou, ''Historical Commentary on Diodorus'', p. 282.</ref> Шын мәнінде, одақтастар әртүрлі типтегі әскер жіберетін болғандықтан, әрбір 1 атты әскер = 4 гоплит = 8 жеңіл [[жаяу әскер]] есебімен үлесі бекітілген. Б.з.д. 383 жылдан бастап, Одақ мүшелері әскер жіберудің орнына ақшалай төлем жасау құқығына ие болған. Бір атты әскер үшін күніне 12 [[Эгина|эгиналық]] [[обол]], бір гоплит үшін 3 обол төлеу белгіленген.<ref>Larsen, "Constitution I", p. 261, бұл өзгерісті Одақтың тағы бір «конституциялық толықтыруы» ретінде сипаттайды.</ref> Бұл мүмкіндік көптеген қалаларға тиімді көрініп, жиі қолданылған, ал Спарта үшін де ыңғайлы болған, өйткені ол жалдамалы әскерді пайдалануға мүмкіндік алған.<ref>Stylianou, ''Historical Commentary on Diodorus'', pp. 217, 284.</ref> Әрбір әскери аймаққа бір ғана ксенагос қажет болған, бұл Спарта үшін кадрлық қысымды азайтқан. Себебі 4 ғасырда Спартада халық саны қатты азайған болатын. Бұрынғыдай әр қалаға жеке ксенагос жіберудің қажеті болмаған.<ref>Stylianou, ''Historical Commentary on Diodorus'', pp. 282, 283.</ref> Он әскери аймақ мыналар болған: # '''Лакедемония''' — Пелопоннестің оңтүстігіндегі Спарта аумағы. # '''[[Аркадия]]''' (оңтүстік?) — тарихи аймақтың бір бөлігі, орталығы [[Тегея]] болуы мүмкін. Аркадия халқы екіге бөлінген, бұл әскер санын аймақтар арасында теңестіру үшін жасалған. # '''Аркадия''' (солтүстік?) — екінші жартысы, орталығы [[Мантинея]] болуы ықтимал. # '''[[Элида]]''' — Пелопоннестің батысы. # [[Ахайя|'''Ахея''']] — Пелопоннестің солтүстігі. # '''[[Коринф]]''' пен '''[[Мегара]]''' — [[Коринф мойнағы|мойнақ]] маңында орналасқан. # '''[[Сикион]]''', '''[[Флиунт]]''' және '''Акта''' (қазіргі [[Арголида]]) — Пелопоннестің солтүстік-шығысы. # '''[[Акарнания]]''' — Грекияның батысы. # '''[[Фокида]]''' мен '''[[Локрида]]''' — Орталық Грекия. # '''[[Олинф]]''' пен '''[[Фракия]]''' — жуырда ғана жаулап алынған аумақтар. === Фивыға қарсы соғыс және Одақтың тарауы === Гегемония кезеңінде Спарта Грекиядағы үстемдігін сақтау үшін неғұрлым араласушы саясат ұстанды. Элида б.з.д. 420 жылдан бастап Одақтан шыққан болатын, бірақ Спарта бұл әрекетке тек Пелопоннес соғысы аяқталған соң ғана жауап қайтара алды. Шамамен б.з.д. 400 жылы Спарта Элиданы қайтадан Одаққа күштеп қосты, бірақ сонымен бірге оны әлсіретіп, құрамындағы [[Акрория|акрориялықтар]] мен [[трифилияндықтар]] [[периек]] қалаларына тәуелсіздік берді. Бұл қалалар федерациялық мемлекет ретінде ұйымдасып, Пелопоннес одағына жеке бірлік ретінде кірді.<ref>James Roy, "Elis (with Akroria)", in Beck & Funke (eds.), ''Federalism'', p. 282; "Elis", in Funke & Luraghi (eds.), ''Politics of Ethnicity'', section "Elis and the ''Perioikoi''".</ref> Б.з.д. 385 жылы Спарта Аркадиядағы үстемдікке ұмтылған әрекеті үшін Мантинеяны жазалап, оны ауылдарға бөліп жіберді. Бұл аймақта Спарта әрдайым Аркадияның бірігуіне жол бермеу үшін «[[Бөліп ал да биле|бөліп ал да, билей бер]]<nowiki/>» саясатын ұстанған. Бұл әрекет б.з.д. 387 жылғы Патша бейбітшілігі кезінде жарияланған автономия қағидатын ашық түрде бұзу болып саналды және бұл жағдай қатты наразылық тудырды. Б.з.д. 371 жылы [[Левктра шайқасы|Левктрадағы шайқаста]] Спартаның Фивыдан жеңілуі Одақ мүшелері арасындағы үстемдігін қатты шайқалтты. Осы шайқастың нәтижесінде Фивы Спартаның орнына Грекияның жаңа гегемонына айналды. Аркадияда алғашқы әрекетті мантинеялықтар жасап, өз қаласын қайта қалпына келтірді. Бұл жолы оларға Аркадияның басқа қалалары да қолдау көрсетті, тіпті бұрынғы қарсыласы Тегея да. Тегеяда про-спартандық олигархтардың орнына про-мантинеялық демократтар билікке келді. Спартаға деген ортақ қарсылық аркадиялықтарға федерациялық [[Аркадия одағы|Аркадия одағын]] құруға мүмкіндік берді және олар Пелопоннес одағынан шығып кетті.<ref>Maria Pretzler, "VI. Arcadia: Ethnicity and Politics in the Fifth and Fourth Centuries BCE", in Funke & Luraghi (eds.), ''Politics of Ethnicity'', section "Arcadian Rhetoric and the Foundation of the Arcadian State"</ref> Пелопоннес одағының көлемі б.з.д. 369 жылы Фивының Мессенияны Спартаның бақылауынан босатуымен одан әрі қысқарды. Пелопоннестің солтүстік-шығысындағы қалалар — соның ішінде [[Коринф]], [[Сикион]] және [[Эпидаурос]] — Спартаға адалдығын сақтап қалды, алайда б.з.д. 360-жылдары соғыс жалғасқан сайын, көптеген қалалар [[Фивы (Грекия)|Фивы]] жағына өтті немесе бейтарап ұстанымға көшті. Дегенмен, Элида мен Аркадиядағы кейбір қалалар Спартамен қайта одақтасты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ежелгі Грекия тарихы]] [[Санат:Пелопоннес соғысы]] 7spq0ka4tr14irdz8shq4y820nwxqi8 3694768 3694737 2026-11-11T07:59:12Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Мухаметқали|Мухаметқали]] ([[User talk:Мухаметқали|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3485303 wikitext text/x-wiki '''Пелопоннес одағы''' — [[Ежелгі Грекия|ежелгі грек]] [[Полис (ежелгі қала)|қала-мемлекеттерінің]] одағы, шамамен б.з.д. 550 жылдан 366 жылға дейін өмір сүрген, [[Спарта]] басымдық танытқан және [[Пелопоннес]] түбегі төңірегінде құрылған. Бұл одақ көбінесе б.з.д. 431–404 жылдар аралығындағы [[Пелопоннес соғысы|Пелопоннес соғысының]] бір жағы ретінде белгілі, онда ол [[Ежелгі Афина|Афина]] үстемдік еткен [[Бірінші Афина теңіз одағы|Делос одағына]] қарсы тұрған. == Атауы == Пелопоннес одағы — Спартаның одақтастық жүйесіне қазіргі заман ғалымдары берген атау, бірақ бұл атау дәл емес, себебі одақ құрамында Пелопоннестен тыс орналасқан мүшелер де болған, әрі ол шын мәнінде толыққанды одақ болмаған. Ежелгі заманда бұл бірлестік «лакедемондықтар мен олардың одақтастары» деп аталған.<ref>Cartledge, ''Agesilaos'', p. 9.</ref> Алайда бұл атау да жаңылыстыруы мүмкін, өйткені Спартаның Пелопоннес одағына кірмейтін басқа да одақтастары болған.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 102–105.</ref> == Тарихы == === Негізі қалануы (шамамен б.з.д. 550 ж.) === Бастапқы кезеңінде Спарта [[Лакония]] мен [[Мессения|Мессенияны]] жаулап алып, олардың халқын құлдыққа түсіріп ([[илоттар]] ретінде), өз билігін кеңейткен. Алайда солтүстіктегі шекарада орналасқан [[Тегея|Тегеяны]] бағындыру әрекеті «[[Кісендер шайқасы|Кісендер шайқасында]]<nowiki/>» сәтсіздікке ұшырады.<ref>Cartledge, ''Sparta and Lakonia'', p. 118.</ref> Бұл жеңілістен кейін Спарта әскери жорықтардан бас тартып, дипломатиялық стратегияға көшті. Бұл стратегия кейін «сүйек саясаты» деп аталды — оның мәні Пелопоннестегі мифтік қаһармандардың мүсіндері мен қасиетті сүйектерін тартып алып, өз еліне әкелу арқылы рухани үстемдік орнату еді. Алғашқылардың бірі ретінде [[Агамемнон|Агамемнонның]] ұлы [[Орест (миф кейіпкері)|Оресттің]] сүйектері Тегеядан Спартаға көшірілді.<ref>Forrest, ''History of Sparta'', pp. 75, 76.</ref><ref>Kurt A. Raaflaub, "Forerunners of federal states", in Beck & Funke (eds.), ''Federalism'', p. 439.</ref> Бұл жаңа дипломатиялық бағытты б.з.д. шамамен 556 жылғы [[Эфорлар|эфор]] [[Хилон]] бастаған болуы мүмкін. Осылайша, Спарта өзін [[Гомер]] сипаттаған Агамемнонның мифтік [[Ахей патшалығы (Гомер)|Ахей патшалығының]] табиғи мұрагері ретінде таныстыра алды.<ref>Wickert, ''Der peloponnesische Bund'', pp. 9–12.</ref><ref>Ste. Croix, "Herodotus and King Cleomenes", pp. 96, 97.</ref><ref>Cartledge, ''Sparta and Lakonia'', p. 120</ref> Кейіннен Тегея Спартамен одақтық шартқа қол қойып, бұл келісім кейінгі Пелопоннес одағының негізін қалаған.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 97.</ref> Тегея Спартаға жақындауға мәжбүр болды, себебі ол өзінің шығыстағы көршісі — [[Аргос|Аргостан]] қауіптенді. Осы себеппен Аргостың басқа көршілері де тез арада Тегея үлгісімен Спартамен шарт жасасты: [[Мантинея]], [[Флиунт]], [[Коринф]], [[Эпидаурос]] және [[Арголида|Арголиданың]] басқа қалалары.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 333.</ref><ref>Hansen & Nielsen (eds.), ''Inventory'', pp. 606, 607, 613.</ref> Олардың соңынан Пелопоннестің батысындағы ірі қала [[Элида]] мен орталық Пелопоннестегі барлық [[Аркадия (Ежелгі Грекия аумағы)|аркадиялық]] қауымдастықтар да Спартамен одақ құрды. Б.з.д. 540-жылдарына қарай Спарта Пелопоннестегі барлық қалалармен, Аргос пен солтүстіктегі [[Ахайя|Ахей]] қалаларынан басқа, одақтық қатынас орнатқан еді.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 339.</ref> Одақ мүшелерінің бәріне ортақ ұжымдық шарт болмаған. [[Гегемония|Гегемон]] (одақ басшысы) ретінде Спарта әрбір қаламен жеке шарт жасасқан, және сол шарт арқылы ғана олар Одаққа кірген. Әрбір мүше Спартамен бірдей ант берген: «Спарталықтардың досы кім болса, бізге де дос; жауы кім болса, бізге де жау. Олар қайда бастаса, соған ереміз». Сондықтан Одақ мүшелері бір-біріне емес, тек Спартаға бағынышты болған. Олар тіпті бір-бірімен соғыс жүргізе алған.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 106, 107.</ref><ref>Cartledge, ''Agesilaos'', pp. 9, 10.</ref> Алайда б.з.д. 378 жылы Одақ шешімі қабылданып, егер Пелопоннес аумағынан тыс жерде Одақ әскері әрекет етіп жатса, мүше қалалардың өзара соғыс жүргізуіне тыйым салынды. Дегенмен, бұл ереже, мүмкін, бұдан әлдеқайда ертеректе қабылданып, Одақ жарғысының бір бөлігі болған болуы ықтимал.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 106, 120, 121.</ref><ref>Larsen, "Constitution I", p. 261, ''одақ мүшелері арасында соғыс жүргізуге тыйым салу туралы ереже Одақ соғысқа қатысып жатқан кезде қабылданған «конституциялық толықтыру» ретінде сипаттайды''.</ref> Тарихшы Л. Х. Джеффери Пелопоннес Одағының құрылымын былайша сипаттайды: «шеңбер ортасы болған Спартаның бойымен доңғалақтың тірек таяныштары тартылған, бірақ олардың арасында тор құрайтын көлденең байланыстар міндетті түрде бола бермейді».<ref>L. H. Jefery, "Greece before the Persian Invasion", in Boardman et al., ''Cambridge Ancient History, vol. IV'', p. 352.</ref> Одақтық шарттарда қорғаныс міндеттемелері де көрсетілген: Спарта Одаққа кірмейтін тараптың шабуылына ұшыраған одақтасын қорғауға міндетті болған, керісінше, одақтастар да Спартаға қарсы шабуыл жағдайында көмек көрсетуге тиіс болған.<ref>Cartledge, ''Agesilaos'', p. 10.</ref> Спартаның илоттардан (құлдардан) қорқатыны арнайы бап арқылы көрініс тапқан: одақтастар құлдардың көтерілісі жағдайында Спартаға көмекке келуге тиіс болған және мессениялықтарға азаматтық ұсынуға тыйым салынған, өйткені Аркадиялықтар Спартаның Мессенияны жаулап алуы кезінде мессениялықтарды қолдаған.<ref>Wickert, ''Der peloponnesische Bund'', p. 12.</ref> Бұл ереже б.з.д. 460-жылдары болған Үшінші Мессения соғысы кезінде іске қосылған.<ref>Cartledge, ''Agesilaos'', p. 13.</ref> Спарта мен одақтастар арасындағы шарттар тұрақты сипатта болған, және шарттан шығуға тыйым салатын бап та қамтылған.<ref>Larsen, "Constitution I", pp. 259, 260.</ref> Шығу жағдайлары сирек болса да кездескен, бірақ бұл көбіне шарттың бұзылуына байланысты болған. Шығып кеткен қалалар, әдетте, Спартаның шартты бұзғанын дәлел етіп келтіріп, одақтан шыққан.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 107, 108.</ref> Жаңа мүшелерді қабылдау тәртібі белгісіз. Спарта бұл шешімді дербес қабылдауы немесе кейінгі Одақ жиналысында одақтастардың келісімімен шешуі мүмкін еді.<ref name=":1">Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 112.</ref> Одаққа мүше қалалар өздерінің егемендігінен айырылса да, Одақ құрамында қалуға тағы бір себеп — [[Олигархия|олигархияны]] қолдайтын Спарта саясаты болған. Одаққа мүше қалалардың көбін олигархтар басқарған, және олар өз билігін сақтап қалу үшін Спартаның қолдауына сүйенген. Сонымен қатар, көптеген олигархтардың Спарталық азаматтармен, тіпті патшалармен достық ([[Ксения (қонақжайлық)|ксения]]) байланыстары болған.Спарта патшасы [[Агесилай II]] (б.з.д. шамамен 400–360) әсіресе одақтастармен жеке достық қатынастарымен танымал болған.<ref>Stephen Hodkinson, "Sparta: An Exceptional Domination of State over Society?", in Powell (ed.), ''Companion to Sparta'', p. 47.</ref> Осы достықтар арқылы жетекші олигархтар өз ұлдарын Спартаның білім беру жүйесіне — [[Агоге|агогеге]] жібере алған. Онда олар трофимой ксено́й (тұрғылықты емес, бірақ тәрбиеленуші дос) ретінде тәрбиеленіп, Спартаға деген байланысын тереңдете түскен.<ref>Cartledge, ''Agesilaos'', p. 10.</ref> === Б.з.д. 506 жылғы реформа === Пелопоннес одағының құрылымында ірі өзгеріс б.з.д. шамамен 506 жылы орын алды. Сол кезде Спарта патшасы [[Клеомен I|Клеомен І]] Афинаны басып алып, билікке өзінің жақтасы [[Исагор|Исагорды]] — не тиран ретінде, не олигархиялық үкіметтің мүшесі ретінде — қоюға тырысты. Бұл мақсатпен Одақтың толық әскері жиналып, Афинаға қарай жорыққа шықты. Алайда коринфтіктер, жорықтың мақсатын түсінген соң, үйіне қайтып кетті, әрі оларды бұл шешімге Клеоменге қарсы болған екінші патша [[Демарат]] та ынталандырды. Нәтижесінде жорық сәтсіз аяқталды, және бұл оқиғадан кейін Спарта Одақ конгресін құруға келісті — енді соғыс пен бейбітшілік мәселелері бойынша мүше қалалар дауыс бере алатын болды.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 109.</ref> Бұл оқиғаға дейін Спарта одақтастарын өз еркімен шақырып, соғыстың мақсатын түсіндірусіз әрекет ете алатын.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 109, 110.</ref> Осылайша, Пелопоннес одағының құрылымы екі палаталы жүйеге айналды: # Спарта [[Экклесия (Спарта)|экклесиясы]] (азаматтар жиналысы) # Одақ конгресі Екі жиналыс та эфор төрағалығымен өткізілген.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 304.</ref> Алдымен [[Спартиаттар|Спарта азаматтары]] мәселені өз экклесиясында талқылап, дауыс берген. Егер оң шешім қабылданса, кейін Одақ конгресі шақырылып, онда одақтастар ұсынысты талқылап, дауысқа салған.<ref>Cartledge, ''Agesilaos'', pp. 11, 12.</ref> Одақ конгресінде әрбір мүше қаланың дауысы тең болған,<ref name=":2">Cartledge, ''Agesilaos'', p. 12.</ref> алайда Спарта дауыс беруге қатыспаған болуы мүмкін, себебі оның шешімі экклесияда алдын ала қабылданып қойған.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 110–112.</ref> Конгресс шешімі барлық мүше қалалар үшін міндетті болған — тіпті қарсы дауыс бергендер үшін де.<ref>Larsen, "Constitution I", p. 259.</ref><ref name=":0">Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 104.</ref> Одақ атынан соғыс жариялау немесе бейбітшілік орнату үшін конгресс мақұлдауы қажет болған.<ref name=":0" /> Спартаның ұсыныстарын Одақ конгресінде одақтастардың қабылдамай тастаған бірнеше жағдайы белгілі. Олардың біріншісі шамамен б.з.д. 504 жылы болған: Спарта, мүмкін, Одақтың алғашқы конгресін шақырып, Афинаға қарсы соғыс ашып, билікке [[Гиппий (тиран)|Гиппийді]] тиран ретінде орнатқысы келген. Алайда [[Коринф|Коринфтің]] басшылығымен барлық одақтастар бұл ұсынысты бір ауыздан қабылдамай тастаған. Б.з.д. 440 жылы Спарта Афинаға қарсы соғысты қайта жаңғыртқысы келді, бірақ Коринф бастаған одақтастар соғысқа қатысудан бас тартты.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 116, 117.</ref> Бұл оқиғалар Коринфтің Одақ ішіндегі үлкен ықпалын көрсетеді, ол өз ықпалын [[Мойнақ|мойнақтағы]] стратегиялық орналасуына байланысты жүзеге асырған.<ref name=":2" /> Сонымен қатар, коринфтіктер жиі Спартаға қарсы шығып отырған немесе оны біржақты әрекетке итермелеген. Мысалы, б.з.д. 421 жылы, Пелопоннес соғысының ортасында, олар Афинамен жасалған [[Никий бітімі|Никий бітіміне]] сәйкес ант беруден бас тартты. Себебі бұл әрекет олардың фракиялық одақтастарымен жасасқан жеке шарттарын бұзған болар еді.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 119.</ref> Ал б.з.д. 396 жылы олар Спартаға ермеген болуы мүмкін, өйткені сол кезде бір ғибадатханалары өртеніп кеткен, ал бұл жаман белгі ретінде қабылданған.<ref name=":3">Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', p. 120.</ref> Коринфтіктер "құдайлар мен батырлар" араласқан жағдайларда Одақ бұйрықтарына бағынбауға берілген артықшылықтарды толық пайдаланған секілді. Себебі халықаралық шешімдердің көпшілігі қасиетті анттармен бекітілетін, ал спарталықтар діншіл халық ретінде танымал болғандықтан, діни себептерді алға тарту Одақ алдындағы міндеттемелерден жалтарудың тиімді жолы болған.<ref>Ste. Croix, ''Origins of the Peloponnesian War'', pp. 118, 119.</ref><ref name=":2" /> Одақтың басқа мүшелері де осыған ұқсас айлаларды қолданған. Мысалы, [[Флиунт]] қаласы б.з.д. 394 жылы [[Немея шайқасы|Немея шайқасына]] қатыспаған, себебі дәл сол кезде олар үшін ыңғайлы қасиетті бітім жарияланған.<ref name=":3" /> Соғыс кезінде Спарта Одақ әскерінің жеке қолбасшысы болды. Әдетте, бұл міндетті патшалардың бірі атқарған (кейде [[регент]] те болуы мүмкін). Спарталық офицерлер — ксенагтар — одақтастар арасынан жасақ жинау үрдісін қадағалап, әрбір қаланың қанша әскер беруі керек екенін шешкен.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> === Афинаға қарсы соғыс === 19 ғасыр мен 20 ғасырдың басындағы ғылыми әдебиеттерде Пелопоннес одағы мен Эллиндік одақ — яғни [[Ахемен әулеті|Парсы империясына]] қарсы күресті ұйымдастырған бірлестік — бір және сол ұйым деп жиі есептелді. Бұл көзқарас бойынша, Афина мен оның одақтастары парсыларға қарсы соғысу үшін жай ғана Пелопоннес одағына қосылған.<ref>Powell, ''Companion to Sparta'', pp. 276, 277, Афинаның мүшелік ету мүмкіндігін толықтай жоққа шығармайды.</ref> Алайда шын мәнінде Эллиндік одақ — Парсыға қарсы соғыс жүргізу үшін арнайы құрылған жеке және жаңа бірлестік болған.<ref>Larsen, "Constitution I", pp. 263–265.</ref> Екі Одақ арасындағы шиеленіс б.з.д. 460 жылы басталған [[Бірінші Пелопоннес соғысы|Бірінші Пелопоннес соғысының]] басты себептерінің бірі болды. Пелопоннес одағының екі мүшесі — [[Коринф]] пен [[Мегара]] арасындағы қақтығыс, әсіресе Мегараның Спартаның немқұрайлылығынан көңілі қалып, Афина жағына өтуі (нақты дәлелсіз болса да), екі Одақ арасындағы соғыстың басталуына түрткі болған негізгі факторлардың бірі болды.<ref>Kagan, Donald (2005). ''[https://search.worldcat.org/title/60370044 The Peloponnesian War : Athens and Sparta in savage conflict, 431-404 BC]'' London. p. 16. ISBN 0-00-711506-7.</ref><ref>Thucydides. History of the Peloponnesian War - 1.103</ref> Бұл соғыс Мегараның Пелопоннес одағына қайта қосылуымен аяқталды. Алайда екі Одақ кейінірек тағы да қақтығысқа түсті — бұл [[Пелопоннес соғысы]] болды. Спартаның басшылығымен Пелопоннес одағы [[Бірінші Афина теңіз одағы|Афина мен оның одақтастарын]] б.з.д. 404 жылы жеңді. === Б.з.д. 378 жылғы реформа === Б.з.д. 378 жылы Пелопоннес одағы қайта құрылып, 10 әскери аймаққа бөлінді, ал бұған дейін ешқандай аралық әкімшілік деңгей болмаған.<ref>Stylianou, ''Historical Commentary on Diodorus'', p. 283.</ref> Бұл жаңа құрылым бірнеше себеппен түсіндіріледі: Спарта, сірә, жуырда алыста орналасқан [[Халкидики|Халкидикені]] Одақ құрамына қосқаннан кейін Одақтың тиімділігін арттырғысы келген. Сонымен қатар, бұл аймақтық жүйе әскер санын арттырып, бір мезгілде одақтастарға түсетін ауыртпалықты да жеңілдетіп, оны біркелкі бөлісуге көмектірген болуы мүмкін.<ref>Stylianou, ''Historical Commentary on Diodorus'', p. 283.</ref> Әрбір әскери аймақ Одақ әскеріне 3000–4000 [[гоплит]] беруге тиіс болған, осылайша теориялық жағынан Одақтың жалпы әскері кемінде 30 000 адамнан тұруы керек еді.<ref>Stylianou, ''Historical Commentary on Diodorus'', p. 282.</ref> Шын мәнінде, одақтастар әртүрлі типтегі әскер жіберетін болғандықтан, әрбір 1 атты әскер = 4 гоплит = 8 жеңіл жаяу әскер есебімен үлесі бекітілген. Б.з.д. 383 жылдан бастап, Одақ мүшелері әскер жіберудің орнына ақшалай төлем жасау құқығына ие болған. Бір атты әскер үшін күніне 12 [[Эгина|эгиналық]] [[обол]], бір гоплит үшін 3 обол төлеу белгіленген.<ref>Larsen, "Constitution I", p. 261, бұл өзгерісті Одақтың тағы бір «конституциялық толықтыруы» ретінде сипаттайды.</ref> Бұл мүмкіндік көптеген қалаларға тиімді көрініп, жиі қолданылған, ал Спарта үшін де ыңғайлы болған, өйткені ол жалдамалы әскерді пайдалануға мүмкіндік алған.<ref>Stylianou, ''Historical Commentary on Diodorus'', pp. 217, 284.</ref> Әрбір әскери аймаққа бір ғана ксенагос қажет болған, бұл Спарта үшін кадрлық қысымды азайтқан. Себебі 4 ғасырда Спартада халық саны қатты азайған болатын. Бұрынғыдай әр қалаға жеке ксенагос жіберудің қажеті болмаған.<ref>Stylianou, ''Historical Commentary on Diodorus'', pp. 282, 283.</ref> Он әскери аймақ мыналар болған: # '''Лакедемония''' — Пелопоннестің оңтүстігіндегі Спарта аумағы. # '''[[Аркадия]]''' (оңтүстік?) — тарихи аймақтың бір бөлігі, орталығы [[Тегея]] болуы мүмкін. Аркадия халқы екіге бөлінген, бұл әскер санын аймақтар арасында теңестіру үшін жасалған. # '''Аркадия''' (солтүстік?) — екінші жартысы, орталығы [[Мантинея]] болуы ықтимал. # '''[[Элида]]''' — Пелопоннестің батысы. # [[Ахайя|'''Ахея''']] — Пелопоннестің солтүстігі. # '''[[Коринф]]''' пен '''[[Мегара]]''' — [[Коринф мойнағы|мойнақ]] маңында орналасқан. # '''[[Сикион]]''', '''[[Флиунт]]''' және '''Акта''' (қазіргі [[Арголида]]) — Пелопоннестің солтүстік-шығысы. # '''[[Акарнания]]''' — Грекияның батысы. # '''[[Фокида]]''' мен '''[[Локрида]]''' — Орталық Грекия. # '''[[Олинф]]''' пен '''[[Фракия]]''' — жуырда ғана жаулап алынған аумақтар. === Фивыға қарсы соғыс және Одақтың тарауы === Гегемония кезеңінде Спарта Грекиядағы үстемдігін сақтау үшін неғұрлым араласушы саясат ұстанды. Элида б.з.д. 420 жылдан бастап Одақтан шыққан болатын, бірақ Спарта бұл әрекетке тек Пелопоннес соғысы аяқталған соң ғана жауап қайтара алды. Шамамен б.з.д. 400 жылы Спарта Элиданы қайтадан Одаққа күштеп қосты, бірақ сонымен бірге оны әлсіретіп, құрамындағы [[Акрория|акрориялықтар]] мен [[трифилияндықтар]] [[периек]] қалаларына тәуелсіздік берді. Бұл қалалар федерациялық мемлекет ретінде ұйымдасып, Пелопоннес одағына жеке бірлік ретінде кірді.<ref>James Roy, "Elis (with Akroria)", in Beck & Funke (eds.), ''Federalism'', p. 282; "Elis", in Funke & Luraghi (eds.), ''Politics of Ethnicity'', section "Elis and the ''Perioikoi''".</ref> Б.з.д. 385 жылы Спарта Аркадиядағы үстемдікке ұмтылған әрекеті үшін Мантинеяны жазалап, оны ауылдарға бөліп жіберді. Бұл аймақта Спарта әрдайым Аркадияның бірігуіне жол бермеу үшін «[[Бөліп ал да биле|бөліп ал да, билей бер]]<nowiki/>» саясатын ұстанған. Бұл әрекет б.з.д. 387 жылғы Патша бейбітшілігі кезінде жарияланған автономия қағидатын ашық түрде бұзу болып саналды және бұл жағдай қатты наразылық тудырды. Б.з.д. 371 жылы [[Левктра шайқасы|Левктрадағы шайқаста]] Спартаның Фивыдан жеңілуі Одақ мүшелері арасындағы үстемдігін қатты шайқалтты. Осы шайқастың нәтижесінде Фивы Спартаның орнына Грекияның жаңа гегемонына айналды. Аркадияда алғашқы әрекетті мантинеялықтар жасап, өз қаласын қайта қалпына келтірді. Бұл жолы оларға Аркадияның басқа қалалары да қолдау көрсетті, тіпті бұрынғы қарсыласы Тегея да. Тегеяда про-спартандық олигархтардың орнына про-мантинеялық демократтар билікке келді. Спартаға деген ортақ қарсылық аркадиялықтарға федерациялық [[Аркадия одағы|Аркадия одағын]] құруға мүмкіндік берді және олар Пелопоннес одағынан шығып кетті.<ref>Maria Pretzler, "VI. Arcadia: Ethnicity and Politics in the Fifth and Fourth Centuries BCE", in Funke & Luraghi (eds.), ''Politics of Ethnicity'', section "Arcadian Rhetoric and the Foundation of the Arcadian State"</ref> Пелопоннес одағының көлемі б.з.д. 369 жылы Фивының Мессенияны Спартаның бақылауынан босатуымен одан әрі қысқарды. Пелопоннестің солтүстік-шығысындағы қалалар — соның ішінде [[Коринф]], [[Сикион]] және [[Эпидаурос]] — Спартаға адалдығын сақтап қалды, алайда б.з.д. 360-жылдары соғыс жалғасқан сайын, көптеген қалалар [[Фивы (Грекия)|Фивы]] жағына өтті немесе бейтарап ұстанымға көшті. Дегенмен, Элида мен Аркадиядағы кейбір қалалар Спартамен қайта одақтасты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ежелгі Грекия тарихы]] [[Санат:Пелопоннес соғысы]] khqvfqwgfwr38i14jw28v6q31ifpblk Үлгі:Қазақша Уикипедия статистикасы/Кеше.json 10 764845 3694585 3694052 2026-11-10T19:01:10Z ArystanbekBot 33174 Bot: Кешегі деректерді жаңарту 3694585 json application/json { "articles": 246008, "pages": 674372, "edits": 3690869, "users": 184366, "activeusers": 487, "admins": 15, "files": 8811 } sbb0at1jje340sd0ykl6vwjr57zc83h Самейру ханымының базиликасы 0 766326 3694583 3555745 2026-11-10T17:56:15Z Kent Wang 186645 Португал тілінен аударылған галерея бөлімі қосылды • Уикидеректегі суретті пайдалану 3694583 wikitext text/x-wiki {{Ғимарат | ғимараттың аты = Самейру ханымының базиликасы | шынайы аты = {{lang-pt|Santuário do Sameiro}} | статусы = ғибадатхана | атауы = Самейру ханымының базиликасы | суреті = {{#property:P18}} | сурет атауы = Базиликаның қасбеті | позициялық карта = Португалия |lat_dir = |lat_deg = 41 |lat_min = 32 |lat_sec = 31 |lon_dir = |lon_deg = 8 |lon_min = 22 |lon_sec = 10 | ғимарат түрі = католиктік шіркеу | қала = [[Брага]] | мемлекет = {{Байрақ|Португалия}} | құрылысы басталды = 1890 | құрылысы аяқталды = 1953 }} '''Самейру ханымының базиликасы''' — [[Католицизм|Рим-католик]] шіркеуі [[Брaга|Брага]] қаласының маңында кіші базилика орналасқан. Бұл 1854 жылы [[Папалық|Рим Папасы]] Пий IX [[Догма|жариялаған]] Мария Мәриямның мінсіз тұжырымдамасына арналған [[Португалия|Португалиядағы]] алғашқы [[шіркеу]] ғой. Браганың панорамалық көрінісі бар тауда (теңіз деңгейінен 566 метр биіктікте) орналасқан, ғибадатхананың құрылысы 1864 жылы Әке Матиньо да Сильваның басшылығымен басталды. Бірінші капелла 1869 жылы қасиетті болды, оның белгішесі итальяндық суретші Эмидио Карлос Аматуччидің [[Мәриям|Мәриямның]] [[мәрмәр]] мүсіні болды. Часовняның құрылысы 1880 жылы аяқталды және мүсінші Эудженио Макканьяни Римде жасаған оның патронының жаңа бейнесі таққа отырды. Қазіргі шіркеу 1890 және 1953 жылдар аралығында салынды. 1904 жылы 12 маусымда Мінсіз тұжырымдама догмасының елу жылдығына орай, Рим Папасы Пий X апостолдық нунций Самейру ханымның қасиетті бейнесін [[Гауһар (тас)|гауһар тастармен]] көмкерілген [[алтын]] тәжмен кигізді. Салмағы 2,5 келі болатын тәжді Рико Гамейру португалдық әйелдер, соның ішінде Орлеан патшайымы Амелия сыйға алған қаражатқа жасаған. 1941 жылы шіркеудің [[Гранит|гранитті]] биік [[Алтарь|құрбандық үстелі]] қасиетті болды, онда біздің ханымның мүсіні қызыл мәрмәр [[Колонна|бағаналармен]] қоршалған, ал оның етегінде [[күміс]] шатыр орналасқан. 1964 жылы шіркеудің жүз жылдығын атап өту үшін Рим Папасы Павел VI оны кіші базилика дәрежесіне көтерді, ал 2004 жылы Иоанн Павел II оны алтын раушанмен марапаттады. Неоклассикалық шіркеудің крест тәрізді жоспары бар. Өткелдің үстінде биік [[күмбез]] тұр; бай безендірілген [[Фасад|қасбеті]] екі қоңырау мұнарасымен қапталда. 2004 жылы базиликасының күмбезі жарқыраған крестпен [[Армиллярлық сфера|қарулы сферамен]] безендірілген. Ұзындығы 300 метр, биіктігі 40 метрлік баспалдақ әулиелердің мүсіндерімен безендірілген, шіркеу іргесіне апарады. == Галерея == <gallery mode="packed"> Сурет:Exterior of Basílica Nossa Senhora do Sameiro 75.jpg|Бас қасбет пен кіреберіс баспалдағы Сурет:Our Lady of Sameiro sanctuary in Braga (1).jpg|Базиликаның оңтүстіктен көрінісі Сурет:Nave of Basílica Nossa Senhora do Sameiro 78.jpg|Бас алтарьға қарай нефтің көрінісі Сурет:High altar of Basílica Nossa Senhora do Sameiro 79.jpg|Бас алтарь және Самейру Құдайанасының мүсіні бар алтын жалатылған ретабло Сурет:Nave of Basílica Nossa Senhora do Sameiro 80.jpg|Кіреберіске қарай нефтің көрінісі Сурет:Braga.jpg|Қасиетті орынның екі бағанасы арасынан көрінетін Брага қаласы </gallery> == Әдебиеттер == * Фернандо Лейте, História do Sameiro, Брага: Confraria do Santuário do Sameiro, 1964 ж. * Оливейра, Эдуардо Пирес. Estudos sobre os seculos XIX және XX және Брага: História and arte. Edições APPACDM Distrital de Брага, 1995 ж. [[Санат:Португалия католиктік шіркеулері]] h7lg2ou9qew9ub85d4vu24s17arknco Ақыт Үлімжіұлы көшесі (Астана) 0 768270 3694924 3635499 2026-11-11T10:49:26Z Әйгерім Молдабаева 178330 3694924 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2025}} '''Ақыт Үлімжіұлы көшесі.''' ''"Көктал"'' тұрғын алабы. [[Аспандияр Кенжин көшесі (Астана)|Аспандияр Кенжин көшесінен]] басталып, [[Күршім қысқа көшесі (Астана)|Күршім қысқа көшесінде]] аяқталады. [[С-190 көшесі (Астана)|С-190]], [[С-191 көшесі (Астана)|С-191]], [[С-192 көшесі (Астана)|С-192 көшелерімен]] және [[Әсемқоңыр қысқа көшесі (Астана)|Әсемқоңыр қысқа көшесімен]] қиылысады. Ұзындығы - 624,3 м.<ref>[https://alash24.kz/news/14798 Ақыт Үлімжіұлы көшесі]</ref> == Тарихы == === Көше === Бұрынғы атауы - Бұрылыс көшесі (Поворотная). Киров ауылындағы көшелердің бірі. 2010 жылы - Ақыт Үлімжіұлы атына өзгертілген. === Тұлға === [[Ақыт Үлімжіұлы]] (1868-1940) — қазақтың әйгілі ақыны. == Сыртқы сілтемелер == [[Санат:Астана көшелері]] 8rcnhg0rd1zyt5s85k7srfg0dmhbn9v Жарық (бекет) 0 769506 3694908 3619921 2026-11-11T10:23:42Z Камшат Қадылқызы 186963 3694908 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жарық''' — [[Қазақстан|Қазақстанның]] [[Қарағанды облысы]], [[Шет ауданы|Шет ауданындағы]] тарихи маңызы зор теміржол бекеті. Бекет 1939 жылы ашылған. Бекет [[Астана]] — [[Қарағанды]] — [[Алматы]] бағытындағы Трансқазақстан магистралінде орналасқан. [[Қазақстан темір жолы|«Қазақстан Темір Жолы»]] Ұлттық компаниясының (ҚТЖ) Астана өңірлік филиалының құрамына кіреді. Жарық өз атауын бұрынғы осы аттас кенттен (қазіргі [[Сәкен Сейфуллин атындағы ауыл]]) алған. Бекет үш бағытқа ([[Анар (станция)|Анар]], [[Мойынты (станция)|Мойынты]], [[Жезқазған]]) тармақталатын ірі темір жол торабы болып табылады. ==Тарихы== Жарық бекетінің құрылысы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] кезеңіндегі елдің шығыс аудандарын орталықпен байланыстырудың маңызды тармағы болған Трансқазақстан магистралін салуға байланысты басталған. Бекет 1939 жылы пайдалануға берілді. 1950-1960 жылдары [[Жезқазған кен-металлургия комбинаты|Жезқазған кен-металлургия комбинатының]] дамуына байланысты бекет арқылы көмір, кен және металл өнімдерінің тасымалы күрт өсті, бұл оны аймақтың маңызды логистикалық торабына айналдырды. 1970-1980 жылдары [[Ғарыш иықтары|Сары-Шаған полигонына]] (қазіргі «Ғарыш иықтары») жабдық тасымалдауда да рөл атқарды. 2017 жылға дейін бекеттің атауы орыс тіліндегі «Жарык» нұсқасында ресми тіркелген болса да, кейін бүкіл Қазақстандағы көптеген темір жол объектілері сияқты, оның казіргі қазақ тіліндегі «Жарық» транскрипциясы ресмилендірілді. ==Техникалық сипаттамасы== Жарық — тармақталған бекет. Оның 9 жолы және 2 жолаушы платформасы (бүйірлік және аралдық) бар. Бекетте төмендегідей инфрақұрылымдар бар: * Жолаушылар терминалы (бағалық сатып алу кассасы бар). * Жүк тиеу-түсіру операцияларын жүргізуге арналған ашық және жабық алаңдар. * Жолаушылар көпірі. * Локомотивтерді техникалық қызмет көрсетуге арналған қондырғылар. == Маңызы және қызметі == Көлік торабы ретінде: Жарық бекеті — [[Қарағанды облысы|Қарағанды облысының]] оңтүстігіндегі маңызды логистикалық орталық. Бекет арқылы Алматы, Астана, Қарағанды, Екатеринбург, Қазан бағыттарындағы жолаушылар пойыздары өтеді. * '''Экономикалық маңызы''': Бұл Сатпаев пен Жезқазған кен-металлургиялық аймағының негізгі шығыс терезесі болып табылады. Бекет арқылы ауыр өнеркәсіп өнімдері (мыс, мыс концентраты, көмір) тасымалданады. * '''Әскери-логистикалық маңыз''': Кеңес дәуірінде және одан кейін де бекет ұрыс техникасы мен әскери қондырғыларды Сары-Шаған полигонына тасымалдау үшін пайдаланылған. ==Қазіргі жағдайы== Жарық бекеті толық қуатта жұмыс істейді. Бекет ҚТЖ-ның инфрақұрылымды жаңарту бағдарламасы шеңберінде, атап айтқанда, автоматтандырылған басқару жүйелерін енгізу және жолдарды жаңғырту арқылы дамиды. Жолаушылар үшін ҚТЖ-нің онлайн-қызметтеріндегі қазіргі кездегі пойыздар кестесін тексеру ұсынылады. ==Дереккөздер== *«Қазақстан темір жолдары». Қазақстан Темір Жолы (ҚТЖ) АҚ ресми сайты. Темір жол желілерінің карталары мен бөлімшелер туралы ақпарат. https://railways.kz *«Тарифтік нұсқаулық №4 (электронды нұсқа)». Ресми деректер: бекет коды (ЕСР 675905), атауы, типі. http://www.tariffguide.ru{{Deadlink|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *«Темiр жол станцияларының анықтамалығы. ЕСК жүйесі». Тарихи деректер мен техникалық сипаттамалар (ашу жылы, жолдар саны). http://www.railwagonlocation.com/ *«Қазақстанның темір жол транспорты: тарихы және қазіргі заман» (жинақ). Алматы, 2012. Трансқазақстан магистралі мен оның бекеттерінің тарихи дамуы туралы жалпы ақпарат. *OpenStreetMap геожүйесі. Жарық бекетінің координаттары мен орналасу картасы. https://www.openstreetmap.org t9iix60yp4kbrli9289qz01ckh5bghm Асқар Жұмағұлұлы Ислямов 0 771078 3694534 3688355 2026-11-10T14:27:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Арда3001|Арда3001]] ([[User talk:Арда3001|т]]) өңдемелерінен [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] соңғы нұсқасына қайтарды 3652072 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=желтоқсан 2025}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Ғалым |Есімі = Асқар Жұмағұлұлы Ислямов |Шынайы есімі = |Суреті = Askar Zhumagululy Islyamov.jpg |Сурет ені = 250px |Туған күні = 04.03.1928 |Туған жері = [[Абай облысы]]<br />{{туғанжері|Ақсуат ауданы|Ақсуат ауданында}} (Қызылкесік кеңшары) |Қайтыс болған күні = 30.10.2001 |Қайтыс болған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]] |Азаматтығы = {{USSR}}<br />{{KAZ}} |Ғылыми аясы = [[педагогика]] · [[өлкетану]] |Жұмыс орны = |Ғылыми дәрежесі = |Сыйлықтары = |Альма-матер = [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]<br />[[Өскемен педагогикалық институты]]<br />Семей мұғалімдер техникумы |Ғылыми жетекші = |Марапаттары = {{{!}} {{!}}Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі {{!}}} {{{!}} {{!}}Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}КСРО халық ағарту ісінің үздігі {{!}}} {{{!}} {{!}}Еңбек ардагері медалі {{!}}} }} '''Асқар Жұмағұлұлы Ислямов''' (4 наурыз 1928 — 30 қазан 2001) — қазақстандық [[педагог]], мектеп директоры, өлкетанушы, [[Шығыс Қазақстан]] топонимикасына арналған оқу-әдістемелік еңбектердің авторы; Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі, Қазақ КСР және КСРО халық ағарту ісінің үздігі.<ref name="mura">''Шығыс Қазақстанның мәдени мұралары''. — Өскемен, 2006. — 420–421-бб.</ref> == Өмірбаяны == 1928 жылғы 4 наурызда Ақсуат ауданына қарасты Қызылкесік кеңшарында дүниеге келген.<ref name="mura"/> 1947–1950 жылдары [[Семей]]дегі мұғалімдер техникумында оқыды. 1952 жылы [[Өскемен]]дегі мұғалімдер институтын, 1962 жылы [[Алматы]]дағы [[Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты]]н тәмамдады.<ref name="mura"/> == Педагогикалық қызметі == Еңбек жолын Жанғызтал ауылындағы жетіжылдық мектепте бастады. Кейін Ақжар ауылындағы Абай орта мектебінде мұғалім, директордың орынбасары қызметін атқарды.<ref name="mura"/> Оқушыларға арналған өлкетану экспедицияларын және туристік жорықтарды ұйымдастырды, жас өлкетанушылардың облыстық слёттеріне қатысты.<ref name="mura"/> 1970–1995 жылдары Жетіарал кеңшарындағы Ленин атындағы орта мектептің директоры болды.<ref name="mura"/> == Ғылыми-әдістемелік және өлкетану қызметі == Ислямов Шығыс Қазақстан топонимикасын зерттеп, өлкетану материалдарын оқу үдерісіне енгізумен айналысты.<ref name="mura"/> 45 жылдық педагогикалық қызметі барысында тәрбие әдістемесі мен өлкетану мәселелеріне қатысты елуге жуық еңбегі аудандық, облыстық және республикалық басылымдарда жарияланды.<ref name="mura"/> Ислямовтар педагогтер әулеті туралы материалдар Мәскеудегі А. С. Макаренко мұражайы экспозициясына енгізілді.<ref name="mura"/> Негізгі авторлық еңбегі: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : әдістемелік құрал. — Алматы: Эверо, 2003. — 112 б.<ref name="catalog">Қазақстан Республикасы Ұлттық академиялық кітапханасының каталогындағы ''«Шығыс Қазақстан топонимикасы»'' басылымы. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> Кейін еңбек өңделіп, үш тілде (қазақ, орыс, ағылшын) монография түрінде қайта басылды: * ''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : монография. — Өскемен: С. Аманжолов атындағы ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б.<ref name="berel">''Шығыс Қазақстан топонимикасы'' : монография. — Өскемен: ШҚУ, «Берел», 2022. — 212 б. Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Марапаттары == * «Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мұғалімі»;<ref name="mura"/> * «КСРО халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі»;<ref name="mura"/> * «Еңбек ардагері» медалі;<ref name="mura"/> * республикалық және облыстық деңгейдегі медальдар мен Құрмет грамоталары;<ref name="mura"/> * мұғалімдер республикалық съездерінің және педагогикалық әулеттер съезінің (1987) делегаты.<ref name="mura"/> == Естелік == Шығыс Қазақстан гуманитарлық колледжінде «Тәрбие жұмысының теориясы мен әдістемесі» атты атаулы кабинет ашылды, студенттерге Ислямов атындағы атаулы стипендия тағайындалды.<ref name="vkgk">«Асқар Ислямов атындағы атаулы кабинет ашылуы» // ШҚ гуманитарлық колледжі. URL: https://vkgk.edu.kz/news/for-students/otkrytie-imennogo-kabineta-imeni-askara-islyamova/{{Deadlink|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> 2023 жылдан бастап колледж педагогтері арасында республикалық деңгейде ''«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе»'' байқауы өткізіледі.<ref name="govkz">«А. Ислямов атындағы үздік педагогикалық эссе байқауы» // gov.kz. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/vko-bilim/press/news/details/433155 Қаралған күні: 26.12.2025.</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:КСРО педагогтары]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімдері]] [[Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Қазақ КСР Халыққа білім беру ісінің үздіктері]] [[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)]] [[Санат:1928 жылы туғандар]] [[Санат:2001 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Шығыс Қазақстан облысы]] 80kq3tqli64cm530x29jipiy546dtem Өсекшілдік 0 774932 3694693 3654590 2026-11-11T04:56:52Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694693 wikitext text/x-wiki <ref></ref>'''Өсекшілдік'''<ref>Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 3-том. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. ISBN 978-601-280-123-4</ref> — қазақ тілінде басқа адамдар туралы, әсіресе олардың жоқ кезде жаман сөздер айту, жалған ақпарат тарату немесе жеке құпияларды ашық жағымсыз түрде талқылау әдеті ретінде түсіндіріледі. Бұл құбылыс әлеуметтік ортада сенімсіздік тудыратын теріс [[мінез-құлық]] болып саналады. Өсекшілдік көбіне көреалмаушылықтан, [[кек]] сақтаудан немесе қызығушылықтан туындайды және адамдар арасындағы қарым-қатынасты бұзады. Ол жала жабу, даттау немесе шындықты бұрмалау түрлерінде көрініс табады.<ref>Жарықбаев Қ.Б. Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. Алматы: Сөздік словарь баспасы, 2006. – 387 6. ISBN 978-601-217-456-7</ref> = Өсекшілдік – адамгершілікке жат қылық = Өсекшілдік – қоғамдағы адамдар арасындағы сыйластық пен сенімге нұқсан келтіретін жағымсыз қасиеттердің бірі. Өсек айту – біреудің сыртынан оның жеке өмірін, іс-әрекетін немесе мінез-құлқын сөз ету, кейде шындыққа жанаспайтын мәліметтерді тарату. Мұндай әрекет адамдардың арасына іріткі салып, достық пен татулықты бұзуы мүмкін. Өсек көбінесе біреудің өміріне шамадан тыс қызығушылық танытудан, қызғаныштан, бос уақытты тиімді пайдаланбаудан немесе өзгенің кемшілігін іздеуден туындайды. Кейбір адамдар естіген ақпараттың рас-өтірігін тексермей, оны өзгелерге жеткізуді әдетке айналдырады. Ал жалған сөз бір адамның ғана емес, тұтас отбасының немесе ұжымның абыройына нұқсан келтіруі мүмкін. Өсекшілдіктің зияны қандай? Біріншіден, өсек адамдар арасындағы сенімді жоғалтады. Өсек айтатын адамның сөзіне өзгелер күмәнмен қарай бастайды. Екіншіден, ол адамдардың көңіліне қаяу түсіріп, реніш пен түсінбеушілік тудырады. Кейде болмашы әңгіме үлкен жанжалға ұласуы мүмкін. Үшіншіден, өсек адамның өзіне де кері әсер етеді. Өзгенің өмірін сөз етуге көп уақыт жұмсаған адам өзінің дамуы мен алға қойған мақсаттарына жеткілікті көңіл бөлмейді. Өсекшілдіктен қалай аулақ болуға болады? * Біреу туралы айтпас бұрын, сөзіңнің қаншалықты шындыққа жанасатынын ойлан. * Өзгенің жеке өміріне құрметпен қара. * Дәлелсіз ақпаратты таратпа. * Біреудің кемшілігін іздегенше, өзіңнің жақсы қасиеттеріңді дамытуға тырыс. * Әңгімелесушілер өсек айта бастаса, әңгімені басқа пайдалы тақырыпқа бұр. * Адамдарды сыртынан емес, өзімен ашық сөйлесіп бағала. Өсекшілдікке қарсы тұру – әр адамның өзінен басталатын мәдениеттілік пен тәрбиенің белгісі. Адамның шынайы қадірі оның өзгелер туралы не айтатынымен ғана емес, айналасындағы адамдарға қалай қарайтынымен де өлшенеді. Қорытындылай келе, өсек айту – ешкімге пайда әкелмейтін, керісінше адамдар арасындағы татулықты бұзатын әдет. Әрқайсымыз сөзімізге жауапкершілікпен қарап, біреудің сыртынан сөз таратпай, жақсы қарым-қатынас орнатуға ұмтылуымыз керек. Өйткені жақсы сөз – жанға қуат, ал орынсыз сөз – көңілге жара. «Біреудің кемшілігін айтқанша, өзіңнің артықшылығыңды арттыр!»{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} == Дереккөздер == <references /> {{Wikify}}{{Stub}} [[Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар]] [[Санат:Адам қасиеттері]] dm7v5le8kd6f48d6hxiskgpo0epz06f 3694782 3694693 2026-11-11T08:07:03Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] ([[User talk:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3574568 wikitext text/x-wiki '''Өсекшілдік'''<ref>Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. 3-том. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. ISBN 978-601-280-123-4</ref> — қазақ тілінде басқа адамдар туралы, әсіресе олардың жоқ кезде жаман сөздер айту, жалған ақпарат тарату немесе жеке құпияларды ашық жағымсыз түрде талқылау әдеті ретінде түсіндіріледі. Бұл құбылыс әлеуметтік ортада сенімсіздік тудыратын теріс [[мінез-құлық]] болып саналады. Өсекшілдік көбіне көреалмаушылықтан, [[кек]] сақтаудан немесе қызығушылықтан туындайды және адамдар арасындағы қарым-қатынасты бұзады. Ол жала жабу, даттау немесе шындықты бұрмалау түрлерінде көрініс табады.<ref>Жарықбаев Қ.Б. Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. Алматы: Сөздік словарь баспасы, 2006. – 387 6. ISBN 978-601-217-456-7</ref> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} == Дереккөздер == <references /> {{Wikify}}{{Stub}} [[Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар]] [[Санат:Адам қасиеттері]] czmr2zu24l1q59o91rv3awfib31koig Реніш 0 775216 3694692 3690988 2026-11-11T04:53:31Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694692 wikitext text/x-wiki [[<ref></ref>]]'''Реніш''' — адамның эмоциялық реакциясы ретінде басқа адамның сөзіне, әрекетіне немесе оқиғаға байланысты туындайтын ашу, қайғы немесе ренжу [[Сезім|сезімі]]. Қазақ әдебиетінде бұл ұғым [[Мұқағали Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] «Реніш» өлеңінде әкенің баласына мінез-құлқы туралы өсиеті арқылы айқын көрсетіледі.<ref>Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор – Ә. Нысанбай. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. – 250-б.</ref> = Реніш – жан дүниені ауырлататын сезім = Реніш – адам өмірінде кездесетін табиғи сезімдердің бірі. Әр адам өмірінде біреудің сөзіне, іс-әрекетіне немесе өзіне деген қарым-қатынасына көңілі толмай, ренжуі мүмкін. Кейде жақын адамдардың байқамай айтқан сөзі де жүрекке тиіп, көңілге қаяу түсіреді. Реніш адамның ішкі жан дүниесіне әсер етіп, көңіл күйін өзгертуі мүмкін. Реніш көбінесе түсінбеушіліктен, орындалмаған үміттен, әділетсіз қарым-қатынастан немесе айтылмаған ойлардан туындайды. Кейбір адамдар өз ренішін ашық білдірсе, енді біреулері ішіне сақтап жүреді. Алайда айтылмаған өкпе уақыт өте келе адамдар арасындағы қарым-қатынасты алыстатуы мүмкін. Ренішті жеңудің алғашқы қадамы – өз сезіміңді түсіну. Адам ең алдымен не себепті ренжігенін анықтап, жағдайға сабырмен қарауға тырысуы керек. Егер мүмкіндік болса, ренжіткен адаммен ашық әрі байыпты сөйлескен дұрыс. Өз ойыңды айыптамай, сыпайы жеткізу түсініспеушілікті шешуге көмектеседі. Сонымен қатар кешірімді болу да маңызды. Кешіру – болған жағдайды ұмыту немесе әділетсіздікке келісу деген сөз емес. Бұл – өз көңіл күйіңді реттеп, өткен жағдайдың ауыртпалығын азайтуға жасалған қадам. Ал егер біреудің әрекеті қайта-қайта көңіліңе тиіп, шекараңды бұзса, өзіңді қорғап, арақашықтық сақтауға құқығың бар. Реніш адамның мінез-құлқына ғана емес, достыққа, отбасылық және қоғамдық қарым-қатынасқа да әсер етеді. Сондықтан бір-бірімізді тыңдай білу, өзгенің сезімін құрметтеу, орынсыз сөз айтпау және түсіністік таныту – сыйластықтың негізі. Қорытындылай келе, реніш – адам бойындағы сезімдердің бірі, бірақ оны жүректе ұзақ сақтап жүру міндетті емес. Бір-бірімізді түсінуге, ашық сөйлесуге және кешірімді болуға үйренейік. Өйткені жылы сөз, шынайы әңгіме мен өзара құрмет адамдар арасындағы татулықты нығайтады. «Ренішті көбейтпей, мейірімді көбейтейік. Себебі адам жүрегіне ең алдымен түсіністік пен жылулық қажет».{{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} == Дереккөздер == <references /> {{Wikify}}{{Суретсіз мақала}} [[Санат:Мінез-құлық]] [[Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар]] 2t8uzqrr1ygl5eiahjzzptsynhpheg3 3694783 3694692 2026-11-11T08:07:09Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/Сейтқамза Айида Нұржанқызы|Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] ([[User talk:Сейтқамза Айида Нұржанқызы|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3556045 wikitext text/x-wiki '''Реніш''' — адамның эмоциялық реакциясы ретінде басқа адамның сөзіне, әрекетіне немесе оқиғаға байланысты туындайтын ашу, қайғы немесе ренжу [[Сезім|сезімі]]. Қазақ әдебиетінде бұл ұғым [[Мұқағали Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] «Реніш» өлеңінде әкенің баласына мінез-құлқы туралы өсиеті арқылы айқын көрсетіледі.<ref>Қазақстан: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор – Ә. Нысанбай. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2004. – 250-б.</ref> {{Тексерілмеген мақала|date=ақпан 2026}} == Дереккөздер == <references /> {{Wikify}}{{Суретсіз мақала}} [[Санат:Мінез-құлық]] [[Санат:Біріктіруі ұсынылған мақалалар]] 0q07cugsvmjdw7mmsio8zmqjxmsucix Уикипедия:Ең көп қаралған 1000 бет 4 775564 3694675 3694124 2026-11-11T03:04:05Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту. 3694675 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> {|class="standard sortable ts-stickytableheader" !N !Бет !Қаралу саны (соңғы 30 күнде) !Қаралу саны (соңғы 90 күнде) !Қаралу саны (бір жылда) |- |1 |[[Арнайы:Іздеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 19148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 394998] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 686547] |- |2 |[[Басты бет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 27513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 124858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 429327] |- |3 |[[Республика күні (Қазақстан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 9079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 10250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 12081] |- |4 |[[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 7647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 26510] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 119472] |- |5 |[[Абай Құнанбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 10016] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35064] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 189750] |- |6 |[[Ыбырай Алтынсарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 8694] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 16993] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 103132] |- |7 |[[Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14029] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 70213] |- |8 |[[Ахмет Байтұрсынұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 97742] |- |9 |[[Әлемнің жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 2560] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 6722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 48894] |- |10 |[[Абылай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2861] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 46016] |- |11 |[[Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 8749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 65633] |- |12 |[[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 5236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 16741] |- |13 |[[Әбу Насыр Әл-Фараби]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 11094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 46524] |- |14 |[[Алматы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 2746] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 6872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 26575] |- |15 |[[Жиембет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 3659] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 8562] |- |16 |[[Сырым Датұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 22973] |- |17 |[[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 50237] |- |18 |[[Бауыржан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 106135] |- |19 |[[Шалкиіз Тіленшіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8584] |- |20 |[[Мемлекет астаналары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7573] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 48932] |- |21 |[[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 10908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 82092] |- |22 |[[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 71148] |- |23 |[[Ақтамберді Сарыұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13038] |- |24 |[[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14674] |- |25 |[[Шыңғыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2140] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 53411] |- |26 |[[Қазтуған Сүйінішұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8356] |- |27 |[[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 94994] |- |28 |[[Міржақып Дулатұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 67256] |- |29 |[[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 45967] |- |30 |[[Сақтандыру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 2259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 2333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 3222] |- |31 |[[Асан қайғы Сәбитұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14443] |- |32 |[[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5749] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44627] |- |33 |[[Қазақша жыл санау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 2849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 6656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 63657] |- |34 |[[Өзбекәлі Жәнібеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 5643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 32694] |- |35 |[[Медғат Кәрімұлы Құлжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 8149] |- |36 |[[Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 1472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 8291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 36168] |- |37 |[[Жасанды интеллект]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 1704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 9157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 30314] |- |38 |[[Доспамбет жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2538] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 5714] |- |39 |[[Алтын Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 4513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 28734] |- |40 |[[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1775] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 9386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39135] |- |41 |[[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 6271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 24336] |- |42 |[[Қасым Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 13404] |- |43 |[[Алаш партиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1493] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 28608] |- |44 |[[Махамбет Өтемісұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5647] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 47292] |- |45 |[[Қасым хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 30648] |- |46 |[[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1909] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 6778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 56191] |- |47 |[[Біржан мен Сара айтысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 2425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 7063] |- |48 |[[Есім хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15658] |- |49 |[[Уикипедия:Форум]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 4743] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC 22978] |- |50 |[[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 2900] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 16522] |- |51 |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 24537] |- |52 |[[Жүсіпбек Аймауытов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 2182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 4868] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 24689] |- |53 |[[Қазыбек би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 4413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 18441] |- |54 |[[Лашын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 1584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 1897] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD 3476] |- |55 |[[Сәкен Сейфуллин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 5208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 28971] |- |56 |[[Есептеуіш техника тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2968] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%83%D1%96%D1%88_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 3742] |- |57 |[[Сақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7032] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 47607] |- |58 |[[Қимақ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14043] |- |59 |[[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42178] |- |60 |[[Ақбілек (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3082] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 5121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 23542] |- |61 |[[Қожа Ахмет Ясауи]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 1523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 7784] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 33653] |- |62 |[[Қазақ хандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4014] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30886] |- |63 |[[Сайын Мұратбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 13551] |- |64 |[[Кенесары хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 31385] |- |65 |[[Көне түркі жазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1136] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 18233] |- |66 |[[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 2854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 53399] |- |67 |[[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 946] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 11774] |- |68 |[[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 1516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 4253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 40443] |- |69 |[[Абай жолы (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 4018] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 33969] |- |70 |[[Ұлы Жібек жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 32916] |- |71 |[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3933] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 27278] |- |72 |[[Ақ Орда (мемлекет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 783] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 3012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 27275] |- |73 |[[Әйтеке би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 3811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 15673] |- |74 |[[Шәмші Қалдаяқов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 1492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 4859] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 27198] |- |75 |[[Жеті ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 3558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 13941] |- |76 |[[Жасуша]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 966] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 5202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 18203] |- |77 |[[Қазақша Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 3328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 10782] |- |78 |[[Қазақстанның жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1894] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 22798] |- |79 |[[Қазақ хандығының құрылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 2433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 19617] |- |80 |[[Қазақ әліпбиі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 4683] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 23445] |- |81 |[[Жеті жарғы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 3650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 24224] |- |82 |[[Қазақстан мерекелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 3306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9628] |- |83 |[[Ескендір (поэма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 1053] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 2308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 7814] |- |84 |[[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 1063] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 3042] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 22569] |- |85 |[[Тәуке хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18050] |- |86 |[[Хақназар хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 17610] |- |87 |[[Құрманғазы Сағырбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2809] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28076] |- |88 |[[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 39403] |- |89 |[[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 1172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 4074] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 48584] |- |90 |[[Қазақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4122] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 32337] |- |91 |[[Мұхтар Шаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 70185] |- |92 |[[Қоңырат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 1095] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 3625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 21256] |- |93 |[[Қорқыт ата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 1097] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 11686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 24151] |- |94 |[[Қазақстан тарихы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 1093] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 4355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 24052] |- |95 |[[Әбіш Кекілбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23896] |- |96 |[[Семей полигоны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 1152] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 4954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 22914] |- |97 |[[Құралай Заманбекқызы Нұрқаділова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3213] |- |98 |[[Арғын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 1207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 3470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 20786] |- |99 |[[Ұлпан (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 2865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 38390] |- |100 |[[Мұстафа Шоқай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 1090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 2738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 22956] |- |101 |[[Қазақстан қорықтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 29209] |- |102 |[[Көксерек (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 3364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24338] |- |103 |[[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1065] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26371] |- |104 |[[Санжар Керімбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 2579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 12500] |- |105 |[[Уикипедия:Уикипедия туралы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4644] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B 21185] |- |106 |[[Төле би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 4342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 22166] |- |107 |[[Ас қорыту жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 878] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 9581] |- |108 |[[Медеу Сәрсеке]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 3779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 4456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 11743] |- |109 |[[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 12643] |- |110 |[[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 10054] |- |111 |[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 3369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 15831] |- |112 |[[Оғыз мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 586] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3665] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 14529] |- |113 |[[Ботай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 4315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17112] |- |114 |[[Астана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 4347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 29640] |- |115 |[[Қайрат Нұртас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 926] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 2283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 11054] |- |116 |[[Қола дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 646] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 4343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17477] |- |117 |[[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4778] |- |118 |[[Дулат Исабеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 15233] |- |119 |[[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 37237] |- |120 |[[Семирамида аспалы бағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 769] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 6519] |- |121 |[[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 793] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 18820] |- |122 |[[Қабдеш Жұмаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16716] |- |123 |[[Компьютер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 2792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80 14755] |- |124 |[[Жылқы малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 28480] |- |125 |[[Алаш партиясының бағдарламасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 1675] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 11416] |- |126 |[[Андроново мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 604] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 11211] |- |127 |[[Мәңгілік бала бейне]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 1027] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 2089] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 16079] |- |128 |[[Масғұт (дастан)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 1358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D2%93%D2%B1%D1%82_%28%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%29 3781] |- |129 |[[Біржан Қожағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2199] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 8803] |- |130 |[[Қазақ батырлар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4553] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21987] |- |131 |[[Жарасқан Әбдірашев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 480] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 1276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%B2 4115] |- |132 |[[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27099] |- |133 |[[Қазақстан қалалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 2778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19969] |- |134 |[[Әмір Темір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 915] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 2748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 24894] |- |135 |[[Мұхаммед]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 3491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 23687] |- |136 |[[Мысыр пирамидалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7362] |- |137 |[[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 2402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 24433] |- |138 |[[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 2818] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 9443] |- |139 |[[Ілияс Жансүгіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 2666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39300] |- |140 |[[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 18819] |- |141 |[[Ұшқан ұя]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 1024] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 2567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 26686] |- |142 |[[Ғұндар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 29584] |- |143 |[[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4650] |- |144 |[[Оралхан Бөкей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 5641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 23012] |- |145 |[[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2459] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19195] |- |146 |[[Қарахан мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 24440] |- |147 |[[Ұлытау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 11575] |- |148 |[[Наймандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 938] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 3023] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 21966] |- |149 |[[Көшпенділер (трилогия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 2440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 12371] |- |150 |[[Тас дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 19748] |- |151 |[[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 2983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 21586] |- |152 |[[Түркістан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 858] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14885] |- |153 |[[Ақтабан шұбырынды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 2385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 12813] |- |154 |[[Қабанбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 3407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 17462] |- |155 |[[Асқар Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7142] |- |156 |[[Жүсіп Баласағұни]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 748] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 8332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 18021] |- |157 |[[Ерболат Беделхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 2634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 5001] |- |158 |[[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 752] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10501] |- |159 |[[Салқам Жәңгір хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 12726] |- |160 |[[Құтадғу білік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 4005] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 9491] |- |161 |[[Батыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 19764] |- |162 |[[Моғолстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2010] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15762] |- |163 |[[Аңырақай шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2157] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 13889] |- |164 |[[Жошы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13786] |- |165 |[[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1728] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3936] |- |166 |[[Жусан иісі (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 17778] |- |167 |[[Шығыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 885] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2658] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14644] |- |168 |[[Тәуекел хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14061] |- |169 |[[Қызыл кітап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 2489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 21924] |- |170 |[[Қазақ тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 13870] |- |171 |[[Баланы қырқынан шығару]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 2883] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 21583] |- |172 |[[Адай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 2634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 14213] |- |173 |[[Қаңлылар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 3409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 24464] |- |174 |[[Химиялық элементтер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 882] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 11948] |- |175 |[[Беғазы-Дәндібай мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B-%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 8343] |- |176 |[[Оба індеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 36] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0_%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%82%D1%96 2463] |- |177 |[[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 951] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 1888] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 6220] |- |178 |[[Менің атым Қожа (хикаят)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 2142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 17157] |- |179 |[[Қыпшақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 20943] |- |180 |[[BilimLand]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=BilimLand 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BilimLand 1399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=BilimLand 3688] |- |181 |[[АҚШ штаттарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2836] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 16404] |- |182 |[[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 26885] |- |183 |[[Махаббат, қызық мол жылдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 865] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 3627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 18946] |- |184 |[[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 2580] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 7228] |- |185 |[[Исатай-Махамбет көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 15996] |- |186 |[[Жыныстық қатынас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 2316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 9469] |- |187 |[[Үйсін мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 3684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 26038] |- |188 |[[Кіші жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 755] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 13928] |- |189 |[[Әпке (драма)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 832] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 15831] |- |190 |[[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 15981] |- |191 |[[Ілияс Есенберлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 765] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 2069] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 10697] |- |192 |[[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 22492] |- |193 |[[Ерен еңбегі үшін медалі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 1197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%BD_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%96 3639] |- |194 |[[Қазақ газеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 2033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 12472] |- |195 |[[Жаныс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 811] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 2298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 10856] |- |196 |[[Сөйлем мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 17569] |- |197 |[[Қазақстан туы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 13259] |- |198 |[[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16266] |- |199 |[[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 864] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9645] |- |200 |[[Ресей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 767] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 2331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 16124] |- |201 |[[Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 633] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1967] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15237] |- |202 |[[Алматы облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14010] |- |203 |[[Бұрындық хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 9288] |- |204 |[[Қытай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 2423] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 18923] |- |205 |[[Домендік атау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 2153] |- |206 |[[Қазақстан аудандары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 706] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 3026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19083] |- |207 |[[Жамбыл Жабайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44380] |- |208 |[[Еуропа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 2267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 17735] |- |209 |[[Орбұлақ шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 606] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 12744] |- |210 |[[Сара Тастанбекқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 3177] |- |211 |[[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 8590] |- |212 |[[Күнделік.кз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 838] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 1867] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 59077] |- |213 |[[Махмұд Қашқари]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 2247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 9895] |- |214 |[[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 22151] |- |215 |[[Албан руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 2118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 12389] |- |216 |[[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 2167] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 15463] |- |217 |[[Жүйелік блок]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 1574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA 5452] |- |218 |[[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1105] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 1730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 17828] |- |219 |[[Жәнібек хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1961] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 14019] |- |220 |[[Қарлұқ қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3090] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14237] |- |221 |[[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12645] |- |222 |[[Қазақ тіліндегі жыл айларының атауларының мағынасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 18107] |- |223 |[[Қазақстан Құрылтайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 582] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3850] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 10477] |- |224 |[[:Сурет:Female and male anus.jpg]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 1937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 2013] |- |225 |[[Түргеш қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 491] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 3076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 14477] |- |226 |[[Жетіқарақшы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 2344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 16323] |- |227 |[[Диуани лұғат ат-түрк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 1396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 4463] |- |228 |[[Есік Алтын адамы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 807] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 2691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 27967] |- |229 |[[Сұңғыла]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 2155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 10087] |- |230 |[[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17538] |- |231 |[[Есет Көтібарұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14131] |- |232 |[[Әлімұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12701] |- |233 |[[Диуани хикмет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 3169] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 7568] |- |234 |[[Табылды Досымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 789] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2447] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 10766] |- |235 |[[Моңғол империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1984] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 17157] |- |236 |[[Жеті қазына]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 2180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 17571] |- |237 |[[Қарғын (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 667] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 10066] |- |238 |[[Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 13488] |- |239 |[[Қадыр Мырза Әлі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 797] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 2190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 21920] |- |240 |[[Күлтегін ескерткіші]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 3194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%96 7462] |- |241 |[[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1922] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 11601] |- |242 |[[Алланың есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 641] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 16916] |- |243 |[[Тыныс алу жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1723] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 11728] |- |244 |[[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 778] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 2163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 26664] |- |245 |[[Тың игеру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 8588] |- |246 |[[Киіз үй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 19072] |- |247 |[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25541] |- |248 |[[Қазақстан халық кеңесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 598] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 3574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 5441] |- |249 |[[Уикипедия:Форум/Қателер туралы хабарлау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 1819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A4%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BC%2F%D2%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83 7464] |- |250 |[[:Сурет:Қазақстан картасы.png]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B.png 4759] |- |251 |[[Табын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 2148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 12235] |- |252 |[[Мүшел жас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 2378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 19935] |- |253 |[[Тұрар Рысқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 1959] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 16025] |- |254 |[[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14040] |- |255 |[[КешYOU]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 3452] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 24326] |- |256 |[[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 10172] |- |257 |[[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 21999] |- |258 |[[Америка Құрама Штаттары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15964] |- |259 |[[Бәйтерек (монумент)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 2056] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 22368] |- |260 |[[Абай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1794] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8658] |- |261 |[[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 11559] |- |262 |[[Қарағанды облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 628] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 2000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10775] |- |263 |[[Арыстанбаб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 1895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 11350] |- |264 |[[Шежіре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 3357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 15165] |- |265 |[[Фариза Оңғарсынова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18413] |- |266 |[[Ғабиден Мұстафин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 7667] |- |267 |[[Қазақ шежірелерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2208] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15290] |- |268 |[[Жетісу облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9018] |- |269 |[[Сартай батыр Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 607] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3547] |- |270 |[[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 639] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14145] |- |271 |[[Каспий теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 2714] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17110] |- |272 |[[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 771] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4064] |- |273 |[[Қобыланды батыр (жыр)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 1620] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 5877] |- |274 |[[Жамбыл облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1866] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10684] |- |275 |[[Қазақстан жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 608] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16553] |- |276 |[[Қаһар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 2890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 10405] |- |277 |[[Қазақ-жоңғар соғыстары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 7193] |- |278 |[[Қызылорда облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 630] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9422] |- |279 |[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 594] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 8147] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 16297] |- |280 |[[Қорықтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 513] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 2745] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 21259] |- |281 |[[Ноғай Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3041] |- |282 |[[Қарлығаштар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 930] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%80 5152] |- |283 |[[Қожа]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 1808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 11901] |- |284 |[[Алғашқы ұстаз (кітап)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 2060] |- |285 |[[Зат есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1958] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 19256] |- |286 |[[Күлтегін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 2486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD 6767] |- |287 |[[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 3281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 13355] |- |288 |[[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1940] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 7560] |- |289 |[[Төлен Әбдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 631] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 7743] |- |290 |[[Абайдың қара сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11581] |- |291 |[[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 893] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 1912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 18231] |- |292 |[[Әбілқайыр хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 2067] |- |293 |[[Ұлы жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 583] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1849] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 12549] |- |294 |[[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4416] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 5597] |- |295 |[[Бақытсыз Жамал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 1877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 22522] |- |296 |[[Дауыссыз дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8221] |- |297 |[[Метафора]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 1464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 9036] |- |298 |[[Әділет (партия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 4935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 14495] |- |299 |[[Санау жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 414] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1796] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 4032] |- |300 |[[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 2282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24483] |- |301 |[[Батыс Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 546] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 12851] |- |302 |[[Оңтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 537] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 9296] |- |303 |[[Қазақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 15374] |- |304 |[[Уикипедия:Қауым порталы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D2%9A%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BC_%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B 7206] |- |305 |[[Қыз Жібек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 5626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 19836] |- |306 |[[Қазақ жүздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 9441] |- |307 |[[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 2697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 14933] |- |308 |[[Операциялық жүйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 5444] |- |309 |[[Африка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 540] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1569] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 10372] |- |310 |[[Желтоқсан көтерілісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 55998] |- |311 |[[Домбыра]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 1668] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 19010] |- |312 |[[Қырғызстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 562] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1869] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9436] |- |313 |[[Жиде]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 2993] |- |314 |[[Уикипедия:Анықтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%90%D0%BD%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 8628] |- |315 |[[Халықаралық қазақ-түрік университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1294] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B-%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 6816] |- |316 |[[Исатай Тайманұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13170] |- |317 |[[Әлем елдерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1677] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 10718] |- |318 |[[Ақан сері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 1699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 15264] |- |319 |[[Абак]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 60] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%BA 1031] |- |320 |[[Қазақстан өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 17002] |- |321 |[[Ақсу-Жабағылы қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 2426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 18816] |- |322 |[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 597] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 1764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 18262] |- |323 |[[Орта жүз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 1798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 10959] |- |324 |[[Қазақ ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 2320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 13961] |- |325 |[[Мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 10703] |- |326 |[[Өзбекстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1986] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 10939] |- |327 |[[Қазақ ұлттық киімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 14238] |- |328 |[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 514] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14811] |- |329 |[[Құран]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 1380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD 9889] |- |330 |[[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 578] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1471] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14026] |- |331 |[[Елтаңба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 568] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0 7730] |- |332 |[[Еңсегей Бойлы Ер Есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 717] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D1%81%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%B9_%D0%91%D0%BE%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80_%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC 1797] |- |333 |[[Көңіл шай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 520] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 1613] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 9801] |- |334 |[[Қазіргі қызметтегі мемлекет және үкімет басшылары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1675] |- |335 |[[Бесікке салу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 543] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 1367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 19184] |- |336 |[[Сұлтан Бейбарыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 1345] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 9950] |- |337 |[[Ысты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 2165] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 11104] |- |338 |[[Асхат Сергеевич Ниязов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 533] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 1456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 5148] |- |339 |[[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 1599] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 11468] |- |340 |[[Жер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 1903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 10188] |- |341 |[[Уикипедия:Жауапкершіліктен бас тарту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 2387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%82%D1%83 10914] |- |342 |[[Айтыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 1066] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 9017] |- |343 |[[Шығыс Түрік қағанаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 2221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 11615] |- |344 |[[ChatGPT]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ChatGPT 549] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 1610] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ChatGPT 8364] |- |345 |[[ДНҚ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 1618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 10116] |- |346 |[[Арал теңізі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 3308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 17066] |- |347 |[[Қазақстан географиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 472] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1506] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11446] |- |348 |[[Ақбөкен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 663] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 2273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 35594] |- |349 |[[Қазақстан Республикасының заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 558] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1927] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 9038] |- |350 |[[Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 467] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1567] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 12379] |- |351 |[[Жоңғар шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 9145] |- |352 |[[Алаш қозғалысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6781] |- |353 |[[Компьютерлік желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1693] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 5724] |- |354 |[[Атырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 468] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 6185] |- |355 |[[Рахымжан Қасымғалиұлы Отарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 477] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 798] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%85%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1954] |- |356 |[[Шөмекей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 579] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 9350] |- |357 |[[Жаһандану]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 1068] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83 6283] |- |358 |[[Жоңғар хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1221] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 6536] |- |359 |[[Сіргелі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 519] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 10581] |- |360 |[[Тоғыз-құмалақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 516] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 1499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 15196] |- |361 |[[Ұстаз (цифрлық платформа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 656] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 5165] |- |362 |[[Тәттімбет Қазанғапұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 499] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 899] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BF%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4851] |- |363 |[[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 1487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 7083] |- |364 |[[Дыбыс үндестігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 482] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 1913] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 6382] |- |365 |[[Соңғы көш (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 515] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1003] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3049] |- |366 |[[Шымкент]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 2012] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 11033] |- |367 |[[Абдолла Қарсақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 970] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2634] |- |368 |[[Қазақтың боғауыз сөздері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 11653] |- |369 |[[Сын есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 14256] |- |370 |[[Ерке сылқым (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1094] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6111] |- |371 |[[Түркістан (қала)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 2732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 12787] |- |372 |[[Ақтөбе облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 9773] |- |373 |[[Әл-Фатиха сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 20073] |- |374 |[[Түркия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 487] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 9286] |- |375 |[[Мөңке би Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3410] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6576] |- |376 |[[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 1847] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 10065] |- |377 |[[Ақмола облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 479] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 8253] |- |378 |[[Салауат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 2092] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 17409] |- |379 |[[Қан мен тер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 1267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D1%80 11392] |- |380 |[[Кенен Әзірбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 392] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B7%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4653] |- |381 |[[Sadraddin]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Sadraddin 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 1681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Sadraddin 8958] |- |382 |[[Дулат Бабатайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15565] |- |383 |[[Құрмет ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 524] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 1230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 5270] |- |384 |[[Алтай таулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 7277] |- |385 |[[Әміре Қашаубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 473] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 971] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 13554] |- |386 |[[Қасым ханның қасқа жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 9764] |- |387 |[[Әбдіжәміл Кәрімұлы Нұрпейісов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 542] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B6%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%BB_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 9622] |- |388 |[[Шығай хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5988] |- |389 |[[Бұланты шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 1101] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%8B_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 7048] |- |390 |[[Кіші жүздің Ресейге қосылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 791] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B3%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 6777] |- |391 |[[Дауысты дыбыстар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 421] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 2205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 8542] |- |392 |[[Екінші дүниежүзілік соғыс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 17948] |- |393 |[[Алаш Орда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 12339] |- |394 |[[Мемлекет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 1561] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 7189] |- |395 |[[Бәкір Яхиянұлы Баяхунов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%AF%D1%85%D0%B8%D1%8F%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D1%85%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2 569] |- |396 |[[:Санат:Алфавит бойынша өзендер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 1052] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%BB%D1%84%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D1%82_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80 8189] |- |397 |[[Менің атым Қожа (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 10075] |- |398 |[[Эпитет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 1188] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 6711] |- |399 |[[Айша бибі кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 1690] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 13365] |- |400 |[[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 1226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 13862] |- |401 |[[Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 651] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 3192] |- |402 |[[Мақала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 1181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7122] |- |403 |[[Спандияр Көбеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D0%B1%D0%B5%D0%B5%D0%B2 4074] |- |404 |[[Конституция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 430] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 2570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 6698] |- |405 |[[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 953] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12420] |- |406 |[[Екпін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 464] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 1502] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 4433] |- |407 |[[Ислам]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 1270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 10672] |- |408 |[[Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 1451] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 10006] |- |409 |[[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 39410] |- |410 |[[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6614] |- |411 |[[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 1312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 3408] |- |412 |[[Тұсаукесер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 1427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 13356] |- |413 |[[Шәкен Кенжетайұлы Айманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 954] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5810] |- |414 |[[Туыстық атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 492] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1780] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 19463] |- |415 |[[ALEM (Ninety One)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 488] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 2498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 11709] |- |416 |[[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 571] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 1309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 8258] |- |417 |[[Үндістан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1351] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11647] |- |418 |[[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 429] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 2808] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 11383] |- |419 |[[Сырдария]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 1529] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%8F 10502] |- |420 |[[Балқаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 2180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%88 14678] |- |421 |[[Қ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A 1314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A 9465] |- |422 |[[Кек алушылар: Финал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 1114] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BA_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%3A_%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB 2630] |- |423 |[[Философия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 2688] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F 8935] |- |424 |[[Жансая Мұратбекқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 773] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%8F_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 1812] |- |425 |[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 1237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 6076] |- |426 |[[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 1738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 10534] |- |427 |[[Алтын Қыран ордені]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 2373] |- |428 |[[Мәдениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 353] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1762] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 7710] |- |429 |[[Жабайы алма (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 6597] |- |430 |[[Қазақ билері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9807] |- |431 |[[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 483] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1534] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20251] |- |432 |[[Нұрлыбек Машбекұлы Нәлібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 500] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1626] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9C%D0%B0%D1%88%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7809] |- |433 |[[Маңғыстау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1817] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 10401] |- |434 |[[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1118] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12224] |- |435 |[[Созақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 2816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D2%9B 3927] |- |436 |[[Байбақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 7274] |- |437 |[[Қызылорда]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 9152] |- |438 |[[Мұхаммед Хайдар Дулати]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 1043] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 1637] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 7470] |- |439 |[[Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1664] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%BA_%D0%95.%D0%90._%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 8675] |- |440 |[[Отырар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 1469] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 13122] |- |441 |[[Қаракесек (Арғын)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 522] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 1672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 10844] |- |442 |[[Қарағанды]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 340] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 1292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 7379] |- |443 |[[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B8%D1%81%D0%B0_%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B5%D0%B2 9131] |- |444 |[[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1531] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15490] |- |445 |[[Тұран ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1162] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 4331] |- |446 |[[Керей (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 8693] |- |447 |[[Үркер (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%80_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3258] |- |448 |[[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7480] |- |449 |[[Жаппас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 475] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 1322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 6496] |- |450 |[[Әбділда Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6038] |- |451 |[[Мұрат Мөңкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4067] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13880] |- |452 |[[Досқан Қалиұлы Жолжақсынов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 358] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4016] |- |453 |[[Қыпшақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 1394] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 14102] |- |454 |[[Раушангүлділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 436] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 710] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D2%AF%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 3120] |- |455 |[[Жігіттер тобы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 439] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D0%BE%D0%B1%D1%8B 6075] |- |456 |[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 1649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 16180] |- |457 |[[Қазақстандағы саяси партиялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 504] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 2299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 9544] |- |458 |[[Жапония]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12699] |- |459 |[[Гүлнұр Манатқызы Оразымбетова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%BD%D2%B1%D1%80_%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7115] |- |460 |[[Осман империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 435] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1078] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10444] |- |461 |[[Ұстаз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7 3901] |- |462 |[[Есімдік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 545] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 1379] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 13859] |- |463 |[[Зейнеп Ахметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 890] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5%D0%BF_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 5850] |- |464 |[[Жүсіп Ақшораев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 427] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6606] |- |465 |[[Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 5179] |- |466 |[[Алаш автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 501] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 10859] |- |467 |[[Қайым Мұқамедханов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 444] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7385] |- |468 |[[Ескендір Зұлқарнайын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 8690] |- |469 |[[Қасым Қайсенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15973] |- |470 |[[Қазақстан елтаңбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 512] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 8371] |- |471 |[[:Санат:Қазақстан әншілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 11415] |- |472 |[[Майқы би]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 460] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 3434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 7669] |- |473 |[[Тоқтамыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 1011] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6150] |- |474 |[[Райымбек батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 470] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1737] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 10172] |- |475 |[[Сөз таптары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1455] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12309] |- |476 |[[Өскемен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1365] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7519] |- |477 |[[Өмірзая (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 3526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 30099] |- |478 |[[Солтүстік Қазақстан облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 443] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7142] |- |479 |[[Беріш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 1370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 7557] |- |480 |[[Қазақстан темір жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 7117] |- |481 |[[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1075] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7070] |- |482 |[[Шанышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 1418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 7462] |- |483 |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 9498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D1%81%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B_%282026%29 10996] |- |484 |[[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 10296] |- |485 |[[Айдос Сәкенұлы Мырзахметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1393] |- |486 |[[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 544] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 15093] |- |487 |[[Ми]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 1100] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8 8715] |- |488 |[[Процессор]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D0%BE%D1%80 3646] |- |489 |[[Тараз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 440] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 8216] |- |490 |[[Руслан Тай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 445] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 1530] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 5721] |- |491 |[[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1509] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 16113] |- |492 |[[Тоқтар Серіков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 638] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1205] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8637] |- |493 |[[Логикалық элементтер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 661] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 1129] |- |494 |[[Тынық мұхит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82 7916] |- |495 |[[Жақайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 526] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5896] |- |496 |[[Мемлекеттік ту]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 1077] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 6325] |- |497 |[[Сиқым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%BC 7398] |- |498 |[[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 426] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 8813] |- |499 |[[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1671] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19908] |- |500 |[[Аристотель]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 2009] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C 6656] |- |501 |[[Аңыздың ақыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 16339] |- |502 |[[Қызғалдақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%9B 17837] |- |503 |[[Бесін намазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 1696] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D1%8B 14205] |- |504 |[[Жануарлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 1368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 9053] |- |505 |[[YouTube]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=YouTube 412] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=YouTube 802] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=YouTube 4072] |- |506 |[[Бөгенбай батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 411] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 9009] |- |507 |[[Ақтөбе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 1433] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 9830] |- |508 |[[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 6276] |- |509 |[[Менің Қазақстаным (ән)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC_%28%D3%99%D0%BD%29 4157] |- |510 |[[Ұлы Отан соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 20651] |- |511 |[[Халел Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 402] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 1138] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 6670] |- |512 |[[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 457] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 3266] |- |513 |[[Алшын]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 6557] |- |514 |[[Дермене (повесть)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B5_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 2153] |- |515 |[[Сегізаяқ (өлең)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 3355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 8627] |- |516 |[[Көзімнің қарасы...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7%D1%96%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%81%D1%8B... 10707] |- |517 |[[Бөкей Ордасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 1006] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 8819] |- |518 |[[Шахмұрат Мүтәліп]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 1349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 5950] |- |519 |[[Өсімдіктер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 1478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 8454] |- |520 |[[Шеркеш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 1407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%88 9190] |- |521 |[[Солтүстік Америка]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 380] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 7878] |- |522 |[[Құрмалас сөйлем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 666] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 1060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 8229] |- |523 |[[Қазақстанның Қызыл кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1183] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 7537] |- |524 |[[Бұлшық ет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 371] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 1327] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%82 9420] |- |525 |[[Келінжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 413] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD 6702] |- |526 |[[Адай күйі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 424] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9_%D0%BA%D2%AF%D0%B9%D1%96 4688] |- |527 |[[Қан топтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 396] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 9520] |- |528 |[[Фонетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5773] |- |529 |[[Уәлибек Әбдірайымов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1020] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3766] |- |530 |[[Орталық Азия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 369] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 13068] |- |531 |[[Вагиналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1035] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 3903] |- |532 |[[Домалақ ана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 7768] |- |533 |[[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7469] |- |534 |[[Лай суға май бітпес қой өткенге...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 181] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 1290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D1%83%D2%93%D0%B0_%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D1%96%D1%82%D0%BF%D0%B5%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D0%B9_%D3%A9%D1%82%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5... 1995] |- |535 |[[Махмұд Айдарханұлы Сабырхан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 99] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 657] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 2026] |- |536 |[[Орал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 1307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 7274] |- |537 |[[Публицистикалық стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 7440] |- |538 |[[Ғани Мұратбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 507] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4933] |- |539 |[[Қайталау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 286] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 932] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83 5151] |- |540 |[[Мәтін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 1627] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 8252] |- |541 |[[Литосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 823] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 3348] |- |542 |[[Қарауыл руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 434] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 1174] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 5657] |- |543 |[[Шыңғыс Сайранұлы Әрінов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6716] |- |544 |[[Программалық жасақтама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 357] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 565] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%80%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1271] |- |545 |[[Қантамырлар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 4722] |- |546 |[[Аналды секс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 1031] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 4748] |- |547 |[[Қадырғали Жалайыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 945] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 4880] |- |548 |[[Франция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 7968] |- |549 |[[Таз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 408] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1409] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 7382] |- |550 |[[Ертіс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 1328] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 9488] |- |551 |[[Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7741] |- |552 |[[Жыраулық поэзия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%B7%D0%B8%D1%8F 2353] |- |553 |[[Байұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1563] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6803] |- |554 |[[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 1225] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0_%28%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B%29 8158] |- |555 |[[Мұғалжар тауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4238] |- |556 |[[Ұлы Қытай қорғаны]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B 6200] |- |557 |[[Смағұл Сәдуақасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 921] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 6327] |- |558 |[[Шымыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 404] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 1085] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 6289] |- |559 |[[Ферменттер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 846] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 4066] |- |560 |[[Ежелгі Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 5123] |- |561 |[[Артемида ғибадатханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D2%93%D0%B8%D0%B1%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 2627] |- |562 |[[Қаракерей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9 6923] |- |563 |[[Етістік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 403] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 1186] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 12433] |- |564 |[[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 999] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7396] |- |565 |[[Шұғаның белгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 12759] |- |566 |[[Байлар-Жандар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%80-%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 5732] |- |567 |[[Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 335] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1425] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 12985] |- |568 |[[Алтын Орда хандарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 925] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8339] |- |569 |[[Кәмшат Жолдыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 366] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 1323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 5788] |- |570 |[[Il’han Ihsan]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 343] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 2650] |- |571 |[[Қарагөз (трагедия)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7_%28%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%29 4361] |- |572 |[[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 6270] |- |573 |[[Уикипедия:Видео сабақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BE_%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 5859] |- |574 |[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1485] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7412] |- |575 |[[Азаматтық құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 291] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 5613] |- |576 |[[Әбілхан Қастеев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 438] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 1442] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 18240] |- |577 |[[Ұлыбритания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 390] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 7854] |- |578 |[[Жәңгір-Керей хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6408] |- |579 |[[Қазақстанның биік тау шыңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%B0%D1%83_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 4600] |- |580 |[[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 466] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 1000] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 8625] |- |581 |[[Теңеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 5168] |- |582 |[[Жақып Ақбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 448] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 895] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4931] |- |583 |[[Түркілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 384] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 8301] |- |584 |[[Ұрыс хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 935] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 6822] |- |585 |[[Сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 1146] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 12524] |- |586 |[[Персептрон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1679] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD 1741] |- |587 |[[Жайдарман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 383] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1106] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 6924] |- |588 |[[Сүйінбай Аронұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15465] |- |589 |[[Гауһартас (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 375] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 5212] |- |590 |[[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1149] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8681] |- |591 |[[Франция қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 356] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 1173] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 7359] |- |592 |[[IP мекенжайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 1898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=IP_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%B9%D1%8B 2746] |- |593 |[[Оғыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 1319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 5461] |- |594 |[[Шылау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83 12772] |- |595 |[[Моңғол шапқыншылығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 1055] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 10063] |- |596 |[[Бәкір Төлеуұлы Тәжібаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4520] |- |597 |[[Қазақстанның мемлекеттік наградалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 4776] |- |598 |[[Крест жорықтары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 590] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 996] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 10976] |- |599 |[[Төре]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 428] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 1111] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 6781] |- |600 |[[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 7173] |- |601 |[[Ежелгі Грекия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B8%D1%8F 6722] |- |602 |[[Талас шайқасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 299] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 2160] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%88%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 8968] |- |603 |[[Энеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5543] |- |604 |[[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 405] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3432] |- |605 |[[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 8008] |- |606 |[[Qazaqstan (телеарна)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 355] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 972] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Qazaqstan_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%29 5284] |- |607 |[[Көңіл толқыны (күй)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 1133] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 6238] |- |608 |[[Аустралия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 342] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 7526] |- |609 |[[Асқазан аурулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12260] |- |610 |[[Төртқара]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 1110] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 5863] |- |611 |[[1860 жылдарындағы әкімшілік реформалар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 376] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=1860_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 11151] |- |612 |[[Қазақстанның автомобиль нөмірлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1463] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%8C_%D0%BD%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 9808] |- |613 |[[Жазғы Азия ойындары 2026]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 53] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 2943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B7%D2%93%D1%8B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B_2026 3497] |- |614 |[[Қаратпа сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 503] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2341] |- |615 |[[Тәж Махал]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 741] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BB 3898] |- |616 |[[Септік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 378] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 12323] |- |617 |[[Үстеу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 16513] |- |618 |[[Жұбан Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 4825] |- |619 |[[Ахмед Иүгінеки]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 722] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 3062] |- |620 |[[Матай (ру бірлестігі)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 1232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 7141] |- |621 |[[Еуразия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 1240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F 6909] |- |622 |[[Сақтандыру полисі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 373] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%96 603] |- |623 |[[Қазақстан телеарналары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 3210] |- |624 |[[Саңырауқұлақтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 1194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 7846] |- |625 |[[Жанар Асылбекқызы Дұғалова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1178] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4560] |- |626 |[[Дүние жүзінің саяси картасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 1079] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%8B 4888] |- |627 |[[Атырау облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 7061] |- |628 |[[Ұйқы безі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 6693] |- |629 |[[Мекемтас Мырзахметұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4575] |- |630 |[[Арқайым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 1356] |- |631 |[[Тама]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 1070] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 5327] |- |632 |[[Түйе малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9341] |- |633 |[[Футбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 10864] |- |634 |[[Ғибрат Азубаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D0%B8%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%B7%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1409] |- |635 |[[Бәйдібек Қарашаұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1059] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7168] |- |636 |[[Фотосинтез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 323] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 7123] |- |637 |[[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 9598] |- |638 |[[Қорқай дұғасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 318] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 943] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B9_%D0%B4%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 4661] |- |639 |[[Түркістан автономиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 481] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 11585] |- |640 |[[Шортанбай Қанайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2622] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12517] |- |641 |[[Моңғолия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 1062] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%8F 6590] |- |642 |[[Батыс Сібір жазығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%93%D1%8B 2623] |- |643 |[[Жайық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 336] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 8033] |- |644 |[[Шешендік өнер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 1217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80 4687] |- |645 |[[Жетісу]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 309] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 7531] |- |646 |[[Қырғыз руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 393] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 1127] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 6469] |- |647 |[[Ел тізімі (жалпы қабылданған атаулар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 1128] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%29 8737] |- |648 |[[Тұрсын Құдакелдіұлы Жұртбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1104] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 4602] |- |649 |[[Түрікменстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 330] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 987] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5174] |- |650 |[[Мата атаулары мен түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8604] |- |651 |[[Олжас Абайұлы Бектенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1732] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 4647] |- |652 |[[Логикалық заңдар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 554] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 746] |- |653 |[[Қатысушы:Aldogarov]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%3AAldogarov 1108] |- |654 |[[Қарақытай мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 9345] |- |655 |[[Волейбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%92%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%BB 7799] |- |656 |[[Рақымжан Қошқарбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 911] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 9420] |- |657 |[[Мақал-мәтелдер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 399] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 8635] |- |658 |[[Көшпелілер рухани мәдениеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 214] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 740] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 2405] |- |659 |[[Нұралы хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 739] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5006] |- |660 |[[:Санат:Қазақ батырлары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 1904] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6771] |- |661 |[[Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 1145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%86%D1%88%D0%BA%D1%96_%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 6432] |- |662 |[[Шапырашты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 1258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 7412] |- |663 |[[Тайыр Жарықұлы Жароков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 397] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 624] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 3202] |- |664 |[[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 401] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 2151] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7839] |- |665 |[[Қазақтың балаға ат қою рәсімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 828] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%82_%D2%9B%D0%BE%D1%8E_%D1%80%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%96 5845] |- |666 |[[Ботбай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 1120] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 7095] |- |667 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 284] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 1320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 9269] |- |668 |[[Мұзафар Әлімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 4496] |- |669 |[[Сүтқоректілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 441] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 977] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%82%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 7310] |- |670 |[[Сәкен Қордабайұлы Майғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 372] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3274] |- |671 |[[Ақ кеме (кітап)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 391] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 819] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 1362] |- |672 |[[Алпамыс батыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 8391] |- |673 |[[Теміреткі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 1153] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 9494] |- |674 |[[Неолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 203] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1592] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 6644] |- |675 |[[Нұрлан Бегалыұлы Еспанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 319] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1076] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 5383] |- |676 |[[Батыс Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1134] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 9700] |- |677 |[[Роза Мұқанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 386] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 792] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 4623] |- |678 |[[Германия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 1108] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 8295] |- |679 |[[Жүрек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 1017] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 7868] |- |680 |[[18 ғасырдың бірінші ширегіндегі қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 600] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=18_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D1%88%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%96%D1%88%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%8B 3908] |- |681 |[[Халықаралық студенттер күні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 432] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 702] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 1297] |- |682 |[[Дәрумен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 652] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 5102] |- |683 |[[Сан есім]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 359] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 1116] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 11611] |- |684 |[[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1691] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15920] |- |685 |[[Жетісу Алатауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 680] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 4665] |- |686 |[[Күн жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 6913] |- |687 |[[Педагогика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1415] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 5717] |- |688 |[[Семей]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 313] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 1107] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 6353] |- |689 |[[Надежда Давыдовна Тоқаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 842] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%94%D0%B0%D0%B2%D1%8B%D0%B4%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 3205] |- |690 |[[Асқорыту мүшелері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 738] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 4612] |- |691 |[[Зарина Кармен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 364] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 1308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD 7207] |- |692 |[[Зу-Зу Күлпаш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D1%83-%D0%97%D1%83_%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%88 5867] |- |693 |[[Серік Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 550] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2023] |- |694 |[[Сібір хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 800] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 5178] |- |695 |[[Суан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 347] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 1117] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 7461] |- |696 |[[Ұлықпан Мырзабайұлы Жолдасов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 1177] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 7317] |- |697 |[[Макаров тапаншасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 917] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0%D1%81%D1%8B 4898] |- |698 |[[Ғылым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 1577] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC 6029] |- |699 |[[Ғылыми стиль]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 906] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%8C 4369] |- |700 |[[Хамит Ерғалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 548] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82_%D0%95%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 2227] |- |701 |[[Әбілмәмбет хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3814] |- |702 |[[Жұлдыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 1234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7 7210] |- |703 |[[Одағай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 331] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 901] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 8642] |- |704 |[[16-17 ғасырлардағы Қазақ хандығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 621] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=16-17_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 4390] |- |705 |[[Омыртқасыздар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 532] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D1%8B%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80 2117] |- |706 |[[Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 725] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3294] |- |707 |[[Ұлбике Жанкелдіқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 239] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 422] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B8%D0%BA%D0%B5_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2457] |- |708 |[[Сыбайлас жемқорлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 288] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 950] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 7049] |- |709 |[[Бүркіт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 295] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 2297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 7395] |- |710 |[[Петр Моисеевич Поспелов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80_%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D0%B2 791] |- |711 |[[Арыстан баб кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 348] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 11464] |- |712 |[[Бақытжан Момышұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 670] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3169] |- |713 |[[Жаужүрек мың бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 989] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 7331] |- |714 |[[Ақуыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 1398] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 6176] |- |715 |[[Зар Заман ақындары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1612] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13449] |- |716 |[[Қаңлы (тайпа)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 389] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 1247] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 7215] |- |717 |[[Қазақ халқының қалыптасуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 4120] |- |718 |[[Қазақстан банктерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4696] |- |719 |[[Түрксіб]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 496] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 980] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 6264] |- |720 |[[Солтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1037] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 7706] |- |721 |[[Қайып хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF_%D1%85%D0%B0%D0%BD 4496] |- |722 |[[География]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 1635] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 6303] |- |723 |[[Атмосфера]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 381] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 1033] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 5810] |- |724 |[[Павлодар облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 271] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1131] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6205] |- |725 |[[Мұстафа Өзтүрiк]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 346] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 764] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D3%A8%D0%B7%D1%82%D2%AF%D1%80i%D0%BA 8952] |- |726 |[[Кете (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 341] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 969] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 4536] |- |727 |[[Қазақстандағы хандық биліктің жойылуы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 4930] |- |728 |[[Уикипедия:Telegram]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 1071] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3ATelegram 5529] |- |729 |[[Соқырішек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%96%D1%88%D0%B5%D0%BA 7215] |- |730 |[[Тарақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 5392] |- |731 |[[Кемел Тоқаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 939] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 3423] |- |732 |[[Жедел жады]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 83] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 813] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B 1853] |- |733 |[[Есекжем]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 990] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B6%D0%B5%D0%BC 4781] |- |734 |[[Шарын шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 363] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 1508] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 8457] |- |735 |[[Барақ хан (Орта жүз)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 640] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 2714] |- |736 |[[Еңлік-Кебек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 1002] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 14592] |- |737 |[[Бірінші Мемлекеттік Дума]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 352] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 936] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0 9982] |- |738 |[[Бауыр (орган)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 350] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 892] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 5436] |- |739 |[[Логика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 437] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 625] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1707] |- |740 |[[Жетіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 344] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 4859] |- |741 |[[Жау тылындағы бала]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 676] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83_%D1%82%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 19865] |- |742 |[[Ақпан төңкерісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 1040] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 5755] |- |743 |[[Жол белгілері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1007] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8844] |- |744 |[[Айқын Төлепберген]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 1008] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD 6227] |- |745 |[[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 1242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5472] |- |746 |[[Ақпарат-коммуникация технологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1527] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5525] |- |747 |[[Бата]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%B0 4304] |- |748 |[[Тұмау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 700] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%83 3638] |- |749 |[[Қазақстан теңгесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 1406] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 2132] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 18114] |- |750 |[[Қаракесек (Әлімұлы)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 326] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 902] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B%29 5070] |- |751 |[[Сұр келес]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 370] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%B1%D1%80_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81 678] |- |752 |[[Құнанбай Өскенбайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 9097] |- |753 |[[Тәуелдік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 1254] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 9702] |- |754 |[[Қазақ халық аңыздары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 8556] |- |755 |[[Ақтау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 7176] |- |756 |[[Соғыс психологиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 377] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 603] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 1065] |- |757 |[[Биология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6418] |- |758 |[[Қан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 395] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 1021] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 6417] |- |759 |[[Қазақ энциклопедиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3914] |- |760 |[[АҚШ президенттерінің тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 9180] |- |761 |[[Жұлдыз Досбергенқызы Сүлейменова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1564] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 7505] |- |762 |[[Бесеудің хаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 645] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 26612] |- |763 |[[Морфология (лингвистика)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 1048] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F_%28%D0%BB%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B2%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 5715] |- |764 |[[Ресей империясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 5131] |- |765 |[[Тайқазан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 7727] |- |766 |[[Қазақ шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 387] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1176] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 6001] |- |767 |[[Қорғалжын қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 337] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D1%8B%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8509] |- |768 |[[Қырғи қабақ соғысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 172] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 1287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 9212] |- |769 |[[Қостанай облысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 334] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 6361] |- |770 |[[Қарақалпақ рулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 277] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 5676] |- |771 |[[Бекет Мырзағұлұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 3957] |- |772 |[[Сақиналар әміршісі (роман)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 320] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 974] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 1826] |- |773 |[[Сығанақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B 4813] |- |774 |[[Рүстембек Бейсенұлы Омаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 458] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 497] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 830] |- |775 |[[МедиаУики:Bad image list]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 354] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 830] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 1842] |- |776 |[[Мұхаммед Шайбани]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A8%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8 3945] |- |777 |[[Уикипедия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 979] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 4620] |- |778 |[[Оңтүстік Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 1001] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 8187] |- |779 |[[Ресей империясының құрамындағы Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4779] |- |780 |[[Дос-Мұқасан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 795] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%BE%D1%81-%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD 4185] |- |781 |[[Пысықтауыш]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 851] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 7709] |- |782 |[[Құндылық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 329] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 1274] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 4868] |- |783 |[[Көкпар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 1211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%BF%D0%B0%D1%80 6857] |- |784 |[[Есентемір]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 293] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 768] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 3647] |- |785 |[[Әзербайжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD 4618] |- |786 |[[Хан Тәңірі шыңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 1223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D3%99%D2%A3%D1%96%D1%80%D1%96_%D1%88%D1%8B%D2%A3%D1%8B 4672] |- |787 |[[Тобықты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 856] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 4701] |- |788 |[[Әл-Кәһф сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 837] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 4564] |- |789 |[[Бату хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 262] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 860] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5713] |- |790 |[[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 407] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 1086] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 30859] |- |791 |[[Сөз табы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 1130] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 10525] |- |792 |[[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 307] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 1142] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 10586] |- |793 |[[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 495] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 952] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 8117] |- |794 |[[Шоқжұлдыздар бойынша жұлдыздар тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 196] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 766] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D2%B1%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 3658] |- |795 |[[Әзілхан Нұршайықов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 720] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%88%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2 5158] |- |796 |[[Оба]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 119] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 449] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%B1%D0%B0 2300] |- |797 |[[Барыс (жануар)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 312] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 1361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 7255] |- |798 |[[Қосмекенділер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 525] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 3807] |- |799 |[[Жұмабай Шаяхметұлы Шаяхметов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 238] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 617] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%8F%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1892] |- |800 |[[Бактериялар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 240] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 1038] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 7121] |- |801 |[[Ерзат Дулат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 385] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 975] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 2201] |- |802 |[[Ясин сүресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 1022] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AF%D1%81%D0%B8%D0%BD_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 8733] |- |803 |[[Тұрсын хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 653] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3336] |- |804 |[[Көз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 822] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%B7 6428] |- |805 |[[Гүлжауһар Сейітжан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 64] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 486] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D2%AF%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD 1021] |- |806 |[[Аңыз әңгімелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 551] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 2740] |- |807 |[[Ақпараттық қауіпсіздік]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 1121] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 5792] |- |808 |[[Дін]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 230] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 841] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD 5742] |- |809 |[[Қазақстан көлдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 1450] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 19891] |- |810 |[[Сиыр малының атаулары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 833] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D1%8B%D1%80_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 6986] |- |811 |[[Арнайы:UrlShortener]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 360] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3AUrlShortener 380] |- |812 |[[Рәбиға Сәтіғалиқызы Сыздық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 1139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D3%99%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%96%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B 2999] |- |813 |[[Интернет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 1039] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82 5741] |- |814 |[[Географиялық карта]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 182] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 886] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0 3051] |- |815 |[[Шахмат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 273] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 931] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 6207] |- |816 |[[Шешендік сөздер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 154] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 1026] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 4619] |- |817 |[[Латын тілі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 937] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 3700] |- |818 |[[Корея Республикасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%8F_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 6960] |- |819 |[[Экология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1453] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 6377] |- |820 |[[Жасұлан ұйымы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 593] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 3430] |- |821 |[[Жүрсін Молдашұлы Ерманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 260] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 788] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 7025] |- |822 |[[Жұрнақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 287] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 7149] |- |823 |[[Ауызекі сөйлеу тілінің стилі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 234] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 879] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D1%8B%D0%B7%D0%B5%D0%BA%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D1%83_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BB%D1%96 4372] |- |824 |[[Айгүл Жолдасбайқызы Кемелбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 8037] |- |825 |[[Ер Қосай Құдайкеұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 908] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80_%D2%9A%D0%BE%D1%81%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5027] |- |826 |[[Қазақ (этноним)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 774] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%8D%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%29 4277] |- |827 |[[Метонимия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 711] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 4275] |- |828 |[[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 1155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 5545] |- |829 |[[Ыбырай Алтынсарин төсбелгісі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 3085] |- |830 |[[Хәрри Поттер мен пәлсапа тас]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 298] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 724] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D3%99%D1%80%D1%80%D0%B8_%D0%9F%D0%BE%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BF%D3%99%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BF%D0%B0_%D1%82%D0%B0%D1%81 1976] |- |831 |[[Ақпарат]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 1261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 4227] |- |832 |[[Шілдехана]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0 5171] |- |833 |[[Құқық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 289] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 1362] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 6172] |- |834 |[[Қорқыт ата кітабы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 2060] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 4227] |- |835 |[[Таңбалы археологиялық ландшафтының петроглифтері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 325] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 763] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%88%D0%B0%D1%84%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 3573] |- |836 |[[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1839] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 6481] |- |837 |[[Бала құқықтары туралы конвенция]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 296] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%8F 5018] |- |838 |[[Сәрсен Аманжолұлы Аманжолов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 618] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2288] |- |839 |[[Еділ қаған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 787] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD 6183] |- |840 |[[Аңыз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 256] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 555] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7 2706] |- |841 |[[Тұманбай Молдағалиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 316] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 928] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 6903] |- |842 |[[Жасанды нейронды желі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 1556] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BD%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 3081] |- |843 |[[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 333] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 799] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 3532] |- |844 |[[Есім ханның ескі жолы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 187] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 4311] |- |845 |[[Алатау Тамшыбұлақ Аткинсон]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 175] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 461] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D1%82%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BE%D0%BD 461] |- |846 |[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 978] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D1%82%D3%A9%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B 1031] |- |847 |[[Алаша (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 304] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 903] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 4862] |- |848 |[[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 310] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 803] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 7160] |- |849 |[[Экономика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1303] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 4056] |- |850 |[[Нәзір Төреқұлов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 870] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 3652] |- |851 |[[Төреғали Төреəліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 368] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 983] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 5093] |- |852 |[[Қазақ халқының ұлттық тағам түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 1591] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 13817] |- |853 |[[Наурызым қорығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 1281] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 8088] |- |854 |[[Александрия шамшырағы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 454] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D1%88%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B%D1%80%D0%B0%D2%93%D1%8B 2651] |- |855 |[[Өт айдайтын дәрілер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 241] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 1213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%82_%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B4%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 7975] |- |856 |[[Көмірсулар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 235] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 1547] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%81%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80 6158] |- |857 |[[Ибн Сина]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 727] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%B0 2980] |- |858 |[[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5043] |- |859 |[[Қазақ халқының әдет-ғұрпы мен салт-дәстүрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 243] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 826] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82-%D2%93%D2%B1%D1%80%D0%BF%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12011] |- |860 |[[Шекті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 349] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 985] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 4848] |- |861 |[[Митохондрия]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 801] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 5021] |- |862 |[[Ләйлә Сұлтанқызы Сеңгірбекова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 305] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 944] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B9%D0%BB%D3%99_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 3415] |- |863 |[[Мұхит Мерәліұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 150] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1938] |- |864 |[[Отбасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 1109] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 4744] |- |865 |[[Республика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 420] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0 1536] |- |866 |[[Заманбек Қалабайұлы Нұрқаділов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 367] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 713] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2995] |- |867 |[[Еуропа өзендері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 5176] |- |868 |[[Батырлар жыры]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 1148] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 6078] |- |869 |[[Сүлеймен Бақырғани]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8 2148] |- |870 |[[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 290] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 584] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 4365] |- |871 |[[Қазақстан танымал тұлғаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 871] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 8835] |- |872 |[[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 272] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 1244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 7272] |- |873 |[[Еркектің жыныстық мүшесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 840] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 4939] |- |874 |[[Каспий маңы ойпаты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 155] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 708] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BE%D0%B9%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%8B 1768] |- |875 |[[Ұзындығы бойынша өзендер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5153] |- |876 |[[Туберкулез]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 731] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 4886] |- |877 |[[Жүйке жүйесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 804] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 7406] |- |878 |[[Палеолит]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 1643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82 5322] |- |879 |[[Тимур Анатольевич Козырев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 321] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 536] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 3114] |- |880 |[[Шақ (етістік)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 881] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 7982] |- |881 |[[Қазақстанның пайдалы қазбалары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 754] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 9229] |- |882 |[[Күй]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 253] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 552] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B9 4841] |- |883 |[[Африка мемлекеттері және тәуелді аймақтарының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 6750] |- |884 |[[Шиқан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 834] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D0%BD 4237] |- |885 |[[Әдебиет теориясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 964] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 3198] |- |886 |[[Асхат Ғалымұлы Хасенов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 279] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 596] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 1831] |- |887 |[[Уикипедия:Мақала шеберханасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%88%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 4215] |- |888 |[[Шағатай ұлысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 257] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 581] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 1137] |- |889 |[[Қазақ есімдері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 248] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 898] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 7569] |- |890 |[[Ою-өрнек]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 814] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 5486] |- |891 |[[Зевстің алтын мүсіні]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 194] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 419] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%BC%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%96 2415] |- |892 |[[Оман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 71] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 400] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D0%BD 1694] |- |893 |[[Өркениет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 209] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 1963] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 4952] |- |894 |[[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 264] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 1462] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 4915] |- |895 |[[Ұлт-азаттық көтерілістер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 306] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 682] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 6231] |- |896 |[[Ғұндар мемлекеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 275] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 1339] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 12255] |- |897 |[[Мысыр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 4613] |- |898 |[[Айқап]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 270] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 686] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%BF 5873] |- |899 |[[Жоламан Тіленшіұлы бастаған көтеріліс]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 297] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 490] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 4150] |- |900 |[[Үмбетей Тілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 734] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1015] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 4806] |- |901 |[[Қазақстанды Ресейдің Отарлауы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 489] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B 4202] |- |902 |[[Марғасқа жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 314] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 494] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D1%81%D2%9B%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2826] |- |903 |[[Нобель сыйлығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 210] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 655] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%BE%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D1%8C_%D1%81%D1%8B%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 2951] |- |904 |[[Жанр]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 615] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%80 4137] |- |905 |[[Қарақалпақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 285] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 916] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 5333] |- |906 |[[Компьютер жадысы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 90] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1202] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%81%D1%8B 1891] |- |907 |[[Жағалбайлы (ру)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 315] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 877] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 4330] |- |908 |[[Смағұл Абатұлы Елубай]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 511] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 854] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 5298] |- |909 |[[Балуан Шолақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 276] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 609] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 5075] |- |910 |[[Өзін-өзі өлтіру]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 266] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 1113] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 7366] |- |911 |[[Жетімдер руы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 269] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 779] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%80%D1%83%D1%8B 3965] |- |912 |[[Психология]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 1825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F 7216] |- |913 |[[Баба түкті Шашты Әзіз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 292] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 729] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0_%D1%82%D2%AF%D0%BA%D1%82%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B_%D3%98%D0%B7%D1%96%D0%B7 2983] |- |914 |[[Уикипедия:Талқылау легі/Flow]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 919] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83_%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D1%96%2FFlow 4904] |- |915 |[[Қазақ хандарының шежіресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 141] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 523] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5478] |- |916 |[[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 245] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 827] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 12965] |- |917 |[[Жаһанша Досмұхамедов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 265] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 570] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 3530] |- |918 |[[Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 332] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 852] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%BA%D1%96%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4769] |- |919 |[[Қарақұйрық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 761] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 3779] |- |920 |[[Сарматтар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 191] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 1216] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80 9906] |- |921 |[[Ньютон заңдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 255] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1091] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 5748] |- |922 |[[Жаяу Мұса Байжанұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 311] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 634] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 7727] |- |923 |[[Төрегелді Шарманұлы Шарманов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 535] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 2005] |- |924 |[[Түйелер]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 338] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 875] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 7664] |- |925 |[[Шиелі ауданы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 649] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A8%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 3295] |- |926 |[[Қазақстан демографиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 224] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 831] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 12886] |- |927 |[[Наполеон Бонапарт]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 574] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BD_%D0%91%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82 6907] |- |928 |[[Дәулеткерей Шығайұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 282] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 642] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 6010] |- |929 |[[Мамаш хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 180] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 587] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%88_%D1%85%D0%B0%D0%BD 3273] |- |930 |[[Асылы Әлиқызы Осман]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 204] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 948] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2507] |- |931 |[[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 268] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 721] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 4623] |- |932 |[[Омар Жәлелұлы Темірбеков]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 261] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D0%96%D3%99%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 4859] |- |933 |[[Қазақстан астанасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 301] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 1220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 6652] |- |934 |[[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 263] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 735] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 8355] |- |935 |[[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 478] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 736] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2546] |- |936 |[[Криштиану Роналду]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 705] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D0%A0%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%83 7420] |- |937 |[[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 572] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 3092] |- |938 |[[Жер сілкіну]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 163] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 753] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D1%81%D1%96%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%83 4326] |- |939 |[[Талдықорған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 211] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 806] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD 4588] |- |940 |[[Төремұрат Тайлыбекұлы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 193] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 456] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 1224] |- |941 |[[Еліктеу сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 681] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 7824] |- |942 |[[Синтаксис]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81 5876] |- |943 |[[Гормондар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 528] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 4283] |- |944 |[[Ауғанстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 699] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 4622] |- |945 |[[Тұрақты сөз тіркесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 672] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B_%D1%81%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 6868] |- |946 |[[Нұх пайғамбар]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 650] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%85_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80 4711] |- |947 |[[Мәди Айымбетов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 124] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 388] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B8_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 929] |- |948 |[[Көшпенділер (фильм)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 228] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 566] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 2630] |- |949 |[[Майра Мұхамедқызы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 145] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 643] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2523] |- |950 |[[Gmail]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=Gmail 164] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Gmail 417] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=Gmail 3134] |- |951 |[[Барақ хан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 726] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 5296] |- |952 |[[Қант диабеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 212] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 756] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%82_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%82%D1%96 6464] |- |953 |[[Су]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D1%83 244] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 1168] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D1%83 8146] |- |954 |[[Сағатхан Әшімбайұлы Әшімбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 697] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%82%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2149] |- |955 |[[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 280] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 709] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 3942] |- |956 |[[Жиренше шешен]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 219] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 623] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BD%D1%88%D0%B5_%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD 3207] |- |957 |[[Халық қаһарманы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 283] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 704] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%8B 7049] |- |958 |[[Бозжыра шатқалы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 197] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 947] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 4354] |- |959 |[[Эссе]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 215] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 744] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%AD%D1%81%D1%81%D0%B5 5385] |- |960 |[[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 236] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 1036] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 6365] |- |961 |[[Ошақты]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 232] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 790] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 4651] |- |962 |[[Ом заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 246] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 733] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D0%BC_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 5592] |- |963 |[[Жеңіл атлетика]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 223] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 730] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D0%B0%D1%82%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 3018] |- |964 |[[Орда (музыкалық топ)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 250] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D1%83%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%BE%D0%BF%29 3814] |- |965 |[[Темір дәуірі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 431] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 1576] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 6139] |- |966 |[[Дана Теміртайқызы Медеуова]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 222] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2%D0%B0 418] |- |967 |[[Қызға қырық үйден тыйым]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 863] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%B9%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 5299] |- |968 |[[Жай сөйлем және оның түрлері]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 322] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 884] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 8280] |- |969 |[[Баскетбол]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 189] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 829] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 6936] |- |970 |[[Орталық Қазақстан]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 227] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 6244] |- |971 |[[Уикипедия:Уикипедияға қош келдіңіз!]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 217] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 912] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%BE%D1%88_%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%A3%D1%96%D0%B7%21 4094] |- |972 |[[Христиандық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 195] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 695] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A5%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B 5515] |- |973 |[[Пирамида (сәулет)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 382] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%28%D1%81%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82%29 2815] |- |974 |[[Қуандық Қыстықбаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 251] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 816] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 1302] |- |975 |[[Жезқазған]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 242] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 942] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 5182] |- |976 |[[Жошы хан кесенесі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 226] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 785] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 4460] |- |977 |[[Талғат Аманкелдіұлы Мұсабаев]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 237] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 602] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 21163] |- |978 |[[Жырау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 198] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 2133] |- |979 |[[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 308] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 825] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 6697] |- |980 |[[Рибонуклеин қышқылы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 139] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 687] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D0%B8%D0%BD_%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 2726] |- |981 |[[Испания]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 190] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 718] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%98%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 5450] |- |982 |[[Уақ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 267] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 781] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A3%D0%B0%D2%9B 4848] |- |983 |[[Еділ]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 300] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 760] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%BB 3983] |- |984 |[[Жаңабай (Дулат)]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 259] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 684] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%29 3942] |- |985 |[[Серікзат Мақсұтұлы Дүйсенғазы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 220] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 498] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D1%81%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2195] |- |986 |[[Жіктік жалғау]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 905] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%83 7648] |- |987 |[[Фарер аралдары]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 34] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 605] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 1358] |- |988 |[[Болыс болдым, мінеки...]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 158] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 876] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D1%8B%D1%81_%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8... 2268] |- |989 |[[Родос Колосы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 201] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 324] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%81%D1%8B 1418] |- |990 |[[Үндестік заңы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 973] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 3781] |- |991 |[[Маслоудың қажетсіну пирамидасы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 184] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 853] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%81%D0%BB%D0%BE%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%83_%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B 3229] |- |992 |[[Девианттық мінез-құлық]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 218] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 418] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%94%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%9B 2709] |- |993 |[[Еуразия ұлттық университеті]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 229] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 874] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D1%8F_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 5383] |- |994 |[[Серікжан Сейітжанұлы Сейітжанов]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 258] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 994] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 3632] |- |995 |[[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 252] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 539] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 6781] |- |996 |[[Қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 213] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 619] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B6%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 5750] |- |997 |[[Жапония қалаларының тізімі]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 231] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 872] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 5135] |- |998 |[[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 302] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 844] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 2160] |- |999 |[[Сауд Арабиясы]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 207] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 712] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%83%D0%B4_%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 4650] |- |1000 |[[Қыстырма сөз]] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-30&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 123] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 361] |[https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-365&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BC%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7 2891] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 61trp48vrkiqcbztqak5rtuukbx0q53 Мяхри Пиргулыева 0 779403 3694577 3627701 2026-11-10T17:10:42Z CommonsDelinker 165 «[[:File:Mähri_Pirgulyýewa.jpg|Mähri_Pirgulyýewa.jpg]]» дегенді аластады, бұны [[Ортаққор]]дың қатысушысы [[commons:User:Ruthven|Ruthven]] [[commons:File:Mähri_Pirgulyýewa.jpg|жойған]], себебі: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Mähri Pirgulyýewa.jpg 3694577 wikitext text/x-wiki {{Музыкант |Есімі = Мяхри Пиргулыева |Шынайы есімі = {{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}} |Сурет = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Фон = |Туған кездегі есімі = |Толық аты = |Туған күні = 11.03.1988 |Туған жері = {{туғанжері|Ашхабад|Ашхабадта}}, [[Түрікмен Кеңестік Социалистік Республикасы|Түрікмен КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Белсенділік жылдары = 2007 жылдан бері |Мемлекет = {{Байрақ|Түрікменстан}} |Мамандықтары = {{Әнші|Түрікменстан}} |Дауыс түрі = |Аспаптары = вокал |Жанрлары = Түрікмен дәстүрлі би-поп музыкасы |Лақап аттары = |Ұжымдары = |Қызметтес болған = |Лейблдері = |Марапаттары = Ýylyň parlak ýyldyzy 2018 |Сайты = |Commons = }} '''Мяхри Пиргулыева''' ({{Lang-tk|Mähri Pirgulyýewa}}; [[11 наурыз]] [[1988 жыл|1988]], [[Ашхабад]]) — түрікменстандық [[Поп-музыка|поп]]-[[әнші]]. == Өмірбаяны == Пиргулыева 1988 жылғы 11 наурызда [[Ашхабад]]та дүниеге келген. 1995 жылдан 2006 жылға дейін ол Ашхабад түрік-анатолиялық орта мектебінде оқыды. Ол мектепте оқып жүргенде ән айта бастаған. Оның алғашқы әні «Түндер» Polyx Studios студиясында жазылды. 14 жасында орта мектепте оқып жүргенде музыкаға қызығушылық танытты. 2007 жылы ол продюсер Николай Якимовпен бірге өзінің дебюттік альбомы «Көк емес» жазды. Оның алғашқы «Сенікі емес» альбомы 2007 жылы Түрікменстандағы танымал продюсер Николай Якимовпен бірлесіп жазылды. Содан кейін ол өзінің екінші альбомы «Махаббат уақыты» бойынша жұмыс істеді. Альбомға Севги Пиргулиеваның жазған әндері де кірді. Осы альбомдағы «Құрметті Отан» әні Түрікменстанға түрікмен жастары атынан ұсынылды. 2018 жылы Мяхри Пиргулыева «Жылдың жарық жұлдызы» сыйлығымен ({{lang-tk| Ýylyň parlak ýyldyzy}}) марапатталды. Марапаттау рәсімінде ол өзінің әйгілі «Алажа» әнін орындады. 2020 жылғы қаңтарда Пиргулыева Ашхабад мейрамханасында өзінің жаңа «Жұлдыз» ({{lang-tk|Ýyldyz}}) музыкалық ансамблінің әндерін орындады. Жаңа ансамбль түрікмен тілінде орындалған 11 әннен тұрады. Олардың ішінде «Жұлдыз», «Нурана», «Барабан ойнайды», «Мен бақытты қызбын», «Бал сияқты», «Тек сен», «Ильдар», «Вахей Вахей», «Өлкем Түрікменстан», «Шаршаған» және «Бізге тең емес» әндері бар. Әндердің бірі «Ана» белгілі түрікмен әртісі Зулейха Каккаевамен бірлесіп орындалды.<ref>{{citeweb|url=https://www.nur.kz/family/gloss/1929024-turkmenki-15-samyh-krasivyh-zhenschin/#vuona |title=Туркменки: 15 самых красивых женщин |work=nur.kz |accessdate=2026-04-18 |lang=ru}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://turkmenistan.gov.tm/ru/post/32741/myakhri-pirgulyeva-%E2%80%93-obladatelnitsa-gran-pri-vokalnogo-konkursa-zvezda-goda- |title=Мяхри Пиргулыева – обладательница Гран-при вокального конкурса «Звезда года» |work=turkmenistan.gov.tm |accessdate=2026-04-18 |lang=ru}}</ref><ref>{{citeweb|url=https://www.turkmenistan.ru/ru/articles/43815.html |title=Мяхри Пиргулыева — победительница туркменского национального молодежного музыкального конкурса «Звезда года-2018» |accessdate=2026-04-18 |lang=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{DEFAULTSORT:Пиргулыева, Мяхри}} b8fsodv6ziwab2gwmxbfquj1x9x607p Уикипедия:Кешегі ең көп қаралған 1000 мақала 4 780876 3694539 3693930 2026-11-10T15:00:45Z ArystanbekBot 33174 Bot: Деректерді жаңарту 3694539 wikitext text/x-wiki {{StatInfo}} <!-- BOT:START --> Бұл тізім Wikimedia Statistics деректері негізінде жаңартылады. Дерек күні: '''2026-11-09'''. {| class="standard sortable ts-stickytableheader" ! N ! Бет ! Қаралу саны |- | data-sort-value="1" | 1 | [[Надежда Андреевна Лушникова]] | data-sort-value="1327" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%83%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0 1 327] |- | data-sort-value="2" | 2 | [[Қазақстан теңгесі]] | data-sort-value="735" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%81%D1%96 735] |- | data-sort-value="3" | 3 | [[Басты бет]] | data-sort-value="484" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82 484] |- | data-sort-value="4" | 4 | [[Арнайы:Іздеу]] | data-sort-value="480" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%86%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%83 480] |- | data-sort-value="5" | 5 | [[Абай Құнанбайұлы]] | data-sort-value="463" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 463] |- | data-sort-value="6" | 6 | [[Қаныш Имантайұлы Сәтбаев]] | data-sort-value="410" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 410] |- | data-sort-value="7" | 7 | [[Мағжан Бекенұлы Жұмабаев]] | data-sort-value="394" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 394] |- | data-sort-value="8" | 8 | [[Ыбырай Алтынсарин]] | data-sort-value="374" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 374] |- | data-sort-value="9" | 9 | [[Өмірзая (роман)]] | data-sort-value="353" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%8F_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 353] |- | data-sort-value="10" | 10 | [[Кенесары - Наурызбай (тарихи жыр)]] | data-sort-value="322" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_-_%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 322] |- | data-sort-value="11" | 11 | [[Төлеген Айбергенұлы Айбергенов]] | data-sort-value="291" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 291] |- | data-sort-value="12" | 12 | [[Міржақып Дулатұлы]] | data-sort-value="242" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 242] |- | data-sort-value="13" | 13 | [[Ақбілек (роман)]] | data-sort-value="227" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BA_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 227] |- | data-sort-value="14" | 14 | [[Мейрамбек Әбіләшімұлы Бесбаев]] | data-sort-value="211" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D3%99%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 211] |- | data-sort-value="15" | 15 | [[Дулат Бабатайұлы]] | data-sort-value="194" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 194] |- | data-sort-value="16" | 16 | [[Қарахан мемлекеті]] | data-sort-value="192" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 192] |- | data-sort-value="17" | 17 | [[Арнайы:Жуықтағы өзгерістер]] | data-sort-value="174" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%3A%D0%96%D1%83%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80 174] |- | data-sort-value="18" | 18 | [[Ахмет Байтұрсынұлы]] | data-sort-value="170" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 170] |- | data-sort-value="19" | 19 | [[Шортанбай Қанайұлы]] | data-sort-value="164" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 164] |- | data-sort-value="20" | 20 | [[Мұрат Мөңкеұлы]] | data-sort-value="150" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 150] |- | data-sort-value="21" | 21 | [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов]] | data-sort-value="144" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A3%D3%99%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 144] |- | data-sort-value="22" | 22 | [[Қазақстан]] | data-sort-value="140" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 140] |- | data-sort-value="23" | 23 | [[Медеу Сәрсеке]] | data-sort-value="127" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83_%D0%A1%D3%99%D1%80%D1%81%D0%B5%D0%BA%D0%B5 127] |- | data-sort-value="24" | 24 | [[Кібісе жылы]] | data-sort-value="119" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%81%D0%B5_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D1%8B 119] |- | data-sort-value="25" | 25 | [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев]] | data-sort-value="118" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D0%B2 118] |- | data-sort-value="26" | 26 | [[Нысанбай Жаманқұлұлы]] | data-sort-value="118" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 118] |- | data-sort-value="27" | 27 | [[Қазақша жыл санау]] | data-sort-value="115" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%B6%D1%8B%D0%BB_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%83 115] |- | data-sort-value="28" | 28 | [[Кенесары хан]] | data-sort-value="110" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 110] |- | data-sort-value="29" | 29 | [[Шыңғыс хан]] | data-sort-value="109" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 109] |- | data-sort-value="30" | 30 | [[Біржан Әшім]] | data-sort-value="104" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC 104] |- | data-sort-value="31" | 31 | [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов]] | data-sort-value="103" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 103] |- | data-sort-value="32" | 32 | [[Бауыржан Момышұлы]] | data-sort-value="102" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 102] |- | data-sort-value="33" | 33 | [[Жүсіпбек Аймауытов]] | data-sort-value="99" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%82%D0%BE%D0%B2 99] |- | data-sort-value="34" | 34 | [[Нұрғали Нүсіпжанұлы Нүсіпжанов]] | data-sort-value="95" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 95] |- | data-sort-value="35" | 35 | [[Түркістан (қала)]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 93] |- | data-sort-value="36" | 36 | [[Қазақ хандығы]] | data-sort-value="93" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 93] |- | data-sort-value="37" | 37 | [[Жеті ата]] | data-sort-value="92" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B0%D1%82%D0%B0 92] |- | data-sort-value="38" | 38 | [[Сақтар]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 87] |- | data-sort-value="39" | 39 | [[Абай жолы (роман)]] | data-sort-value="87" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 87] |- | data-sort-value="40" | 40 | [[Астана]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0 85] |- | data-sort-value="41" | 41 | [[Қожа Ахмет Ясауи]] | data-sort-value="85" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8 85] |- | data-sort-value="42" | 42 | [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев]] | data-sort-value="84" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 84] |- | data-sort-value="43" | 43 | [[Бейімбет Жармағамбетұлы Майлин]] | data-sort-value="82" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD 82] |- | data-sort-value="44" | 44 | [[Мемлекет астаналары тізімі]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 80] |- | data-sort-value="45" | 45 | [[Өзбекәлі Жәнібеков]] | data-sort-value="80" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 80] |- | data-sort-value="46" | 46 | [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BA%D3%99%D1%80%D1%96%D0%BC_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 78] |- | data-sort-value="47" | 47 | [[Семей полигоны]] | data-sort-value="78" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9_%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8B 78] |- | data-sort-value="48" | 48 | [[Мұхтар Шаханов]] | data-sort-value="77" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 77] |- | data-sort-value="49" | 49 | [[Ұшқан ұя]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%8F 74] |- | data-sort-value="50" | 50 | [[Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейханов]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 74] |- | data-sort-value="51" | 51 | [[Қожа Ахмет Ясауи кесенесі]] | data-sort-value="74" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%AF%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 74] |- | data-sort-value="52" | 52 | [[Климаттық белдеулер]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%80 73] |- | data-sort-value="53" | 53 | [[Дүниежүзілік көрме (2017)]] | data-sort-value="73" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5_%282017%29 73] |- | data-sort-value="54" | 54 | [[Графтар теориясы]] | data-sort-value="72" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D1%84%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 72] |- | data-sort-value="55" | 55 | [[Алаш партиясы]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 71] |- | data-sort-value="56" | 56 | [[Қазақша Уикипедия]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0_%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F 71] |- | data-sort-value="57" | 57 | [[Зар Заман ақындары]] | data-sort-value="71" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 71] |- | data-sort-value="58" | 58 | [[Әбу Насыр Әл-Фараби]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%83_%D0%9D%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80_%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B8 69] |- | data-sort-value="59" | 59 | [[Портал:Абай Құнанбайұлы/Қыс өлеңі]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%3A%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B%2F%D2%9A%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D1%96 69] |- | data-sort-value="60" | 60 | [[Мұстафа Шоқай]] | data-sort-value="69" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%A8%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B9 69] |- | data-sort-value="61" | 61 | [[Түрксіб]] | data-sort-value="67" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1 67] |- | data-sort-value="62" | 62 | [[Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81 66] |- | data-sort-value="63" | 63 | [[Асан қайғы Сәбитұлы]] | data-sort-value="66" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B_%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 66] |- | data-sort-value="64" | 64 | [[Асхат Сергеевич Ниязов]] | data-sort-value="65" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%85%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9D%D0%B8%D1%8F%D0%B7%D0%BE%D0%B2 65] |- | data-sort-value="65" | 65 | [[Ұлы Жібек жолы]] | data-sort-value="64" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 64] |- | data-sort-value="66" | 66 | [[Сөйлемнің бірыңғай мүшелері]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%8B%D2%A3%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 63] |- | data-sort-value="67" | 67 | [[Махамбет Өтемісұлы]] | data-sort-value="63" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 63] |- | data-sort-value="68" | 68 | [[Абылай хан]] | data-sort-value="61" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 61] |- | data-sort-value="69" | 69 | [[Көксерек (әңгіме)]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 60] |- | data-sort-value="70" | 70 | [[Дыбыс үндестігі]] | data-sort-value="60" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81_%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96 60] |- | data-sort-value="71" | 71 | [[Тұрар Рысқұлов]] | data-sort-value="59" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%80_%D0%A0%D1%8B%D1%81%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 59] |- | data-sort-value="72" | 72 | [[Алматы]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 58] |- | data-sort-value="73" | 73 | [[Майкл Джексон]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BA%D0%BB_%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%BD 58] |- | data-sort-value="74" | 74 | [[АҚШ штаттарының тізімі]] | data-sort-value="58" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D1%88%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 58] |- | data-sort-value="75" | 75 | [[Тұрмағамбет Ізтілеуұлы]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%86%D0%B7%D1%82%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 57] |- | data-sort-value="76" | 76 | [[Түрік қағанаты]] | data-sort-value="57" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 57] |- | data-sort-value="77" | 77 | [[Тоқтар Серіков]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 56] |- | data-sort-value="78" | 78 | [[Еркебұлан Ролланұлы Мырзабек]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA 56] |- | data-sort-value="79" | 79 | [[Қазақстан Республикасының Конституциясы]] | data-sort-value="56" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 56] |- | data-sort-value="80" | 80 | [[Бесік жыры]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 54] |- | data-sort-value="81" | 81 | [[Оралхан Бөкей]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%B9 54] |- | data-sort-value="82" | 82 | [[Әліби Тоқжанұлы Жангелдин]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD 54] |- | data-sort-value="83" | 83 | [[Мұқасан Досмұратұлы Шахзадаев]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 54] |- | data-sort-value="84" | 84 | [[Еркебұлан Ерболұлы Тоқтар]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%B1%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 54] |- | data-sort-value="85" | 85 | [[Қазақстан әкімшілік бірліктері]] | data-sort-value="54" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 54] |- | data-sort-value="86" | 86 | [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%AF%D1%81%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 53] |- | data-sort-value="87" | 87 | [[Мұхтар Мұқанұлы Мағауин]] | data-sort-value="53" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D0%BD 53] |- | data-sort-value="88" | 88 | [[Марфуға Ғалиқызы Айтхожа]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%84%D1%83%D2%93%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B0 52] |- | data-sort-value="89" | 89 | [[Шәмші Қалдаяқов]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%99%D0%BC%D1%88%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%8F%D2%9B%D0%BE%D0%B2 52] |- | data-sort-value="90" | 90 | [[Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%82-%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_%28%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%29 52] |- | data-sort-value="91" | 91 | [[Қазақ әліпбиі]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF%D0%B1%D0%B8%D1%96 52] |- | data-sort-value="92" | 92 | [[Әлімұлы]] | data-sort-value="52" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 52] |- | data-sort-value="93" | 93 | [[Шыңғыс Төреқұлұлы Айтматов]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 51] |- | data-sort-value="94" | 94 | [[Ілияс Жансүгіров]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%AF%D0%B3%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 51] |- | data-sort-value="95" | 95 | [[Бұқар жырау Қалқаманұлы]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 51] |- | data-sort-value="96" | 96 | [[Алтын Орда]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 51] |- | data-sort-value="97" | 97 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 51] |- | data-sort-value="98" | 98 | [[Қорқыт ата]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%9B%D1%8B%D1%82_%D0%B0%D1%82%D0%B0 51] |- | data-sort-value="99" | 99 | [[Ас қорыту жүйесі]] | data-sort-value="51" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 51] |- | data-sort-value="100" | 100 | [[Жасанды интеллект]] | data-sort-value="50" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 50] |- | data-sort-value="101" | 101 | [[Арғын]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 49] |- | data-sort-value="102" | 102 | [[Құрманғазы Сағырбайұлы]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 49] |- | data-sort-value="103" | 103 | [[Нәзір Төреқұлов]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D3%99%D0%B7%D1%96%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2 49] |- | data-sort-value="104" | 104 | [[Есімдік]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA 49] |- | data-sort-value="105" | 105 | [[Төрехан Айдарханұлы Сабырхан]] | data-sort-value="49" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD 49] |- | data-sort-value="106" | 106 | [[Қасым Аманжолов]] | data-sort-value="48" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2 48] |- | data-sort-value="107" | 107 | [[Қарақытай мемлекеті]] | data-sort-value="47" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 47] |- | data-sort-value="108" | 108 | [[Мұхаметжан Тынышбайұлы]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 46] |- | data-sort-value="109" | 109 | [[Жүсіп Баласағұни]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BD%D0%B8 46] |- | data-sort-value="110" | 110 | [[Қазан төңкерісі]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 46] |- | data-sort-value="111" | 111 | [[Саяси мәдениет]] | data-sort-value="46" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82 46] |- | data-sort-value="112" | 112 | [[Үш Жүз партиясы]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D0%96%D2%AF%D0%B7_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 45] |- | data-sort-value="113" | 113 | [[Мәңгілік бала бейне]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D0%B1%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%B5 45] |- | data-sort-value="114" | 114 | [[Қабанбай батыр]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 45] |- | data-sort-value="115" | 115 | [[Дулат Исабеков]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 45] |- | data-sort-value="116" | 116 | [[Ақбөкен]] | data-sort-value="45" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B1%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BD 45] |- | data-sort-value="117" | 117 | [[Түркістан автономиясы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 44] |- | data-sort-value="118" | 118 | [[Есет Көтібарұлы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44] |- | data-sort-value="119" | 119 | [[Зейнолла Сәнікұлы]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B5%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%A1%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B 44] |- | data-sort-value="120" | 120 | [[Адай]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%B9 44] |- | data-sort-value="121" | 121 | [[Крест жорықтары]] | data-sort-value="44" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%82_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 44] |- | data-sort-value="122" | 122 | [[Қазтуған Сүйінішұлы]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 43] |- | data-sort-value="123" | 123 | [[Дархан Еркінұлы Қызайбаев]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%95%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 43] |- | data-sort-value="124" | 124 | [[1930—1933 жылдардағы Қазақстандағы ашаршылық]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1930%E2%80%941933_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 43] |- | data-sort-value="125" | 125 | [[Жылқы малының атаулары]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 43] |- | data-sort-value="126" | 126 | [[Хақназар хан]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%BD%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 43] |- | data-sort-value="127" | 127 | [[Тұсаукесер]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%80 43] |- | data-sort-value="128" | 128 | [[Шөмекей]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D3%A9%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 43] |- | data-sort-value="129" | 129 | [[Ғұндар]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 43] |- | data-sort-value="130" | 130 | [[Тоқырау жылдарындағы Қазақстан]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 43] |- | data-sort-value="131" | 131 | [[Аз и Я]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7_%D0%B8_%D0%AF 43] |- | data-sort-value="132" | 132 | [[Арыстан баб кесенесі]] | data-sort-value="43" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B1_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 43] |- | data-sort-value="133" | 133 | [[Желтоқсан көтерілісі]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 42] |- | data-sort-value="134" | 134 | [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9D%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 42] |- | data-sort-value="135" | 135 | [[Жеті жарғы]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B 42] |- | data-sort-value="136" | 136 | [[Бәйтерек (монумент)]] | data-sort-value="42" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA_%28%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%29 42] |- | data-sort-value="137" | 137 | [[Қазақ хандары]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 41] |- | data-sort-value="138" | 138 | [[Айбатыр Самиғоллаұлы Сейтақ]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D2%93%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B0%D2%9B 41] |- | data-sort-value="139" | 139 | [[Шығыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 41] |- | data-sort-value="140" | 140 | [[Отаршылдық]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B 41] |- | data-sort-value="141" | 141 | [[Сұлтанмахмұт Торайғыров]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%BE%D0%B2 41] |- | data-sort-value="142" | 142 | [[Қадыр Мырза Әлі]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0_%D3%98%D0%BB%D1%96 41] |- | data-sort-value="143" | 143 | [[Қазақ рулары]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%80%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 41] |- | data-sort-value="144" | 144 | [[Жамбыл Жабайұлы]] | data-sort-value="41" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 41] |- | data-sort-value="145" | 145 | [[Қазыбек би]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B8 40] |- | data-sort-value="146" | 146 | [[Қазақстан азамат соғысы жылдарында]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0 40] |- | data-sort-value="147" | 147 | [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%BF%D0%B0%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B 40] |- | data-sort-value="148" | 148 | [[Қасым хан]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 40] |- | data-sort-value="149" | 149 | [[Смағұл Абатұлы Елубай]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D0%BB%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B9 40] |- | data-sort-value="150" | 150 | [[Шерхан Мұртазаұлы Мұртаза]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B7%D0%B0 40] |- | data-sort-value="151" | 151 | [[Жұмабек Ахметұлы Тәшенов]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%99%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 40] |- | data-sort-value="152" | 152 | [[Қазақстан мерекелері]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 40] |- | data-sort-value="153" | 153 | [[Қоңырат]] | data-sort-value="40" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%82 40] |- | data-sort-value="154" | 154 | [[Әбіш Кекілбайұлы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D1%88_%D0%9A%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39] |- | data-sort-value="155" | 155 | [[Алаш автономиясы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 39] |- | data-sort-value="156" | 156 | [[Жақып Ақбаев]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF_%D0%90%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 39] |- | data-sort-value="157" | 157 | [[Үйсін мемлекеті]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%B9%D1%81%D1%96%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 39] |- | data-sort-value="158" | 158 | [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%81_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 39] |- | data-sort-value="159" | 159 | [[Түрксіб (сурет)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D1%96%D0%B1_%28%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%29 39] |- | data-sort-value="160" | 160 | [[Ұлпан (роман)]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 39] |- | data-sort-value="161" | 161 | [[Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%88%D2%BB%D2%AF%D1%80_%D0%96%D2%AF%D1%81%D1%96%D0%BF_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 39] |- | data-sort-value="162" | 162 | [[Химиялық элементтер тізімі]] | data-sort-value="39" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 39] |- | data-sort-value="163" | 163 | [[Екінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 38] |- | data-sort-value="164" | 164 | [[Ұлытау облысы]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 38] |- | data-sort-value="165" | 165 | [[Жиембет жырау]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83 38] |- | data-sort-value="166" | 166 | [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1916_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81 38] |- | data-sort-value="167" | 167 | [[Сайын Мұратбеков]] | data-sort-value="38" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 38] |- | data-sort-value="168" | 168 | [[Әпке (драма)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BF%D0%BA%D0%B5_%28%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%29 37] |- | data-sort-value="169" | 169 | [[Бозоқ]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D2%9B 37] |- | data-sort-value="170" | 170 | [[Сұлтан Бейбарыс]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81 37] |- | data-sort-value="171" | 171 | [[Сөйлем мүшелері]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 37] |- | data-sort-value="172" | 172 | [[Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күні]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 37] |- | data-sort-value="173" | 173 | [[Көшпенділер (трилогия)]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%BF%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80_%28%D1%82%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 37] |- | data-sort-value="174" | 174 | [[Қазақстан қорықтарының тізімі]] | data-sort-value="37" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 37] |- | data-sort-value="175" | 175 | [[Сүйінбай Аронұлы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%90%D1%80%D0%BE%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 36] |- | data-sort-value="176" | 176 | [[Баққожа Мұқай]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%B9 36] |- | data-sort-value="177" | 177 | [[Құрмет ордені]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 36] |- | data-sort-value="178" | 178 | [[Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="179" | 179 | [[Әйтеке би]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 36] |- | data-sort-value="180" | 180 | [[Эпитет]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82 36] |- | data-sort-value="181" | 181 | [[Тұрсынғали Тұрымұлы Алагөзов]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B3%D3%A9%D0%B7%D0%BE%D0%B2 36] |- | data-sort-value="182" | 182 | [[Адам қаңқасы]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 36] |- | data-sort-value="183" | 183 | [[Баланы қырқынан шығару]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83 36] |- | data-sort-value="184" | 184 | [[Қазақстандағы ұжымдастыру]] | data-sort-value="36" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%B1%D0%B6%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%83 36] |- | data-sort-value="185" | 185 | [[Сервер]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B2%D0%B5%D1%80 35] |- | data-sort-value="186" | 186 | [[Ұлы Отан соғысы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 35] |- | data-sort-value="187" | 187 | [[Құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 35] |- | data-sort-value="188" | 188 | [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D3%98%D0%BD%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D1%8B 35] |- | data-sort-value="189" | 189 | [[Полдарк телехикаясының бөлімдер тізімі]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D3%A9%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 35] |- | data-sort-value="190" | 190 | [[Төреғали Төреəліұлы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5%C9%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 35] |- | data-sort-value="191" | 191 | [[Азамат соғысы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 35] |- | data-sort-value="192" | 192 | [[Біржан мен Сара айтысы]] | data-sort-value="35" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%8B 35] |- | data-sort-value="193" | 193 | [[Қашықтықтан білім беру]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%83 34] |- | data-sort-value="194" | 194 | [[Әлкей Хақанұлы Марғұлан]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%B9_%D0%A5%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="195" | 195 | [[Кәмшат Байғазықызы Дөненбаева]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 34] |- | data-sort-value="196" | 196 | [[Есімше]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC%D1%88%D0%B5 34] |- | data-sort-value="197" | 197 | [[Ақан сері]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96 34] |- | data-sort-value="198" | 198 | [[Мұхаммед]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4 34] |- | data-sort-value="199" | 199 | [[Ғабит Әбдімажитұлы Сыздықбеков]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D0%B0%D0%B6%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 34] |- | data-sort-value="200" | 200 | [[:Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар|Санат:Уикипедия:Тексерілмеген мақалалар]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%3A%D0%A2%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 34] |- | data-sort-value="201" | 201 | [[Бесікке салу]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D1%83 34] |- | data-sort-value="202" | 202 | [[Тайқазан]] | data-sort-value="34" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD 34] |- | data-sort-value="203" | 203 | [[Шежіре]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5 33] |- | data-sort-value="204" | 204 | [[Асқорыту мүшелері]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%82%D1%83_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 33] |- | data-sort-value="205" | 205 | [[Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%AB%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%8B%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 33] |- | data-sort-value="206" | 206 | [[Қыз Жібек]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA 33] |- | data-sort-value="207" | 207 | [[Арыстанбаб]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B1 33] |- | data-sort-value="208" | 208 | [[Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 33] |- | data-sort-value="209" | 209 | [[Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="33" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 33] |- | data-sort-value="210" | 210 | [[Әмір Темір]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80 32] |- | data-sort-value="211" | 211 | [[Қазақ ұлт зиялыларының қалыптасуы]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82_%D0%B7%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 32] |- | data-sort-value="212" | 212 | [[Кіші жүз]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 32] |- | data-sort-value="213" | 213 | [[Махаббат, қызық мол жылдар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%B1%D0%B1%D0%B0%D1%82%2C_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%BE%D0%BB_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="214" | 214 | [[Қыпшақтар]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 32] |- | data-sort-value="215" | 215 | [[Эритроциттер]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%80%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 32] |- | data-sort-value="216" | 216 | [[Байқоңыр (ғарыш айлағы)]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%88_%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%29 32] |- | data-sort-value="217" | 217 | [[Есім хан]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD 32] |- | data-sort-value="218" | 218 | [[Еуропа]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0 32] |- | data-sort-value="219" | 219 | [[Батыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 32] |- | data-sort-value="220" | 220 | [[Жер аумағы бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 32] |- | data-sort-value="221" | 221 | [[Сәкен Сейфуллин]] | data-sort-value="32" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%84%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 32] |- | data-sort-value="222" | 222 | [[Үмбетей Тілеуұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="223" | 223 | [[Беріш]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%88 31] |- | data-sort-value="224" | 224 | [[Синоним]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC 31] |- | data-sort-value="225" | 225 | [[Шығанақ Берсиев]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D2%9B_%D0%91%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D0%B5%D0%B2 31] |- | data-sort-value="226" | 226 | [[Әл-Хадид сүресі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A5%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B4_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="227" | 227 | [[Төле би]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5_%D0%B1%D0%B8 31] |- | data-sort-value="228" | 228 | [[Сырым Датұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="229" | 229 | [[Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD%D0%B0_%D0%B5%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D3%A9%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 31] |- | data-sort-value="230" | 230 | [[Аңыздың ақыры]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="231" | 231 | [[Түйе малының атаулары]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="232" | 232 | [[Ақтамберді Сарыұлы]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 31] |- | data-sort-value="233" | 233 | [[Тыныс алу жүйесі]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D0%BB%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 31] |- | data-sort-value="234" | 234 | [[Зар Заман]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%80_%D0%97%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD 31] |- | data-sort-value="235" | 235 | [[Мемлекеттік Егемендік Туралы Декларация]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 31] |- | data-sort-value="236" | 236 | [[Су]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83 31] |- | data-sort-value="237" | 237 | [[Қазақстан индустрияландыру кезеңінде]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5 31] |- | data-sort-value="238" | 238 | [[Қазақстан қалалары]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 31] |- | data-sort-value="239" | 239 | [[Мақал-мәтелдер]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB-%D0%BC%D3%99%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80 31] |- | data-sort-value="240" | 240 | [[Жақайым]] | data-sort-value="31" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC 31] |- | data-sort-value="241" | 241 | [[Төртқара]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 30] |- | data-sort-value="242" | 242 | [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D2%A3%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%81%D1%96%D2%A3%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="243" | 243 | [[Мүшел жас]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D1%88%D0%B5%D0%BB_%D0%B6%D0%B0%D1%81 30] |- | data-sort-value="244" | 244 | [[Әділет (партия)]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%82_%28%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%29 30] |- | data-sort-value="245" | 245 | [[Әлемнің жеті кереметі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 30] |- | data-sort-value="246" | 246 | [[Бесік]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA 30] |- | data-sort-value="247" | 247 | [[Қазақстан аудандары]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 30] |- | data-sort-value="248" | 248 | [[Темір дәуірі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 30] |- | data-sort-value="249" | 249 | [[Қазақстан қазақтарының әйел есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D3%99%D0%B9%D0%B5%D0%BB_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 30] |- | data-sort-value="250" | 250 | [[Жыныстық қатынас]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B0%D1%81 30] |- | data-sort-value="251" | 251 | [[Қабдеш Жұмаділов]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 30] |- | data-sort-value="252" | 252 | [[Қазақ тілі]] | data-sort-value="30" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 30] |- | data-sort-value="253" | 253 | [[Атом]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BE%D0%BC 29] |- | data-sort-value="254" | 254 | [[Тынымбай Нұрмағамбетов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="255" | 255 | [[Қанипа Омарғалиқызы Бітібаева]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BF%D0%B0_%D0%9E%D0%BC%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D1%96%D1%82%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 29] |- | data-sort-value="256" | 256 | [[Ғұбайдолла Айдаров]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="257" | 257 | [[Алланың есімдері]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 29] |- | data-sort-value="258" | 258 | [[Жошы хан]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 29] |- | data-sort-value="259" | 259 | [[Қан]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD 29] |- | data-sort-value="260" | 260 | [[Әбілхан Қастеев]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B5%D0%B2 29] |- | data-sort-value="261" | 261 | [[Алаша (ру)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%28%D1%80%D1%83%29 29] |- | data-sort-value="262" | 262 | [[Робототехника]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0 29] |- | data-sort-value="263" | 263 | [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D0%9F%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D3%98%D0%BA%D1%96%D0%BC%D1%88%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%B3%D1%96 29] |- | data-sort-value="264" | 264 | [[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%80%D0%BF%D0%B5%D1%88_%E2%80%93_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%83 29] |- | data-sort-value="265" | 265 | [[Наймандар]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 29] |- | data-sort-value="266" | 266 | [[Тың игеру]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D2%A3_%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80%D1%83 29] |- | data-sort-value="267" | 267 | [[Ерлан Тынымбайұлы Қарин]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 29] |- | data-sort-value="268" | 268 | [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B 29] |- | data-sort-value="269" | 269 | [[Ақ Орда (мемлекет)]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0_%28%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%29 29] |- | data-sort-value="270" | 270 | [[Болат Қасымжанұлы Ұзақов]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D0%BE%D0%B2 29] |- | data-sort-value="271" | 271 | [[Жәнібек хан]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D3%99%D0%BD%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D1%85%D0%B0%D0%BD 29] |- | data-sort-value="272" | 272 | [[Тыйым]] | data-sort-value="29" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D0%B9%D1%8B%D0%BC 29] |- | data-sort-value="273" | 273 | [[Төлен Әбдік]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BA 28] |- | data-sort-value="274" | 274 | [[Қарлұқ қағанаты]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB%D2%B1%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 28] |- | data-sort-value="275" | 275 | [[Алаш партиясының бағдарламасы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 28] |- | data-sort-value="276" | 276 | [[Керей хан]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 28] |- | data-sort-value="277" | 277 | [[Жаныс]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81 28] |- | data-sort-value="278" | 278 | [[Наурызбай батыр]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 28] |- | data-sort-value="279" | 279 | [[Рейхман университеті]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%B9%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 28] |- | data-sort-value="280" | 280 | [[Исатай-Махамбет көтерілісі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9-%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96 28] |- | data-sort-value="281" | 281 | [[Табын]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BD 28] |- | data-sort-value="282" | 282 | [[Әл-Фатиха сүресі]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%A4%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B0_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 28] |- | data-sort-value="283" | 283 | [[Қыз Жібек (фильм)]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 28] |- | data-sort-value="284" | 284 | [[Мұғалжар тауы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B 28] |- | data-sort-value="285" | 285 | [[Байұлы]] | data-sort-value="28" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 28] |- | data-sort-value="286" | 286 | [[Кішкентай ханзада]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B7%D0%B0%D0%B4%D0%B0 27] |- | data-sort-value="287" | 287 | [[Қызылорда облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="288" | 288 | [[Түркістан облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="289" | 289 | [[Заттыбек Көпбосынұлы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9A%D3%A9%D0%BF%D0%B1%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 27] |- | data-sort-value="290" | 290 | [[Кірме сөздер]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D1%96%D1%80%D0%BC%D0%B5_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 27] |- | data-sort-value="291" | 291 | [[Қатысушы талқылауы:Сейтқамза Айида Нұржанқызы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B%3A%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B0_%D0%90%D0%B9%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 27] |- | data-sort-value="292" | 292 | [[Менің атым Қожа (хикаят)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%D1%82%29 27] |- | data-sort-value="293" | 293 | [[Ақпараттық қауіпсіздік]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%83%D1%96%D0%BF%D1%81%D1%96%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA 27] |- | data-sort-value="294" | 294 | [[1921-1922 жылдардағы ашаршылық]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=1921-1922_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 27] |- | data-sort-value="295" | 295 | [[Қазақстан өзендері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="296" | 296 | [[Салалас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 27] |- | data-sort-value="297" | 297 | [[Қарғын (роман)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 27] |- | data-sort-value="298" | 298 | [[Гомер]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D1%80 27] |- | data-sort-value="299" | 299 | [[Маңғыстау облысы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="300" | 300 | [[Соңғы патшалық]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%88%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B 27] |- | data-sort-value="301" | 301 | [[Қазақстан қазақтарының ер есімдерінің тізімі]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 27] |- | data-sort-value="302" | 302 | [[Қаңлы (тайпа)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 27] |- | data-sort-value="303" | 303 | [[Смағұл Сәдуақасов]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BC%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%A1%D3%99%D0%B4%D1%83%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 27] |- | data-sort-value="304" | 304 | [[Абайдың қара сөздері]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 27] |- | data-sort-value="305" | 305 | [[XV-XVIII ғасырлардағы қазақ ауыз әдебиеті]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=XV-XVIII_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 27] |- | data-sort-value="306" | 306 | [[Шығыс Түрік қағанаты]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 27] |- | data-sort-value="307" | 307 | [[Сандардың символикасы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 27] |- | data-sort-value="308" | 308 | [[Қазақстан жерінде мал шаруашылығының қалыптасуы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5_%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 27] |- | data-sort-value="309" | 309 | [[Қазақтар]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 27] |- | data-sort-value="310" | 310 | [[Сара Тастанбекқызы]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 27] |- | data-sort-value="311" | 311 | [[Матай (ру бірлестігі)]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%28%D1%80%D1%83_%D0%B1%D1%96%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%B3%D1%96%29 27] |- | data-sort-value="312" | 312 | [[Көсемше]] | data-sort-value="27" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%88%D0%B5 27] |- | data-sort-value="313" | 313 | [[Құдайберген Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="314" | 314 | [[Шалкиіз Тіленшіұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="315" | 315 | [[Табылды Досымов]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%8B%D0%BC%D0%BE%D0%B2 26] |- | data-sort-value="316" | 316 | [[Арман Оразбайұлы Қырықбаев]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 26] |- | data-sort-value="317" | 317 | [[Қазақстан Республикасының заңдары]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 26] |- | data-sort-value="318" | 318 | [[Бұғыбай]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%B1%D2%93%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9 26] |- | data-sort-value="319" | 319 | [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%94%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9 26] |- | data-sort-value="320" | 320 | [[КСРО қорғаныс өнеркәсібі халық комиссариаты]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81_%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D1%96_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B0%D1%82%D1%8B 26] |- | data-sort-value="321" | 321 | [[Жас тұлпар]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81_%D1%82%D2%B1%D0%BB%D0%BF%D0%B0%D1%80 26] |- | data-sort-value="322" | 322 | [[Жел энергетикасы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%BB_%D1%8D%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="323" | 323 | [[Жанқожа Нұрмұхамедұлы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%B1%D0%BB%D1%8B 26] |- | data-sort-value="324" | 324 | [[Моғолстан]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%93%D0%BE%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 26] |- | data-sort-value="325" | 325 | [[Тас дәуірі]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 26] |- | data-sort-value="326" | 326 | [[Сан есім]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 26] |- | data-sort-value="327" | 327 | [[Барыс (жануар)]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%80%D1%8B%D1%81_%28%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%29 26] |- | data-sort-value="328" | 328 | [[Қазақстан географиясы]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 26] |- | data-sort-value="329" | 329 | [[Қожа]] | data-sort-value="26" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0 26] |- | data-sort-value="330" | 330 | [[Дарын республикалық ғылыми-практикалық орталығы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 25] |- | data-sort-value="331" | 331 | [[Қазақ хандығының құрылуы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%83%D1%8B 25] |- | data-sort-value="332" | 332 | [[Халықаралық студенттер күні]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96 25] |- | data-sort-value="333" | 333 | [[Қазақстан мемлекеттік рәміздері]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D3%99%D0%BC%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 25] |- | data-sort-value="334" | 334 | [[Серік Ибрагимов]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 25] |- | data-sort-value="335" | 335 | [[Қазақстан Құрылтайы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B 25] |- | data-sort-value="336" | 336 | [[Ерболат Беделхан]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%B1%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%91%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD 25] |- | data-sort-value="337" | 337 | [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 25] |- | data-sort-value="338" | 338 | [[Ғұмар Қараш]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88 25] |- | data-sort-value="339" | 339 | [[Ақпан төңкерісі]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5%D1%80%D1%96%D1%81%D1%96 25] |- | data-sort-value="340" | 340 | [[Дархан Амангелдіұлы Сатыбалды]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B 25] |- | data-sort-value="341" | 341 | [[Біріккен Ұлттар Ұйымы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5%D0%BD_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D2%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D1%8B 25] |- | data-sort-value="342" | 342 | [[Абай облысы]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 25] |- | data-sort-value="343" | 343 | [[Ыбырай Жақаев]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0%D0%B9_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2 25] |- | data-sort-value="344" | 344 | [[Теңге]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5 25] |- | data-sort-value="345" | 345 | [[Отырар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="346" | 346 | [[Тарихи жырлар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D0%B8_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="347" | 347 | [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%28%D0%9A%D1%96%D1%88%D1%96_%D0%B6%D2%AF%D0%B7%29 25] |- | data-sort-value="348" | 348 | [[Қаңлылар]] | data-sort-value="25" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D0%BB%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80 25] |- | data-sort-value="349" | 349 | [[Рекурсия]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D0%BA%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%8F 24] |- | data-sort-value="350" | 350 | [[Алаш Орда]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0 24] |- | data-sort-value="351" | 351 | [[Нефрон]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD 24] |- | data-sort-value="352" | 352 | [[Туыстық атаулары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="353" | 353 | [[Метафора]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%B0 24] |- | data-sort-value="354" | 354 | [[Қазақ ұлттық киімдері]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B8%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 24] |- | data-sort-value="355" | 355 | [[:Санат:Айтыс ақындары|Санат:Айтыс ақындары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="356" | 356 | [[Албан руы]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%80%D1%83%D1%8B 24] |- | data-sort-value="357" | 357 | [[Қазақстандағы саяси партиялар]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B8_%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80 24] |- | data-sort-value="358" | 358 | [[Сөз таптары]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 24] |- | data-sort-value="359" | 359 | [[Қайрат Нұртас]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81 24] |- | data-sort-value="360" | 360 | [[Қорғансыздың күні (әңгіме)]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%96_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 24] |- | data-sort-value="361" | 361 | [[Үлгі:Мемлекет туы/Тізім]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D1%82%D1%83%D1%8B%2F%D0%A2%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC 24] |- | data-sort-value="362" | 362 | [[Миллионер қалалар саны бойынша елдер тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="363" | 363 | [[Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%8B_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 24] |- | data-sort-value="364" | 364 | [[Темірбек Қараұлы Жүргенов]] | data-sort-value="24" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 24] |- | data-sort-value="365" | 365 | [[Кенжебек Тұрсынбайұлы Жанәбілов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="366" | 366 | [[Экономика]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0 23] |- | data-sort-value="367" | 367 | [[Нұртас Дәндібайұлы Оңдасынов]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%94%D3%99%D0%BD%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="368" | 368 | [[Құнанбай Өскенбайұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="369" | 369 | [[Ресей]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%B9 23] |- | data-sort-value="370" | 370 | [[Исатай Тайманұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="371" | 371 | [[Санжар Керімбай]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9 23] |- | data-sort-value="372" | 372 | [[Оңтүстік Америка]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 23] |- | data-sort-value="373" | 373 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%D1%96 23] |- | data-sort-value="374" | 374 | [[Қазақтың боғауыз сөздері]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%BE%D2%93%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%B7_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 23] |- | data-sort-value="375" | 375 | [[Махмұд Қашқари]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B8 23] |- | data-sort-value="376" | 376 | [[Ақтөбе облысы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 23] |- | data-sort-value="377" | 377 | [[Қызыл жебе (роман)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%B6%D0%B5%D0%B1%D0%B5_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 23] |- | data-sort-value="378" | 378 | [[ALEM (Ninety One)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ALEM_%28Ninety_One%29 23] |- | data-sort-value="379" | 379 | [[Ұлы жүз]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 23] |- | data-sort-value="380" | 380 | [[Киіз үй]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B8%D1%96%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 23] |- | data-sort-value="381" | 381 | [[Дулат]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82 23] |- | data-sort-value="382" | 382 | [[Көңіл шай]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%B9 23] |- | data-sort-value="383" | 383 | [[Тайыр Жарықұлы Жароков]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D0%96%D0%B0%D1%80%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BE%D0%B2 23] |- | data-sort-value="384" | 384 | [[Ұстаз (цифрлық платформа)]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D1%86%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%29 23] |- | data-sort-value="385" | 385 | [[Наурызбай Қасымұлы]] | data-sort-value="23" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B 23] |- | data-sort-value="386" | 386 | [[Жар жағалаған жалғыз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%BB%D2%93%D1%8B%D0%B7 22] |- | data-sort-value="387" | 387 | [[Майқы би]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B8 22] |- | data-sort-value="388" | 388 | [[Арал теңізі]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BB_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 22] |- | data-sort-value="389" | 389 | [[Қырғызстан]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 22] |- | data-sort-value="390" | 390 | [[КешYOU]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%88YOU 22] |- | data-sort-value="391" | 391 | [[Пифагор теоремасы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="392" | 392 | [[Жамбыл облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D0%BB_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="393" | 393 | [[Жанар Мерғалиқызы Айжанова]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%80_%D0%9C%D0%B5%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22] |- | data-sort-value="394" | 394 | [[Тоқаш Бокин]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D1%88_%D0%91%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D0%BD 22] |- | data-sort-value="395" | 395 | [[Ескендір (поэма)]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 22] |- | data-sort-value="396" | 396 | [[Тұмар ханша]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D1%88%D0%B0 22] |- | data-sort-value="397" | 397 | [[Түркілер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="398" | 398 | [[Үлгі:Бастамасыз]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%B7 22] |- | data-sort-value="399" | 399 | [[Батыс Қазақстан облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="400" | 400 | [[Үмбетәлі Кәрібаев]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9A%D3%99%D1%80%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 22] |- | data-sort-value="401" | 401 | [[Пернетақта]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0 22] |- | data-sort-value="402" | 402 | [[Валюта]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D1%8E%D1%82%D0%B0 22] |- | data-sort-value="403" | 403 | [[Кәсіби сөздер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%99%D1%81%D1%96%D0%B1%D0%B8_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="404" | 404 | [[:Сурет:Female and male anus.jpg|Сурет:Female and male anus.jpg]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3AFemale_and_male_anus.jpg 22] |- | data-sort-value="405" | 405 | [[Орынбор]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%BE%D1%80 22] |- | data-sort-value="406" | 406 | [[Тотығу-тотықсыздану реакциялары]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%83-%D1%82%D0%BE%D1%82%D1%8B%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%83_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BA%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 22] |- | data-sort-value="407" | 407 | [[Жер]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%80 22] |- | data-sort-value="408" | 408 | [[Ұлықбек Оразбайұлы Есдәулет]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%81%D0%B4%D3%99%D1%83%D0%BB%D0%B5%D1%82 22] |- | data-sort-value="409" | 409 | [[Мәриям Хакімжанова]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BC_%D0%A5%D0%B0%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 22] |- | data-sort-value="410" | 410 | [[Алматы облысы]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 22] |- | data-sort-value="411" | 411 | [[Қимақ қағанаты]] | data-sort-value="22" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 22] |- | data-sort-value="412" | 412 | [[Зат есім]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 21] |- | data-sort-value="413" | 413 | [[Етістік]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 21] |- | data-sort-value="414" | 414 | [[Меруерт Қаратайқызы Өтекешeва]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D1%83%D0%B5%D1%80%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%88e%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="415" | 415 | [[Алғашқы ұстаз (кітап)]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B7_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 21] |- | data-sort-value="416" | 416 | [[Ботбай]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9 21] |- | data-sort-value="417" | 417 | [[Алаш қозғалысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="418" | 418 | [[Қазақстан елтаңбасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D0%BB%D1%82%D0%B0%D2%A3%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="419" | 419 | [[Жаңабазар]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80 21] |- | data-sort-value="420" | 420 | [[Каспий теңізі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B8%D0%B9_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7%D1%96 21] |- | data-sort-value="421" | 421 | [[:Санат:Қазақстан боксшылары|Санат:Қазақстан боксшылары]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B1%D0%BE%D0%BA%D1%81%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 21] |- | data-sort-value="422" | 422 | [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="423" | 423 | [[Тимур Анатольевич Козырев]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B8%D0%BC%D1%83%D1%80_%D0%90%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2 21] |- | data-sort-value="424" | 424 | [[Суан]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D0%B0%D0%BD 21] |- | data-sort-value="425" | 425 | [[Термин]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B8%D0%BD 21] |- | data-sort-value="426" | 426 | [[Жанқылыш]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D1%88 21] |- | data-sort-value="427" | 427 | [[Таз руы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 21] |- | data-sort-value="428" | 428 | [[Дүбәрә]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%B1%D3%99%D1%80%D3%99 21] |- | data-sort-value="429" | 429 | [[Ұлттық пантеон]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%BE%D0%BD 21] |- | data-sort-value="430" | 430 | [[Наурыз мейрамы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D1%83%D1%80%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B 21] |- | data-sort-value="431" | 431 | [[Жетісу облысы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="432" | 432 | [[Мақала]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0 21] |- | data-sort-value="433" | 433 | [[Айтыс]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 21] |- | data-sort-value="434" | 434 | [[Қазақстан астанасы]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B 21] |- | data-sort-value="435" | 435 | [[Айша бибі кесенесі]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 21] |- | data-sort-value="436" | 436 | [[Әлия Нұрмұхамедқызы Молдағұлова]] | data-sort-value="21" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B8%D1%8F_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 21] |- | data-sort-value="437" | 437 | [[Қазақстан темір жолы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="438" | 438 | [[Ақмола]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0 20] |- | data-sort-value="439" | 439 | [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B6%D0%B5%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="440" | 440 | [[Қызылорда]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0 20] |- | data-sort-value="441" | 441 | [[Тұлға қаңқасы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BB%D2%93%D0%B0_%D2%9B%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="442" | 442 | [[Менің атым Қожа (фильм)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BC_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 20] |- | data-sort-value="443" | 443 | [[Фиқһ негіздері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D2%9B%D2%BB_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="444" | 444 | [[Манаш Қабашұлы Қозыбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%88_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D0%B7%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="445" | 445 | [[Фариза Оңғарсынова]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="446" | 446 | [[Шекті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="447" | 447 | [[Вагиналды секс]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B_%D1%81%D0%B5%D0%BA%D1%81 20] |- | data-sort-value="448" | 448 | [[Мүліктік емес жеке құқық]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 20] |- | data-sort-value="449" | 449 | [[Рамазан Өмірәліұлы Стамғазиев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BD_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D1%82%D0%B0%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="450" | 450 | [[Қазақ шежірелерінің тізімі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 20] |- | data-sort-value="451" | 451 | [[Қайым Мұқамедханов]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 20] |- | data-sort-value="452" | 452 | [[Жаяу Мұса Байжанұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="453" | 453 | [[Жаңа экономикалық саясат]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82 20] |- | data-sort-value="454" | 454 | [[Тырнақша]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%8B%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B%D1%88%D0%B0 20] |- | data-sort-value="455" | 455 | [[Ою-өрнек]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA 20] |- | data-sort-value="456" | 456 | [[Тұманбай Молдағалиев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="457" | 457 | [[Біржан Қожағұлұлы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 20] |- | data-sort-value="458" | 458 | [[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A5%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="459" | 459 | [[Қырымның қырық батыры]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D1%8B 20] |- | data-sort-value="460" | 460 | [[Мағауия Абайұлы Құнанбаев]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%93%D0%B0%D1%83%D0%B8%D1%8F_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 20] |- | data-sort-value="461" | 461 | [[Құтадғу білік]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%82%D0%B0%D0%B4%D2%93%D1%83_%D0%B1%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA 20] |- | data-sort-value="462" | 462 | [[Қарағанды облысы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 20] |- | data-sort-value="463" | 463 | [[Термодинамиканың екінші заңы]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D0%BA%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 20] |- | data-sort-value="464" | 464 | [[Сара Өрдембайқызы Тыныштығұлова]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D3%A8%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%A2%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%88%D1%82%D1%8B%D2%93%D2%B1%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0 20] |- | data-sort-value="465" | 465 | [[Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D0%BD_%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D1%96_%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA_%D2%AF%D1%88%D1%96%D0%BD 20] |- | data-sort-value="466" | 466 | [[Адам эволюциясының негізгі кезеңдері]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC_%D1%8D%D0%B2%D0%BE%D0%BB%D1%8E%D1%86%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 20] |- | data-sort-value="467" | 467 | [[Ғабиден Мұстафин]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD_%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BD 20] |- | data-sort-value="468" | 468 | [[Қазақ ұлттық университеті]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 20] |- | data-sort-value="469" | 469 | [[Төрт түлік]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82_%D1%82%D2%AF%D0%BB%D1%96%D0%BA 20] |- | data-sort-value="470" | 470 | [[Сақиналар әміршісі (роман)]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D3%99%D0%BC%D1%96%D1%80%D1%88%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 20] |- | data-sort-value="471" | 471 | [[Сіргелі]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D1%96 20] |- | data-sort-value="472" | 472 | [[Қазақстан соғыстан кейінгі кезеңде]] | data-sort-value="20" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%B7%D0%B5%D2%A3%D0%B4%D0%B5 20] |- | data-sort-value="473" | 473 | [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B4%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81 19] |- | data-sort-value="474" | 474 | [[Қазақ газеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D0%B0%D0%B7%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="475" | 475 | [[Қазақстан халық кеңесі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D1%96 19] |- | data-sort-value="476" | 476 | [[Елдос Бақтыбайұлы Сметов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="477" | 477 | [[Ғазиз Әбдібекұлы Байтасов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%B7_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="478" | 478 | [[Саят Қабылұлы Медеуов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B5%D1%83%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="479" | 479 | [[Түйелер]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 19] |- | data-sort-value="480" | 480 | [[Ақша]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%88%D0%B0 19] |- | data-sort-value="481" | 481 | [[Үлгі:ПозКарта Қазақстан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%9F%D0%BE%D0%B7%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="482" | 482 | [[Қазақстан халқы ассамблеясы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B_%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%8F%D1%81%D1%8B 19] |- | data-sort-value="483" | 483 | [[Қырғыз руы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D1%80%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="484" | 484 | [[Қазақстан туы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="485" | 485 | [[Ғани Мұратбаев]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 19] |- | data-sort-value="486" | 486 | [[Оғыз мемлекеті]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D2%93%D1%8B%D0%B7_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%96 19] |- | data-sort-value="487" | 487 | [[Үндістан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="488" | 488 | [[Домбыра]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B1%D1%8B%D1%80%D0%B0 19] |- | data-sort-value="489" | 489 | [[Диуани хикмет]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D1%82 19] |- | data-sort-value="490" | 490 | [[Әлем елдерінің тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC_%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="491" | 491 | [[Қазақстандағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%AE%D0%9D%D0%95%D0%A1%D0%9A%D0%9E_%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0_%D0%BD%D1%8B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 19] |- | data-sort-value="492" | 492 | [[Қамшы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D1%88%D1%8B 19] |- | data-sort-value="493" | 493 | [[Омоним]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC 19] |- | data-sort-value="494" | 494 | [[Тәтіқара]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%82%D1%96%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0 19] |- | data-sort-value="495" | 495 | [[Егемен Қазақстан]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B3%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 19] |- | data-sort-value="496" | 496 | [[Құқық]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 19] |- | data-sort-value="497" | 497 | [[Әлімхан Әбеуұлы Ермеков]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%95%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="498" | 498 | [[Халел Досмұхамедов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="499" | 499 | [[Неологизм]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B7%D0%BC 19] |- | data-sort-value="500" | 500 | [[Ертіс]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D1%96%D1%81 19] |- | data-sort-value="501" | 501 | [[Ысты]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%82%D1%8B 19] |- | data-sort-value="502" | 502 | [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%96%D0%BD%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%B4%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="503" | 503 | [[Бекзат Сейілханұлы Саттарханов]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 19] |- | data-sort-value="504" | 504 | [[:Санат:Қазақтың ұлттық ойындары|Санат:Қазақтың ұлттық ойындары]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 19] |- | data-sort-value="505" | 505 | [[Кейкі Көкембайұлы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D1%96_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 19] |- | data-sort-value="506" | 506 | [[Қарауыл руы]] | data-sort-value="19" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB_%D1%80%D1%83%D1%8B 19] |- | data-sort-value="507" | 507 | [[Қытай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%82%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="508" | 508 | [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D3%99%D1%88_%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D3%99%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="509" | 509 | [[Жусан иісі (повесть)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D1%83%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D1%96%D1%81%D1%96_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 18] |- | data-sort-value="510" | 510 | [[Қаһар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="511" | 511 | [[Ақтөбе]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 18] |- | data-sort-value="512" | 512 | [[Қарақұйрық]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D2%B1%D0%B9%D1%80%D1%8B%D2%9B 18] |- | data-sort-value="513" | 513 | [[Өкпе]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%BA%D0%BF%D0%B5 18] |- | data-sort-value="514" | 514 | [[Аллитерация]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="515" | 515 | [[Жансейіт Қансейітұлы Түймебаев]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D2%AF%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 18] |- | data-sort-value="516" | 516 | [[Африка]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 18] |- | data-sort-value="517" | 517 | [[Қырық Қыз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D1%8B%D2%9B_%D2%9A%D1%8B%D0%B7 18] |- | data-sort-value="518" | 518 | [[Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BA%D0%B8%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 18] |- | data-sort-value="519" | 519 | [[Тұрсынбек Аманғалиұлы Қабатов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="520" | 520 | [[Химиялық элементтердің периодтық жүйесі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BE%D0%B4%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 18] |- | data-sort-value="521" | 521 | [[Мұхаммед Хайдар Дулати]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%A5%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8 18] |- | data-sort-value="522" | 522 | [[Азаматтық құқық]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D2%9B%D1%8B%D2%9B 18] |- | data-sort-value="523" | 523 | [[Ауған соғысы (1979–1989)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B_%281979%E2%80%931989%29 18] |- | data-sort-value="524" | 524 | [[Ноғай]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%BE%D2%93%D0%B0%D0%B9 18] |- | data-sort-value="525" | 525 | [[Үстеу]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%83 18] |- | data-sort-value="526" | 526 | [[Әсел Жұбанышқызы Жанасова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D0%BB_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="527" | 527 | [[Дана Өмірбайқызы Нұржігітова]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D3%A8%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B6%D1%96%D0%B3%D1%96%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="528" | 528 | [[Жетіру]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 18] |- | data-sort-value="529" | 529 | [[Аустралия]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F 18] |- | data-sort-value="530" | 530 | [[Думан Марат]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82 18] |- | data-sort-value="531" | 531 | [[Аминқышқылдар]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B8%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80 18] |- | data-sort-value="532" | 532 | [[Арыстанды-Қарабас желі]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B-%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D1%96 18] |- | data-sort-value="533" | 533 | [[Ауғанстан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="534" | 534 | [[Бүркіт]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82 18] |- | data-sort-value="535" | 535 | [[Айгүл Жолдасбайқызы Кемелбаева]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%96%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="536" | 536 | [[Перифраз]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%80%D0%B0%D0%B7 18] |- | data-sort-value="537" | 537 | [[Есік Алтын адамы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D1%8B 18] |- | data-sort-value="538" | 538 | [[Операциялық жүйелер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="539" | 539 | [[Бесеудің хаты]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B5%D1%83%D0%B4%D1%96%D2%A3_%D1%85%D0%B0%D1%82%D1%8B 18] |- | data-sort-value="540" | 540 | [[Марат Мәдетұлы Оралғазин]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D3%99%D0%B4%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%B7%D0%B8%D0%BD 18] |- | data-sort-value="541" | 541 | [[Бай мен жарлы баласы (әңгіме)]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%8B_%28%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D0%BC%D0%B5%29 18] |- | data-sort-value="542" | 542 | [[Бейбіт Сейдуалиева]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D1%96%D1%82_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D0%B4%D1%83%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0 18] |- | data-sort-value="543" | 543 | [[Өтебай Қанахин]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%85%D0%B8%D0%BD 18] |- | data-sort-value="544" | 544 | [[Құлшығаш]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%88 18] |- | data-sort-value="545" | 545 | [[Алшын]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%88%D1%8B%D0%BD 18] |- | data-sort-value="546" | 546 | [[Бауыржан Сабзалұлы Ибрагимов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B7%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="547" | 547 | [[Шанышқылы]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D1%8B 18] |- | data-sort-value="548" | 548 | [[Төлеңгіттер]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 18] |- | data-sort-value="549" | 549 | [[Тәуекел хан]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BB_%D1%85%D0%B0%D0%BD 18] |- | data-sort-value="550" | 550 | [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] | data-sort-value="18" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 18] |- | data-sort-value="551" | 551 | [[Сақшы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D2%9B%D1%88%D1%8B 17] |- | data-sort-value="552" | 552 | [[Қазақстан климаты]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BB%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 17] |- | data-sort-value="553" | 553 | [[Әміре Дүрманұлы Айтбакин]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D0%94%D2%AF%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D0%BD 17] |- | data-sort-value="554" | 554 | [[Ежелгі дәуірдегі Қазақстан]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 17] |- | data-sort-value="555" | 555 | [[Диуани лұғат ат-түрк]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B8_%D0%BB%D2%B1%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%B0%D1%82-%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BA 17] |- | data-sort-value="556" | 556 | [[Орталық Азия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="557" | 557 | [[Қола дәуірі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="558" | 558 | [[Тараз]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7 17] |- | data-sort-value="559" | 559 | [[Андроново мәдениеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BE_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="560" | 560 | [[Домалақ ана]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%BD%D0%B0 17] |- | data-sort-value="561" | 561 | [[Диалект]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82 17] |- | data-sort-value="562" | 562 | [[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B8%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%BF%D0%B5%D0%BD_%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%B3%29 17] |- | data-sort-value="563" | 563 | [[Ер Тарғын]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D0%B0%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD 17] |- | data-sort-value="564" | 564 | [[Білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалайтын халықаралық бағдарлама]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BC_%D0%B0%D0%BB%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%BE%D2%9B%D1%83_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B0 17] |- | data-sort-value="565" | 565 | [[Америка Құрама Штаттары]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0_%D0%A8%D1%82%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 17] |- | data-sort-value="566" | 566 | [[Қастек Баянбай]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9 17] |- | data-sort-value="567" | 567 | [[Қамбар батыр (жыр)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 17] |- | data-sort-value="568" | 568 | [[Интонация]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%86%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="569" | 569 | [[Оттегі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%82%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96 17] |- | data-sort-value="570" | 570 | [[Соңғы көш (роман)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D2%A3%D2%93%D1%8B_%D0%BA%D3%A9%D1%88_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 17] |- | data-sort-value="571" | 571 | [[Ерте темір дәуірі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%82%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80_%D0%B4%D3%99%D1%83%D1%96%D1%80%D1%96 17] |- | data-sort-value="572" | 572 | [[Эстетика]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 17] |- | data-sort-value="573" | 573 | [[Азия]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B7%D0%B8%D1%8F 17] |- | data-sort-value="574" | 574 | [[Қарағанды]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B 17] |- | data-sort-value="575" | 575 | [[Еңлік-Кебек]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D2%A3%D0%BB%D1%96%D0%BA-%D0%9A%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BA 17] |- | data-sort-value="576" | 576 | [[Әсет Найманбайұлы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 17] |- | data-sort-value="577" | 577 | [[Найман хандығы]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 17] |- | data-sort-value="578" | 578 | [[Бауыр (орган)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%80_%28%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B0%D0%BD%29 17] |- | data-sort-value="579" | 579 | [[Ботай мәдениеті]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D0%BC%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D1%82%D1%96 17] |- | data-sort-value="580" | 580 | [[Исламдағы жыныстық өмір әдебі]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D3%A9%D0%BC%D1%96%D1%80_%D3%99%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D1%96 17] |- | data-sort-value="581" | 581 | [[Туберкулез]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BA%D1%83%D0%BB%D0%B5%D0%B7 17] |- | data-sort-value="582" | 582 | [[Бесжылдық жоспар (КСРО)]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%B6%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D1%80_%28%D0%9A%D0%A1%D0%A0%D0%9E%29 17] |- | data-sort-value="583" | 583 | [[Қызыл кітап]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB_%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF 17] |- | data-sort-value="584" | 584 | [[Кетбұға]] | data-sort-value="17" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0 17] |- | data-sort-value="585" | 585 | [[Сәбит Дөнентаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%94%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="586" | 586 | [[Айша бибі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B9%D1%88%D0%B0_%D0%B1%D0%B8%D0%B1%D1%96 16] |- | data-sort-value="587" | 587 | [[:Санат:Қазақстан әншілері|Санат:Қазақстан әншілері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D3%99%D0%BD%D1%88%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="588" | 588 | [[Алтай таулары]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%B9_%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 16] |- | data-sort-value="589" | 589 | [[Жасуша]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0 16] |- | data-sort-value="590" | 590 | [[Қазақстанның ерте орта ғасырлардағы мемлекеттері]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0_%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 16] |- | data-sort-value="591" | 591 | [[Түркия]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="592" | 592 | [[Логикалық элементтер]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 16] |- | data-sort-value="593" | 593 | [[Қарахан кесенесі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="594" | 594 | [[Моңғол империясы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="595" | 595 | [[Пысықтауыш]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D1%8B%D1%81%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%88 16] |- | data-sort-value="596" | 596 | [[Екпін]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BA%D0%BF%D1%96%D0%BD 16] |- | data-sort-value="597" | 597 | [[Қазақстан Республикасының Қарулы Күштеріндегі әскери атақтар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%B3%D1%96_%D3%99%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="598" | 598 | [[BilimLand]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=BilimLand 16] |- | data-sort-value="599" | 599 | [[Есік обасы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%BE%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="600" | 600 | [[География]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D1%8F 16] |- | data-sort-value="601" | 601 | [[Фариза Ескермес]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%B7%D0%B0_%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%BC%D0%B5%D1%81 16] |- | data-sort-value="602" | 602 | [[Әміре Қашаубаев]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5_%D2%9A%D0%B0%D1%88%D0%B0%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 16] |- | data-sort-value="603" | 603 | [[Мемлекет]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82 16] |- | data-sort-value="604" | 604 | [[Қарақат Түлкібайқызы Әбілдина]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%AF%D0%BB%D0%BA%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0 16] |- | data-sort-value="605" | 605 | [[Жайдарман]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BD 16] |- | data-sort-value="606" | 606 | [[Атмосфера]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 16] |- | data-sort-value="607" | 607 | [[М.О.Әуезов атындағы педагогикалық колледжі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%9E.%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 16] |- | data-sort-value="608" | 608 | [[Бейсен Абайұлы Құранбек]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%90%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA 16] |- | data-sort-value="609" | 609 | [[Логикалық заңдар]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D1%80 16] |- | data-sort-value="610" | 610 | [[Павлодар облысы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 16] |- | data-sort-value="611" | 611 | [[Сөз табы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B 16] |- | data-sort-value="612" | 612 | [[Бекет Мырзағұлұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%93%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="613" | 613 | [[Қазақстан Республикасының электрондық үкіметі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="614" | 614 | [[Күз]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%B7 16] |- | data-sort-value="615" | 615 | [[Шымкент]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D1%82 16] |- | data-sort-value="616" | 616 | [[Шұғаның белгісі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="617" | 617 | [[Бәйдібек Қарашаұлы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%99%D0%B9%D0%B4%D1%96%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%88%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 16] |- | data-sort-value="618" | 618 | [[Қазақстандағы «қайта құру» саясаты]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%C2%AB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%82%D0%B0_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%83%C2%BB_%D1%81%D0%B0%D1%8F%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%8B 16] |- | data-sort-value="619" | 619 | [[Исаак Ньютон]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%B0%D0%B0%D0%BA_%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD 16] |- | data-sort-value="620" | 620 | [[Әлемнің жаңа жеті кереметі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D0%B0%D2%A3%D0%B0_%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 16] |- | data-sort-value="621" | 621 | [[Қадырғали Жалайыр]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80 16] |- | data-sort-value="622" | 622 | [[Сабақтас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 16] |- | data-sort-value="623" | 623 | [[Таяу Шығыс]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%8F%D1%83_%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81 16] |- | data-sort-value="624" | 624 | [[Мәтін]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D1%82%D1%96%D0%BD 16] |- | data-sort-value="625" | 625 | [[Моңғол шапқыншылығы]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%BE%D2%A3%D2%93%D0%BE%D0%BB_%D1%88%D0%B0%D0%BF%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%88%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B 16] |- | data-sort-value="626" | 626 | [[Еркектің жыныстық мүшесі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D2%AF%D1%88%D0%B5%D1%81%D1%96 16] |- | data-sort-value="627" | 627 | [[Теміреткі]] | data-sort-value="16" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%BA%D1%96 16] |- | data-sort-value="628" | 628 | [[Ньютонның бірінші заңы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D1%96%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 15] |- | data-sort-value="629" | 629 | [[Мұқан Иманжанов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="630" | 630 | [[Жұбаныш Жексенұлы Тоқсанбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%96%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="631" | 631 | [[Антоним]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC 15] |- | data-sort-value="632" | 632 | [[Төре]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D0%B5 15] |- | data-sort-value="633" | 633 | [[Жиде]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B8%D0%B4%D0%B5 15] |- | data-sort-value="634" | 634 | [[Ақ боз үй]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%B1%D0%BE%D0%B7_%D2%AF%D0%B9 15] |- | data-sort-value="635" | 635 | [[Ермұхан Бекмаханұлы Бекмаханов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BC%D0%B0%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="636" | 636 | [[Хиуаз Қайырқызы Доспанова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B8%D1%83%D0%B0%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="637" | 637 | [[Логика]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15] |- | data-sort-value="638" | 638 | [[Тауық]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D1%83%D1%8B%D2%9B 15] |- | data-sort-value="639" | 639 | [[Ғаламдық экологиялық проблемалар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%92%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="640" | 640 | [[Көлбай Төгісов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%A2%D3%A9%D0%B3%D1%96%D1%81%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="641" | 641 | [[Мекемтас Мырзахметұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D1%82%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="642" | 642 | [[Метонимия]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="643" | 643 | [[Қазақстан қазақтарының фамилиялары тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%84%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="644" | 644 | [[Ақтабан шұбырынды]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%BD_%D1%88%D2%B1%D0%B1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B 15] |- | data-sort-value="645" | 645 | [[Алтынбек Қоразбайұлы Қоразбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="646" | 646 | [[Ер Төстік]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80_%D0%A2%D3%A9%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA 15] |- | data-sort-value="647" | 647 | [[Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B4%D1%8B%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D1%82%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="648" | 648 | [[Қазақтың би-шешендері]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B8-%D1%88%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 15] |- | data-sort-value="649" | 649 | [[Алматы метросы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%8B 15] |- | data-sort-value="650" | 650 | [[Асқар Серқұлұлы Жұмаділдаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%B4%D1%96%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="651" | 651 | [[Пневмония]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BD%D0%B5%D0%B2%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%8F 15] |- | data-sort-value="652" | 652 | [[Қаракесек (Арғын)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BA_%28%D0%90%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%BD%29 15] |- | data-sort-value="653" | 653 | [[Тiлеуке Құлекеұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2i%D0%BB%D0%B5%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="654" | 654 | [[Асанәлі Әшімұлы Әшімов]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D3%99%D0%BB%D1%96_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%88%D1%96%D0%BC%D0%BE%D0%B2 15] |- | data-sort-value="655" | 655 | [[Il’han Ihsan]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Il%E2%80%99han_Ihsan 15] |- | data-sort-value="656" | 656 | [[Батыр Баян (поэма)]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%91%D0%B0%D1%8F%D0%BD_%28%D0%BF%D0%BE%D1%8D%D0%BC%D0%B0%29 15] |- | data-sort-value="657" | 657 | [[Роза Тәжібайқызы Бағланова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%A2%D3%99%D0%B6%D1%96%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%91%D0%B0%D2%93%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="658" | 658 | [[Мемлекеттік ту]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%82%D1%83 15] |- | data-sort-value="659" | 659 | [[:Санат:Қазақ ақындары|Санат:Қазақ ақындары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="660" | 660 | [[Жаңабазар ауылдық округі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%A3%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96 15] |- | data-sort-value="661" | 661 | [[Ұлыбритания қазақтары]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 15] |- | data-sort-value="662" | 662 | [[Роман]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="663" | 663 | [[Баланың шашын алу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%88%D0%B0%D1%88%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D0%BB%D1%83 15] |- | data-sort-value="664" | 664 | [[Қыпшақ хандығы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%BF%D1%88%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 15] |- | data-sort-value="665" | 665 | [[Аят әл-Курси]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%8F%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%9A%D1%83%D1%80%D1%81%D0%B8 15] |- | data-sort-value="666" | 666 | [[Жетісу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%83 15] |- | data-sort-value="667" | 667 | [[Теңеу]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%83 15] |- | data-sort-value="668" | 668 | [[Түрікменстан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="669" | 669 | [[Жеті қазына]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D1%82%D1%96_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BD%D0%B0 15] |- | data-sort-value="670" | 670 | [[Жаппас]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BF%D0%BF%D0%B0%D1%81 15] |- | data-sort-value="671" | 671 | [[Тоқтамыс хан]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D1%81_%D1%85%D0%B0%D0%BD 15] |- | data-sort-value="672" | 672 | [[Microsoft Windows]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Microsoft_Windows 15] |- | data-sort-value="673" | 673 | [[Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BD%D1%88%D2%AF%D0%BA_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 15] |- | data-sort-value="674" | 674 | [[Қазақ батырлар тізімі]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 15] |- | data-sort-value="675" | 675 | [[Мамай Салпықұлы]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%BF%D1%8B%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B 15] |- | data-sort-value="676" | 676 | [[Рақымжан Қошқарбаев]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BC%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 15] |- | data-sort-value="677" | 677 | [[Оразақын Асқар]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD_%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80 15] |- | data-sort-value="678" | 678 | [[Орта жүз]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%82%D0%B0_%D0%B6%D2%AF%D0%B7 15] |- | data-sort-value="679" | 679 | [[Шапырашты]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BF%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%82%D1%8B 15] |- | data-sort-value="680" | 680 | [[Сын есім]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%BD_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC 15] |- | data-sort-value="681" | 681 | [[Индустрияландыру]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 15] |- | data-sort-value="682" | 682 | [[Дәрумен]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D3%99%D1%80%D1%83%D0%BC%D0%B5%D0%BD 15] |- | data-sort-value="683" | 683 | [[Бақытсыз Жамал]] | data-sort-value="15" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%81%D1%8B%D0%B7_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BB 15] |- | data-sort-value="684" | 684 | [[Шахмат]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D0%B0%D1%82 14] |- | data-sort-value="685" | 685 | [[Қазақ халық ертегілері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="686" | 686 | [[Қобыланды Тоқтарбайұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="687" | 687 | [[Үндестік заңы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B7%D0%B0%D2%A3%D1%8B 14] |- | data-sort-value="688" | 688 | [[Бесікке байланысты ырым-тиымдар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC-%D1%82%D0%B8%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="689" | 689 | [[Жаужүрек мың бала]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D1%83%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA_%D0%BC%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0 14] |- | data-sort-value="690" | 690 | [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=2022_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D2%93%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%88%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="691" | 691 | [[ChatGPT]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=ChatGPT 14] |- | data-sort-value="692" | 692 | [[Өзбекстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="693" | 693 | [[Ленин ордені]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%96 14] |- | data-sort-value="694" | 694 | [[Қиссасу-л-Әнбия]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%81%D1%83-%D0%BB-%D3%98%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D1%8F 14] |- | data-sort-value="695" | 695 | [[Ахмед Иүгінеки]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D0%98%D2%AF%D0%B3%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B8 14] |- | data-sort-value="696" | 696 | [[Қазақтың бала туылғаннан кейінгі дәстүрлері]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0_%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BD%D0%B3%D1%96_%D0%B4%D3%99%D1%81%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 14] |- | data-sort-value="697" | 697 | [[Sadraddin]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=Sadraddin 14] |- | data-sort-value="698" | 698 | [[Дүкенбай Досжан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D0%94%D0%BE%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="699" | 699 | [[Төртуыл]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%A9%D1%80%D1%82%D1%83%D1%8B%D0%BB 14] |- | data-sort-value="700" | 700 | [[Әбілмансұр Әбунасырұлы Серіков]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D2%B1%D1%80_%D3%98%D0%B1%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="701" | 701 | [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="702" | 702 | [[Асқар Сүлейменов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D2%9B%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D2%AF%D0%BB%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="703" | 703 | [[Жайық]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D2%9B 14] |- | data-sort-value="704" | 704 | [[Орақ – Мамай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D2%9B_%E2%80%93_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="705" | 705 | [[Дара сөздер мен күрделі сөздер]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%80%D0%B0_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BA%D2%AF%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 14] |- | data-sort-value="706" | 706 | [[Қазақ халқының қалыптасуы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%8B 14] |- | data-sort-value="707" | 707 | [[Мәлік Ғабдуллин]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B8%D0%BD 14] |- | data-sort-value="708" | 708 | [[Мардан Баймырзаұлы Сапарбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D0%BD_%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="709" | 709 | [[Қазақстан қазақтарының туған жылдар бойынша есімдер тізімі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%83%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D1%8B%D0%BD%D1%88%D0%B0_%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BC%D0%B4%D0%B5%D1%80_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 14] |- | data-sort-value="710" | 710 | [[Гауһартас (фильм)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B0%D1%83%D2%BB%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B0%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 14] |- | data-sort-value="711" | 711 | [[Қазақстан азаматтық қарама-қарсылық]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0-%D2%9B%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B 14] |- | data-sort-value="712" | 712 | [[Ақмола облысы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%BC%D0%BE%D0%BB%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="713" | 713 | [[М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C.%D0%9E._%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D1%96 14] |- | data-sort-value="714" | 714 | [[Ұйқы безі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%B9%D2%9B%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D1%96 14] |- | data-sort-value="715" | 715 | [[Күлтелі кекіре]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BB%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%96_%D0%BA%D0%B5%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%B5 14] |- | data-sort-value="716" | 716 | [[HTML]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=HTML 14] |- | data-sort-value="717" | 717 | [[Өскемен]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD 14] |- | data-sort-value="718" | 718 | [[Тоғыз-құмалақ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%93%D1%8B%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%9B 14] |- | data-sort-value="719" | 719 | [[Сегізаяқ (өлең)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7%D0%B0%D1%8F%D2%9B_%28%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D2%A3%29 14] |- | data-sort-value="720" | 720 | [[Батырлар жыры]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="721" | 721 | [[Дүниежүзілік көрме]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D2%AF%D0%BD%D0%B8%D0%B5%D0%B6%D2%AF%D0%B7%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D3%A9%D1%80%D0%BC%D0%B5 14] |- | data-sort-value="722" | 722 | [[Талғат Жақыпбекұлы Бигелдинов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%91%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="723" | 723 | [[Есет Көкіұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%B5%D1%82_%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="724" | 724 | [[Мақпал – Сегіз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D2%9B%D0%BF%D0%B0%D0%BB_%E2%80%93_%D0%A1%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%B7 14] |- | data-sort-value="725" | 725 | [[Балықтар]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80 14] |- | data-sort-value="726" | 726 | [[Құман Нұрмағанұлы Тастанбеков]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="727" | 727 | [[Ақуыз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%83%D1%8B%D0%B7 14] |- | data-sort-value="728" | 728 | [[Солтүстік Америка]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%90%D0%BC%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0 14] |- | data-sort-value="729" | 729 | [[Қан жасушалары]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%B0%D1%81%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 14] |- | data-sort-value="730" | 730 | [[Райымбек батыр]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80 14] |- | data-sort-value="731" | 731 | [[Орыс тілі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D1%8B%D1%81_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96 14] |- | data-sort-value="732" | 732 | [[Одағай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="733" | 733 | [[Футбол]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D1%83%D1%82%D0%B1%D0%BE%D0%BB 14] |- | data-sort-value="734" | 734 | [[Кеңес үкіметі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D2%AF%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 14] |- | data-sort-value="735" | 735 | [[Солтүстік Қазақстан]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD 14] |- | data-sort-value="736" | 736 | [[Аборт]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B1%D0%BE%D1%80%D1%82 14] |- | data-sort-value="737" | 737 | [[Сыбайлас жемқорлық]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D0%BC%D2%9B%D0%BE%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B 14] |- | data-sort-value="738" | 738 | [[Жүрек]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D1%80%D0%B5%D0%BA 14] |- | data-sort-value="739" | 739 | [[Раушан коммунист]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B0%D1%83%D1%88%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BC%D1%83%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82 14] |- | data-sort-value="740" | 740 | [[Аманкелді Үдербайұлы Иманов]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D2%AE%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="741" | 741 | [[Жүйке жүйесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%AF%D0%B9%D0%BA%D0%B5_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="742" | 742 | [[Талап Сұлтанбеков]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BF_%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="743" | 743 | [[Ілияс Есенберлин]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%86%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%81_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD 14] |- | data-sort-value="744" | 744 | [[Себеп-салдар салалас құрмалас сөйлем]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%BF-%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D3%A9%D0%B9%D0%BB%D0%B5%D0%BC 14] |- | data-sort-value="745" | 745 | [[Қобыз]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%B7 14] |- | data-sort-value="746" | 746 | [[ДНҚ]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%9D%D2%9A 14] |- | data-sort-value="747" | 747 | [[Шақ (етістік)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B5%D1%82%D1%96%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA%29 14] |- | data-sort-value="748" | 748 | [[Осман империясы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%81%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 14] |- | data-sort-value="749" | 749 | [[Лексикалық талдау]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%83 14] |- | data-sort-value="750" | 750 | [[Санжар Сейітжафарұлы Асфендиаров]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D0%B6%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%90%D1%81%D1%84%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="751" | 751 | [[Кете (ру)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%82%D0%B5_%28%D1%80%D1%83%29 14] |- | data-sort-value="752" | 752 | [[Қазақстан Республикасының Ұлттық ұланы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B0%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%8B 14] |- | data-sort-value="753" | 753 | [[Мұзафар Әлімбаев]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D0%B7%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%80_%D3%98%D0%BB%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 14] |- | data-sort-value="754" | 754 | [[Атығай]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9 14] |- | data-sort-value="755" | 755 | [[Қошқармүйіз (ою-өрнек)]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BC%D2%AF%D0%B9%D1%96%D0%B7_%28%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%BA%29 14] |- | data-sort-value="756" | 756 | [[Шоғы батыр Мұңалұлы]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%BE%D2%93%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%D0%9C%D2%B1%D2%A3%D0%B0%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 14] |- | data-sort-value="757" | 757 | [[Нұралхан Оралбайұлы Көшеров]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9D%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D3%A9%D1%88%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 14] |- | data-sort-value="758" | 758 | [[Тама]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B0%D0%BC%D0%B0 14] |- | data-sort-value="759" | 759 | [[Телағыс]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D2%93%D1%8B%D1%81 14] |- | data-sort-value="760" | 760 | [[Шахмұрат Мүтәліп]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%AF%D1%82%D3%99%D0%BB%D1%96%D0%BF 14] |- | data-sort-value="761" | 761 | [[Зәр шығару жүйесі]] | data-sort-value="14" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D3%99%D1%80_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D1%83_%D0%B6%D2%AF%D0%B9%D0%B5%D1%81%D1%96 14] |- | data-sort-value="762" | 762 | [[Марқакөл қорығы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B0%D1%80%D2%9B%D0%B0%D0%BA%D3%A9%D0%BB_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="763" | 763 | [[Қазақстан Республикасының Үкіметі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%AE%D0%BA%D1%96%D0%BC%D0%B5%D1%82%D1%96 13] |- | data-sort-value="764" | 764 | [[Салқам Жәңгір хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC_%D0%96%D3%99%D2%A3%D0%B3%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="765" | 765 | [[Семирамида аспалы бағы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B 13] |- | data-sort-value="766" | 766 | [[Жабайы алма (повесть)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D1%8B_%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%28%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%B5%D1%81%D1%82%D1%8C%29 13] |- | data-sort-value="767" | 767 | [[Қазақтардың зергерлік бұйымдары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BB%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D2%B1%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="768" | 768 | [[Тәуке хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%BA%D0%B5_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="769" | 769 | [[Дауысты дыбыстар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B0%D1%83%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B4%D1%8B%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="770" | 770 | [[Сөздік қор]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D1%96%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D1%80 13] |- | data-sort-value="771" | 771 | [[Сүре]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%AF%D1%80%D0%B5 13] |- | data-sort-value="772" | 772 | [[Байбақты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="773" | 773 | [[Ақтау]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%83 13] |- | data-sort-value="774" | 774 | [[Қазақстан экономикасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%8D%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="775" | 775 | [[Астана Опера]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B0_%D0%9E%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0 13] |- | data-sort-value="776" | 776 | [[АИВ/ЖИТС]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%98%D0%92%2F%D0%96%D0%98%D0%A2%D0%A1 13] |- | data-sort-value="777" | 777 | [[Социалистік реализм]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B7%D0%BC 13] |- | data-sort-value="778" | 778 | [[Қошмұхамбет Дүйсебайұлы Кемеңгеров]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D1%88%D0%BC%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D2%A3%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="779" | 779 | [[Керей (тайпа)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%28%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%BF%D0%B0%29 13] |- | data-sort-value="780" | 780 | [[Түстер психологиясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%BF%D1%81%D0%B8%D1%85%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="781" | 781 | [[Үлгі:Бейімбет Майлин шығармалары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D0%BB%D0%B3%D1%96%3A%D0%91%D0%B5%D0%B9%D1%96%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%B8%D0%BD_%D1%88%D1%8B%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="782" | 782 | [[Қалқаман Айымғазыұлы Сарин]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%B9%D1%8B%D0%BC%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%B0%D1%80%D0%B8%D0%BD 13] |- | data-sort-value="783" | 783 | [[Ежелгі Мысыр]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B6%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96_%D0%9C%D1%8B%D1%81%D1%8B%D1%80 13] |- | data-sort-value="784" | 784 | [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D2%A3%D1%82%D3%A9%D1%81_%D0%91%D0%B0%D2%BB%D0%B0%D0%B4%D2%AF%D1%80_%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="785" | 785 | [[Халида Есенқұлқызы Маманова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A5%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B4%D0%B0_%D0%95%D1%81%D0%B5%D0%BD%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="786" | 786 | [[Қырғи қабақ соғысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D1%80%D2%93%D0%B8_%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="787" | 787 | [[Салауат]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%83%D0%B0%D1%82 13] |- | data-sort-value="788" | 788 | [[Атырау облысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D1%8B%D1%80%D0%B0%D1%83_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="789" | 789 | [[Ерулік]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%96%D0%BA 13] |- | data-sort-value="790" | 790 | [[Құстар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="791" | 791 | [[Қан топтары]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%BE%D0%BF%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 13] |- | data-sort-value="792" | 792 | [[Ауа райы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%83%D0%B0_%D1%80%D0%B0%D0%B9%D1%8B 13] |- | data-sort-value="793" | 793 | [[Мұхамеджан Сералин]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%85%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD_%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%BD 13] |- | data-sort-value="794" | 794 | [[Лейкоциттер]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B5%D0%B9%D0%BA%D0%BE%D1%86%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80 13] |- | data-sort-value="795" | 795 | [[Әл-Ихлас сүресі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%98%D1%85%D0%BB%D0%B0%D1%81_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 13] |- | data-sort-value="796" | 796 | [[Сұңғыла]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D2%B1%D2%A3%D2%93%D1%8B%D0%BB%D0%B0 13] |- | data-sort-value="797" | 797 | [[:Сурет:Tenge coins.jpg|Сурет:Tenge coins.jpg]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82%3ATenge_coins.jpg 13] |- | data-sort-value="798" | 798 | [[АҚШ президенттерінің тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9A%D0%A8_%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="799" | 799 | [[Казактар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="800" | 800 | [[Қызылорда облысының мектептері]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B4%D0%B0_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 13] |- | data-sort-value="801" | 801 | [[Дулат Тұрсынұлы Тастекей]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B9 13] |- | data-sort-value="802" | 802 | [[Конституция]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D1%86%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="803" | 803 | [[Демократия]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B5%D0%BC%D0%BE%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F 13] |- | data-sort-value="804" | 804 | [[Тоқтар Оңғарбайұлы Әубәкіров]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D2%93%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B1%D3%99%D0%BA%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="805" | 805 | [[Роза Мұқанова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B7%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="806" | 806 | [[Түргеш қағанаты]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%B3%D0%B5%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%D1%8B 13] |- | data-sort-value="807" | 807 | [[Этнос]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE%D1%81 13] |- | data-sort-value="808" | 808 | [[Мөңке би Тілеуұлы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D3%A9%D2%A3%D0%BA%D0%B5_%D0%B1%D0%B8_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%B1%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="809" | 809 | [[Қазақстандағы 1926-1941 жылдардағы индустрияландыру]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_1926-1941_%D0%B6%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D1%83%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D1%80%D1%83 13] |- | data-sort-value="810" | 810 | [[Қазақ (қырғыз) Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D2%9B%D1%8B%D1%80%D2%93%D1%8B%D0%B7%29_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B_%D0%A1%D0%BE%D1%86%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="811" | 811 | [[Бөрте]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D3%A9%D1%80%D1%82%D0%B5 13] |- | data-sort-value="812" | 812 | [[Алгоритм]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%BC 13] |- | data-sort-value="813" | 813 | [[Қасым-Жомарт Тоқаев отбасы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC-%D0%96%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%80%D1%82_%D0%A2%D0%BE%D2%9B%D0%B0%D0%B5%D0%B2_%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="814" | 814 | [[Шығай хан]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 13] |- | data-sort-value="815" | 815 | [[Атмосфералық қысым]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82%D0%BC%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BC 13] |- | data-sort-value="816" | 816 | [[Есім ханның ескі жолы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D1%96%D0%BC_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B6%D0%BE%D0%BB%D1%8B 13] |- | data-sort-value="817" | 817 | [[Джакомо Пуччини]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B0%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BE_%D0%9F%D1%83%D1%87%D1%87%D0%B8%D0%BD%D0%B8 13] |- | data-sort-value="818" | 818 | [[Қаныш Сәтбаевтың мұражай-үйі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88_%D0%A1%D3%99%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%B9-%D2%AF%D0%B9%D1%96 13] |- | data-sort-value="819" | 819 | [[Еліктеу сөз]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%BB%D1%96%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%81%D3%A9%D0%B7 13] |- | data-sort-value="820" | 820 | [[Дженсен Хуанг]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%B5%D0%BD_%D0%A5%D1%83%D0%B0%D0%BD%D0%B3 13] |- | data-sort-value="821" | 821 | [[Полдарк (телехикая, 2015)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%BA_%28%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%85%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%8F%2C_2015%29 13] |- | data-sort-value="822" | 822 | [[Қанат Ислам]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82_%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 13] |- | data-sort-value="823" | 823 | [[Еуропа мемлекеттерінің және тәуелді аймақтарының тізімі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D0%BC%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D1%82%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D1%96_%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D1%96%D0%B7%D1%96%D0%BC%D1%96 13] |- | data-sort-value="824" | 824 | [[Ерке сылқым (күй)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%80%D0%BA%D0%B5_%D1%81%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BC_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 13] |- | data-sort-value="825" | 825 | [[Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D0%94%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%81%D1%82%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82-%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D0%BE%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="826" | 826 | [[Қобыланды батыр (жыр)]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%80_%28%D0%B6%D1%8B%D1%80%29 13] |- | data-sort-value="827" | 827 | [[Гормондар]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D0%B0%D1%80 13] |- | data-sort-value="828" | 828 | [[Адалдық]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B 13] |- | data-sort-value="829" | 829 | [[Ләззат Оразханқызы Асанова]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D3%99%D0%B7%D0%B7%D0%B0%D1%82_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%85%D0%B0%D0%BD%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 13] |- | data-sort-value="830" | 830 | [[Дональд Трамп]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4_%D0%A2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BF 13] |- | data-sort-value="831" | 831 | [[Дидар Амантай]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%94%D0%B8%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%90%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B0%D0%B9 13] |- | data-sort-value="832" | 832 | [[Литосфера]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9B%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 13] |- | data-sort-value="833" | 833 | [[Ойық руы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D0%B9%D1%8B%D2%9B_%D1%80%D1%83%D1%8B 13] |- | data-sort-value="834" | 834 | [[Балуан Шолақ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%83%D0%B0%D0%BD_%D0%A8%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D2%9B 13] |- | data-sort-value="835" | 835 | [[Қазақтың ұлттық ою-өрнегі]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%82%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D1%8E-%D3%A9%D1%80%D0%BD%D0%B5%D0%B3%D1%96 13] |- | data-sort-value="836" | 836 | [[Жұрнақ]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D1%80%D0%BD%D0%B0%D2%9B 13] |- | data-sort-value="837" | 837 | [[Болат Жамитұлы Өтемұратов]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_%D0%96%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%BC%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2 13] |- | data-sort-value="838" | 838 | [[Қазақ энциклопедиясы]] | data-sort-value="13" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B 13] |- | data-sort-value="839" | 839 | [[Әл-Кәһф сүресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9A%D3%99%D2%BB%D1%84_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="840" | 840 | [[Көңіл толқыны (күй)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D2%A3%D1%96%D0%BB_%D1%82%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B_%28%D0%BA%D2%AF%D0%B9%29 12] |- | data-sort-value="841" | 841 | [[Өзен]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D0%B5%D0%BD 12] |- | data-sort-value="842" | 842 | [[Винни-Пух]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%92%D0%B8%D0%BD%D0%BD%D0%B8-%D0%9F%D1%83%D1%85 12] |- | data-sort-value="843" | 843 | [[Пифагор]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9F%D0%B8%D1%84%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D1%80 12] |- | data-sort-value="844" | 844 | [[Фингеринг]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%B8%D0%BD%D0%B3%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%BD%D0%B3 12] |- | data-sort-value="845" | 845 | [[Робинзон Крузо (роман)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%BE%D0%B1%D0%B8%D0%BD%D0%B7%D0%BE%D0%BD_%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%BE_%28%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D0%BD%29 12] |- | data-sort-value="846" | 846 | [[Қызылқоға ауданы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D1%8B%D0%B7%D1%8B%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D2%93%D0%B0_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="847" | 847 | [[Мұрат Мұхтарұлы Әуезов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D1%85%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D3%98%D1%83%D0%B5%D0%B7%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="848" | 848 | [[Жағалбайлы (ру)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D1%8B_%28%D1%80%D1%83%29 12] |- | data-sort-value="849" | 849 | [[:Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары|Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82%3A%D2%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%9E%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%81%D0%BE%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="850" | 850 | [[Ақжар ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D0%B6%D0%B0%D1%80_%D0%B0%D1%83%D1%8B%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BE%D0%BA%D1%80%D1%83%D0%B3%D1%96_%28%D0%A8%D1%8B%D2%93%D1%8B%D1%81_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B%29 12] |- | data-sort-value="851" | 851 | [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B_%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%83%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D2%AF%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="852" | 852 | [[Ат әбзелдері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%82_%D3%99%D0%B1%D0%B7%D0%B5%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="853" | 853 | [[МедиаУики:Bad image list]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%3ABad_image_list 12] |- | data-sort-value="854" | 854 | [[Семей]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%B9 12] |- | data-sort-value="855" | 855 | [[Ислам]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC 12] |- | data-sort-value="856" | 856 | [[Еуропа өзендері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0_%D3%A9%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="857" | 857 | [[Ысық]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%AB%D1%81%D1%8B%D2%9B 12] |- | data-sort-value="858" | 858 | [[Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%88%D0%B5_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D2%93%D0%B8_%D0%B0%D1%83%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="859" | 859 | [[Жақсылық Әмірәліұлы Үшкемпіров]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D3%98%D0%BC%D1%96%D1%80%D3%99%D0%BB%D1%96%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%AE%D1%88%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%BF%D1%96%D1%80%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="860" | 860 | [[Етіс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%82%D1%96%D1%81 12] |- | data-sort-value="861" | 861 | [[Бесік тойы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D1%82%D0%BE%D0%B9%D1%8B 12] |- | data-sort-value="862" | 862 | [[Ақын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="863" | 863 | [[Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D2%B1%D0%BB%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D1%82%D0%B5%D1%85%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B5%D1%80%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%83_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="864" | 864 | [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D0%B1%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="865" | 865 | [[Ислам күнтізбесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BC_%D0%BA%D2%AF%D0%BD%D1%82%D1%96%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="866" | 866 | [[Арқар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%80%D2%9B%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="867" | 867 | [[Жезқазған]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%B5%D0%B7%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D2%93%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="868" | 868 | [[Сібір хандығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D1%96%D0%B1%D1%96%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="869" | 869 | [[Мұрат Есжан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82_%D0%95%D1%81%D0%B6%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="870" | 870 | [[Геннадий Геннадьевич Головкин]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%BA%D0%B8%D0%BD 12] |- | data-sort-value="871" | 871 | [[Руслан Тай]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D1%83%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD_%D0%A2%D0%B0%D0%B9 12] |- | data-sort-value="872" | 872 | [[Жошы хан кесенесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D0%BE%D1%88%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="873" | 873 | [[Қаңқа]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D2%A3%D2%9B%D0%B0 12] |- | data-sort-value="874" | 874 | [[Қазақстан жол белгілері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%B6%D0%BE%D0%BB_%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="875" | 875 | [[Ассонанс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D1%81%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%BD%D1%81 12] |- | data-sort-value="876" | 876 | [[Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D1%82%D0%B5%D0%B9%D0%B1%D0%BE%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D2%9B_%D0%A2%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%83%D2%9B%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="877" | 877 | [[Сәттіғұл Жанғабылұлы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%99%D1%82%D1%82%D1%96%D2%93%D2%B1%D0%BB_%D0%96%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D0%BB%D2%B1%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="878" | 878 | [[Қазақ шежіресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%88%D0%B5%D0%B6%D1%96%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="879" | 879 | [[Гидросфера]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D0%B8%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B0 12] |- | data-sort-value="880" | 880 | [[Риторикалық сұрау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A0%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D1%81%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="881" | 881 | [[Қазақ гуманитарлық заң университеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B3%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%B7%D0%B0%D2%A3_%D1%83%D0%BD%D0%B8%D0%B2%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="882" | 882 | [[Сайрам ауданы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D1%80%D0%B0%D0%BC_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="883" | 883 | [[Тәуелсіз Қазақстан тарихы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 12] |- | data-sort-value="884" | 884 | [[Шымыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D1%8B%D0%BC%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="885" | 885 | [[Міржақып. Оян, Қазақ (фильм, 2023)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%96%D1%80%D0%B6%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BF._%D0%9E%D1%8F%D0%BD%2C_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%2C_2023%29 12] |- | data-sort-value="886" | 886 | [[Қасым сұлтан]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BC_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 12] |- | data-sort-value="887" | 887 | [[Орал]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%BB 12] |- | data-sort-value="888" | 888 | [[Фотосинтез]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A4%D0%BE%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D0%B7 12] |- | data-sort-value="889" | 889 | [[Ескендір Зұлқарнайын]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D1%81%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%96%D1%80_%D0%97%D2%B1%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD 12] |- | data-sort-value="890" | 890 | [[Үш өлшемді графика]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%AE%D1%88_%D3%A9%D0%BB%D1%88%D0%B5%D0%BC%D0%B4%D1%96_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%BA%D0%B0 12] |- | data-sort-value="891" | 891 | [[Мыс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D1%8B%D1%81 12] |- | data-sort-value="892" | 892 | [[Зайсан ауданы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D0%B9%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B0%D1%83%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%8B 12] |- | data-sort-value="893" | 893 | [[Ақ кеме (кітап)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B_%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5_%28%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%B0%D0%BF%29 12] |- | data-sort-value="894" | 894 | [[Алдар Көсе]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BB%D0%B4%D0%B0%D1%80_%D0%9A%D3%A9%D1%81%D0%B5 12] |- | data-sort-value="895" | 895 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%98%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D0%B0%D1%81%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="896" | 896 | [[Көкшетау]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BA%D1%88%D0%B5%D1%82%D0%B0%D1%83 12] |- | data-sort-value="897" | 897 | [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D3%99%D1%83%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%96%D0%B7_%D0%9C%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80_%D0%94%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="898" | 898 | [[Өзін-өзі өлтіру]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%A8%D0%B7%D1%96%D0%BD-%D3%A9%D0%B7%D1%96_%D3%A9%D0%BB%D1%82%D1%96%D1%80%D1%83 12] |- | data-sort-value="899" | 899 | [[Заттар интернеті]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%97%D0%B0%D1%82%D1%82%D0%B0%D1%80_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B5%D1%82%D1%96 12] |- | data-sort-value="900" | 900 | [[Граф (математика)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%93%D1%80%D0%B0%D1%84_%28%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%29 12] |- | data-sort-value="901" | 901 | [[Антарктида]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B4%D0%B0 12] |- | data-sort-value="902" | 902 | [[Қанжығалы руы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B6%D1%8B%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D1%80%D1%83%D1%8B 12] |- | data-sort-value="903" | 903 | [[Қазақстан көлдері]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%BA%D3%A9%D0%BB%D0%B4%D0%B5%D1%80%D1%96 12] |- | data-sort-value="904" | 904 | [[Едіге]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%B3%D0%B5 12] |- | data-sort-value="905" | 905 | [[Сөз тіркесі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7_%D1%82%D1%96%D1%80%D0%BA%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="906" | 906 | [[Мереке Әбдешұлы Құлкенов]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B5_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D0%B5%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D2%9A%D2%B1%D0%BB%D0%BA%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2 12] |- | data-sort-value="907" | 907 | [[Бетпақдала]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B5%D1%82%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B0 12] |- | data-sort-value="908" | 908 | [[Техас]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%B5%D1%85%D0%B0%D1%81 12] |- | data-sort-value="909" | 909 | [[Әдеби жанрлар]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B4%D0%B5%D0%B1%D0%B8_%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%80 12] |- | data-sort-value="910" | 910 | [[Ұлыбритания]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="911" | 911 | [[Митохондрия]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8%D1%82%D0%BE%D1%85%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B8%D1%8F 12] |- | data-sort-value="912" | 912 | [[Көнерген сөздер]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B3%D0%B5%D0%BD_%D1%81%D3%A9%D0%B7%D0%B4%D0%B5%D1%80 12] |- | data-sort-value="913" | 913 | [[Сөзжасам]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D3%A9%D0%B7%D0%B6%D0%B0%D1%81%D0%B0%D0%BC 12] |- | data-sort-value="914" | 914 | [[Балдыр]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D1%80 12] |- | data-sort-value="915" | 915 | [[Мұстафа Кемал Ататүрік]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D2%B1%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%84%D0%B0_%D0%9A%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D0%BB_%D0%90%D1%82%D0%B0%D1%82%D2%AF%D1%80%D1%96%D0%BA 12] |- | data-sort-value="916" | 916 | [[Күнделік.кз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D2%AF%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%96%D0%BA.%D0%BA%D0%B7 12] |- | data-sort-value="917" | 917 | [[Қазақ тілінің батыс диалектісі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%96%D2%A3_%D0%B1%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81_%D0%B4%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%82%D1%96%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="918" | 918 | [[Жұмбақ айтыс]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%B0%D0%B9%D1%82%D1%8B%D1%81 12] |- | data-sort-value="919" | 919 | [[Томирис (фильм)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B8%D1%81_%28%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC%29 12] |- | data-sort-value="920" | 920 | [[Ми]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9C%D0%B8 12] |- | data-sort-value="921" | 921 | [[Шарын шатқалы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BD_%D1%88%D0%B0%D1%82%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D1%8B 12] |- | data-sort-value="922" | 922 | [[Қой малының атаулары]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B 12] |- | data-sort-value="923" | 923 | [[Тобықты]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A2%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D2%9B%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="924" | 924 | [[Ақсу-Жабағылы қорығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%90%D2%9B%D1%81%D1%83-%D0%96%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="925" | 925 | [[Сабақ (биология)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%28%D0%B1%D0%B8%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%29 12] |- | data-sort-value="926" | 926 | [[Калашников автоматы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%9A%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%82%D1%8B 12] |- | data-sort-value="927" | 927 | [[Әнуарбек Дүйсенбиев]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BD%D1%83%D0%B0%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B8%D0%B5%D0%B2 12] |- | data-sort-value="928" | 928 | [[Шал мен теңіз]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%A8%D0%B0%D0%BB_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D1%82%D0%B5%D2%A3%D1%96%D0%B7 12] |- | data-sort-value="929" | 929 | [[Қазақстан Республикасының Тіл туралы Заңы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%A0%D0%B5%D1%81%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%A2%D1%96%D0%BB_%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D0%97%D0%B0%D2%A3%D1%8B 12] |- | data-sort-value="930" | 930 | [[Әл-Мулк сүресі]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%BB-%D0%9C%D1%83%D0%BB%D0%BA_%D1%81%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%81%D1%96 12] |- | data-sort-value="931" | 931 | [[Әбілқайыр хандығы]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%85%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%93%D1%8B 12] |- | data-sort-value="932" | 932 | [[Байқоңыр (қала)]] | data-sort-value="12" | [https://pageviews.wmcloud.org/?project=kk.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-90&pages=%D0%91%D0%B0%D0%B9%D2%9B%D0%BE%D2%A3%D1%8B%D1%80_%28%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%29 12] |} <!-- BOT:END --> {{Wikistats}} 98ayas6g3lwpliwyqb5f8yckd5w89xm Әділет (партия) 0 780934 3694670 3692296 2026-11-10T23:51:16Z Casserium 68287 3694670 wikitext text/x-wiki {{Партия | партия атауы = Әділет | шынайы атауы = | логотипі = Ädilet (political party) logo.svg | сурет атауы = | партия түсі = purple | басшысы = [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] | негіздеуші = <small>[[Рауан Кенжеханұлы]] бастаған бастамашыл топ</small> | құрылуы = [[7 мамыр]] [[2026 жыл|2026]] <small>(құрылтай съезі)</small><br> [[1 маусым]] [[2026 жыл|2026]] <small>(ресми тіркелуі)</small> | таратылуы = | штаб-пәтері = {{байрақ|Астана}}, [[Дінмұхамед Қонаев көшесі (Астана)|Дінмұхамед Қонаев көшесі]], 12/1 | идеологиясы = {{ublist |«[[Әділетті Қазақстан]]» идеясы |[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаев]] реформаларын қолдау }} | интернационалы = | одақтастар = | мүшелер саны = 800 мыңнан астам<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/izbran-novyy-predsedatel-aktyubinskogo-oblastnogo-filiala-pa «Әділет» партиясы Ақтөбе облыстық филиалының жаңа төрағасы сайланды]</ref> | жастар ұйымы = {{flagicon image|Jastar Ruhy logo.svg}} [[Жастар рухы]]<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-prinyala-uchastie-v-respublikanskoy-aktsii-ta «Әділет» партиясы «Таза Қазақстан» республикалық акциясына қатысты]</ref> | Төменгі палатадағы орындар = {{Партия/Орындар|110|145|purple|мәтін=([[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары|I сайланым]])}} | Төменгі палатадағы орындар_параметр = [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтайдағы]] мандат саны | Жоғарғы палатадағы орындар = | Жоғарғы палатадағы орындар_параметр = | ұраны = «Күшіміз — бірлікте, негізіміз — әділетте» | әнұраны = «Әділет таңы»<ref>[https://egemen.kz/news/article416904-adilet-partiyasynynh-gimni-tanystyryldy «Әділет» партиясының гимні таныстырылды]</ref> | партиялық мөр = | тұлғалар = | ресми сайты = [https://adilet-partiyasy.kz/kz adilet-partiyasy.kz] }} '''«Әділет»''' (ресми атауы — '''«Әділет» партиясы» қоғамдық бірлестігі''')<ref name="jargy">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/charter «Әділет» партиясы» Қоғамдық Бірлестігінің ЖАРҒЫСЫ]</ref> — [[Қазақстан]]дағы ең ірі ресми тіркелген президентшіл [[Қазақстандағы саяси партиялар|саяси партия]]. Партияны [[Қазақстан Құрылтайы|Құрылтай]] спикері [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] басқарады. Жаңа партия құру бастамасы ресми түрде 2026 жылғы 15 сәуірде жарияланды. 7 мамырда партия өзінің құрылтай съезін ұйымдастырып, 1 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. 14 маусымда ең ірі партия саналған [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясын өз құрамына қосып, «Әділет» елдегі басты саяси ұйымға айналды. [[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026 жылғы 23 тамызда]] өткен [[Қазақстан Құрылтайы]]ның тұңғыш сайлауында «Әділет» 110 мандатқа ие болды. == Тарихы == 2026 жылғы 15 сәуір күні 15 шақты адамнан тұратын бастамашыл топ жаңа «Әділет» саяси партиясын құру ниеті туралы ресми мәлімдеме жасады.<ref>[https://kaz.zakon.kz/kogam-tynysy/6079736-azastanda-zhaa-sayasi-partiya-ryluy-mmkn.html Қазақстанда жаңа саяси партия құрылуы мүмкін]</ref> Жаңа партия құру туралы мәлімдемеге қол қойғандар қатарында Гүлзира Атабаева, Ренат Бектұров, Қарлығаш Жаманқұлова, Динара Зәкиева, Рауан Кенжеханұлы, Лаура Қарабасова, Андрей Лаврентьев, Нұрбек Матжани, Марат Шибұтов, Ләззат Шыңғысбаева және басқалары болды.<ref>[https://informburo.kz/kaz/newskaz/bastamasyl-top-zana-adilet-saiasi-partiiasy-qurylatynyn-malimdedi Бастамашыл топ жаңа "Әділет" саяси партиясы құрылатынын мәлімдеді]</ref> Келесі күні «Әділет» партиясының ұйымдастыру комитеті Әділет министрлігінен саяси партия құру ниеті туралы хабарламаның қабылданғанын растайтын құжат алғанын хабарлады.<ref>[https://mail.kz/kz/news/kz-news/edilet-partiyasyn-kuru-bastamasy-resmi-turde-tirkeldi «Әділет» партиясын құру бастамасы ресми түрде тіркелді]</ref> 7 мамыр күні [[Астана]]да «Әділет» партиясының құрылтай съезі өтіп, [[Қазақстан Республикасы Президентінің Әкімшілігі|президент әкімшілігінің]] бұрынғы басшысы [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] партияның төрағасы болып сайланды. Съезге әр өңірден барлығы 931 делегат қатысты.<ref name="turk">[https://turkystan.kz/article/281059-quryltai-sieezinde-adilet-partiiasynyn-zargysy-bekitildi Құрылтай съезінде «Әділет» партиясының жарғысы бекітілді]</ref> Партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам енді: Айбек Дәдебайдан басқа «Қазақтелеком» АҚ басшысы [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]], Бала құқықтары жөніндегі уәкіл [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]], кәсіпкер Андрей Лаврентьев, «Әділ сөз» халықаралық қорының жетекшісі Қарлығаш Жаманқұлова, президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Тоқаевтың]] жиені [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]], саясаттанушы Марат Шибұтов, қоғам қайраткері [[Рауан Кенжеханұлы]], Астана қаржы орталығының басқарушысы Ренат Бектұров, өзге де қоғам қайраткерлері мен кәсіпкерлер болды.<ref>[https://juzmedia.kz/news/5107-aibek-d-debai-dilet-partiiasynyn-toragasy-bolyp-sailandy/ Айбек Дәдебай «Әділет» партиясының төрағасы болып сайланды]</ref><ref>[https://www.azattyqasia.org/a/vne-alfavita-plemyannitsa-tokaeva-i-eks-glava-ego-administratsii-voshli-v-politsovet-novoy-partii/33752671.html Вне алфавита. Племянница Токаева и экс-глава его администрации вошли в политсовет новой партии]</ref><ref name="bes">[https://bes.media/news/v-politsovet-partii-adlet-voshli-bagdat-musin-dinara-zakieva-i-andrey-lavrentev-470479/ В политсовет партии "Әділет" вошли Багдат Мусин, Динара Закиева и Андрей Лаврентьев]</ref> Одан бөлек 13 адамнан тұратын саяси кеңес бюросы сайланды.<ref name="prokadry">[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> 1 маусым күні партияны Әділет министрлігі мемлекеттік тіркеуден өткізді.<ref>[https://kaz.nur.kz/politics/kazakhstan/2382878-qazaqstanda-zhanga-partiia-resmi-turde-tirkeldi-video/ Қазақстанда жаңа партия ресми түрде тіркелді (видео)]</ref> Елде билік ететін [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы 12 маусымда өткен XXVI съезінде «Әділет» партиясымен бірігу туралы шешім қабылдады.<ref>[https://kz.kursiv.media/kk/2026-06-12/amanat-pen-aedilet-partiyasy-birikti/ Amanat пен «Әділет» партиясы бірікті]</ref> 14 маусымда өткен «Әділет» партиясының ІІ съезінде бұл шешім мақұлданды.<ref>[https://ult.kz/kz/post/adildik-ideiasy-qogamda-bargan-saiyn-ken-qoldau-tauyp-keledi-adilet-partiiasynyn-toragasy «Әділдік идеясы қоғамда барған сайын кең қолдау тауып келеді» – «Әділет» партиясының төрағасы]</ref> 2 шілде күні 17 облыс пен 3 қалада «Әділет» партиясының өңірлік филиал басшылары сайланды.<ref>[https://nege.kz/news/adlet-partiyasi-kazakstannin-barlik-onrndeg-filial-basshilarin-zhasaktadi-226f19 «Әділет» партиясы Қазақстанның барлық өңіріндегі филиал басшыларын жасақтады]</ref> Олардың жартысына жуығы бұрын сол өңірдегі «Аманат» партиясының филиалын басқарған.<ref>[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> 10 шілдеде партияның III кезектен тыс Съезінде алдағы Құрылтай сайлауына қатысатын 186 кандидаттан тұратын партиялық тізім бекітілді.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/partiya-adilet-utverdila-predvybornuyu-programmu-i-partiynyy «Әділет» партиясы Сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай депутаттығына кандидаттардың партиялық тізімін бекітті]</ref> == Идеологиясы == «Әділет» партиясының бағдарламасында реформашыл центризм қағидатын ұстанатыны, партия өзін президент [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаевтың]] жүргізіп отырған саясаты мен ол ұсынған саяси реформаларды қолдайтын саяси күш ретінде көретіні жазылған. Партияның негізгі құндылықтары қатарында Әділет, Патриотизм, Еңбекқорлық, Жауапкершілік және Прогресс аталған.<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/program «Әділет» партиясының «Әділетті Қазақстанды бірге құрайық» бағдарламасы]</ref> == Құрылымы == Партияның басқару органдарына съезд, съездер аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия төрағасы — партиядағы жоғары басшылық етуші тұлға. Партия төрағасы өзінің орынбасарлары мен партия Орталық аппаратының басшысын тағайындайды. Партияның құрылымдық бөлімшелеріне өңірлік филиалдар, аумақтық филиалдар және бастауыш партия ұйымдары жатады. Партия филиалының басқару органдарына конференция, конференциялар аралығында жұмыс істейтін саяси кеңес, саяси кеңес отырыстары аралығында жұмыс істейтін саяси кеңестің бюросы жатады. Партия филиалының төрағасы филиал қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады. Партияның бақылау-тексеру және бақылау органдарына Орталық бақылау-тексеру комиссиясы және Партиялық бақылау комитеті, партия филиалдарының бақылау-тексеру комиссиялары жатады.<ref name="jargy" /> Партия жанында жастар ұйымы, бұқаралық ақпарат құралдары, сараптамалық орталық, білім беру орталығы, т.б. жұмыс істейді: * «AMANAT» партиясы жанындағы [[Жастар рухы|«Жастар рухы» жастар қанаты»]] қоғамдық бірлестігі * [[Amanat Media Group|«AMANAT MEDIA GROUP»]] ЖШС * «Қоғамдық саясат институты» жеке меншік мекемесі * «АMANAT» партиясының саяси менеджмент Академиясы» жеке меншік мекемесі * «AMANAT» партиясының Шаруашылық басқармасы» ЖШС == Басшылығы == {{толық мақала|Әділет партиясының басшылығы}} Партия төрағасы мен оның 6 орынбасары:<ref>[https://adilet-partiyasy.kz/kz/about/management Партия басшылығы]</ref> * [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] — партия төрағасы * [[Әлия Райымқұлқызы Адамбаева|Әлия Адамбаева]] — партия төрағасының орынбасары (коммуникация)<ref name="tag26">[https://adilet-partiyasy.kz/kz/news/v-adilet-naznachili-zamestiteley-predsedatelya-partii «Әділет» партиясы төрағасының орынбасарлары тағайындалды]</ref> * [[Нұрсұлтан Төленұлы Байтілесов|Нұрсұлтан Байтілесов]] — партия төрағасының орынбасары (құқық және заңнама)<ref name="tag26" /> * [[Эльдар Тынышбайұлы Жұмағазиев|Эльдар Жұмағазиев]] — партия төрағасының орынбасары (экономика, салалық және өңірлік даму)<ref name="tag26" /> * [[Ержан Жұматұлы Жылқыбаев|Ержан Жылқыбаев]] — партия төрағасының орынбасары (идеология)<ref name="tag26" /> * [[Асхат Раздықұлы Оралов|Асхат Оралов]] — партия төрағасының орынбасары (бақылау, талдау және қызметті бағалау)<ref name="tag26" /> * [[Қаныш Аманбайұлы Төлеушин|Қаныш Төлеушин]] — партия төрағасының орынбасары (цифрландыру)<ref name="tag26" /> == Съездер == {| class="wikitable" ! Съезі !! Күні !! Өткен орны |- |«Әділет» партиясының I құрылтай съезі |7 мамыр 2026 жыл. [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] бірауыздан партияның төрағасы болып сайланды. Партия саяси кеңесінің құрамы бекітілді. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының II съезі |14 маусым 2026 жыл. Партияға елде билік еткен [[Аманат (партия)|«Аманат»]] партиясы (800 мың мүше) қосылды. Партияның өңірлік филиалдарын құру туралы шешім қабылданды. |[[Астана]] |- |«Әділет» партиясының III съезі |10 шілде 2026 жыл. Партияның сайлауалды бағдарламасы мен Құрылтай сайлауына қатысатын партиялық тізім (186 кандидат) бекітілді. |[[Астана]] |} == Сайлаулар == === Парламент сайлауы === {| class=wikitable style=text-align:center !Сайлау !Төрағасы !Дауыс саны !% !Мандат саны !Орны !Дереккөз |- |[[Қазақстандағы парламент сайлауы (2026)|2026]] | rowspan="3"|[[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] |6 528 948 |71,17 % |{{Партия/Орындар|110|145|purple}} |1 |<ref>[https://www.election.gov.kz/kaz/news/releases/index.php?ID=10587 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҚҰРЫЛТАЙЫНЫҢ ДЕПУТАТТАРЫН САЙЛАУ ҚОРЫТЫНДЫЛАРЫ БЕЛГІЛЕНДІ]</ref> |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саяси партиялары]] 1c4khwvn4p7bnd655lvd58yczbwfdbd Қатысушы:Musa Marat 2 784509 3694786 3638887 2026-11-11T08:16:09Z Musa Marat 184114 Бетті " :::" дегенмен алмастырды 3694786 wikitext text/x-wiki ::: 0q2ffpr57f5s3qlg21060o2zz0rqw81 Виктор Николаевич Кашляк 0 784558 3694936 3659428 2026-11-11T10:56:42Z ~2026-59526-30 188449 3694936 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Виктор Николаевич Кашляк |Шынайы есімі = Виктор Николаевич Кашляк |Сурет = |Сурет атауы = |Туған күні = 29 шілде 1951 |Туған жері = [[Петропавл]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]], Қазақ КСР |Қайтыс болған күні = 15 мамыр 2013 |Қайтыс болған жері = [[Семей]], Қазақстан |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[орыстар|орыс]] |Мансабы = тарихшы-өлкетанушы, журналист, жазушы |Белсенді жылдары = 1965–2013 |Не үшін белгілі = Семей қаласының тарихын зерттеуші, өлкетану еңбектерінің авторы |Мүшелігі = КСРО Журналистер одағының мүшесі }} '''Виктор Николаевич Кашляк''' (29 шілде 1951, [[Петропавл]] — 15 мамыр 2013, [[Семей]]) — қазақстандық тарихшы-өлкетанушы, журналист, жазушы, [[КСРО Журналистер одағы]]ның мүшесі. Ол Семей қаласының тарихын, сәулет ескерткіштерін, діни ғимараттарын, баспасөз тарихын және қала қайраткерлерінің өмірін зерттеген. Виктор Кашляк Семей өңірінің тарихи мұрасын зерттеуге арналған 12 кітап пен 120-дан астам ғылыми және публицистикалық мақаланың авторы. == Өмірбаяны == Виктор Николаевич Кашляк 1951 жылы 29 шілдеде [[Петропавл]] қаласында дүниеге келген. Жоғары білім алған. Жас кезінен бастап [[Семей]] өңірінің тарихына қызығушылық танытып, XVIII–XIX ғасырлар кезеңіне қатысты тарихи зерттеулер жүргізді. Ол тарихи деректерді зерттеу барысында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Алматы]] және Семей архивтерінде жұмыс істеді. 2003 жылы Омбы, Түмен және Тобыл архивтерінде Семей қаласының діни ғимараттарының тарихына байланысты құжаттарды зерттеді. === Балалық шағы === == Өлкетанушылық қызметі == Виктор Кашляктың негізгі зерттеу бағыты — Семей қаласының тарихы. Ол қала көшелерінің тарихын алғаш зерттеушілердің бірі болды. Өз еңбектерінде Семейдің сәулет ескерткіштері, храмдары, қаланы басқарған тұлғалар, баспасөз тарихы және тарихи оқиғалар туралы құнды деректер келтірді. Зерттеушінің алғашқы тарихи мақаласы 1965 жылы «Иртыш» газетінде жарық көрді. «Собираем краеведческие материалы» атты мақаласы оның өлкетану саласындағы алғашқы жарияланымы болды. 1998 жылы Виктор Кашляк [[Иван Андреевич Андреев|И. Г. Андреевтің]] «Описание Средней Орды Киргиз-Кайсаков» еңбегін дайындауға қатысты. 1999 жылы оның «Летопись Семипалатинских улиц» атты алғашқы авторлық кітабы жарық көрді. Сол жылы ол Ресей ғалымы [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдттың]] Ресейге жасаған сапарының ізімен өткен экспедиция жұмысына қатысып, Семей кезеңі туралы ғылыми материал дайындады. == Ғылыми және шығармашылық мұрасы == Виктор Кашляк Семей тарихына арналған бірқатар кітаптардың авторы: * ''Летопись Семипалатинских улиц'' (1999); * ''Семипалатинск. Три века истории'' (2002); * ''Семипалатинск: их именами названы'' (2007); * ''Семипалатинск: от бургомистра до акима'' (2007); * ''Печать Семипалатинска 1863–1963 гг.''; * ''Семипалатинский Воскресенский собор. 150 лет''; * ''Семипалатинский Святой Ключ''; * ''Храмы Семипалатинска: прошлое и настоящее''; * ''Семипалатинские арабески'' (екі томдық). Сонымен қатар ол фотохудожник Влад Павлунин және дизайнер Игорь Рябухинмен бірге 2001 жылы «Семей — Семипалатинск» атты мерекелік ашықхаттар жинағын шығарды. Сол жылы Семейдегі Вознесен соборы туралы буклет дайындады. == Семей қаласының тарихи мұрасын зерттеуі == Виктор Кашляк Семей қаласының тарихи ескерткіштерін зерттеуге ерекше көңіл бөлді. Оның еңбектерінде қаланың православие храмдары, тарихи ғимараттары, көше атаулары, жергілікті басқару жүйесі және баспасөз тарихы қамтылды. Ол тарихи зерттеулерінде тек архивтік құжаттар мен нақты деректерге сүйеніп жұмыс істеді. Оның ғылыми мұрасы Семей қаласының тарихын зерттеушілер үшін маңызды дереккөздердің бірі болып саналады. == Қоғамдық қызметі == 2004 жылдың ақпан айында Виктор Кашляк бір топ пікірлестерімен бірге Семей қалалық өлкетану қоғамын ұйымдастырды. Қоғамның мақсаты — қаланың тарихи-мәдени мұрасын зерттеу және сақтау болды. Сонымен қатар ол [[Федор Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі]]нің қалыптасуына қатысып, Семей қаласының мәдени өміріне үлес қосты. == Әдебиет == * Васильева Л. Виктор Кашляк: По волнам исторической памяти // ''Семипалатинские вести''. — 2008. — 14 февраля. — С. 4. * Смирнова Д. Новая книга о городе // ''Семипалатинские вести''. — 2005. — 3 июля. — С. 5. * Топорков В. Люди и судьба города в произведениях нашего земляка // ''Рудный Алтай''. — 2008. — 12 апреля. — С. 6. * ''Виктор Николаевич Кашляк, историк-краевед (1951 г.)'' // Восточный Казахстан: известные имена. Историки-краеведы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] [[Санат:Қазақстан өлкетанушылары]] [[Санат:Журналистер]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Семей тарихы]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] [[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]] 620qxun5cnz168v9he659l6u8t50q49 3694953 3694936 2026-11-11T11:05:56Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-59526-30|~2026-59526-30]] ([[User talk:~2026-59526-30|т]]) өңдемелерінен [[User:Шынар Бахытбекқызы|Шынар Бахытбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3659428 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Виктор Николаевич Кашляк |Шынайы есімі = Виктор Николаевич Кашляк |Сурет = |Сурет атауы = |Туған күні = 29 шілде 1951 |Туған жері = [[Петропавл]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]], Қазақ КСР |Қайтыс болған күні = 15 мамыр 2013 |Қайтыс болған жері = [[Семей]], Қазақстан |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[орыстар|орыс]] |Мансабы = тарихшы-өлкетанушы, журналист, жазушы |Белсенді жылдары = 1965–2013 |Не үшін белгілі = Семей қаласының тарихын зерттеуші, өлкетану еңбектерінің авторы |Мүшелігі = КСРО Журналистер одағының мүшесі }} '''Виктор Николаевич Кашляк''' (29 шілде 1951, [[Петропавл]] — 15 мамыр 2013, [[Семей]]) — қазақстандық тарихшы-өлкетанушы, журналист, жазушы, [[КСРО Журналистер одағы]]ның мүшесі. Ол Семей қаласының тарихын, сәулет ескерткіштерін, діни ғимараттарын, баспасөз тарихын және қала қайраткерлерінің өмірін зерттеген. Виктор Кашляк Семей өңірінің тарихи мұрасын зерттеуге арналған 12 кітап пен 120-дан астам ғылыми және публицистикалық мақаланың авторы. == Өмірбаяны == Виктор Николаевич Кашляк 1951 жылы 29 шілдеде [[Петропавл]] қаласында дүниеге келген. Жоғары білім алған. Жас кезінен бастап [[Семей]] өңірінің тарихына қызығушылық танытып, XVIII–XIX ғасырлар кезеңіне қатысты тарихи зерттеулер жүргізді. Ол тарихи деректерді зерттеу барысында [[Мәскеу]], [[Омбы]], [[Алматы]] және Семей архивтерінде жұмыс істеді. 2003 жылы Омбы, Түмен және Тобыл архивтерінде Семей қаласының діни ғимараттарының тарихына байланысты құжаттарды зерттеді. == Өлкетанушылық қызметі == Виктор Кашляктың негізгі зерттеу бағыты — Семей қаласының тарихы. Ол қала көшелерінің тарихын алғаш зерттеушілердің бірі болды. Өз еңбектерінде Семейдің сәулет ескерткіштері, храмдары, қаланы басқарған тұлғалар, баспасөз тарихы және тарихи оқиғалар туралы құнды деректер келтірді. Зерттеушінің алғашқы тарихи мақаласы 1965 жылы «Иртыш» газетінде жарық көрді. «Собираем краеведческие материалы» атты мақаласы оның өлкетану саласындағы алғашқы жарияланымы болды. 1998 жылы Виктор Кашляк [[Иван Андреевич Андреев|И. Г. Андреевтің]] «Описание Средней Орды Киргиз-Кайсаков» еңбегін дайындауға қатысты. 1999 жылы оның «Летопись Семипалатинских улиц» атты алғашқы авторлық кітабы жарық көрді. Сол жылы ол Ресей ғалымы [[Александр Гумбольд|Александр фон Гумбольдттың]] Ресейге жасаған сапарының ізімен өткен экспедиция жұмысына қатысып, Семей кезеңі туралы ғылыми материал дайындады. == Ғылыми және шығармашылық мұрасы == Виктор Кашляк Семей тарихына арналған бірқатар кітаптардың авторы: * ''Летопись Семипалатинских улиц'' (1999); * ''Семипалатинск. Три века истории'' (2002); * ''Семипалатинск: их именами названы'' (2007); * ''Семипалатинск: от бургомистра до акима'' (2007); * ''Печать Семипалатинска 1863–1963 гг.''; * ''Семипалатинский Воскресенский собор. 150 лет''; * ''Семипалатинский Святой Ключ''; * ''Храмы Семипалатинска: прошлое и настоящее''; * ''Семипалатинские арабески'' (екі томдық). Сонымен қатар ол фотохудожник Влад Павлунин және дизайнер Игорь Рябухинмен бірге 2001 жылы «Семей — Семипалатинск» атты мерекелік ашықхаттар жинағын шығарды. Сол жылы Семейдегі Вознесен соборы туралы буклет дайындады. == Семей қаласының тарихи мұрасын зерттеуі == Виктор Кашляк Семей қаласының тарихи ескерткіштерін зерттеуге ерекше көңіл бөлді. Оның еңбектерінде қаланың православие храмдары, тарихи ғимараттары, көше атаулары, жергілікті басқару жүйесі және баспасөз тарихы қамтылды. Ол тарихи зерттеулерінде тек архивтік құжаттар мен нақты деректерге сүйеніп жұмыс істеді. Оның ғылыми мұрасы Семей қаласының тарихын зерттеушілер үшін маңызды дереккөздердің бірі болып саналады. == Қоғамдық қызметі == 2004 жылдың ақпан айында Виктор Кашляк бір топ пікірлестерімен бірге Семей қалалық өлкетану қоғамын ұйымдастырды. Қоғамның мақсаты — қаланың тарихи-мәдени мұрасын зерттеу және сақтау болды. Сонымен қатар ол [[Федор Достоевскийдің әдеби-мемориалдық музейі]]нің қалыптасуына қатысып, Семей қаласының мәдени өміріне үлес қосты. == Әдебиет == * Васильева Л. Виктор Кашляк: По волнам исторической памяти // ''Семипалатинские вести''. — 2008. — 14 февраля. — С. 4. * Смирнова Д. Новая книга о городе // ''Семипалатинские вести''. — 2005. — 3 июля. — С. 5. * Топорков В. Люди и судьба города в произведениях нашего земляка // ''Рудный Алтай''. — 2008. — 12 апреля. — С. 6. * ''Виктор Николаевич Кашляк, историк-краевед (1951 г.)'' // Восточный Казахстан: известные имена. Историки-краеведы. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан тарихшылары]] [[Санат:Қазақстан өлкетанушылары]] [[Санат:Журналистер]] [[Санат:Жазушылар]] [[Санат:Семей тарихы]] [[Санат:Семей өңірінің тұлғалары]] [[Санат:1951 жылы туғандар]] [[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]] kdkoz76rmmx8uamezjf48vzyjyvkp04 Шайзада Рысқұлқызы Сыздықова 0 784702 3694945 3641029 2026-11-11T11:01:21Z ~2026-59526-30 188449 3694945 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Шайзада Рысқұлқызы Сыздықова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 06.05.1946 |Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды облысы|Балқаш қаласы}} |Мансабы = білікті педагог |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} ''' Шайзада Рысқұлқызы Сыздықова ''' ([[6 мамыр]] [[1946 жыл|1946]] жылы дүниеге келген, [[педагог]], [[Қоғамдық келісім кеңесінің мүшесі]], [[қалалық Аналар кеңесінің төрайымы]], [[«Балқаш сазы» ардагерлер хорының жетекшісі]]. Шайзада Рысқұлқызы Сыздықова - 1946 жылы 6 мамырда [[Қарағанды облысы]], [[Балқаш қаласында]], дүниеге келген. Оқу-тәрбие үрдісіне этнопедагогика бойынша республикалық «Елім-ай» бағдарламасын даярлық сыныбынан бастап 10-шы сыныпқа дейін енгізді, яғни, мектеп білім беру саласындағы осы педагогикалық тәжірибенің алғашқы қатысушысы болған.Қаланың қоғамдық өміріне әрқашан белсене араласа жүріп екі рет депутат болып сайланған, сонымен қатар облыстық, қалалық білім бөлімдерінің кәсіподақ комитетінің мүшесі, Абай атындағы №2 орта мектептің партиялық ұйымын басқарды. 2015 жылдан бастап «Балқаш сазы» ардагерлер хорының жетекшісі болды. 45 жыл өмірін білім беру саласына арнаған. == Балалық шағы == ==Өмірінің елеулі кезеңдері== * 1946-жыл, 6-мамыр.Сыздықова Шайзада Рысқұлқызы [[Қарағанды облысы]],[[Балқаш қаласында]] дүниеге келді. *1965 жылы Саран педагогикалық училищесін аяқтады. *1973 жыл.Қазақ Мемлекеттік Университетінің география пәні мұғалімі мамандығы бойынша оқуын аяқтады. *1980-1993 жылдары Абай атындағы №2 орта мектептің директорының оқу-тәрбие ісі жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. *1993 жылы №8 орта мектептің директоры лауазымына тағайындалды. *1967-1970 жылдары Ұлттық театрдың жұмысына белсене қатысты. *1967-1980 жылдары мектеп хорының жетекшісі болды. * 1989 жылы Балқаш қаласында алғаш тойланған Наурыз мейрамын жүргізді. * 2015 жылдың қазан айында Қазақстан халқы Ассамблеясының республикалық Аналар кеңесінің ІІ съезіне қатысты. ==Марапаттары== *1987 ж. – «Аға оқытушы» атағына ие болды. *1990 ж. – «Еңбек ардагері» медалімен марапатталды. *1994 ж. – «Қазақстан Республикасының Білім беру үздігі» төсбелгісімен марапатталды. *2015 -2016 жылдары Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаевтың алғысымен Үлкен халықаралық энциклопедияның алтын медальдарымен марапатталған. *2022 жылы «Балқаш қаласының Құрметті азаматы» атағы берілді.<ref>https://balkhashlib.kz/kk/09</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 3t1ic6hmn8a99x9g1gn2xhbyt5mayaj 3694948 3694945 2026-11-11T11:05:36Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-59526-30|~2026-59526-30]] ([[User talk:~2026-59526-30|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3640536 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Шайзада Рысқұлқызы Сыздықова |Шынайы есімі = |Сурет = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Туылған кездегі есімі = |Туған күні = 06.05.1946 |Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды облысы|Балқаш қаласы}} |Мансабы = білікті педагог |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Әкесі = |Анасы = |Жұбайы = |Балалары = |Марапаттары = |Сайты = |Басқалары = |Commons = }} ''' Шайзада Рысқұлқызы Сыздықова ''' ([[6 мамыр]] [[1946 жыл|1946]] жылы дүниеге келген, [[педагог]], [[Қоғамдық келісім кеңесінің мүшесі]], [[қалалық Аналар кеңесінің төрайымы]], [[«Балқаш сазы» ардагерлер хорының жетекшісі]]. Шайзада Рысқұлқызы Сыздықова - 1946 жылы 6 мамырда [[Қарағанды облысы]], [[Балқаш қаласында]], дүниеге келген. Оқу-тәрбие үрдісіне этнопедагогика бойынша республикалық «Елім-ай» бағдарламасын даярлық сыныбынан бастап 10-шы сыныпқа дейін енгізді, яғни, мектеп білім беру саласындағы осы педагогикалық тәжірибенің алғашқы қатысушысы болған.Қаланың қоғамдық өміріне әрқашан белсене араласа жүріп екі рет депутат болып сайланған, сонымен қатар облыстық, қалалық білім бөлімдерінің кәсіподақ комитетінің мүшесі, Абай атындағы №2 орта мектептің партиялық ұйымын басқарды. 2015 жылдан бастап «Балқаш сазы» ардагерлер хорының жетекшісі болды. 45 жыл өмірін білім беру саласына арнаған. ==Өмірінің елеулі кезеңдері== * 1946-жыл, 6-мамыр.Сыздықова Шайзада Рысқұлқызы [[Қарағанды облысы]],[[Балқаш қаласында]] дүниеге келді. *1965 жылы Саран педагогикалық училищесін аяқтады. *1973 жыл.Қазақ Мемлекеттік Университетінің география пәні мұғалімі мамандығы бойынша оқуын аяқтады. *1980-1993 жылдары Абай атындағы №2 орта мектептің директорының оқу-тәрбие ісі жөніндегі орынбасары қызметін атқарды. *1993 жылы №8 орта мектептің директоры лауазымына тағайындалды. *1967-1970 жылдары Ұлттық театрдың жұмысына белсене қатысты. *1967-1980 жылдары мектеп хорының жетекшісі болды. * 1989 жылы Балқаш қаласында алғаш тойланған Наурыз мейрамын жүргізді. * 2015 жылдың қазан айында Қазақстан халқы Ассамблеясының республикалық Аналар кеңесінің ІІ съезіне қатысты. ==Марапаттары== *1987 ж. – «Аға оқытушы» атағына ие болды. *1990 ж. – «Еңбек ардагері» медалімен марапатталды. *1994 ж. – «Қазақстан Республикасының Білім беру үздігі» төсбелгісімен марапатталды. *2015 -2016 жылдары Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаевтың алғысымен Үлкен халықаралық энциклопедияның алтын медальдарымен марапатталған. *2022 жылы «Балқаш қаласының Құрметті азаматы» атағы берілді.<ref>https://balkhashlib.kz/kk/09</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} pi7ba8gb3gjaeit91heb20ofy0hx97l Бекен Нұғыманұлы Теміров 0 784833 3694932 3659424 2026-11-11T10:53:33Z ~2026-59526-30 188449 3694932 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{wikify}} '''Бекен Нұғыманұлы Теміров''' (02.10.1948) [[Семей|Семей қаласында]] дүниеге келген. [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] Саржал орта мектебінде оқып, Семейдің педагогикалық институтын (1970 ж.) үздік бітірген ұстаз-тарихшы, Алматы жоғарғы партия мектебінде (1982 ж.) оқыған саясаттанушы. Еңбек жолын жастардың облыстық комсомол ұйымынан бастап, әскери борышын өтеп келген соң Семедің педагогикалық институттың мұғалімі, обкомолдың бөлім меңгерушісі, қаладағы Калинин ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы, ҚКП облыстық партия комитетінің жауапты қызметкері, қаладағы Калинин ауаткомы төрағасының 1-ші орынбасары болып абыройлы еңбек етті. 1986-1991 жылдары Семей облыстық «Білім» қоғамының басшысы, 1991 жылдан қалалық әкімшіліктің аппарат жетекшісі, Әуезов ауданының әкімі, облыс әкімінің көмекшісі, 1995 жылы қала әкімінің 1-ші орынбасары, 1997 жылы облыс, қала әкімінің аппаратының жетекшісі қызметтерінде болды. === Балалық шағы === Бұл жылдар еңбек коллективтерінде, аудан, қала, облыс өмірінде мәдени-бұхаралық шаралардың ұлттық мазмұнын нығату, қазақ тілі өрісін кеңету, қоғамда демократиялық сананың орнығуымен, нарықтық қатынасқа көшумен сәйкес келген кезең еді. Осы тарихи дамудың қайнаған ортасында еңбек еткен Бекен Нұғыманұлы өзіне жүктелген міндеттерді ойдағыдай атқара білді. 2009-2016 жылдары [[Семей облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Семейдің облыстық тарихи-өлкетану музейінің]] директоры қызметінде болып, еңбек ұжымымен бірлесе отырып, музей ісін заманауи талаптарға сай жаңа деңгейге көтерді. Өлке тарихы, алаш қозғалысы мен алаш қайраткерлерінің өмірі мен қызметі тақырыптарында жиырмаға тарта ғылыми-зерттеу мақалалардың авторы, «Ауылымның тарихы-елімнің тарихы» сериясында көлемді «Саржал», «Жылқайдар» атты деректі шығармалардың және «Туған жерге ту тіккендер» жинағының авторы.<ref>{{citeweb|url=https://ruhaniatalemi.kz/persons/21-olketanushylar/326-temirov-beken-nugymanuly|title=Теміров Бекен Нұғыманұлы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> ejbukis0t8egd2ll84bk7yolpqd5dx9 3694956 3694932 2026-11-11T11:06:07Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-59526-30|~2026-59526-30]] ([[User talk:~2026-59526-30|т]]) өңдемелерінен [[User:Шынар Бахытбекқызы|Шынар Бахытбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3659424 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{wikify}} '''Бекен Нұғыманұлы Теміров''' (02.10.1948) [[Семей|Семей қаласында]] дүниеге келген. [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] Саржал орта мектебінде оқып, Семейдің педагогикалық институтын (1970 ж.) үздік бітірген ұстаз-тарихшы, Алматы жоғарғы партия мектебінде (1982 ж.) оқыған саясаттанушы. Еңбек жолын жастардың облыстық комсомол ұйымынан бастап, әскери борышын өтеп келген соң Семедің педагогикалық институттың мұғалімі, обкомолдың бөлім меңгерушісі, қаладағы Калинин ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы, ҚКП облыстық партия комитетінің жауапты қызметкері, қаладағы Калинин ауаткомы төрағасының 1-ші орынбасары болып абыройлы еңбек етті. 1986-1991 жылдары Семей облыстық «Білім» қоғамының басшысы, 1991 жылдан қалалық әкімшіліктің аппарат жетекшісі, Әуезов ауданының әкімі, облыс әкімінің көмекшісі, 1995 жылы қала әкімінің 1-ші орынбасары, 1997 жылы облыс, қала әкімінің аппаратының жетекшісі қызметтерінде болды. Бұл жылдар еңбек коллективтерінде, аудан, қала, облыс өмірінде мәдени-бұхаралық шаралардың ұлттық мазмұнын нығату, қазақ тілі өрісін кеңету, қоғамда демократиялық сананың орнығуымен, нарықтық қатынасқа көшумен сәйкес келген кезең еді. Осы тарихи дамудың қайнаған ортасында еңбек еткен Бекен Нұғыманұлы өзіне жүктелген міндеттерді ойдағыдай атқара білді. 2009-2016 жылдары [[Семей облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Семейдің облыстық тарихи-өлкетану музейінің]] директоры қызметінде болып, еңбек ұжымымен бірлесе отырып, музей ісін заманауи талаптарға сай жаңа деңгейге көтерді. Өлке тарихы, алаш қозғалысы мен алаш қайраткерлерінің өмірі мен қызметі тақырыптарында жиырмаға тарта ғылыми-зерттеу мақалалардың авторы, «Ауылымның тарихы-елімнің тарихы» сериясында көлемді «Саржал», «Жылқайдар» атты деректі шығармалардың және «Туған жерге ту тіккендер» жинағының авторы.<ref>{{citeweb|url=https://ruhaniatalemi.kz/persons/21-olketanushylar/326-temirov-beken-nugymanuly|title=Теміров Бекен Нұғыманұлы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> 6lind0mdzj6scfj7kgb3r7uomuvwwn1 3694976 3694956 2026-11-11T11:43:02Z Ataeva Meiramgul Balabaevna 184481 3694976 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{wikify}} '''Бекен Нұғыманұлы Теміров''' (02.10.1948) [[Семей|Семей қаласында]] дүниеге келген. [[Абай ауданы (Абай облысы)|Абай ауданы]] Саржал орта мектебінде оқып, Семейдің педагогикалық институтын (1970 ж.) үздік бітірген ұстаз-тарихшы, Алматы жоғарғы партия мектебінде (1982 ж.) оқыған саясаттанушы. Еңбек жолын жастардың облыстық комсомол ұйымынан бастап, әскери борышын өтеп келген соң Семейдің педагогикалық институттың мұғалімі, обкомолдың бөлім меңгерушісі, қаладағы Калинин ауданы комсомол комитетінің 1-хатшысы, ҚКП облыстық партия комитетінің жауапты қызметкері, қаладағы Калинин ауаткомы төрағасының 1-ші орынбасары болып абыройлы еңбек етті. 1986-1991 жылдары Семей облыстық «Білім» қоғамының басшысы, 1991 жылдан қалалық әкімшіліктің аппарат жетекшісі, Әуезов ауданының әкімі, облыс әкімінің көмекшісі, 1995 жылы қала әкімінің 1-ші орынбасары, 1997 жылы облыс, қала әкімінің аппаратының жетекшісі қызметтерінде болды. Бұл жылдар еңбек коллективтерінде, аудан, қала, облыс өмірінде мәдени-бұхаралық шаралардың ұлттық мазмұнын нығайту, қазақ тілі өрісін кеңейту, қоғамда демократиялық сананың орнығуымен, нарықтық қатынасқа көшумен сәйкес келген кезең еді. Осы тарихи дамудың қайнаған ортасында еңбек еткен Бекен Нұғыманұлы өзіне жүктелген міндеттерді ойдағыдай атқара білді. 2009-2016 жылдары [[Семей облыстық тарихи-өлкетану мұражайы|Семейдің облыстық тарихи-өлкетану музейінің]] директоры қызметінде болып, еңбек ұжымымен бірлесе отырып, музей ісін заманауи талаптарға сай жаңа деңгейге көтерді. Өлке тарихы, алаш қозғалысы мен алаш қайраткерлерінің өмірі мен қызметі тақырыптарында жиырмаға тарта ғылыми-зерттеу мақалаларының авторы, «Ауылымның тарихы-елімнің тарихы» сериясында көлемді «Саржал», «Жылқайдар» атты деректі шығармалардың және «Туған жерге ту тіккендер» жинағының авторы.<ref>{{citeweb|url=https://ruhaniatalemi.kz/persons/21-olketanushylar/326-temirov-beken-nugymanuly|title=Теміров Бекен Нұғыманұлы|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> gv3wcn7efa4l4wu36oybqybex76mtqa Төлебике Алдабергенқызы 0 784843 3694935 3641724 2026-11-11T10:56:02Z ~2026-59526-30 188449 3694935 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Төлебике Алдабергенқызы |Шынайы есімі = Төлебике Алдабергенқызы |Туған күні = |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Жұбайы = [[Құдайберді Құнанбайұлы]] |Балалары = Омар, Нұртаза, Шаһмардан (Шәке), [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім]] |Не үшін белгілі = [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] анасы }} '''Төлебике Алдабергенқызы''' (туған және қайтыс болған жылдары белгісіз) — [[Құдайберді Құнанбайұлы]]ның бәйбішесі, [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] анасы. Ел ішінде қайырымдылығы, білімділігі, қолөнер шеберлігі және ақындық қабілетімен танылған. Кедейлерге, жетім-жесірлерге үнемі қарайласып, көмек көрсеткендіктен, ауылдастары оны «Дәметкен» деп атаған.<ref name="shygys">{{cite book |title=Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия |location=Алматы |publisher=«Қазақ энциклопедиясы» |year=2014 }}</ref> == Өмірбаяны == Төлебике Алдабергенқызы Қаракесек тайпасының Бес Бошан елінің Кедей тармағынан шыққан, орта дәулетті, ұл-қыздарын жаппай оқытқан және елге қадірлі Алдабергеннің қызы болған. [[Құнанбай Өскенбайұлы]] баласы Құдайберді ержеткенде Алдабергенге жаушы жіберіп, құда түсіп, Төлебикені Құдайбердіге айттырып, келін еткен.<ref name="shygys"/> === Балалық шағы === Төлебике Құдайберді Құнанбайұлының бәйбішесі болды. Отбасында төрт перзент тәрбиелеген. Олар — Омар, Нұртаза, Шаһмардан (Шәке) және [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәһкерім (Шәкәрім)]].<ref name="shygys"/> == «Дәметкен» атануы == Төлебике қолы ашық, қайырымды жан болған. Кедейлерге, жетім-жесірлерге үнемі қарайласып, жол-жоба дәметіп келген адамдарды құр қол қайтармаған. Осы қасиетіне байланысты ауылдастары оны «Дәметкен» деп атап кеткен.<ref name="shygys"/> == Білімділігі мен өнері == Төлебике арабша және түркіше көп оқыған сауатты әйел болған. Оның үйінде Құран кітаптары, «Ғибадат исламиясы», «Мұхтасар» және басқа да рухани дүниелер болғаны жөнінде деректер сақталған.<ref name="shygys"/> Ол қолөнерге де өте шебер болған. Кесте тігіп, ою ойған, киім пішкен, пышақ соққан. Сонымен қатар ақындық қабілеті болып, ауыл-аймағындағы адамдар мен құрбыларына арнап өлеңдер айтқан.<ref name="shygys"/> Төлебике Алдабергенқызының сауаттылығы мен қолөнерге қызығушылығы туралы мәліметтер отбасылық және ауызша деректерде кездеседі. == Шәкәрімге ықпалы == Төлебике Алдабергенқызының ұлы [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] кейін қазақтың көрнекті ақыны, философы, тарихшысы және ойшылы ретінде танылды. Энциклопедиялық деректе Шәкәрімнің бойындағы философиялық ойлау, ақындық қабілет және өнердің әр түріне қызығушылықтың қалыптасуында анасының тәрбиесі мен табиғи қасиеттерінің ықпалы болғаны атап көрсетіледі.<ref name="shygys"/> Шәкәрімнің ұлы [[Ахат Шәкәрімұлы]] әжесі Төлебикенің араб тілін жақсы білгенін жазып қалдырған. Оның естелігі бойынша, Шәкәрім анасының араб тілін жақсы меңгеруіне өзіне көп пайдасы тигенін айтқан.<ref name="shygys"/> Осылайша Төлебикенің білімге құштарлығы мен рухани дүниесі Шәкәрімнің қалыптасуына әсер еткен отбасылық ортаның маңызды бөлігі болды. == Тұлғалық бейнесі == Төлебике туралы деректер оның бірнеше қырын танытады. Ол — білімге ұмтылған сауатты әйел, қолөнер шебері, өлең айтқан ақындық қабілеті бар тұлға және ел ішіндегі мұқтаж жандарға көмектескен қайырымды ана. Оның есімі ең алдымен Шәкәрім Құдайбердіұлының анасы ретінде белгілі. Төлебикенің білімділігі мен рухани дүниесі Құнанбай әулетіндегі мәдени-рухани ортаның қалыптасуында өзіндік орын алған.<ref name="shygys"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әйелдері]] [[Санат:Шәкәрім Құдайбердіұлы]] [[Санат:Құдайберді Құнанбайұлы]] [[Санат:Абай әулеті]] 5s60hwbdwvs9x0dn3wk51f9ghbq276s 3694954 3694935 2026-11-11T11:05:58Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-59526-30|~2026-59526-30]] ([[User talk:~2026-59526-30|т]]) өңдемелерінен [[User:НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА|НАЗЕРКЕ НУРСЕЙТОВА]] соңғы нұсқасына қайтарды 3641724 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Төлебике Алдабергенқызы |Шынайы есімі = Төлебике Алдабергенқызы |Туған күні = |Туған жері = |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Жұбайы = [[Құдайберді Құнанбайұлы]] |Балалары = Омар, Нұртаза, Шаһмардан (Шәке), [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім]] |Не үшін белгілі = [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] анасы }} '''Төлебике Алдабергенқызы''' (туған және қайтыс болған жылдары белгісіз) — [[Құдайберді Құнанбайұлы]]ның бәйбішесі, [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] анасы. Ел ішінде қайырымдылығы, білімділігі, қолөнер шеберлігі және ақындық қабілетімен танылған. Кедейлерге, жетім-жесірлерге үнемі қарайласып, көмек көрсеткендіктен, ауылдастары оны «Дәметкен» деп атаған.<ref name="shygys">{{cite book |title=Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия |location=Алматы |publisher=«Қазақ энциклопедиясы» |year=2014 }}</ref> == Өмірбаяны == Төлебике Алдабергенқызы Қаракесек тайпасының Бес Бошан елінің Кедей тармағынан шыққан, орта дәулетті, ұл-қыздарын жаппай оқытқан және елге қадірлі Алдабергеннің қызы болған. [[Құнанбай Өскенбайұлы]] баласы Құдайберді ержеткенде Алдабергенге жаушы жіберіп, құда түсіп, Төлебикені Құдайбердіге айттырып, келін еткен.<ref name="shygys"/> Төлебике Құдайберді Құнанбайұлының бәйбішесі болды. Отбасында төрт перзент тәрбиелеген. Олар — Омар, Нұртаза, Шаһмардан (Шәке) және [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәһкерім (Шәкәрім)]].<ref name="shygys"/> == «Дәметкен» атануы == Төлебике қолы ашық, қайырымды жан болған. Кедейлерге, жетім-жесірлерге үнемі қарайласып, жол-жоба дәметіп келген адамдарды құр қол қайтармаған. Осы қасиетіне байланысты ауылдастары оны «Дәметкен» деп атап кеткен.<ref name="shygys"/> == Білімділігі мен өнері == Төлебике арабша және түркіше көп оқыған сауатты әйел болған. Оның үйінде Құран кітаптары, «Ғибадат исламиясы», «Мұхтасар» және басқа да рухани дүниелер болғаны жөнінде деректер сақталған.<ref name="shygys"/> Ол қолөнерге де өте шебер болған. Кесте тігіп, ою ойған, киім пішкен, пышақ соққан. Сонымен қатар ақындық қабілеті болып, ауыл-аймағындағы адамдар мен құрбыларына арнап өлеңдер айтқан.<ref name="shygys"/> Төлебике Алдабергенқызының сауаттылығы мен қолөнерге қызығушылығы туралы мәліметтер отбасылық және ауызша деректерде кездеседі. == Шәкәрімге ықпалы == Төлебике Алдабергенқызының ұлы [[Шәкәрім Құдайбердіұлы]] кейін қазақтың көрнекті ақыны, философы, тарихшысы және ойшылы ретінде танылды. Энциклопедиялық деректе Шәкәрімнің бойындағы философиялық ойлау, ақындық қабілет және өнердің әр түріне қызығушылықтың қалыптасуында анасының тәрбиесі мен табиғи қасиеттерінің ықпалы болғаны атап көрсетіледі.<ref name="shygys"/> Шәкәрімнің ұлы [[Ахат Шәкәрімұлы]] әжесі Төлебикенің араб тілін жақсы білгенін жазып қалдырған. Оның естелігі бойынша, Шәкәрім анасының араб тілін жақсы меңгеруіне өзіне көп пайдасы тигенін айтқан.<ref name="shygys"/> Осылайша Төлебикенің білімге құштарлығы мен рухани дүниесі Шәкәрімнің қалыптасуына әсер еткен отбасылық ортаның маңызды бөлігі болды. == Тұлғалық бейнесі == Төлебике туралы деректер оның бірнеше қырын танытады. Ол — білімге ұмтылған сауатты әйел, қолөнер шебері, өлең айтқан ақындық қабілеті бар тұлға және ел ішіндегі мұқтаж жандарға көмектескен қайырымды ана. Оның есімі ең алдымен Шәкәрім Құдайбердіұлының анасы ретінде белгілі. Төлебикенің білімділігі мен рухани дүниесі Құнанбай әулетіндегі мәдени-рухани ортаның қалыптасуында өзіндік орын алған.<ref name="shygys"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ әйелдері]] [[Санат:Шәкәрім Құдайбердіұлы]] [[Санат:Құдайберді Құнанбайұлы]] [[Санат:Абай әулеті]] 98k8oh47rsfiz2abwxtft3flgwo38yc Біләл Алпанұлы Ысқақов 0 784846 3694934 3684126 2026-11-11T10:54:29Z ~2026-59526-30 188449 3694934 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Біләл Алпанұлы Ысқақов |Шынайы есімі = Біләл Алпанұлы Ысқақов |Туған күні = 20 қазан 1954 |Туған жері = [[Үржар ауданы]], Таскескен ауылы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мамандығы = домбырашы, өнертанушы-ғалым |Қызметі = профессор |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = доцент (2000), профессор (2007) |Не үшін белгілі = күйші, өнертанушы, педагог |Марапаттары = [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] }} '''Біләл Алпанұлы Ысқақов''' (20 қазан 1954 жылы туған, [[Үржар ауданы]], Таскескен ауылы) — өнер қайраткері, домбырашы, өнертанушы-ғалым, педагог. [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның профессоры, халықаралық және республикалық байқаулардың лауреаты, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]].<ref name="ШҚЭ">{{cite book === Балалық шағы === |title=Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия |location=Алматы |publisher=«Қазақ энциклопедиясы» |year=2014 }}</ref> == Өмірбаяны == Біләл Алпанұлы Ысқақов 1954 жылғы 20 қазанда [[Үржар ауданы]]ның [[Таскескен]] ауылында дүниеге келген. Жастайынан нағашы атасы Қасқырбайдан [[домбыра]] тартуды үйренген. Оқушы кезінде Таскескен өңіріне белгілі Мәткәрім, Бағаналы және Сапаржан күйшілерден тәлім алған.<ref name="ШҚЭ"/> Күйшілік өнерді одан әрі жетілдіру мақсатында ұлы күйші [[Тәттімбет Қазанғапұлы]]ның туған немересі Шайхыдан шертпе күй тартудың қыр-сырын меңгерген.<ref name="ШҚЭ"/> Біләл Ысқақов Алматыдағы П. Чайковский атындағы музыка училищесін (қазір колледж) және [[Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын]] бітірген.<ref name="ШҚЭ"/> == Педагогикалық қызметі == Біләл Ысқақов еңбек жолын П.Чайковский атындағы Алматы музыка училищесінде ұстаздық қызметтен бастаған. 1987 жылы [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясына]] күйшілік өнерден дәріс беру үшін арнайы шақырылған. Осы оқу орнында кейін профессор қызметін атқарды.<ref name="ШҚЭ"/> 2000 жылы доцент, 2007 жылы профессор ғылыми атағына ие болды.<ref name="ШҚЭ"/> Консерваторияда Біләл Ысқақов [[Тәттімбет Қазанғапұлы|Тәттімбет]] атындағы шертпе күй класын ашты. Оның педагогикалық қызметі қазақтың дәстүрлі күй өнерін кәсіби деңгейде оқыту мен кейінгі ұрпаққа жеткізуге бағытталды.<ref name="ШҚЭ"/> == Орындаушылық қызметі == Біләл Ысқақов домбырашы ретінде орындаушылық өнерде елеулі жетістіктерге жеткен. 1978 жылы кәсіби домбырашылардың І республикалық байқауында бас жүлдеге ие болды.<ref name="ШҚЭ"/> 2000 және 2005 жылдары республикалық күй тарту бәйгелерінде екі рет бас жүлдені жеңіп алды. 2004 жылы [[Сеул]] қаласында өткен халықаралық «Халықтар сазы» байқауында лауреат атанды.<ref name="ШҚЭ"/> Б. Ысқақовтың орындаушылық репертуарында қазақтың дәстүрлі күй өнерінің, соның ішінде шертпе күй дәстүрінің үлгілері кең орын алады. == Ғылыми және әдістемелік еңбектері == Біләл Ысқақов домбыра мамандығына арналған 20-дан астам әдістемелік кітап пен 70-ке жуық ғылыми-зерттеу мақаласының авторы.<ref name="ШҚЭ"/> Оның еңбектерінде қазақтың дәстүрлі музыка өнері, күйшілік өнердің тарихы мен табиғаты, домбырада орындау және музыка оқыту әдістемесі мәселелері қарастырылады. Ғалымның еңбектерінің қатарында «Домбыра үйрену мектебі», «Салтанат», «Сарыарқа саздары», «Қазақтың дәстүрлі музыка өнері», «Қазақ музыкасы», «Музыка оқыту әдістемесі» және басқа да зерттеу-әдістемелік еңбектері бар.<ref name="ШҚЭ"/> Оның ғылыми-педагогикалық еңбектері қазақтың дәстүрлі музыкасын, әсіресе домбыра және күй өнерін кәсіби оқыту ісіне арналған. == Ғылыми атақтары мен марапаттары == Біләл Ысқақов 2000 жылы доцент, 2007 жылы профессор ғылыми атағына ие болды.<ref name="ШҚЭ"/> Ол халықаралық және республикалық байқаулардың лауреаты. Қазақстанның өнері мен мәдениетіне қосқан үлесі үшін [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] атағымен марапатталған.<ref name="ШҚЭ"/> 2014 жылы [[Үржар ауданы]]ның құрметті азаматы атанды.<ref name="ШҚЭ"/> == Өнердегі орны == Біләл Ысқақов қазақтың дәстүрлі домбыра және күй өнерін орындаушылық, ғылыми-зерттеу және педагогикалық бағыттарда қатар дамытқан өнер қайраткерлерінің бірі. Оның шығармашылық қызметі шертпе күй дәстүрін зерттеу, орындау және оны кәсіби білім беру жүйесінде оқыту ісімен байланысты. Ол ұстаздық қызметі арқылы дәстүрлі күй өнерінің орындаушылық мектебін кейінгі буынға жеткізуге үлес қосты. Тәттімбет атындағы шертпе күй класын ашуы осы бағыттағы кәсіби білім берудің дамуына ықпал етті.<ref name="ШҚЭ"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1954 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Қазақ өнертанушылары]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының оқытушылары]] [[Санат:Үржар ауданының тумалары]] [[Санат:Домбырашылар]] [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Күйшілер]] 1f06npawuj97kcy0ef125meycvam3ds 3694955 3694934 2026-11-11T11:06:01Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-59526-30|~2026-59526-30]] ([[User talk:~2026-59526-30|т]]) өңдемелерінен [[User:Tuttiorchestra687|Tuttiorchestra687]] соңғы нұсқасына қайтарды 3684126 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Біләл Алпанұлы Ысқақов |Шынайы есімі = Біләл Алпанұлы Ысқақов |Туған күні = 20 қазан 1954 |Туған жері = [[Үржар ауданы]], Таскескен ауылы |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мамандығы = домбырашы, өнертанушы-ғалым |Қызметі = профессор |Ғылыми дәрежесі = |Ғылыми атағы = доцент (2000), профессор (2007) |Не үшін белгілі = күйші, өнертанушы, педагог |Марапаттары = [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] }} '''Біләл Алпанұлы Ысқақов''' (20 қазан 1954 жылы туған, [[Үржар ауданы]], Таскескен ауылы) — өнер қайраткері, домбырашы, өнертанушы-ғалым, педагог. [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның профессоры, халықаралық және республикалық байқаулардың лауреаты, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]].<ref name="ШҚЭ">{{cite book |title=Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия |location=Алматы |publisher=«Қазақ энциклопедиясы» |year=2014 }}</ref> == Өмірбаяны == Біләл Алпанұлы Ысқақов 1954 жылғы 20 қазанда [[Үржар ауданы]]ның [[Таскескен]] ауылында дүниеге келген. Жастайынан нағашы атасы Қасқырбайдан [[домбыра]] тартуды үйренген. Оқушы кезінде Таскескен өңіріне белгілі Мәткәрім, Бағаналы және Сапаржан күйшілерден тәлім алған.<ref name="ШҚЭ"/> Күйшілік өнерді одан әрі жетілдіру мақсатында ұлы күйші [[Тәттімбет Қазанғапұлы]]ның туған немересі Шайхыдан шертпе күй тартудың қыр-сырын меңгерген.<ref name="ШҚЭ"/> Біләл Ысқақов Алматыдағы П. Чайковский атындағы музыка училищесін (қазір колледж) және [[Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын]] бітірген.<ref name="ШҚЭ"/> == Педагогикалық қызметі == Біләл Ысқақов еңбек жолын П.Чайковский атындағы Алматы музыка училищесінде ұстаздық қызметтен бастаған. 1987 жылы [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясына]] күйшілік өнерден дәріс беру үшін арнайы шақырылған. Осы оқу орнында кейін профессор қызметін атқарды.<ref name="ШҚЭ"/> 2000 жылы доцент, 2007 жылы профессор ғылыми атағына ие болды.<ref name="ШҚЭ"/> Консерваторияда Біләл Ысқақов [[Тәттімбет Қазанғапұлы|Тәттімбет]] атындағы шертпе күй класын ашты. Оның педагогикалық қызметі қазақтың дәстүрлі күй өнерін кәсіби деңгейде оқыту мен кейінгі ұрпаққа жеткізуге бағытталды.<ref name="ШҚЭ"/> == Орындаушылық қызметі == Біләл Ысқақов домбырашы ретінде орындаушылық өнерде елеулі жетістіктерге жеткен. 1978 жылы кәсіби домбырашылардың І республикалық байқауында бас жүлдеге ие болды.<ref name="ШҚЭ"/> 2000 және 2005 жылдары республикалық күй тарту бәйгелерінде екі рет бас жүлдені жеңіп алды. 2004 жылы [[Сеул]] қаласында өткен халықаралық «Халықтар сазы» байқауында лауреат атанды.<ref name="ШҚЭ"/> Б. Ысқақовтың орындаушылық репертуарында қазақтың дәстүрлі күй өнерінің, соның ішінде шертпе күй дәстүрінің үлгілері кең орын алады. == Ғылыми және әдістемелік еңбектері == Біләл Ысқақов домбыра мамандығына арналған 20-дан астам әдістемелік кітап пен 70-ке жуық ғылыми-зерттеу мақаласының авторы.<ref name="ШҚЭ"/> Оның еңбектерінде қазақтың дәстүрлі музыка өнері, күйшілік өнердің тарихы мен табиғаты, домбырада орындау және музыка оқыту әдістемесі мәселелері қарастырылады. Ғалымның еңбектерінің қатарында «Домбыра үйрену мектебі», «Салтанат», «Сарыарқа саздары», «Қазақтың дәстүрлі музыка өнері», «Қазақ музыкасы», «Музыка оқыту әдістемесі» және басқа да зерттеу-әдістемелік еңбектері бар.<ref name="ШҚЭ"/> Оның ғылыми-педагогикалық еңбектері қазақтың дәстүрлі музыкасын, әсіресе домбыра және күй өнерін кәсіби оқыту ісіне арналған. == Ғылыми атақтары мен марапаттары == Біләл Ысқақов 2000 жылы доцент, 2007 жылы профессор ғылыми атағына ие болды.<ref name="ШҚЭ"/> Ол халықаралық және республикалық байқаулардың лауреаты. Қазақстанның өнері мен мәдениетіне қосқан үлесі үшін [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] атағымен марапатталған.<ref name="ШҚЭ"/> 2014 жылы [[Үржар ауданы]]ның құрметті азаматы атанды.<ref name="ШҚЭ"/> == Өнердегі орны == Біләл Ысқақов қазақтың дәстүрлі домбыра және күй өнерін орындаушылық, ғылыми-зерттеу және педагогикалық бағыттарда қатар дамытқан өнер қайраткерлерінің бірі. Оның шығармашылық қызметі шертпе күй дәстүрін зерттеу, орындау және оны кәсіби білім беру жүйесінде оқыту ісімен байланысты. Ол ұстаздық қызметі арқылы дәстүрлі күй өнерінің орындаушылық мектебін кейінгі буынға жеткізуге үлес қосты. Тәттімбет атындағы шертпе күй класын ашуы осы бағыттағы кәсіби білім берудің дамуына ықпал етті.<ref name="ШҚЭ"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1954 жылы туғандар]] [[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]] [[Санат:Қазақ өнертанушылары]] [[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының оқытушылары]] [[Санат:Үржар ауданының тумалары]] [[Санат:Домбырашылар]] [[Санат:Қазақстан домбырашылары]] [[Санат:Күйшілер]] sw2e7ftvlrz37rgdisf6nuohdhanvgh Ахмет Шегіров 0 784849 3694929 3659419 2026-11-11T10:52:55Z ~2026-59526-30 188449 3694929 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ахмет Шегіров |Шынайы есімі = Ахмет Шегіров (Чигиров) |Туған күні = 7 қаңтар 1869 |Туған жері = [[Қарқаралы уезі]], Мойынты болысы, 8-ауыл |Қайтыс болған күні = 1918 |Қайтыс болған жері = [[Семей]] |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мамандығы = мал дәрігері, ветеринарлық фельдшер |Қызметі = мал дәрігерлік фельдшер |Не үшін белгілі = алғашқы қазақ мал дәрігерлерінің бірі, [[Алаш қозғалысы]] қайраткері }} '''Ахмет Шегіров''' (орысша: Чигиров; 7 қаңтар 1869, [[Қарқаралы уезі]], Мойынты болысы, 8-ауыл — 1918, [[Семей]]) — алғашқы қазақ мал дәрігерлерінің бірі, қоғам қайраткері, [[Алаш қозғалысы]]на қатысушы. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Семей өңірі мен Шығыс Қазақстандағы мал індеттеріне қарсы күрес жүргізген ветеринарлық фельдшер.<ref name="ШҚЭ">{{cite book |title=Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия |location=Алматы |publisher=«Қазақ энциклопедиясы» |year=2014 }}</ref> == Өмірбаяны == Ахмет Шегіров 1869 жылғы 7 қаңтарда Семей облысының Қарқаралы уезі Мойынты болысының 8-ауылында дүниеге келген.<ref name="ШҚЭ"/> 1887 жылы Сібір қазақ әскерінің әскери мал дәрігерлік-фельдшерлік мектебін бітірген. Оқуын аяқтағаннан кейін Семей облысының Зайсан уезіндегі Мұрын бөлімшесінде, кейін Өскемен уезінде мал дәрігерлік фельдшер қызметін атқарған.<ref name="ШҚЭ"/> Ахмет Шегіровтің мал дәрігері ретіндегі кәсіби қабілетін сол кездегі орыс шенеуніктері де жоғары бағалаған. Ол қызмет барысында мал арасында тараған түрлі індеттермен күресіп, ветеринарлық бақылау жұмыстарын жүргізген.<ref name="ШҚЭ"/> === Балалық шағы === == Мал індеттеріне қарсы күресі == 1893–1896 жылдары Ахмет Шегіров Зайсан уезінде тараған мал індетіне қарсы күрес жүргізді. Ол індеттің таралуын тоқтату және малды емдеу жұмыстарына қатысты.<ref name="ШҚЭ"/> 1899 жылы Феклистовский кентінде жылқы арасында тараған қышыма ауруына байланысты емдеу және ветеринарлық бақылау жұмыстарын атқарды.<ref name="ШҚЭ"/> 1900 жылы «Алқабек» шекаралық бөлімшесіне жұмысқа ауыстырылды. 1903 жылы мемлекеттік фельдшерлік қызметтегі еңбегіне байланысты оған 1-класты шен берілді. Сонымен қатар Далалық генерал-губернатордың «Ерен еңбегі үшін» алғыс хатымен марапатталып, шапан кигізген.<ref name="ШҚЭ"/> 1908–1910 жылдары Қарқаралы уезінде қызмет атқарды. 1911 жылы Өскемен уезінің Қытаймен шекаралас өңірлерінде тараған мал індетіне қарсы күрес жұмыстарына қатысты.<ref name="ШҚЭ"/> 1913 жылы Майқапшағай пунктіне мал дәрігерінің фельдшері ретінде ауыстырылды.<ref name="ШҚЭ"/> == Қоғамдық қызметі == Ахмет Шегіров кәсіби қызметімен қатар қоғамдық мәселелерге де араласқан. 1917 жылғы қаңтарда бір топ [[Алаш қозғалысы]] қайраткерлерімен бірге [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың тылындағы қара жұмысқа алынған қазақ жігіттерінің жағдайымен танысу үшін сапарға барған.<ref name="ШҚЭ"/> Сапар барысында қазақ жұмысшыларының тұрмыс жағдайымен танысып, олардың хал-ахуалы туралы мәлімет жинаған. Кейін осы сапардың нәтижелері жөніндегі өз мәлімдемесін «[[Қазақ газеті|Қазақ»]] газетінде жариялаған.<ref name="ШҚЭ"/> == Алаш қозғалысына қатысуы == Ахмет Шегіров 1917 жылы [[Алаш қозғалысы]]ның қоғамдық-саяси жұмыстарына араласқан. 1917 жылғы 5–13 желтоқсанда [[Орынбор]] қаласында өткен [[Екінші жалпықазақ съезі]]не Семей облысынан делегат болып сайланған.<ref name="ШҚЭ"/> Екінші жалпықазақ съезінде қазақ халқының саяси, әлеуметтік және мемлекеттік мәселелері қарастырылды. Ахмет Шегіровтің съезд жұмысына Семей облысынан делегат ретінде қатысуы оның сол кезеңдегі қоғамдық-саяси қызметін көрсетеді.<ref name="ШҚЭ"/> == Қайтыс болуы == Ахмет Шегіров 1918 жылы [[Семей]] қаласында қайтыс болған.<ref name="ШҚЭ"/> == Есімі мен тарихи жады == Ахмет Шегіровтің есімі Шығыс Қазақстан өңіріндегі ветеринария тарихымен және Алаш қозғалысының тарихымен байланысты. Оның кәсіби қызметі қазақ арасынан шыққан алғашқы мал дәрігерлік мамандардың қалыптасу кезеңіне жатады.<ref name="ШҚЭ"/> Зайсан қаласындағы көшелердің біріне Ахмет Шегіровтің есімі берілген.<ref name="ШҚЭ"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1869 жылы туғандар]] [[Санат:1918 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алаш қайраткерлері]] [[Санат:Алаш қозғалысының мүшелері]] [[Санат:Қазақ ветеринарлары]] [[Санат:Қазақ қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Семей тарихы]] [[Санат:Зайсан тарихы]] py97v7umz3pcuhpp532i2jq077qjyns 3694958 3694929 2026-11-11T11:06:13Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-59526-30|~2026-59526-30]] ([[User talk:~2026-59526-30|т]]) өңдемелерінен [[User:Шынар Бахытбекқызы|Шынар Бахытбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3659419 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ахмет Шегіров |Шынайы есімі = Ахмет Шегіров (Чигиров) |Туған күні = 7 қаңтар 1869 |Туған жері = [[Қарқаралы уезі]], Мойынты болысы, 8-ауыл |Қайтыс болған күні = 1918 |Қайтыс болған жері = [[Семей]] |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Мамандығы = мал дәрігері, ветеринарлық фельдшер |Қызметі = мал дәрігерлік фельдшер |Не үшін белгілі = алғашқы қазақ мал дәрігерлерінің бірі, [[Алаш қозғалысы]] қайраткері }} '''Ахмет Шегіров''' (орысша: Чигиров; 7 қаңтар 1869, [[Қарқаралы уезі]], Мойынты болысы, 8-ауыл — 1918, [[Семей]]) — алғашқы қазақ мал дәрігерлерінің бірі, қоғам қайраткері, [[Алаш қозғалысы]]на қатысушы. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Семей өңірі мен Шығыс Қазақстандағы мал індеттеріне қарсы күрес жүргізген ветеринарлық фельдшер.<ref name="ШҚЭ">{{cite book |title=Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия |location=Алматы |publisher=«Қазақ энциклопедиясы» |year=2014 }}</ref> == Өмірбаяны == Ахмет Шегіров 1869 жылғы 7 қаңтарда Семей облысының Қарқаралы уезі Мойынты болысының 8-ауылында дүниеге келген.<ref name="ШҚЭ"/> 1887 жылы Сібір қазақ әскерінің әскери мал дәрігерлік-фельдшерлік мектебін бітірген. Оқуын аяқтағаннан кейін Семей облысының Зайсан уезіндегі Мұрын бөлімшесінде, кейін Өскемен уезінде мал дәрігерлік фельдшер қызметін атқарған.<ref name="ШҚЭ"/> Ахмет Шегіровтің мал дәрігері ретіндегі кәсіби қабілетін сол кездегі орыс шенеуніктері де жоғары бағалаған. Ол қызмет барысында мал арасында тараған түрлі індеттермен күресіп, ветеринарлық бақылау жұмыстарын жүргізген.<ref name="ШҚЭ"/> == Мал індеттеріне қарсы күресі == 1893–1896 жылдары Ахмет Шегіров Зайсан уезінде тараған мал індетіне қарсы күрес жүргізді. Ол індеттің таралуын тоқтату және малды емдеу жұмыстарына қатысты.<ref name="ШҚЭ"/> 1899 жылы Феклистовский кентінде жылқы арасында тараған қышыма ауруына байланысты емдеу және ветеринарлық бақылау жұмыстарын атқарды.<ref name="ШҚЭ"/> 1900 жылы «Алқабек» шекаралық бөлімшесіне жұмысқа ауыстырылды. 1903 жылы мемлекеттік фельдшерлік қызметтегі еңбегіне байланысты оған 1-класты шен берілді. Сонымен қатар Далалық генерал-губернатордың «Ерен еңбегі үшін» алғыс хатымен марапатталып, шапан кигізген.<ref name="ШҚЭ"/> 1908–1910 жылдары Қарқаралы уезінде қызмет атқарды. 1911 жылы Өскемен уезінің Қытаймен шекаралас өңірлерінде тараған мал індетіне қарсы күрес жұмыстарына қатысты.<ref name="ШҚЭ"/> 1913 жылы Майқапшағай пунктіне мал дәрігерінің фельдшері ретінде ауыстырылды.<ref name="ШҚЭ"/> == Қоғамдық қызметі == Ахмет Шегіров кәсіби қызметімен қатар қоғамдық мәселелерге де араласқан. 1917 жылғы қаңтарда бір топ [[Алаш қозғалысы]] қайраткерлерімен бірге [[Бірінші дүниежүзілік соғыс]]тың тылындағы қара жұмысқа алынған қазақ жігіттерінің жағдайымен танысу үшін сапарға барған.<ref name="ШҚЭ"/> Сапар барысында қазақ жұмысшыларының тұрмыс жағдайымен танысып, олардың хал-ахуалы туралы мәлімет жинаған. Кейін осы сапардың нәтижелері жөніндегі өз мәлімдемесін «[[Қазақ газеті|Қазақ»]] газетінде жариялаған.<ref name="ШҚЭ"/> == Алаш қозғалысына қатысуы == Ахмет Шегіров 1917 жылы [[Алаш қозғалысы]]ның қоғамдық-саяси жұмыстарына араласқан. 1917 жылғы 5–13 желтоқсанда [[Орынбор]] қаласында өткен [[Екінші жалпықазақ съезі]]не Семей облысынан делегат болып сайланған.<ref name="ШҚЭ"/> Екінші жалпықазақ съезінде қазақ халқының саяси, әлеуметтік және мемлекеттік мәселелері қарастырылды. Ахмет Шегіровтің съезд жұмысына Семей облысынан делегат ретінде қатысуы оның сол кезеңдегі қоғамдық-саяси қызметін көрсетеді.<ref name="ШҚЭ"/> == Қайтыс болуы == Ахмет Шегіров 1918 жылы [[Семей]] қаласында қайтыс болған.<ref name="ШҚЭ"/> == Есімі мен тарихи жады == Ахмет Шегіровтің есімі Шығыс Қазақстан өңіріндегі ветеринария тарихымен және Алаш қозғалысының тарихымен байланысты. Оның кәсіби қызметі қазақ арасынан шыққан алғашқы мал дәрігерлік мамандардың қалыптасу кезеңіне жатады.<ref name="ШҚЭ"/> Зайсан қаласындағы көшелердің біріне Ахмет Шегіровтің есімі берілген.<ref name="ШҚЭ"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:1869 жылы туғандар]] [[Санат:1918 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Алаш қайраткерлері]] [[Санат:Алаш қозғалысының мүшелері]] [[Санат:Қазақ ветеринарлары]] [[Санат:Қазақ қоғам қайраткерлері]] [[Санат:Семей тарихы]] [[Санат:Зайсан тарихы]] lhfac0hv1kxmgk94fwqxayfh5hzu0t9 Ғалиакбар Төребаев 0 784989 3694939 3659434 2026-11-11T10:57:37Z ~2026-59526-30 188449 3694939 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ғалиакбар Төребаев |Шынайы есімі = Ғалиакбар Төребаев |Туған күні = 1900 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1986 |Қайтыс болған жері = |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Кәсібі = педагог, актер, режиссер |Белгілі болғаны = Семейдегі театр және мәдени-ағарту жұмыстарына қатысушы }} '''Ғалиакбар Төребаев''' — педагог, актер, режиссер, Семейдегі қазақ театр өнері мен мәдени-ағарту қозғалысының дамуына үлес қосқан қайраткер. Ол [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] ұйымдастырған «Ес-Аймақ» мәдени-ағарту қоғамының жұмысына қатысып, алғашқы қазақ театрлық қойылымдарында актерлік қызмет атқарған тұлғалардың бірі.<ref name="ШҚО энциклопедиясы">{{cite book |title=Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия |location=Алматы |publisher=«Қазақ энциклопедиясы» |year=2014 }}</ref> == Өмірбаяны == Ғалиакбар Төребаев Семейдегі қоғамдық-мәдени және педагогикалық ортада еңбек еткен. Ол ұстаздық қызметпен қатар, театр өнеріне араласып, Семейдегі қазақ жастарының мәдени-ағарту жұмыстарына белсенді қатысты. === Балалық шағы === Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық әмбебап ғылыми кітапханасының деректерінде Ғ. Сапаевтың Ғалиакбар Төребаев туралы «Педагог және артист» атты мақаласы 2007 жылы «Семей таңы» газетінде жарияланғаны көрсетіледі. Мақалада Төребаевтың педагог және театр өнеріне араласқан тұлға болғаны баяндалады.<ref name="Пушкин кітапханасы">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/790-.html |title=Сапаев Ғ. |publisher=Абай атындағы Шығыс Қазақстан облыстық әмбебап кітапханасы }}</ref> == Педагогикалық қызметі == Ғалиакбар Төребаев Семейдегі педагогикалық оқу орындарында ұстаздық қызмет атқарған. Ол білім беру ісімен қатар мәдени-ағартушылық жұмыстарға да араласқан. 1920-жылдардағы Семейдегі қазақ мектептері мен мәдени-ағарту мекемелерінің қызметіне қатысты деректерде Ғалиакбар Төребаевтың есімі мұғалімдер қатарында кездеседі. Оның педагогикалық қызметі ұлттық білім беру ісімен қатар театр және мәдениет саласындағы жұмыстарымен сабақтас болды.<ref name="Пушкин кітапханасы"/> Ғалиакбар Төребаевтың педагогикалық және мәдени-ағартушылық қызметі Семейдегі қазақ зиялыларының қоғамдық жұмыстарымен тығыз байланысты болды. == Театр қызметі == Ғалиакбар Төребаев Семейдегі алғашқы қазақ театрлық қойылымдарына қатысқан актерлердің бірі болды. Ол [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] пен [[Жүсіпбек Аймауытов]] шығармаларының сахналануына қатысып, актерлік және режиссерлік қызмет атқарды.<ref name="Қазақ театры">{{cite web |url=https://litart.kz/wp-content/uploads/2022/09/kundakbaevteatr.pdf |title=Қазақ театрының тарихына қатысты зерттеу |publisher=Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы }}</ref> Семейдегі «Еңлік-Кебек» пьесасының алғашқы қойылымдарының бірінде Ғалиакбар Төребаев Еспенбет пен Жапал рөлдерін орындағаны туралы театр тарихына арналған зерттеулерде айтылады.<ref name="Қазақ театры"/> Кейін ол Семей театрында актерлік қызметпен қатар режиссерлік жұмыстарға да араласқан. Оның шығармашылық қызметі қазақтың алғашқы ұлттық театрлық ұжымдарының қалыптасу кезеңімен байланысты болды.<ref name="Қазақ театры"/> == «Ес-Аймақ» қоғамындағы қызметі == «Ес-Аймақ» — 1920 жылы Семейде қазақ жастары мен мұғалімдері ұйымдастырған мәдени-ағарту қоғамы. Қоғамның мақсаты халық арасында білім мен мәдениетті тарату, әдеби-шығармашылық және театрлық жұмыстарды дамыту болды. Ғалиакбар Төребаев «Ес-Аймақ» қоғамының белсенді мүшелерінің бірі болды. Қоғам қызметіне Семейдің бірқатар зиялы азаматтары қатысып, мәдени-ағарту және театрлық қойылымдар ұйымдастырған.<ref name="Ес-Аймақ">{{cite web |url=https://abai.kz/index.php/post/47581 |title=Қазақша сауық кеші |publisher=Abai.kz |author=Тұрсын Жұртбай }}</ref> «Ес-Аймақ» қоғамының жұмысы Семейдегі ұлттық театр өнерінің дамуына және қазақ жастарының мәдени өмірге белсенді араласуына ықпал етті. Ғалиакбар Төребаев осы мәдени ортада актерлік және ұйымдастырушылық қызмет атқарды.<ref name="ШҚО энциклопедиясы"/> == Мұхтар Әуезовпен байланысы == Ғалиакбар Төребаев [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] Семейдегі шығармашылық ортасымен байланысты болған. Әуезовтің драматургиялық шығармаларын сахналау жұмыстарына қатысып, жазушының театрлық ізденістерін қолдаған мәдени орта мүшелерінің қатарында болды. 1925 жылы Мұхтар Әуезов өзінің «Қаракөз» пьесасын жазғанын Ғалиакбар Төребаевқа хабарлағаны жөнінде зерттеуші Тұрсын Жұртбайдың еңбектерінде мәлімет кездеседі.<ref name="Қаракөз">{{cite web |url=https://abai.kz/post/55896 |title=«Қаракөздің» қиын да қызықты тағдыры |publisher=Abai.kz |author=Тұрсын Жұртбай }}</ref> «Қаракөз» пьесасының Семейдегі театрлық қойылымына Ғалиакбар Төребаевтың да қатысқаны туралы деректер бар. Бұл оның Мұхтар Әуезовтің драматургиялық шығармаларын сахналау ісіне араласқанын көрсетеді.<ref name="Қаракөз"/> == Семей театр өнеріндегі орны == Ғалиакбар Төребаевтың шығармашылық қызметі Семейдегі әуесқой театр қозғалысының қалыптасу кезеңімен тығыз байланысты. Ол педагогикалық қызметін театр өнерімен ұштастырып, қазақ жастарының мәдени өміріне белсенді араласқан. Оның есімі Семейдегі алғашқы қазақ театрлық қойылымдары, «Ес-Аймақ» мәдени-ағарту қоғамы және [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] шығармашылық ортасымен байланысты аталады. Ғалиакбар Төребаевтың актерлік және режиссерлік қызметі Семейдегі ұлттық сахна өнерінің алғашқы даму кезеңінің тарихында өзіндік орын алады.<ref name="ШҚО энциклопедиясы"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ театр қайраткерлері]] [[Санат:Қазақ актерлері]] [[Санат:Қазақ режиссерлері]] [[Санат:Қазақ педагогтері]] [[Санат:Семей тарихы]] [[Санат:Мұхтар Әуезов]] jwjdbbm6g6jcghxym6y3tmaybothp5n 3694952 3694939 2026-11-11T11:05:51Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-59526-30|~2026-59526-30]] ([[User talk:~2026-59526-30|т]]) өңдемелерінен [[User:Шынар Бахытбекқызы|Шынар Бахытбекқызы]] соңғы нұсқасына қайтарды 3659434 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Тұлға |Есімі = Ғалиакбар Төребаев |Шынайы есімі = Ғалиакбар Төребаев |Туған күні = 1900 |Туған жері = |Қайтыс болған күні = 1986 |Қайтыс болған жері = |Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]] |Кәсібі = педагог, актер, режиссер |Белгілі болғаны = Семейдегі театр және мәдени-ағарту жұмыстарына қатысушы }} '''Ғалиакбар Төребаев''' — педагог, актер, режиссер, Семейдегі қазақ театр өнері мен мәдени-ағарту қозғалысының дамуына үлес қосқан қайраткер. Ол [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] ұйымдастырған «Ес-Аймақ» мәдени-ағарту қоғамының жұмысына қатысып, алғашқы қазақ театрлық қойылымдарында актерлік қызмет атқарған тұлғалардың бірі.<ref name="ШҚО энциклопедиясы">{{cite book |title=Шығыс Қазақстан облысы. Энциклопедия |location=Алматы |publisher=«Қазақ энциклопедиясы» |year=2014 }}</ref> == Өмірбаяны == Ғалиакбар Төребаев Семейдегі қоғамдық-мәдени және педагогикалық ортада еңбек еткен. Ол ұстаздық қызметпен қатар, театр өнеріне араласып, Семейдегі қазақ жастарының мәдени-ағарту жұмыстарына белсенді қатысты. Пушкин атындағы Шығыс Қазақстан облыстық әмбебап ғылыми кітапханасының деректерінде Ғ. Сапаевтың Ғалиакбар Төребаев туралы «Педагог және артист» атты мақаласы 2007 жылы «Семей таңы» газетінде жарияланғаны көрсетіледі. Мақалада Төребаевтың педагог және театр өнеріне араласқан тұлға болғаны баяндалады.<ref name="Пушкин кітапханасы">{{cite web |url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/790-.html |title=Сапаев Ғ. |publisher=Абай атындағы Шығыс Қазақстан облыстық әмбебап кітапханасы }}</ref> == Педагогикалық қызметі == Ғалиакбар Төребаев Семейдегі педагогикалық оқу орындарында ұстаздық қызмет атқарған. Ол білім беру ісімен қатар мәдени-ағартушылық жұмыстарға да араласқан. 1920-жылдардағы Семейдегі қазақ мектептері мен мәдени-ағарту мекемелерінің қызметіне қатысты деректерде Ғалиакбар Төребаевтың есімі мұғалімдер қатарында кездеседі. Оның педагогикалық қызметі ұлттық білім беру ісімен қатар театр және мәдениет саласындағы жұмыстарымен сабақтас болды.<ref name="Пушкин кітапханасы"/> Ғалиакбар Төребаевтың педагогикалық және мәдени-ағартушылық қызметі Семейдегі қазақ зиялыларының қоғамдық жұмыстарымен тығыз байланысты болды. == Театр қызметі == Ғалиакбар Төребаев Семейдегі алғашқы қазақ театрлық қойылымдарына қатысқан актерлердің бірі болды. Ол [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезов]] пен [[Жүсіпбек Аймауытов]] шығармаларының сахналануына қатысып, актерлік және режиссерлік қызмет атқарды.<ref name="Қазақ театры">{{cite web |url=https://litart.kz/wp-content/uploads/2022/09/kundakbaevteatr.pdf |title=Қазақ театрының тарихына қатысты зерттеу |publisher=Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасы }}</ref> Семейдегі «Еңлік-Кебек» пьесасының алғашқы қойылымдарының бірінде Ғалиакбар Төребаев Еспенбет пен Жапал рөлдерін орындағаны туралы театр тарихына арналған зерттеулерде айтылады.<ref name="Қазақ театры"/> Кейін ол Семей театрында актерлік қызметпен қатар режиссерлік жұмыстарға да араласқан. Оның шығармашылық қызметі қазақтың алғашқы ұлттық театрлық ұжымдарының қалыптасу кезеңімен байланысты болды.<ref name="Қазақ театры"/> == «Ес-Аймақ» қоғамындағы қызметі == «Ес-Аймақ» — 1920 жылы Семейде қазақ жастары мен мұғалімдері ұйымдастырған мәдени-ағарту қоғамы. Қоғамның мақсаты халық арасында білім мен мәдениетті тарату, әдеби-шығармашылық және театрлық жұмыстарды дамыту болды. Ғалиакбар Төребаев «Ес-Аймақ» қоғамының белсенді мүшелерінің бірі болды. Қоғам қызметіне Семейдің бірқатар зиялы азаматтары қатысып, мәдени-ағарту және театрлық қойылымдар ұйымдастырған.<ref name="Ес-Аймақ">{{cite web |url=https://abai.kz/index.php/post/47581 |title=Қазақша сауық кеші |publisher=Abai.kz |author=Тұрсын Жұртбай }}</ref> «Ес-Аймақ» қоғамының жұмысы Семейдегі ұлттық театр өнерінің дамуына және қазақ жастарының мәдени өмірге белсенді араласуына ықпал етті. Ғалиакбар Төребаев осы мәдени ортада актерлік және ұйымдастырушылық қызмет атқарды.<ref name="ШҚО энциклопедиясы"/> == Мұхтар Әуезовпен байланысы == Ғалиакбар Төребаев [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] Семейдегі шығармашылық ортасымен байланысты болған. Әуезовтің драматургиялық шығармаларын сахналау жұмыстарына қатысып, жазушының театрлық ізденістерін қолдаған мәдени орта мүшелерінің қатарында болды. 1925 жылы Мұхтар Әуезов өзінің «Қаракөз» пьесасын жазғанын Ғалиакбар Төребаевқа хабарлағаны жөнінде зерттеуші Тұрсын Жұртбайдың еңбектерінде мәлімет кездеседі.<ref name="Қаракөз">{{cite web |url=https://abai.kz/post/55896 |title=«Қаракөздің» қиын да қызықты тағдыры |publisher=Abai.kz |author=Тұрсын Жұртбай }}</ref> «Қаракөз» пьесасының Семейдегі театрлық қойылымына Ғалиакбар Төребаевтың да қатысқаны туралы деректер бар. Бұл оның Мұхтар Әуезовтің драматургиялық шығармаларын сахналау ісіне араласқанын көрсетеді.<ref name="Қаракөз"/> == Семей театр өнеріндегі орны == Ғалиакбар Төребаевтың шығармашылық қызметі Семейдегі әуесқой театр қозғалысының қалыптасу кезеңімен тығыз байланысты. Ол педагогикалық қызметін театр өнерімен ұштастырып, қазақ жастарының мәдени өміріне белсенді араласқан. Оның есімі Семейдегі алғашқы қазақ театрлық қойылымдары, «Ес-Аймақ» мәдени-ағарту қоғамы және [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] шығармашылық ортасымен байланысты аталады. Ғалиакбар Төребаевтың актерлік және режиссерлік қызметі Семейдегі ұлттық сахна өнерінің алғашқы даму кезеңінің тарихында өзіндік орын алады.<ref name="ШҚО энциклопедиясы"/> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Қазақ театр қайраткерлері]] [[Санат:Қазақ актерлері]] [[Санат:Қазақ режиссерлері]] [[Санат:Қазақ педагогтері]] [[Санат:Семей тарихы]] [[Санат:Мұхтар Әуезов]] d4frub2a9qyu405u7q35s0lvptlujmt Кенемолдин Мұратбек Мүфтиұлы 0 785452 3694942 3691998 2026-11-11T11:00:10Z ~2026-59526-30 188449 3694942 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мұратбек Мүфтиұлы Кенемолдин''' (8 тамыз 1958, Би Боранбай [[ауыл]]ы, Ақсуат [[аудан]]ы, бұрынғы [[Семей]], қазіргі Абай облысы) – алаштанушы қаламгер, [[журналист]], зерттеуші, [[тарихшы]]. 1980-1985 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік [[педагогика]]лық [[институт]]ын тарих және [[құқық]] [[маман]]дығы бойынша үздік бітірген. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1993 ж.). === Балалық шағы === ==Еңбек өтілі == 1985-1990 жылдары бұрынғы Семей облысы Шар аудандық «[[Достық]] туы» («Знамя дружбы») [[газет]]терінде [[аудармашы]], [[аға]] әдеби [[қызметкер]], [[әлеумет]]тік-[[экономика]]лық бөлім меңгерушісі; 1991-2000 жылдары облыстық «Семей таңы» газетінің әдеби қызметкері, [[бөлім]] меңгерушісі, бас [[Редактор|редактор]] орынбасары; 2000-2003 жылдары – «[[Демократия]]» тәуелсіз қоғамдық-саяси газетінің атқарушы [[редактор]]ы, «Ирбис» ТРК ЗАО» аймақтық тілшісі; 2003-2006 жылдары – Шәкәрім атындағы Семей [[мемлекет]]ік [[университет]]і жанындағы «Шәкәрімтану» ҒЗО директорының орынбасары; 2006-2017 жылдары республикалық «Абай» журналының әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшыcы; 2017-2018 жылдары Абай атындағы мемлекеттік қорық-музейінің жетекші ғылыми қызметкері. == Шығармашылығы == «Шәкәрім айтқан Қазақ оқығандары» кітабы / Зерттеулер, мақалалар. – Астана: «Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті жанындағы «Алашорда» қоғамдық қоры, 2021; <br>«Семей – Алаштың жүрегі» кітабы / Алаш қаласы. Алашорда. Алаш арыстары / Зерттеулер, мақалалар. 1-басылым, 252-бет. – Семей: <br>«Zhardem» республикалық баспа [[компания]]сы, 2024; «Семей – Алаштың жүрегі» кітабы / Зерттеулер, мақалалар. «Абай жолы» [[кітапхана]]сы» жобасы бойынша екінші толық басылым, 312-бет. – Астана: «[[Фолиант]]» баспасы» ЖШС, 2025. <br>Бұдан басқа «Өнегелі өмір асулары» (2008), «Аңшы Жекен» (2012), «Барлаушы Байғабыл» (2019) деректі кітаптары жарық көрген. <br>Алаш қозғалысы тақырыбына жарияланған «Шәкәрім өмірінің [[белгісіз]] беттерінен» (Шәкәрімтану [[мәселе]]лері атты 6 томдық ғылыми мақалалар жинағының 1-ші томы, Новосибирск, 2006), «[[Алаш]] қаласы болған» («Абай» журналы 2014, №5), «Тінібай қажы» және «Шоқан өмірінің жұмбақтары» (Лев Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|ЕҰУ]]-нің халықаралық ғылыми-көпшілік «Mangi EL» журналы 2016 жыл 1 ақпан, №1 (15) және 9 қазан, №5 (19), «Жәрдем» [[баспахана]]сы («Абай» журналы 2009, №3), Биахмет Сәрсенов, Турағұл Абайұлы, Ахметжан Қозыбағаров («Алаштың Ақ жолы» республикалық [[байқау]]ының ғылыми-зерттеу материалдары жинағы, 2013 жыл 13 желтоқсан), «Алғашқы қазақ оқығандары» («Абай» журналы 2011, №4, облыстық «Дидар» газеті 2017, №110 (17505) және №113 (17508), «Әлихан Бөкейхан және Сібір басылымдары», «Әуезов және «Таң» журналы» («Абай» журналы 2016, №1 және «Таң» журналы 2017, №1 (5), («Әлихан Бөкейхан және тәуелсіздік мұраты» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары жинағы, Астана, 2016), «Ғалия» медресесінің семейлік шәкірттері» («Абай» журналы 2007, №3 және «Егемен Қазақстан» газеті 2022 жыл, 4 қазан) тәрізді жалпы саны елуге жуық тарихи-танымдық [[материал]]дардың авторы. <br> Зерттеу еңбектері мен өмірбаяны «Алаш қозғалысы» [[энциклопедия]]лық анықтамалығына (2014 ж.) енген . == Марапаттары == * Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі (1993); * Қазақстан Республикасы «Ақпарат саласының үздігі» төсбелгісі (2017); * «Алаштың Ақ жолы» жалпыұлттық шығармашылық байқауының лауреаты, төсбелгісінің иегері («Ақ жол» демократиялық партиясы. Астана, 2013 жыл 13 желтоқсан); * Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт минстрлігі мен «Ақ жол» демократиялық партиясы Алғыс хаттары, республикалық және облыстық деңгейдегі журналистік [[сыйлық]]тармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://semeylib.kz/?page_id=12976|title=КЕНЕМОЛДИН МҰРАТБЕК МҮФТИҰЛЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7ncnvy1iy4mtpff15ibnvv4i3tlel4q 3694949 3694942 2026-11-11T11:05:40Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-59526-30|~2026-59526-30]] ([[User talk:~2026-59526-30|т]]) өңдемелерінен [[User:1nter pares|1nter pares]] соңғы нұсқасына қайтарды 3691850 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Мұратбек Мүфтиұлы Кенемолдин''' (8 тамыз 1958, Би Боранбай [[ауыл]]ы, Ақсуат [[аудан]]ы, бұрынғы [[Семей]], қазіргі Абай облысы) – алаштанушы қаламгер, [[журналист]], зерттеуші, [[тарихшы]]. 1980-1985 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік [[педагогика]]лық [[институт]]ын тарих және [[құқық]] [[маман]]дығы бойынша үздік бітірген. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1993 ж.). ==Еңбек өтілі == 1985-1990 жылдары бұрынғы Семей облысы Шар аудандық «[[Достық]] туы» («Знамя дружбы») [[газет]]терінде [[аудармашы]], [[аға]] әдеби [[қызметкер]], [[әлеумет]]тік-[[экономика]]лық бөлім меңгерушісі; 1991-2000 жылдары облыстық «Семей таңы» газетінің әдеби қызметкері, [[бөлім]] меңгерушісі, бас [[Редактор|редактор]] орынбасары; 2000-2003 жылдары – «[[Демократия]]» тәуелсіз қоғамдық-саяси газетінің атқарушы [[редактор]]ы, «Ирбис» ТРК ЗАО» аймақтық тілшісі; 2003-2006 жылдары – Шәкәрім атындағы Семей [[мемлекет]]ік [[университет]]і жанындағы «Шәкәрімтану» ҒЗО директорының орынбасары; 2006-2017 жылдары республикалық «Абай» журналының әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшыcы; 2017-2018 жылдары Абай атындағы мемлекеттік қорық-музейінің жетекші ғылыми қызметкері. == Шығармашылығы == «Шәкәрім айтқан Қазақ оқығандары» кітабы / Зерттеулер, мақалалар. – Астана: «Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті жанындағы «Алашорда» қоғамдық қоры, 2021; <br>«Семей – Алаштың жүрегі» кітабы / Алаш қаласы. Алашорда. Алаш арыстары / Зерттеулер, мақалалар. 1-басылым, 252-бет. – Семей: <br>«Zhardem» республикалық баспа [[компания]]сы, 2024; «Семей – Алаштың жүрегі» кітабы / Зерттеулер, мақалалар. «Абай жолы» [[кітапхана]]сы» жобасы бойынша екінші толық басылым, 312-бет. – Астана: «[[Фолиант]]» баспасы» ЖШС, 2025. <br>Бұдан басқа «Өнегелі өмір асулары» (2008), «Аңшы Жекен» (2012), «Барлаушы Байғабыл» (2019) деректі кітаптары жарық көрген. <br>Алаш қозғалысы тақырыбына жарияланған «Шәкәрім өмірінің [[белгісіз]] беттерінен» (Шәкәрімтану [[мәселе]]лері атты 6 томдық ғылыми мақалалар жинағының 1-ші томы, Новосибирск, 2006), «[[Алаш]] қаласы болған» («Абай» журналы 2014, №5), «Тінібай қажы» және «Шоқан өмірінің жұмбақтары» (Лев Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|ЕҰУ]]-нің халықаралық ғылыми-көпшілік «Mangi EL» журналы 2016 жыл 1 ақпан, №1 (15) және 9 қазан, №5 (19), «Жәрдем» [[баспахана]]сы («Абай» журналы 2009, №3), Биахмет Сәрсенов, Турағұл Абайұлы, Ахметжан Қозыбағаров («Алаштың Ақ жолы» республикалық [[байқау]]ының ғылыми-зерттеу материалдары жинағы, 2013 жыл 13 желтоқсан), «Алғашқы қазақ оқығандары» («Абай» журналы 2011, №4, облыстық «Дидар» газеті 2017, №110 (17505) және №113 (17508), «Әлихан Бөкейхан және Сібір басылымдары», «Әуезов және «Таң» журналы» («Абай» журналы 2016, №1 және «Таң» журналы 2017, №1 (5), («Әлихан Бөкейхан және тәуелсіздік мұраты» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары жинағы, Астана, 2016), «Ғалия» медресесінің семейлік шәкірттері» («Абай» журналы 2007, №3 және «Егемен Қазақстан» газеті 2022 жыл, 4 қазан) тәрізді жалпы саны елуге жуық тарихи-танымдық [[материал]]дардың авторы. <br> Зерттеу еңбектері мен өмірбаяны «Алаш қозғалысы» [[энциклопедия]]лық анықтамалығына (2014 ж.) енген . == Марапаттары == * Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі (1993); * Қазақстан Республикасы «Ақпарат саласының үздігі» төсбелгісі (2017); * «Алаштың Ақ жолы» жалпыұлттық шығармашылық байқауының лауреаты, төсбелгісінің иегері («Ақ жол» демократиялық партиясы. Астана, 2013 жыл 13 желтоқсан); * Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт минстрлігі мен «Ақ жол» демократиялық партиясы Алғыс хаттары, республикалық және облыстық деңгейдегі журналистік [[сыйлық]]тармен марапатталған.<ref>{{citeweb|url=https://semeylib.kz/?page_id=12976|title=КЕНЕМОЛДИН МҰРАТБЕК МҮФТИҰЛЫ|author=|date=|work=|publisher=|accessdate=2026-08-21|lang=}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 8bs4s6nj7oqki1f0fi9shb8d407utor Шәкерхан Әзмұхамбетов 0 785952 3694940 3648612 2026-11-11T10:58:49Z ~2026-59526-30 188449 3694940 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Шәкерхан Әзмұхамбетов (1942) – журналист, жазушы, қоғам қайраткері''' [[File:Azmuhambetov Sh.jpg|thumb|220pxAzmuhambetov_Sh]] == Өмірбаяны == 1942 жылы 05 мамырда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]] Маңырақ тауындағы қыстауда дүниеге келген. 1949 жылы Калинин атындағы жеті жылдық мектепте оқиды. Кейін, Ақжар селосындағы Абай атындағы орта мектепте оқуын жалғастырады. === Балалық шағы === Мектепті бітірген соң, 1959 жылы Алматыдағы С. М. Киров атындағы Мемлекеттік университеттің (қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ) филология факультетіне (қазақ тілі мен әдебиеті бөлімі) оқуға түседі. Үшінші курстан кейін сырттай оқуға ауысады. 1962-1963 оқу жылдары Калинин атындағы жеті жылдық мектепте мұғалім болады. 1963-1966 жылдары армия қатарында әскери борышын өтейді. 1966 ж. қыркүйегінен 1972 ж. мамырына дейін Тарбағатай аудандық «Ленин туы» газетінде жауапты хатшы қызметін атқарады. 1972 ж. мамырда облыстық «Рудный Алтай» газетіне [[Марқакөл ауданы]], [[Зайсан]] және [[Тарбағатай]] аудандары бойынша меншікті тілші қызметіне шақырылады. Ш. Әзмұхамбетов 1991 жылдың желтоқсан айына дейін осында еңбек етті. Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің алғашқы жылдары – екі тілде шығатын тәуелсіз «Веха» және «Ізгілік үні» газеттерінің редакторы болды. Шәкерхан Әзмұхамбетов бұл басылымдарды өз бастамасымен демеушілердің қаржылық көмегімен құрды. 1995 жылы «Рудный Алтай» газетіне, бұрынғы меншікті тілші қызметіне оралады. 1999 жылы редакциялық аппаратқа, шолушы қызметіне шақырылады. Ол осы газет редакциясының штатында 2014 жылға дейін еңбек етті. == Шығармашылығы == Мақалалары орыс тілінде – республикалық «Казахстанская правда», «Страна и мир», «Аграрный Казахстан», «Караван», «Простор» журналында, қазақ тілінде – облыстық «Дидар» газеті, «Өтүкен» альманағында жарияланды. Екі кітаптың авторы: «Соколиная судьба» (2006), «Үкілі найза ұстанған үш Бәйжігіт» (2017). == Марапаттары == Марапаттары: ҚР Тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасы (2001); «Ерен еңбегі үшін» медалі (2008), Облыс әкімі сыйлығының иегері (2005, 2016). <ref>{{citeweb|url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1656-.html|title=Әзмұхамбетов Ш.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> i5fdex8pr41shm8fhzoc1040ya7ji9y 3694951 3694940 2026-11-11T11:05:47Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-59526-30|~2026-59526-30]] ([[User talk:~2026-59526-30|т]]) өңдемелерінен [[User:PushkinVko|PushkinVko]] соңғы нұсқасына қайтарды 3648612 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Шәкерхан Әзмұхамбетов (1942) – журналист, жазушы, қоғам қайраткері''' [[File:Azmuhambetov Sh.jpg|thumb|220pxAzmuhambetov_Sh]] == Өмірбаяны == 1942 жылы 05 мамырда [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Тарбағатай ауданы]] Маңырақ тауындағы қыстауда дүниеге келген. 1949 жылы Калинин атындағы жеті жылдық мектепте оқиды. Кейін, Ақжар селосындағы Абай атындағы орта мектепте оқуын жалғастырады. Мектепті бітірген соң, 1959 жылы Алматыдағы С. М. Киров атындағы Мемлекеттік университеттің (қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ) филология факультетіне (қазақ тілі мен әдебиеті бөлімі) оқуға түседі. Үшінші курстан кейін сырттай оқуға ауысады. 1962-1963 оқу жылдары Калинин атындағы жеті жылдық мектепте мұғалім болады. 1963-1966 жылдары армия қатарында әскери борышын өтейді. 1966 ж. қыркүйегінен 1972 ж. мамырына дейін Тарбағатай аудандық «Ленин туы» газетінде жауапты хатшы қызметін атқарады. 1972 ж. мамырда облыстық «Рудный Алтай» газетіне [[Марқакөл ауданы]], [[Зайсан]] және [[Тарбағатай]] аудандары бойынша меншікті тілші қызметіне шақырылады. Ш. Әзмұхамбетов 1991 жылдың желтоқсан айына дейін осында еңбек етті. Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің алғашқы жылдары – екі тілде шығатын тәуелсіз «Веха» және «Ізгілік үні» газеттерінің редакторы болды. Шәкерхан Әзмұхамбетов бұл басылымдарды өз бастамасымен демеушілердің қаржылық көмегімен құрды. 1995 жылы «Рудный Алтай» газетіне, бұрынғы меншікті тілші қызметіне оралады. 1999 жылы редакциялық аппаратқа, шолушы қызметіне шақырылады. Ол осы газет редакциясының штатында 2014 жылға дейін еңбек етті. == Шығармашылығы == Мақалалары орыс тілінде – республикалық «Казахстанская правда», «Страна и мир», «Аграрный Казахстан», «Караван», «Простор» журналында, қазақ тілінде – облыстық «Дидар» газеті, «Өтүкен» альманағында жарияланды. Екі кітаптың авторы: «Соколиная судьба» (2006), «Үкілі найза ұстанған үш Бәйжігіт» (2017). == Марапаттары == Марапаттары: ҚР Тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған Қазақстан Республикасының Құрмет грамотасы (2001); «Ерен еңбегі үшін» медалі (2008), Облыс әкімі сыйлығының иегері (2005, 2016). <ref>{{citeweb|url=https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1656-.html|title=Әзмұхамбетов Ш.|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> 0k6ig3pfc57y10m0kyifz29zlka2vk2 Жұмаділ Әділбаев 0 785958 3694941 3690907 2026-11-11T10:59:26Z ~2026-59526-30 188449 3694941 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жұмаділ Әділбаев (1946 ж.) – ардагер журналист, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.''' == Өмірбаяны == 1946 жылы 22 сәуірде [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Ұлан ауданы]]ның Манат ауылында дүниеге келген. <ref>{{citeweb|url= https://didargazeti.kz/kendi-altajda%D2%93y-%D2%9Baza%D2%9B-baspas%D3%A9zini%D2%A3-%D2%9Bara-nary-zh%D2%B1m%D3%99dil-%D3%99dilbaev-80-zhasta/ |title=Кенді Алтайдағы қазақ баспасөзінің қара нары – Жұмәділ Әділбаев 80 жаста|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті), Жоғары партия мектебін тәмамдаған соң облыстық «Коммунизм туы» (қазіргі «Дидар») газетінде корректор, әдеби редактор, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1978-1983 жж. облыстық партия комитетінде нұсқаушы, «Коммунизм туы» облыстық газетінің редакциялық кеңесінің жетекшісі, облыстық партия комитетінің идеологиялық жұмыстар бөлімінің жетекшісі болған. Ж. Әділбаев зейнеткер жасына дейін бірнеше жыл қатарынан «Дидар» облыстық газетінің редакциясын басқарған. === Балалық шағы === == Марапаттары == Қазақстан Журналистер одағының 50 жылдығына орай «Қазақстанның құрметті журналисі» белгісімен марапатталған (2009), көрнекті қазақ жазушысы Оралхан Бөкейдің өмірі мен шығармашылығына арналған «Кербұғы» киноэссесін әзірлегені үшін сценарист ретінде «Зерттеу жұмыстары» номинациясында Қазақстан Журналистер одағының лауреаты атанады (2013). ҚР Журналистика академиясының «[[Алтын жұлдыз]]» жалпыұлттық сыйлығының және көрнекті қазақстандық журналист әрі жазушы Геннадий Толмачев атындағы сыйлықтың лауреаты.<ref>{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1359-.html|title=Әділбаев Ж. |author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> 2tu1vjk9060j8n7j25qjmanq2sr71ah 3694950 3694941 2026-11-11T11:05:43Z 1nter pares 146705 [[Special:Contributions/~2026-59526-30|~2026-59526-30]] ([[User talk:~2026-59526-30|т]]) өңдемелерінен [[User:Kasymov|Kasymov]] соңғы нұсқасына қайтарды 3659448 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=тамыз 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Жұмаділ Әділбаев (1946 ж.) – ардагер журналист, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.''' == Өмірбаяны == 1946 жылы 22 сәуірде [[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Ұлан ауданы]]ның Манат ауылында дүниеге келген. <ref>{{citeweb|url= https://didargazeti.kz/kendi-altajda%D2%93y-%D2%9Baza%D2%9B-baspas%D3%A9zini%D2%A3-%D2%9Bara-nary-zh%D2%B1m%D3%99dil-%D3%99dilbaev-80-zhasta/ |title=Кенді Алтайдағы қазақ баспасөзінің қара нары – Жұмәділ Әділбаев 80 жаста|author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті), Жоғары партия мектебін тәмамдаған соң облыстық «Коммунизм туы» (қазіргі «Дидар») газетінде корректор, әдеби редактор, бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1978-1983 жж. облыстық партия комитетінде нұсқаушы, «Коммунизм туы» облыстық газетінің редакциялық кеңесінің жетекшісі, облыстық партия комитетінің идеологиялық жұмыстар бөлімінің жетекшісі болған. Ж. Әділбаев зейнеткер жасына дейін бірнеше жыл қатарынан «Дидар» облыстық газетінің редакциясын басқарған. == Марапаттары == Қазақстан Журналистер одағының 50 жылдығына орай «Қазақстанның құрметті журналисі» белгісімен марапатталған (2009), көрнекті қазақ жазушысы Оралхан Бөкейдің өмірі мен шығармашылығына арналған «Кербұғы» киноэссесін әзірлегені үшін сценарист ретінде «Зерттеу жұмыстары» номинациясында Қазақстан Журналистер одағының лауреаты атанады (2013). ҚР Журналистика академиясының «[[Алтын жұлдыз]]» жалпыұлттық сыйлығының және көрнекті қазақстандық журналист әрі жазушы Геннадий Толмачев атындағы сыйлықтың лауреаты.<ref>{{citeweb|url= https://esimder.pushkinlibrary.kz/kz/pisateli-i-poetykz/1359-.html|title=Әділбаев Ж. |author=|date=|work=|publisher=|lang=}}</ref> hgontb6aftldqsh6p4ysf8ix4lqpf2s Күлтелі кекіре 0 786710 3694840 3694446 2026-11-11T09:13:14Z Мейрамгүл Қонысбайқызы Жұманбетова 182660 дереккөз қосылды 3694840 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қыркүйек 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Қысқа мақала}} {{taxobox |name = Күлтелі кекіре |image = Centaurea phrygia - Keila.jpg |regnum = [[Өсімдіктер]] |divisio = [[Шөп өсімдіктер]] |classis = |unranked_subclassis = [[Rosids]] |ordo = [[Malpighiales]] |familia = [[Бұршақ тұқымдасы|Violaceae]] |genus = ''[[Күлтелі кекіре|Centaurea]]'' |species = |binomial = |binomial_authority = |}} '''Күлтелі кекіре ''' — екіжылдық шөптесін өсімдік, көбінесе шабындықта өседі. Мүйізді кекіре мен көк кекіре – біржылдық шөптесін өсімдіктер. Бұлардың күздік және жаздық түрлері болады. Астық пен зығыр егістіктерінде арамшөп ретінде өседі. Жапырақтарының ұзындығы 3—15 см, кең қандауырша немесе сопақша-қандауырша пішінді, ұшы сүйір, жиегі ұсақ тісті. Қысқа қанатты сағақтары тек тамыр маңындағы және төменгі сабақ жапырақтарында ғана болады, қалған жапырақтары отырмалы. Себеттері қалқанша тәрізді гүлшоғырына жиналған, сирек жағдайда дара орналасады. Гүлшоғырының шеттеріндегі түтікшелі және шұңғылша тәрізді (қынапты) күлтебастары гүлге әсем, оймышталған «тәж» немесе шеңбер пішін береді. Орамалары жұмыртқа тәріздіден шар тәріздіге дейін, 15—20 мм; сыртқы және ортаңғы жапырақшалары қоңырқай (қара қоңыр) қосалқыларымен, ал ішкілері ашық қоңыр қосалқыларымен; сыртқы жапырақшалары үшбұрышты-қандауырша, ортаңғылары кең үшбұрыштыдан кең ромб тәріздіге дейін. Гүлдері қызғылт-күлгін түсті, кейде пигментсіз (түссіз) түрлері де кездеседі. Тұқымшалары цилиндр тәрізді, тегіс, сәл түкті, сұр немесе сұрғылт қоңыр түсті, ұзындығы 2 мм-ге дейін жететін кіршең ақ айдаршасы бар. Хромосомалардың диплоидты жиынтығы — 2n = 22. Бұл жабайы өсімдік - Мұғалжар аумағындағы шалғындардың ең төзімді мекендеушілерінің бірі. Гүлдері тозаңдандырушы жәндіктердің сүйікті асы, өйткені ол жоғары сапалы шірненің (нектардың) көзі болып табылады. Аралар, көбелектер мен қоңыздарға қолдау көрсетумен қатар, оның тұқымдары көптеген құстарды да азықпен қамтамасыз етеді.<ref>https://www.plantlife.org.uk/plants-and-fungi/common-knapweed/</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} <ref>Ақтөбе облысы. Мұғалжар ауданы: энциклопедия. – Алматы: «Полиграфкомбинат» ЖШС, 2011. ISBN 978-601-061340-9</ref> https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%91%D0%BA_%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9 irt425a66h4201z0ms1y3y12kclyu5k Автодидактика 0 788639 3694619 3687442 2026-11-10T20:43:36Z 1nter pares 146705 3694619 wikitext text/x-wiki '''Автодидактика''' (сондай-ақ '''автодидактизм''') немесе '''өздігінен білім алу''' (сондай-ақ '''өздігінен оқу''', '''өз бетінше оқу''' және '''өзін-өзі оқыту''') — [[мұғалім]]дердің жетекшілігінсіз жүзеге асырылатын [[Практика (оқыту әдісі)|білім алу тәжірибесі]]. '''Автодидакттар''' — белгілі бір [[Оқу бағдарламаларын зерттеу|пәнді]] өз бетінше оқып меңгеретін, өздігінен білім алған<ref>{{cite web | url = https://www.merriam-webster.com/dictionary/autodidact | title = autodidact | date = 2024 | website = Merriam-Webster Dictionary | quote = a self-taught person }}</ref> адамдар.<ref>{{cite dictionary | url = https://www.dictionary.com/browse/autodidact | title = autodidact | date = 2024 | dictionary = Dictionary.com | quote = a person who has learned a subject without the benefit of a teacher or formal education; a self-taught person.}}</ref><ref>{{cite dictionary | url = https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/autodidact | title = Autodidact | date = 2024 | dictionary = Cambridge Dictionary | publisher = Cambridge University Press | quote = a person who teaches himself or herself, rather than being taught by a teacher}}</ref> Өздігінен білім алу [[Білім беру|формалды білім берудің]] бір бөлігі болуы, оны толықтыруы немесе оған балама ретінде қолданылуы мүмкін. Формалды білім берудің өзінде жаңадан білім алушылардан өздігінен оқуды талап ететін [[жасырын оқу бағдарламасы]] болуы мүмкін. Әдетте автодидакттар оқитын пәнін, оқу материалдарын, оқу қарқыны мен уақытын өздері таңдайды. Автодидакттардың формалды білімі болуы да, болмауы да мүмкін, ал олардың өздігінен оқуы формалды білім беруді толықтыруы немесе оған балама болуы мүмкін. Автодидакттар [[Автодидакттар тізімі|көптеген елеулі жетістіктерге]] қол жеткізген. Өздігінен білім алудың [[оқу бағдарламасы]] шексіз. Адам [[Білім алудың балама жолдары|білім алудың балама жолдарын]] іздестіріп, оларды [[Құзыреттілікке негізделген оқыту|құзыреттілік]] қалыптастыру үшін пайдалана алады. Өздігінен оқу [[Тәжірибеге негізделген білім беру|тәжірибеге негізделген білім алуға]] немесе [[Шәкірттік|шәкірттік оқуға]] қажетті алдын ала оқу бағдарламасының кейбір талаптарын қанағаттандыруы мүмкін. Өздігінен білім алу<ref>{{cite web | url = https://dictionary.cambridge.org/us/dictionary/english/self-educated | title = self-educated | date = 2024 | website = Cambridge Dictionary | publisher = Cambridge University Press | access-date = 10 April 2024 | quote = A self-educated person has obtained knowledge or skills by themselves rather than being taught by other people }}</ref> әдістеріне оқу кітаптары мен білім беретін веб-сайттарды оқу,<ref>{{cite web | url = https://www.britannica.com/dictionary/self%E2%80%93educated | title = self-educated | date = 2024 | website = The Britannica Dictionary | access-date = 10 April 2024 | quote = educated by your own efforts (such as by reading books) rather than in a school }}</ref> танымдық бейнематериалдарды көру, білім беруге арналған аудиожазбаларды тыңдау немесе [[инфошоп]]тарға бару жатады. Білім алушы белгілі бір орынды [[оқу кеңістігі]] ретінде пайдаланып, кеңірек [[білім беру ортасы]] аясында [[сыни ойлау]] арқылы [[оқу дағдылары]]н дамытады. Бұл үдеріс академиялық [[жайлылық аймағы]]на жеткенге дейін жалғасады. Аталған деңгей өздігінен білім алушының бастапқы ізденіс кезеңінен зерттейтін пәнін тереңірек түсініп, оның мазмұнымен күрделі деңгейде жұмыс істеуге мүмкіндік беретін таныстық дәрежесіне өткенін сипаттайды. == Терминология == ''Автодидакт'' термині [[көне грек тілі]]ндегі ''[[wikt:αὐτός|αὐτός]]'' (''autós'' — «өзім») және ''[[wikt:διδακτικός|διδακτικός]]'' (''didaktikos'' — «оқыту») сөздерінен шыққан. Онымен байланысты ''[[дидактизм]]'' термині [[білім беру философиясы]]ның бір бағытын білдіреді.<ref>{{cite book | last1=Lees | first1=Clare A. | title=Tradition and Belief: Religious Writing in Late Anglo-Saxon England | publisher=U of Minnesota Press | isbn=978-1-4529-0388-0 | url=https://books.google.com/books?id=2J-0EETJvJ8C&dq=didacticism&pg=PA106 }}</ref> Өздігінен білім алуды сипаттау үшін әртүрлі терминдер қолданылады. Солардың бірі — '''''хьютагогика'''''. Бұл терминді 2000 жылы Аустралиядағы [[Оңтүстік Крест университеті]]нің зерттеушілері Стюарт Хейз бен Крис Кеньон енгізген. Басқа терминдерге '''''өздігінен бағытталған оқу''''' және '''''өз бетінше айқындалатын оқу''''' жатады. Хьютагогика парадигмасы бойынша білім алушы өзінің оқу үдерісінің орталығында болуы тиіс.<ref name= ChapnickMeloy>{{cite book|title=Renaissance elearning: creating dramatic and unconventional learning experiences|series=Essential resources for training and HR professionals|author1=Samantha Chapnick |author2=Jimm Meloy |name-list-style=amp|publisher=[[John Wiley and Sons]]|date=2005|isbn=9780787971472|pages=36&ndash;37|chapter=From Andragogy to Heutagogy}}</ref> Өз бетінше айқындалатын оқытудың шынайы тәсілі білім алушының білімді меңгерудің әртүрлі жолдарын зерттеуін де көздейді. Бұл үдерісте жеке қызығушылыққа негізделген тәжірибе жасау элементі бар.<ref>Hase Stewart and Chris Kenyon. ''Self-Determined Learning : Heutagogy in Action''. Bloomsbury Academic 2015.</ref> ''Андрагогика'' «оқу үдерісінде дербестікке және өзін-өзі бағыттауға ұмтылса», ''хьютагогика'' «жаңа тәжірибелерден үйрену мүмкіндігін табиғи үдеріс ретінде танып, [...] өз оқуын басқаруға» мән береді.<ref>{{cite web | url = https://www.uis.edu/colrs/teaching-resources/foundations-good-teaching/pedagogy-andragogy-heutagogy | title = Pedagogy, Andragogy, & Heutagogy | last = | first = | date = | website = Center for Online Learning, Research and Service | publisher = University of Illinois Springfield | access-date = 10 April 2024}}</ref> ''Убунтогогика'' — [[Африка диаспорасы]]на қатысты [[саналылық]] пен [[ұжымшылдық]] этикасына негізделген [[космополитизм]]нің бір түрі.<ref>{{cite journal | last1 = Bangura | first1 = A. K. | date = 2005 | title = Ubuntugogy: An African Educational Paradigm That Transcends Pedagogy, Andragogy, Ergonagy And Heutagogy | url = http://www.jstor.org/stable/45198556 | journal = Journal of Third World Studies | volume = 22 | issue = 2 | pages = 13–53 | jstor = 45198556 | access-date = 10 April 2024 | quote = [T]he essence of ubuntugogy is that it is imperative and urgent for African educators to be concerned about broader education as well as training and to be concerned about approaches to learning and teaching which are undergirded by humanity or fellow feeling toward others.}}</ref><ref>{{cite journal | last1 = van der Walt | first1 = J. L. | date = 2010 | title = 'Ubuntugogy' for the 21st Century | url = https://www.jstor.org/stable/45194719 | journal = Journal of Third World Studies | volume = 27 | issue = 2 | pages = 249–266 | jstor = 45194719 | access-date = 11 April 2024 | quote = Ubuntu rejects this modernistic and atomistic individualism since it overemphasizes the seemingly solitary aspects of human existence at the expense of the communal aspects and interests. It also rejects Western-style collectivism which views society as a collection of separately existing and detached individuals or small groups. Ubuntu views the individual in terms of his or her relationship with others; individuals only exist only in and through their relationships and bonds with others.}}</ref> == Қазіргі кезең == [[Сурет:Tadao Ando 2004.jpg|thumb|1941 жылы туған әйгілі [[Жапония|жапон]] сәулетшісі [[Тадао Андо]].]] Автодидактика кейде қазіргі формалды білім беруді толықтыратын құрал ретінде қолданылады.<ref>"University lecturers do not guide their students' learning to the same extent; they do not organise their students' private study (no more set homework!); nor do they filter knowledge for you in the same way. There are two reasons for this. The first reason is that you are expected to be independent, capable of organising your life, your time, your studies and your learning, so that when you graduate you are able to function successfully in your chosen profession". Extract from: ''The student's guide to learning at university'', by Geoffrey Cooper, published in 2003 Australia by TheHumanities.com, {{ISBN|1-86335-510-3}}</ref> Формалды білім беруді толықтыру мақсатында студенттердің өз бетінше көбірек жұмыс істеуі ынталандырылады.<ref>{{cite journal|url=https://marketing.wharton.upenn.edu/files/?whdmsaction=public:main.file&fileID=3459 |title=Natural Learning in Higher Education |author=J. Scott Armstrong |journal=Encyclopedia of the Sciences of Learning |year=2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121028075300/https://marketing.wharton.upenn.edu/files/?whdmsaction=public%3Amain.file&fileID=3459 |archive-date=28 October 2012 |url-status=dead }}</ref> XX ғасырға дейін адамдардың аз ғана бөлігі тереңдетілген академиялық білім алды. [[Джозеф Уитуорт]]тың 1853 жылы жарияланған өнеркәсіп пен өнертапқыштарға қатысты ықпалды баяндамасында [[Америка Құрама Штаттары]]ндағы сауаттылық деңгейі [[Англия]]ға қарағанда жоғары болғаны айтылған.<!-- Тұжырым екіұшты. Талқылау бетінде дереккөзді тексеру нәтиже бермегені көрсетілген. 2024 жылғы қыркүйек. --> Алайда АҚШ-тың өзінде де балалардың көпшілігі [[Орта мектеп|жоғарғы мектепті]] аяқтамады. Мұғалім болу үшін жоғарғы мектепте білім алу қажет болды. Қазіргі кезеңде жоғарғы мектепті бітіргендердің едәуір көп бөлігі колледжде де оқиды. Әдетте олар құқық немесе медицина саласындағы кәсіби дәреже не теология саласындағы ғылыми дәреже алуға ұмтылады.<ref name="Thomson 2009"/> XIX ғасырдың басына дейін колледждердегі оқыту классикалық пәндерге (латын тілі, философия, ежелгі тарих және теология) негізделді. 1800 жылға дейін инженерия немесе жаратылыстану ғылымдары бойынша білім беретін жоғары оқу орындары өте аз болды немесе мүлде болмады. [[Лондон корольдік қоғамы]] сияқты мекемелер ғылыми білімнің таралуына, соның ішінде көпшілікке арналған дәрістер ұйымдастыру арқылы елеулі үлес қосты. Англияда өз қызметін әдетте ақылы түрде ұсынатын көшпелі дәріскерлер де болды.<ref name="Robinson and Musson">{{cite book | title = Science and Technology in the Industrial Revolution | url = https://archive.org/details/sciencetechnolog00aemu | url-access = registration | last = Musson | author2 = Robinson | year = 1969 | publisher = University of Toronto Press | isbn = 9780802016379 }}</ref> XIX ғасырға дейін көптеген көрнекті өнертапқыштар диірмен шеберлері немесе механиктер болып жұмыс істеді. Олар әдетте бастауыш білім алып, кейін тәжірибелі шеберлердің шәкірті ретінде кәсіп үйренген.<ref name="Thomson 2009">{{cite book | title = Structures of Change in the Mechanical Age: Technological Invention in the United States 1790–1865 | last = Thomson | first = Ross | year = 2009 | publisher = [[The Johns Hopkins University Press]] | location = Baltimore, MD | isbn = 978-0-8018-9141-0 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/structuresofchan0000thom }}</ref> Механиктердің, аспап жасаушылар мен жер өлшеушілердің математикалық даярлық деңгейлері әртүрлі болды. [[Джеймс Уатт]] жер өлшеуші әрі аспап жасаушы болған және ол «негізінен өздігінен білім алған» адам ретінде сипатталады.<ref>{{cite book | title = Partners in Science: Letters of James Watt and Joseph Black | last1 = Robinson | first1 = Eric | last2 = McKie | first2 = Doublas | location = Cambridge, Massachusetts | page = 4 }}</ref> Сол дәуірдегі кейбір басқа автодидакттар сияқты, Уатт та [[Лондон корольдік қоғамы]]ның мүшесі және [[Ай қоғамы]]ның мүшесі атанды. XVIII ғасырда бұл қоғамдар көпшілікке арналған дәрістерді жиі ұйымдастырып, дәстүрлі университеттер жеткілікті көңіл бөлмеген химия мен өнеркәсіпте қолданылатын басқа да ғылымдарды оқытуда маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар ғылыми және техникалық білім беру мақсатында академиялар да құрыла бастады. XX ғасырдың басында АҚШ-та мектепте оқу ұзақтығы күрт арта бастады. Бұл құбылыс [[Балалар еңбегі|балалар еңбегін]] ығыстырған өндірісті механикаландырудың күшеюімен байланысты болған тәрізді. Шыны бөтелкелерді автоматты түрде жасайтын машинаның пайда болуы білім беру ісіне балалар еңбегін шектейтін заңдардан да көбірек ықпал етті деп есептеледі, өйткені өндірісте ұл балалардың көмегі енді қажет болмады.<ref>{{Cite book | publisher = ABC-CLIO | isbn = 978-0-313-39862-9 | last = Jr | first = Quentin R. Skrabec | title = The 100 Most Significant Events in American Business: An Encyclopedia | date = 4 May 2012 | url = https://books.google.com/books?id=IBYJbFS52f0C&pg=PA128 | access-date = 4 February 2013 | archive-date = 30 March 2017 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170330211407/https://books.google.com/books?id=IBYJbFS52f0C&pg=PA128 | url-status = live }}</ref> Алайда бұл өндіріс саласында жұмыс істеген ұл балалардың саны көп болған жоқ. Балалар еңбегінің қысқаруына және балалардың жұмыс істеудің орнына білім алуына өнеркәсіптің бірнеше саласындағы механикаландыру ықпал етті. АҚШ-та 1886–1890 жылдары туған ер адамдардың мектепте оқу ұзақтығы орта есеппен 7,86 жыл болса, 1926–1930 жылдары туғандар арасында бұл көрсеткіш 11,46 жылды құрады.<ref>[http://129.3.20.41/eps/mac/papers/0502/0502021.pdf Two Centuries of American Macroeconomic Growth From Exploration of Resource Abundance to Knowledge Driven Development, pp 44] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120723192618/http://129.3.20.41/eps/mac/papers/0502/0502021.pdf |date=23 July 2012 }}</ref> Білім беру саласындағы соңғы үрдістердің бірі — сыныптағы оқу ортасын оқушылардың жеке қажеттіліктеріне, мақсаттары мен қызығушылықтарына бейімдеу. Бұл модель [[Зерттеуге негізделген оқыту|зерттеуге негізделген оқыту]] тұжырымдамасына сүйенеді. Мұнда оқушыларға белгілі бір жағдаяттар ұсынылып, олар сол салаға қатысты зерттеу бағыттарын, сұрақтары мен білімдерін өз бетінше анықтайды. [[Жаңалық ашу арқылы оқыту]]дың бір түрі ретінде қазіргі сыныптарда оқушыларға білімді «тәжірибе арқылы меңгеруге және онымен өзара әрекеттесуге» көбірек мүмкіндік беріледі. Бұл тәсілдің негізі автодидактикадан бастау алады.{{Citation needed|date=May 2026}} Өздігінен табысты білім алу үшін өзін-өзі тәртіпке бағындыру және рефлексия жасау қабілеті қажет болуы мүмкін. Кейбір зерттеулер оқушылардың белсенді білім алушыға айналуы үшін олардың бір бөлігіне өз оқуын реттеу тәсілдерін іс жүзінде көрсетіп, үйрету қажет болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ал басқалары саналы бақылаудан тыс жүретін үдеріс арқылы серпінді түрде білім алады.<ref>{{cite journal|last=Iran-Nejad|first=Asghar|author2=Brad Chissom|title=Contributions of Active and Dynamic Self-Regulation to Learning|journal=Innovative Higher Education|year=1992|volume=17|issue=2|page=125|doi=10.1007/bf00917134|s2cid=143153340}}</ref> Қоршаған ортамен өзара әрекеттесуді қамтамасыз ету үшін кез келген оқыту жүйесінің құрамдас бөліктерін анықтайтын тұжырымдамалық негіз ұсынылды. Оған марапаттау функциясы, әрекеттердің құндылығын біртіндеп бағалау функциялары және әрекеттерді таңдау әдістері кіреді.<ref>{{cite journal|last=Arentze|first=Theo|author2=Harry Timmermans|title=Modeling learning and adaptation processes in activity-travel choice: A framework and numerical experiment|journal=Transportation|year=2003|volume=30|issue=1 |page=37|doi=10.1023/A:1021290725727|s2cid=142721970|url=https://research.tue.nl/nl/publications/modeling-learning-and-adaptation-processes-in-activitytravel-choice-a-framework-and-numerical-experiments(b7207ff1-83b9-44b7-8f58-d4cf15da6cf9).html|access-date=25 October 2020|archive-date=14 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210814081926/https://research.tue.nl/nl/publications/modeling-learning-and-adaptation-processes-in-activity-travel-cho|url-status=live}}</ref> Марапаттау тәсілдері әр оқушының жеке ерекшеліктеріне сәйкес таңдалғанда, білім алуға ынталандыруда барынша тиімді болады. Жаңа білімнің құндылығын бағалау үшін оны бұрыннан бар біліммен ұштастыру қажет. Сайып келгенде, [[Лев Семёнович Выготский|Выготский]] (1978) сипаттаған [[Оқытудағы скаффолдинг|скаффолдинг]] әдістері мен мәселелерді шешу тәсілдері серпінді шешім қабылдау үдерісінің нәтижесі болып табылады.{{Citation needed|date=May 2026}} Философ [[Иван Иллич]] өзінің ''[[Мектепсіз қоғам]]'' атты кітабында XX ғасырдағы білім беру мәдениетін және білім мен оқу үдерісінің институционалдануын қатаң сынға алды. Ол институционалдық мектеп жүйесінің білім беру моделі ретінде түбегейлі кемшіліктері бар және оны түзету мүмкін емес деп тұжырымдады. Оның орнына Иллич автодидакттар белгілі бір дағдыны немесе тақырыпты өз бетінше меңгеруге қызығушылық танытатын басқа адамдарды таба алатын, қажеттілікке қарай құрылатын ынтымақтастық желілерін ұсынды. Мұндай желілердің қатысушылары ресурстарын, оқу материалдары мен білімдерін біріктіру арқылы бір-біріне қолдау көрсете алады.<ref>{{cite book |last1=Illich |first1=Ivan |title=Deschooling Society |year=1995 |orig-year=1971 |publisher=Marion Boyars Publishers |location=London}}</ref> Зайырлы әрі заманауи қоғамдар білім берудің жаңа жүйелері мен автодидакттардың жаңа түрлерінің қалыптасуына негіз қалады. [[Интернет]]ке қолжетімділік кеңейген сайын [[Google іздеу|Google]] сияқты іздеу жүйелері арқылы пайдаланылатын [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] тұтастай алғанда, сондай-ақ [[Уикипедия]] (оның [[кітап]]тарға енгізілген немесе оқуға ұсынылған әдебиеттер тізімінде көрсетілген материалдарын қоса алғанда), [[YouTube]], [[Udemy]], [[Udacity]] және [[Khan Academy]] сияқты веб-сайттар көптеген адамдардың белсенді әрі еркін түрде бірлесіп білім алуына мүмкіндік беретін оқу орталықтарына айналды. Өздігінен бағытталған білім беруді насихаттау және осы бағытта әдістемелік қолдау көрсету мақсатында The Alliance for Self-Directed Education (ASDE) сияқты ұйымдар құрылды.<ref>{{Cite web|title=About the Alliance|url=https://www.self-directed.org/about/|access-date=2021-04-27|website=Alliance for Self-Directed Education|language=en-US|archive-date=27 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427025234/https://www.self-directed.org/about/|url-status=live}}</ref> [[Генри Форд]], [[Стив Джобс]] және [[Билл Гейтс]] сияқты кәсіпкерлер өздігінен білім алған ықпалды тұлғалар ретінде танылады.<ref>{{Cite web |last=Berger |first=Rod |title=The Rise Of The Autodidactic Millennial As Today's Entrepreneur |url=https://www.forbes.com/sites/rodberger/2022/12/30/the-rise-of-the-autodidactic-millennial-as-todays-entrepreneur/ |access-date=2024-05-27 |website=Forbes |language=en}}</ref> == Тарихы == Табиғат пен Құдайды өздігінен танып-білуге негізделген бағдарламаны қолдаған алғашқы философиялық тұжырым [[философиялық роман]] жанрындағы ''[[Хай ибн Яқзан]]'' («Ояудың ұлы Тірі») шығармасында ұсынылды. Шығарманың басты кейіпкері автодидакттың архетипі саналады.<ref name="ben-zaken">{{Cite book | publisher = Johns Hopkins University Press | isbn = 978-0-8018-9739-9 | last = Ben-Zaken | first = Avner | title = Reading Ḥayy Ibn-Yaqẓan: A Cross-Cultural History of Autodidacticism | location = Baltimore | year = 2010 | url = https://books.google.com/books?id=17g6pHkql5oC&pg=PP1 | access-date = 25 October 2020 | archive-date = 14 August 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210814081924/https://books.google.com/books?id=17g6pHkql5oC&pg=PP1 | url-status = live }}</ref> Бұл шығарма — ортағасырлық автодидактикалық утопия әрі көркем әдебиет түрінде жазылған философиялық трактат. Оны андалусиялық философ [[Ибн Туфайл]] 1160 жылдары [[Марракеш]]те жазған. Шығармада адамдардан оқшау, жабайы табиғат аясында өскен, құралдар мен ақыл-ойдың көмегімен табиғатты танып-білген, тәжірибелік зерттеулер мен эксперименттер арқылы табиғат заңдарын ашқан және мистикалық толғаныс пен Құдаймен рухани байланыс орнату арқылы ''[[жоғарғы игілік]]ке'' қол жеткізген ерекше дарынды автодидакт бала туралы баяндалады. Басты кейіпкер қажетті табиғи тәжірибелерден өтіп, бастапқы ''[[табула раса]]'' күйінен Құдайды мистикалық немесе тікелей тану деңгейіне көтеріледі. Шығарманың негізгі идеясы — адам ақыл-ойы қоғамның, оның қалыптасқан қағидалары мен діннің көмегінсіз-ақ ғылыми білімге қол жеткізе алады және сол арқылы адам танымының мистикалық немесе ең жоғарғы түріне жетуге жол ашады. Әдетте «Өздігінен білім алған философ» немесе «Адам ақыл-ойын жетілдіру» деп аударылатын Ибн Туфайлдың ''Хай ибн Яқзан'' шығармасы классикалық ислам философиясынан бастап Қайта өрлеу дәуіріндегі гуманизм мен Еуропадағы Ағарту дәуіріне дейінгі әртүрлі тарихи кезеңдерде автодидактика туралы пікірталастардың өрбуіне ықпал етті. [[Авнер Бен-Закен]] өзінің ''«Хай ибн Яқзанды оқу: автодидактиканың мәдениетаралық тарихы»'' атты кітабында бұл шығарманың кейінгі ортағасырлық Андалусиядан ерте жаңа дәуірдегі Еуропаға қалай таралғанын көрсетіп, автодидактиканың әртүрлі мәдени ортада қалай пікірталас тудырғанын және сол орталардың ерекшеліктеріне қарай бейімделгенін жан-жақты түсіндірді.<ref name="ben-zaken"/> Автодидактика XII ғасырдағы Марракеште [[сопылық]]қа қатысты тартыстармен, XIV ғасырдағы [[Барселона]]да педагогикадағы философияның рөлі жөніндегі пікірталастармен, [[Ренессанс|Қайта өрлеу дәуіріндегі]] [[Флоренция]]да [[астрология]] төңірегіндегі даулармен және XVII ғасырдағы Оксфордта [[экспериментализм]]ге қатысты пікірталастармен тығыз байланысты болған тәрізді. Флоренциядағы пікірталастарда [[Джованни Пико делла Мирандола]] тағдырдың алдын ала белгіленуі туралы үстем интеллектуалдық ортаның беделді тұжырымдарына қарсы шығып, автодидактиканы жақтады. Автодидактиканы қолдауға бағытталған үндеулер тек философиялық пікірталастар аясында ғана айтылған жоқ; олар жеке тұлғалар мен мекемелер арасындағы бақылау орнату жолындағы күрестерде де көрініс тапты.<ref name="ben-zaken" /> Қара нәсілді америкалықтардың өздігінен білім алу тарихын зерттеген [[Хезер Андреа Уильямс]] [[құлдық]] кезеңінде, [[Америкадағы азамат соғысы|Азамат соғысы]] кезінде және азаттық алғаннан кейінгі алғашқы онжылдықтарда олардың сауаттылықпен байланысын тарихи тұрғыдан қарастырады.<ref>{{cite book|last=Williams|first=H.A.|title=Self-taught: Black American Education in slavery and freedom|year=2005|publisher=University of North Carolina Press|isbn=9780807829202|url=https://books.google.com/books?id=TiWSrlpTTTIC}}</ref> Көптеген жеке естеліктерде білім беру саласындағы [[нәсілдік кемсітушілік]] салдарынан өздігінен білім алуға мәжбүр болған адамдардың өмірі баяндалады. == Болашақтағы рөлі == Өздігінен бағытталған оқытудың рөлі білім мазмұнын меңгеру, танымдық тәжірибелер мен ынтымақтастық сияқты білім берудің басқа да маңызды мақсаттарымен қатар, әртүрлі оқыту тәсілдері аясында зерттелуін жалғастыруда.<ref>{{cite journal|last=Hmelo-Silver|first=C.E. |author2=R.G. Duncan |author3=C.A Chinn|title=Scaffolding and achievement in problem-based and inquiry learning: A response to Krischner, Sweller and Clark|journal=Educational Psychologist|year=2007|volume=42|issue=2|page=99|doi=10.1080/00461520701263368|s2cid=1360735 }}</ref> Колледждер мен университеттер [[Қашықтықтан білім беру|қашықтан оқыту]] арқылы академиялық дәреже алу бағдарламаларын ұсынып, ал орта мектептер 1–12-сынып оқушыларына арналған [[виртуалды мектеп]]терде білім алу мүмкіндігін қамтамасыз етіп жатқандықтан, технологиялар адамдардың өздігінен білім алуына жағдай жасайтын көптеген ресурстарды ұсынады. Бірқатар зерттеулер мұндай бағдарламалардың «мұғалім» немесе оқу үдерісін ұйымдастырушы виртуалды кеңістікті толық бақылауында ұстап, әртүрлі тәжірибелерді онлайн форматта біріктіруге ықпал еткен жағдайда барынша тиімді жұмыс істейтінін көрсетеді.<ref>{{cite journal|last=Barab|first=S.A. |author2=J.G. MaKinster |author3=J.A. Moore |author4=D.J. Cunningham|title=Designing and Building an online-community: The struggle to support sociability in the inquiry learning forum|journal=Educational Technology Research and Development|year=2001|volume=49|issue=4|page=71|doi=10.1007/bf02504948|s2cid=17614349 }}</ref> Бұл өздігінен бағытталған оқытудың ақпаратты зерттеудің таңдалған бағытын, өзін-өзі реттеу әдістерін, сондай-ақ белгілі бір саладағы сарапшылар мен жаңадан үйренушілер арасындағы рефлексиялық талқылауларды қамтуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар [[жаппай ашық онлайн курстар]] (MOOC) автодидактика арқылы білім алуды жеңілдетіп, оның кеңінен таралуына ықпал етеді. 2016 жылы [[Stack Overflow]] жүргізген сауалнамаға<ref>{{cite web | url=https://stackoverflow.com/research/developer-survey-2016 | title=Stack Overflow Developer Survey 2016 | access-date=Nov 16, 2016 | archive-date=20 February 2017 | archive-url=https://web.archive.org/web/20170220093453/https://stackoverflow.com/research/developer-survey-2016 | url-status=live }}</ref> сәйкес, автодидактиканың кең таралуына байланысты [[бағдарламалық жасақтама әзірлеуші]]лердің 69,1%-ы өздігінен білім алған болуы мүмкін. == Тағы қараңыз == * [[Сыни ойлау]] * [[Индивидуализм]] * [[Интеллект]] * [[Үйрену]] * [[Метатаным]] * [[Педагогика]] * [[Әмбебап адам]] == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Баламалы білім беру]] [[Санат:Білім беру теориясы]] [[Санат:Оқу әдістері]] [[Санат:Оқуды үйрену]] [[Санат:Үйрену]] [[Санат:Әдістер]] [[Санат:Білім беру философиясы]] [[Санат:Зерттеу әдістері]] [[Санат:Өзін-өзі күту]] [[Санат:Оқыту]] 3tnef3lutlk8x3t1um23mr16mj3s0s6 Айсен Сергеевич Николаев 0 788697 3694913 3682541 2026-11-11T10:38:53Z Nurken 111493 «[[Санат:Якутск басшылары|Якутск басшылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694913 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Айсен Николаев | Шынайы есімі = {{lang-sah|Ньукулаайап Айыы Сиэн}} | Суреті = Aysen Nikolayev on education talk 24 August 2023 08 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Николаев, 2023 жыл | Титулы = [[Саха Республикасы басшысы]] | Ту = Standard of the Head of the Sakha (Yakut) Republic.svg | Ту2 = Flag of Sakha.svg | Басқара бастады = 27 қыркүйек 2018 жылдан бастап<br>(28 мамыр – 27 қыркүйек 2018 {{м.а.}}) | Басқаруын аяқтады = | Президент = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]] | Ізашары = [[Егор Афанасьевич Борисов|Егор Борисов]] | Ізбасары = | Титулы_2 = «[[Біртұтас Ресей]]» партиясының [[Саха Республикасы|Якутия]]дағы бөлімшесінің хатшысы | Ту_2 = ЕдРо (лог).svg | Ту2_2 = Flag of Sakha.svg | Басқара бастады_2 = 7 қараша 2019 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады_2 = | Ізашары_2 = [[Александр Александрович Ноговицын|Александр Ноговицын]] | Ізбасары_2 = | Титулы_3 = [[Якутск басшысы|Якутск қалалық округінің басшысы]] | Ту_3 = Flag of Yakutsk.svg | Ту2_3 = Coat of Arms of Yakutsk.png | Басқара бастады_3 = 15 наурыз 2012 | Басқаруын аяқтады_3 = 28 мамыр 2018 | Ізашары_3 = [[Юрий Вадимович Заболев|Юрий Заболев]] | Ізбасары_3 = [[Пётр Семёнович Ефремов|Пётр Ефремов]] ({{м.а.}})<br>[[Сардана Владимировна Авксентьева|Сардана Авксентьева]] | Титулы_4 = Якутия президент әкімшілігі және үкіметінің көшбасшысы | Ту_4 = Flag of Sakha.svg | Ту2_4 = Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg | Басқара бастады_4 = 16 ақпан 2007 | Басқаруын аяқтады_4 = 2011 | Ізашары_4 = [[Александр Константинович Акимов|Александр Акимов]] | Ізбасары_4 = Виктор Ефимов | Титулы_5 = Якутия қаржы министрі | Ту_5 = Flag of Sakha.svg | Ту2_5 = Coat of Arms of Sakha (Yakutia).svg | Басқара бастады_5 = 29 желтоқсан 2004 | Басқаруын аяқтады_5 = 31 тамыз 2007 | Ізашары_5 = | Ізбасары_5 = | Туған күні = 22.1.1972 | Туған жері = {{туғанжері|Санкт-Петербург{{!}}Ленинград|Санкт-Петербургте}}, [[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Азаматтығы = | Діні = [[православие]]<ref>https://rg.ru/2014/06/11/nikolaev.html</ref> | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{iw|Людмила Валерьвна Николаева|Людмила Николаева|et|Ljudmila Nikolajeva}} | Балалары = 3 | Партиясы = {{ublist |[[Біртұтас Ресей]] |[[Оңшыл күштер одағы]] }} | Білімі = {{ublist |[[Мәскеу мемлекеттік университеті]] |[[Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясы]] }} | Мамандығы = {{hlist|Физик|экономист|саясаткер}} | Қолтаңбасы = | Сайты = | Commons = Aysen Nikolayev | Марапаттары = }} '''Айсен Сергеевич Николаев''' ({{lang-sah|Сэргэй уола Ньукулаайап Айыы Сиэн}}; [[22 қаңтар]] [[1972 жыл|1972]], [[Санкт-Петербург|Ленинград]]) — ресейлік физик, экономист пен саясаткер, 2018 жылғы қыркүйектен бергі [[Саха Республикасы басшысы]]. Николаев 2019 жылғы қарашадан билеуші «[[Біртұтас Ресей]]» саяси партиясының [[Саха Республикасы]]ндағы бөлімшесінің хатшысы болып келеді. 2012 жылдан 2018 жылға дейін ол [[Якутск басшысы]] болды. == Ерте жылдары == Николаев 1972 жылы [[Санкт-Петербург|Ленинград]]тағы мұғалімдер отбасында дүниеге келген.<ref>{{Cite news|url=http://aisennikolaev.ru/|title=Айсен Николаев|language=ru|accessdate=2020-12-18}} {{Wayback|date=2020-12-05|url=https://web.archive.org/web/20201205172108/http://aisennikolaev.ru/}}</ref> Оның екі бауыры мен бір қарындасы бар. 16 жасында Николаев [[Верхневилюйск]] физика және математика мектебін алтын медаль алып бітірді. Ол [[Мәскеу мемлекеттік университеті]]нің [[Мәскеу мемлекеттік университетінің физика факультеті|физика факультеті]]нде оқыды. 1994 жылы сол жақтағы оқуын да, [[Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік қызмет академиясы]]ндағы қаржыгер оқуын да бітірді.<ref>{{Cite web |date=2022-01-22 |title=Биография Айсена Николаева |url=https://ria.ru/20220122/nikolaev-1768687502.html |accessdate=2022-12-01 |publisher=РИА Новости |language=ru}}</ref> == Саяси мансабы == [[Сурет:Inauguration of Aysen Nikolayev (2018-09-27) 06.jpg|нобай|солға|Николаевтың (сол жақта) [[Саха Республикасы басшысы]] ретіндегі инаугурациясы, 2018 жылғы қыркүйек]] 1994 жылдан 1995 жылға дейін ол SAPI Center [[Акционерлік қоғамы|АҚ]]-на басшылық етті. 1995 жылдан ол штаб-пәтері [[Якутск]]іде орналасқан Алмазэргиэнбанк сауда банкінде жұмыс істеп келді. Сол жылдан 1998 жылға дейін ол банктің төрағасының орынбасары болды.<ref name="bank">{{Cite web |date=2022 |title=Алмазные копи Николаевой – жену главы Якутии прокредитовал госбанк? |url=https://iarex.ru/articles/86913.html |publisher=ИА REX |accessdate=2026-10-17}}</ref> 1997 жылдан 2002 жылға дейін ол [[Оленёк ауданы]]нан сайланған Якутияның [[Ил Тумэн]] төменгі палатасының депутаты болды. 1998 жылдан 2003 жылға дейін Николаев Алмазэгриэнбанк басқармасының төрағасы болды. 2002 жылы ол үшінші сайланған Ил Тумэннің [[Оңшыл күштер одағы]] атынан депутаты болып тағайындалды. 2004 жылы ол Якутияның Қаржы министрі болып сайланады, депутаттығын осылайша тоқтатады. Николаев Якутия президентінің әкімшілігі мен үкіметінің төрағасы болып 2007 жылы тағайындалады. 2011 жылғы 18 мамырда ол Якутия үкіметі төрағасының бірінші орынбасары атанды.<ref>{{Cite news|url=http://www.mfsakha.ru/index.asp_c=115.html|title=Организационная структура|language=ru|accessdate=2020-12-18}} {{Wayback|date=2016-03-06|url=https://web.archive.org/web/20160306151244/http://www.mfsakha.ru/index.asp_c=115.html}}</ref> 2011 жылғы желтоқсанның басында [[Якутск]] қалалық думасы мэр сайлауын алты ай бұрын өткізу туралы шешім қабылдады. Сайлау 2012 жылғы 4 наурызда өтетін президенттік сайлаумен қатар белгіленді. Ал 2011 жылғы 23 желтоқсанда Якутск қаласының мэрі [[Юрий Вадимович Заболев|Юрий Заболев]] отставка жариялады. 2012 жылғы қаңтарда «[[Біртұтас Ресей]]» партиясы Айсен Николаевты [[Якутск басшысы|Якутск қаласының мэрі]] сайлауына кандидат ретінде ұсынды. 2012 жылғы 4 наурызда өткен сайлауда Николаев дауыстың 47,73%-ін жинады, ал сайлаушылардың қатысу деңгейі 69,84%-ті құрады. Дауыс беру қорытындысы бойынша ол Якутск қалалық округі әкімшілігінің басшысы болып 5 жыл мерзімге сайланды.<ref>{{Cite news|url=https://news.ykt.ru/article/1714|title=Выборы мэра Якутска назначены!|date=2011-12-12|work=news.ykt.ru|language=ru|access-date=2020-12-18}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://ria.ru/20120113/538218598.html|title=За кресло мэра Якутска поборются десять человек|language=ru|date=2013-01-13|work=ria.ru|accessdate=2020-12-18}}</ref> 2017 жылы көктемде Якутск қаласының мэрін сайлау кезекті рет тағайындалмас бұрын, «Біртұтас Ресей» партиясының Якутиядағы бөлімшесі Якутск қаласы басшысы лауазымына үміткерлер арасында [[праймериз]] өткізді. Бұл дауыс беруде Николаев дауыстың 86%-ін жинады. 2017 жылы жаздыгүні ол Якутск қаласының мэрі лауазымына қайтадан кандидат ретінде ұсынылды да, {{iw|Ресейдегі сайлаулар (2017)|2017 жылы Ресейде өткен сайлауда|ru|Единый день голосования 10 сентября 2017 года}} 68,4% дауыс жинап, екінші мерзімге сайланды.<ref>{{Cite news|url=https://tass.ru/politika/4552122|title=Действующий мэр Якутска Айсен Николаев победил на выборах главы города|date=2017-09-11|work=tass.ru|access-date=2020-12-18}}</ref> === Саха Республикасының басшысы === 2018 жылғы 28 мамырда [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің жарлығымен Айсен Николаев [[Саха Республикасы басшысы]] міндетін уақытша атқарушы болып тағайындалды. 2018 жылы Ресейде өткен сайлауда ол Саха Республикасының басшысы болып сайланып, берілген дауыстардың 71,40%-ін жинады. 2018 жылғы 27 қыркүйекте Николаев қызметіне ресми түрде кірісті.<ref>{{Cite news|url=http://kremlin.ru/events/president/news/575732|title=Указ "О досрочном прекращении полномочий Главы Республики Саха (Якутия)"|date=2018-05-28|work=kremlin.ru|access-date=2020-12-18}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/57573|title=Указ "О досрочном прекращении полномочий Главы Республики Саха (Якутия)"|date=2018-05-28|work=kremlin.ru|access-date=2020-12-18}}</ref> 2019 жылғы 2 тамыздан 2020 жылғы 27 қаңтарға дейін Николаев [[Ресей Федерациясы Мемлекеттік кеңесі]] Президиумының мүшесі болды.<ref>{{Cite news|url=http://www.kremlin.ru/acts/bank/44549|title=Распоряжение Президента Российской Федерации от 02.08.2019 г. № 255-рп|date=2019-08-09|work=kremlin.ru|language=ru|accessdate=2020-12-18}}</ref> 2023 жылы Николаев Якутия басшысы болып қайта сайланды. 2026 жылғы қазанда Ил Тумэн заң шығарушы органының мүшелері Павел Петров пен Андрей Николаев (Айсен Николаевпен туыстық байланысы жоқ) Саха Республикасының заңнамасына өзгерістер енгізуді ұсынды. Ұсыныс бойынша Саха Республикасының басшысы үшін белгіленген екі мерзімдік шектеуді алып тастау көзделді. Бұл өзгеріс қабылданған жағдайда, Айсен Николаев 2028 жылы қайта сайлануына құқылы болатын еді.<ref>{{Cite news|url=https://yakutia.info/news/v-yakutii-otkryvayut-dorogu-aysenu-nikolaevu-na-tretiy-srok-215920|title=В Якутии открывают дорогу Айсену Николаеву на третий срок|language=ru|date=2026-09-29|work=yakutia.info|access-date=2026-10-17}}</ref> == Санкциялар == 2022 жылғы шілдеден бастап [[Ресейдің Украинаға басып кіруі]] аясында Айсен Николаев [[Ұлыбритания]] үкіметінің санкцияларына ұшырады. Санкциялардың негіздемесінде оның «Украинаның аумақтық тұтастығына, егемендігі мен тәуелсіздігіне нұқсан келтіретін немесе қауіп төндіретін әрекеттер мен саясатты қолдайтын немесе жүзеге асыратын Ресей Федерациясының өңірлік мемлекеттік органын басқаратыны» көрсетілген.<ref>{{Cite web|url=https://www.opensanctions.org/entities/Q15075401/|title=Nikolaev Aisen Sergeevich|accessdate=2022-10-08|work=[[opensanctions.org]]|date=1961-09-21|language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=CONSOLIDATED LIST OF FINANCIAL SANCTIONS TARGETS IN THE UK|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/1150217/Russia.pdf |accessdate=2023-04-16}}</ref> 2022 жылғы желтоқсанда [[АҚШ Қаржы министрлігі]]нің Шетелдік активтерді бақылау басқармасы (OFAC) Николаевты және Ресей Федерациясының басқа 28 өңір басшысын Арнайы белгіленген азаматтар мен бұғатталған тұлғалар тізіміне (SDN List) енгізді. Бұған олардың 2022 жылғы қыркүйекте жарияланған жұмылдыру туралы жарлыққа сәйкес Ресей азаматтарын әскери қызметке шақыру шараларын жүзеге асыруға қатысуы себеп болды.<ref>{{cite web|url=https://www.state.gov/furthering-the-united-states-effort-to-hold-russia-to-account-for-its-war-against-ukraine/|title=Furthering the United States' Effort to Hold Russia to Account for its War Against Ukraine|newspaper=[[АҚШ Мемлекеттік департаменті]]|date=2022-12-15|accessdate=2023-04-28}}</ref> Сонымен қатар, Айсен Николаев [[Канада]] мен [[Украина]]ның да санкцияларына ұшыраған.<ref>{{Cite web |date=2022-08-19 |title=Elites and close associates of the Regime |url=https://www.international.gc.ca/world-monde/issues_development-enjeux_developpement/response_conflict-reponse_conflits/crisis-crises/ukraine-sanctions.aspx?lang=eng |accessdate=2025-10-15 |language=en |publisher=Global Affairs Canada}}</ref><ref>{{Cite web|language=ru|url=https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-person/2512/|title=НИКОЛАЕВ Айсен Сергеевич - биография, досье, активы|publisher=Война и санкции|accessdate=2023-07-09}} {{Wayback|date=2023-01-12|url=https://web.archive.org/web/20230112204113/https://sanctions.nazk.gov.ua/ru/sanction-person/2512/}}</ref> == Жеке өмірі == Николаев {{iw|Людмила Валерьевна Николаева|Людмила Валерьевна Николаеваға|et|Ljudmila Nikolajeva}} үйленген. Людмила 2005 жылдан бері түрлі алмаз табу компанияларында атқарушы қызмет атқарып келген. Жұптың үш баласы бар.<ref>{{Cite web|title=Жена главы Якутии будет зарабатывать на добыче алмазов в республике |url=https://yakutia.info/article/199244 |accessdate=2022-12-01 |work=Yakutia.Info |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web |title=Айсен Николаев |url=https://24smi.org/celebrity/67150-aisen-nikolaev.html |access-date=2022-12-01 |publisher=24SMI |language=ru}}</ref> == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} {{Саха Республикасы басшылары}} {{Ресей субъектілерінің басшылары}} {{DEFAULTSORT:Николаев, Айсен Сергеевич}} [[Санат:Ресей саясаткерлері]] [[Санат:Ресей физиктері]] [[Санат:Ресей экономистері]] [[Санат:Саха Республикасы басшылары]] [[Санат:Якутск басшылары]] 3zx79yjl3o91aup1gs201yn44nr9b4q Қазақстандағы саяси лауазым иелерінің тізімі 0 789111 3694674 3685960 2026-11-10T23:53:46Z Casserium 68287 /* Өзге тізімдер */ 3694674 wikitext text/x-wiki Төменде '''[[Қазақстан]]дағы саяси [[лауазым]]ға ие тұлғалар тізімдері''' берілген. == Мемлекет басшылары == *[[Қазақстан басшыларының тізімі]] *[[Қазақ хандары|Қазақ хандарының тізімі]] *[[Қазақстан президенттерінің тізімі]] == Үкімет басшылары == *[[Қазақстан үкімет басшыларының тізімі]] *[[Қазақстан премьер-министрі]] == Атқарушы билігі == === Президент === *[[Қазақстан вице-президенті]] *[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің басшысы]] **[[Қазақстан Президенті Әкімшілігі басшысының орынбасары]] *[[Қазақстан Президентінің көмекшісі]] *[[Қазақстан Президентінің кеңесшісі]] *[[Қазақстан президентінің баспасөз хатшысы]] *[[Қазақстан Президенті Әкімшілігінің бөлімдері]] *[[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі]] *[[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі төрағасының орынбасары]] === Үкімет === *[[Қазақстан премьер-министрінің бірінші орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері бірінші орынбасарларының тізімі]] *[[Қазақстан премьер-министрінің орынбасары|Қазақстан премьер-министрлері орынбасарларының тізімі]] *[[Қазақстан Республикасының Үкіметі#Қазіргі құрамы|Қазақстан министрлерінің тізімі]] ([[Екінші Олжас Бектенов үкіметі|Бектенов II]]) *[[Алаш Орда Үкіметі тізімі]] (1917–1920) *[[Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлері]] === Әкімдер === *[[Қазақстан облыстары әкімдерінің тізімі]] *[[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі]] *[[Қазақстан аудандары әкімдерінің тізімі]] *[[Қазақстан қалаларының аудан әкімдері тізімі]] == Заң шығару билігі == === Депутаттары === *[[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланым депутаттары]], қазіргі Парламент мүшелері *[[Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары]] *[[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаттары]] === Көшбасшылығы === *[[Қазақстан парламенті төрағалары]] *[[Қазақстан Құрылтайы төрағасы|Қазақстан Құрылтайы төрағаларының тізімі]] (2026–) **[[Қазақстан Құрылтайы төрағасының орынбасары|Құрылтай төрағасы орынбасарларының тізімі]] *[[Қазақстан Сенаты төрағаларының тізімі]] (1996–2026) **[[Қазақстан Парламенті Сенаты төрағасының орынбасарлары]] *[[Қазақстан Мәжілісі төрағаларының тізімі]] (1996–2026) **[[Қазақстан Парламенті Мәжілісі төрағасының орынбасарлары]] *[[Қазақстан Жоғарғы Кеңесі|Қазақстан Жоғарғы Кеңесі төрағаларының тізімі]] (1991–1996) *[[Қазақстан Құрылтайының комитет төрағалары]] *[[Қазақстан Парламентінің комитет төрағалары]] === Мәслихаттар === *[[Қазақстанның облыстық мәслихаттарының төрағалары]] == Сот билігі == *[[Қазақ КСР және Қазақстан Жоғарғы соты төрағаларының тізімі]] *[[Қазақстан облыстық соттары төрағаларының тізімі]] == Өзге тізімдер == *[[Қазақстан бірінші ханымы]] *[[Қазақстан халық кеңесінің мүшелері]] *[[Қазақстан елшілерінің тізімі]] *[[Қазақстандағы елшілер тізімі]] *[[Қазақстан омбудсмендері тізімі]] *[[Әділет партиясының басшылығы]] [[Санат:Қазақстан саясаткерлері| *Тізім]] [[Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер| Саяси лауазым]] 9fcmg5063hhdmrokrs4kb1cgase7jzf Сидни Поллак 0 789484 3694790 3688911 2026-11-11T08:22:39Z InternetArchiveBot 105421 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 3694790 wikitext text/x-wiki {{Кинематограф |есімі = Сидни Поллак |шынайы есімі = {{lang-en|Sydney Pollack}} |сурет = Sydney Pollack.jpg |сурет ені = 250px |сурет атауы = |туған кездегі есімі = Сидни Ирвин Поллак |туған күні = 01.07.1934 |туған жері = {{туғанжері|Лафейетт (Индиана)|Лафейетте (Индиана)}}, [[Индиана]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |қайтыс болған күні = 26.05.2008 |қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Лос Анжелес|Лос Анжелесте}}, [[Калифорния]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] |мамандығы = {{кинорежиссёр|АҚШ}}, {{актёр|АҚШ}}, {{кинопродюсер|АҚШ}} |азаматтығы = {{байрақ|АҚШ}} |белсенді жылдары = 1965—2008 |бағыты = |киностудия = |марапаттары = «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» (1986 — екі рет)<br />«[[Эмми]]» (1966, 2008)<br />«[[Давид ди Донателло]]» (1976, 1986) |imdb_id = 0001628 |сайты = |ортаққор = Sydney Pollack }} '''Сидни Ирвин Поллак''' ({{lang-en|Sydney Irwin Pollack}}; [[1 шілде]] [[1934 жыл|1934]], [[Лафейетт (Индиана)|Лафейетт]], [[Индиана]] — [[26 мамыр]] [[2008 жыл|2008]], [[Лос-Анджелес]], [[Калифорния]]) — америкалық кинорежиссёр, продюсер және актер. 40 жылдан астам уақытқа созылған мансабында ол көрермендер мен сыншылардың жоғары бағасына ие болған көптеген көрнекті фильмдерді түсірді. Оның жетістіктері қатарына екі «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» және екі «[[Эмми]]» сыйлығы, сондай-ақ үш «[[Алтын глобус]]» пен алты [[BAFTA]] сыйлығының номинациялары кіреді. Поллак [[1985]] жылы түсірілген «[[Африкадан]]» фильмі үшін «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]» және «[[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]]» номинациялары бойынша [[Оскар сыйлығы|Оскар]] сыйлығын жеңіп алды.<ref name=Awards>{{cite web| url=https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1986| title=The 58th Academy Awards &#124; 1986| website=Academy of Motion Picture Arts and Sciences| date=October 4, 2014| access-date=July 23, 2017}}</ref> Сондай-ақ ол «[[Жылқыларды атып тастайды емес пе?]]» (1969) және «[[Тутси]]» (1982) фильмдері үшін де «[[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|Үздік режиссёр]]» номинациясы бойынша [[Оскар сыйлығы|Оскар]] сыйлығына ұсынылған. == Өмірбаяны == Сидни Поллак 1934 жылы 1 шілдеде [[Лафейетт (Индиана)|Лафейетт]]е ([[Индиана]] штаты, [[АҚШ]]) [[Одесса]] қаласынан қоныс аударған [[Еврейлер|еврей]] эмигранттары Ребекка Миллер мен Дэвид Поллактың отбасында дүниеге келген.<ref name="guardiansuccess">{{cite news|title=The secret of my success?|publisher=The Guardian|date=2002-08-14|url=http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,6737,774328,00.html|access-date=2008-05-29|location=London, UK|first=Geoffrey|last=MacNab|archive-date=2008-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080530023243/http://film.guardian.co.uk/interview/interviewpages/0,6737,774328,00.html}}</ref> Әкесі жартылай кәсіби боксшы әрі фармацевт болып еңбек еткен. Кейін отбасы Саут-Бенд қаласына көшіп, Поллак жас кезінде ата-анасы ажырасып кетеді. Ішімдікке салынған және психикалық ауыртпалықтарды бастан кешірген анасы Поллак студент кезінде, небәрі 37 жасында дүниеден озады.<ref name="sfgate">{{cite news|last=McLellan|first=Dennis|title=Sydney Pollack: 1934–2008, Prolific director known for A-list casts|publisher=[[Los Angeles Times]]|date=2008-05-27|url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/05/27/MNML10TUA9.DTL|access-date=2008-05-29|archive-date=2008-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080528013700/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2008%2F05%2F27%2FMNML10TUA9.DTL}}</ref> Алғашында колледжді, соңынан медициналық оқу орнын тәмамдауды жоспарлағанымен, он жеті жасар Поллак орта мектепті бітірмесін [[Индиана]]дан [[Нью-Йорк]] қаласына аттанып кетеді.<ref name="revered">{{cite news|last=Macnab|first=Geoffrey|title=Sydney Pollack, film director revered by stars, dies aged 73|publisher=[[The Independent]]|date=2008-05-28|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-and-tv/news/sydney-pollack-film-director-revered-by-stars-dies-aged-73-835191.html|access-date=2008-05-29|location=London, UK|archive-date=2008-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080529064222/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-and-tv/news/sydney-pollack-film-director-revered-by-stars-dies-aged-73-835191.html}}</ref> Поллак өзінің бұрынғы оқушысы Клэр Брэдли Грисволдпен 1958 жылдан бастап 2008 жылы қайтыс болғанға дейін отасқан. Олардың Стивен (1959), Ребекка (1963) және Рэйчел (1969) атты үш баласы болды.<ref name=CieplyM-NYT-Obit>{{cite news|first=Michael|last=Cieply|author-link=Michael Cieply|title=Sydney Pollack, Film Director, Is Dead at 73|url=https://www.nytimes.com/2008/05/27/movies/27pollack.html?hp|work=[[The New York Times]]|publisher=[[The New York Times Company]]|date=2008-05-27|access-date=2008-05-26|archive-date=2011-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110801134037/http://www.nytimes.com/2008/05/27/movies/27pollack.html?hp}}</ref> Поллактың туған бауыры Берни — кино саласындағы костюмдер дизайнері, продюсер әрі актер. Сидни Поллак 2008 жылы 26 мамырда 73 жасында Лос-Анджелес қаласында көз жұмды. БАҚ өкілдерінің хабарлауынша, режиссер қатерлі ісік дертімен алысқан болатын.<ref>[http://www.lenta.ru/news/2008/05/27/pollack/ Скончался кинорежиссёр Сидни Поллак] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080530004829/http://www.lenta.ru/news/2008/05/27/pollack/ |date=2008-05-30 }} // [[Лента.ру]], 27 мая 2008</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері]] [[Санат:Обырдан қайтыс болғандар]] [[Санат:АҚШ ұшқыштары]] [[Санат:Эмми сыйлығының иегерлері]] t3p79p9v0cx1mtp9w8foz09dsdcvwo5 Жағалбайлы жотасы 0 789785 3694880 3691283 2026-11-11T09:54:54Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694880 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} '''Жағалбайлы жотасы''' — [[Абай облысы]]ның [[Ақсуат ауданы]] аумағында, Қызылкесік ауылына барар жолда орналасқан жота. Жер атауы қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресі туралы жергілікті тарихи аңыздармен байланыстырылады.<ref name="zhumbanbai">{{cite web |url=https://abai.kz/index.php/post/224837 |title=Жағалбайлы жотасы – тарихтың куәсі |author=Жамбыл Жұманбай |date=2026-10-29 |website=Abai.kz |language=kk}}</ref> == Атауының шығу тарихы == Жергілікті ауызша тарихи әңгімелерде жотаның атауы Кіші жүздің Жетіру бірлестігіне жататын Жағалбайлы руымен байланыстырылады. Өлкетанушы Жамбыл Жұманбай келтірген нұсқалардың бірінде бұл атаудың жоңғарларға қарсы күрес кезінде Тарбағатай өңіріне келген Жағалбайлы сарбаздарына қатысты пайда болғаны айтылады. Атаудың шығуын Бөкенбай батырдың қолымен, Тайлақ батыр бастаған жасақтармен және Сары батыр туралы шежірелік деректермен байланыстыратын бірнеше нұсқа бар. Бұл түсіндірулердің тарихи дәлдігі қосымша зерттеуді қажет етеді.<ref name="zhumbanbai"/> Тағы бір қызықты дерек, Жағалбайлы жотасы маңындағы Қубас ат кезеңі де тарихи аңыздармен байланысты. Ел аузындағы әңгімелерде Қабанбай батырдың Қубас тұлпары осы өңірде жан тапсырғаны, тұлпардың бас сүйегі жотаның биік тұсына қойылғаны айтылады. Кейін бұл жер Қубас ат кезеңі аталып кеткен. ҚУБАС АТ +1 == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://abai.kz/index.php/post/224837 Жамбыл Жұманбай. «Жағалбайлы жотасы – тарихтың куәсі»] * [https://madeniportal.kz/tarix/zagalbaily-z [[Санат:Ақсуат ауданы]] [[Санат:Абай облысының географиясы]] otasy-tarixtyn-kuasi Мәдениет порталы: Жағалбайлы жотасы] [[Қабанбайдың қазанаты – Қубас ат». Abai.kz. Мақаланы оқу⁠.]] 9dppxirr56ojubsqwcjnqw4xhoxm435 Иордан өзенінің Батыс жағалауы 0 789851 3694505 3694049 2026-11-10T12:07:41Z Василь Дулатов 130809 Сілтеме 3694505 wikitext text/x-wiki {{Қысқа мақала}} '''Иордан өзенінің Батыс жағалауы''' ([[Араб тілі|араб.]] الضِّفَّة الْغَرْبِيَّة, ''әд-Диффа әл-Ғарбия''; [[Иврит тілі|ивр.]] יְהוּדָה וְשׁוֹמְרוֹן) — [[Таяу Шығыс|Таяу Шығыста]], [[Иордан|Иордан өзенінің]] батысында орналасқан, батысы, солтүстігі мен оңтүстігінде [[Израиль|Израильмен]], шығысында [[Иордания|Иорданиямен]] шектесетін аймақ. [[Палестина|Палестина мемлекетінің]] [[Газа секторы|Газа секторымен]] қатар екі аумағының бірі. [[Халықаралық құқық]] бойынша Батыс жағалау Израиль мемлекеті [[Оккупация|оккупациялаған]] Палестина мемлекетінің аумағы болып саналады<ref name="FD">{{Cite book|last=Domb|first=Fania|title=International Law and Armed Conflict: Exploring the Faultlines|year=2007|publisher=Martinus Nijhoff Publishers|isbn=978-90-04-15428-5|page=511|url=https://books.google.com/books?id=B1ZIIDeEc5AC&pg=PA511}}</ref><ref name="UNGeneva Convention">{{Cite web|title=Applicability of the Geneva Convention relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War, of 12 August 1949, to the Occupied Palestinian Territory, including Jerusalem, and the other occupied Arab territories|url=http://domino.un.org/unispal.nsf/97360ee7a29e68a085256df900723485/d6f5d7049734efff85256e1200677754|publisher=United Nations|date=17 December 2003|accessdate=27 September 2006|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070603050844/http://domino.un.org/unispal.nsf/97360ee7a29e68a085256df900723485/d6f5d7049734efff85256e1200677754|archivedate=3 June 2007}}</ref>. Израильдің ресми ұстанымы мен заңнамасына сәйкес, Батыс жағалау Израиль мен палестиналықтар арасындағы келіссөздер арқылы түпкілікті мәртебесі анықталуға тиіс даулы аумақ ретінде қарастырылады. Израильде бұл аймақ [[Яһудия және Самария|Яһудея мен Самария]] әкімшілік бірлігі деп аталады. 1995 жылғы [[«Осло II» келісімдері|«Осло II» келісімдеріне]] сәйкес Батыс жағалау үш аймаққа бөлінді: «А» аймағы [[Палестина ұлттық әкімшілігінің]] азаматтық және қауіпсіздік басқаруына, «B» аймағы оның азаматтық басқаруына және Израильдің әскери қауіпсіздік бақылауына, ал «C» аймағы Израильдің толық басқаруына берілді. «А» аймағына [[Рамалла]], [[Вифлеем]], [[Иерихон]] және басқа да қалалар кіреді. 1947 жылғы [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|БҰҰ-ның]] Палестинаны бөлу жоспары бойынша Батыс жағалаудың басым бөлігі арабтарға берілуге тиіс болды. 1948–1949 жылдардағы [[Араб-Израиль соғысы (1947–1949)|Араб-Израиль соғысы]] барысында бұл аумақты [[Иордания]] басып алып, 1950 жылы оны [[Аннексия|аннексиялады]]. 1967 жылғы [[Алты күндік соғыс]] кезінде Батыс жағалауды Израиль басып алды. 1995 жылдан бастап Осло келісімдеріне сәйкес аумақтың бір бөлігін басқару Палестина ұлттық әкімшілігіне берілді. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Иордания]] [[Санат:Палестина]] [[Санат:Израиль географиясы]] [[Санат:Яһудия және Самария]] [[Санат:Палестина мемлекеті географиясы]] [[Санат:Таяу Шығыстағы даулы территориялар]] [[Санат:Иордан өзенінің батыс жағалауы]] gdg4li5wfsps1wihihr41mg5lrl8e43 Ваагн Гарникович Хачатурян 0 790070 3694510 3694406 2026-11-10T12:30:22Z Nurken 111493 3694510 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қайраткер | түс = <!-- елбасы | мемлекет басшысы | үкімет басшысы | халықаралық | губернатор | перғауын | швейцарияның федерация кеңесі | елші | министр | монарх --> | Қазақша есімі = Ваагн Хачатурян | Шынайы есімі = {{lang-hy|Վահագն Խաչատուրյան}} | Суреті = Vahagn Khachaturyan - 2025 (cropped).jpg | Сурет ені = | Атауы = Хачатурян, 2025 жыл | Титулы = [[Армения президенті]] | Ту = Flag of the President of Armenia.svg | Ту2 = Seal of the President of Armenia.svg | Басқара бастады = 13 наурыз 2022 жылдан бастап | Басқаруын аяқтады = | Премьер = [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] | Ізашары = [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]]<br>[[Ален Робертович Симонян|Ален Симонян]] ({{м.а.}}) | Ізбасары = | Титулы_2 = [[Жоғары технология]]лық өнеркәсіп министрі | Ту_2 = Flag of Armenia.svg | Ту2_2 = Coat of arms of Armenia.svg | Басқара бастады_2 = 4 тамыз 2021 | Басқаруын аяқтады_2 = 3 наурыз 2022 | Премьер_2 = [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] | Ізашары_2 = {{iw|Айк Арутюнович Чобанян|Айк Чобанян|hy|Հայկ Չոբանյան}} | Ізбасары_2 = Давид Саакян ({{м.а.}})<br>Роберт Хачатрян | Титулы_3 = [[Ереван мэрі]] | Ту_3 = Flag of Yerevan.svg | Ту2_3 = Coat of arms of Yerevan.svg | Басқара бастады_3 = 4 желтоқсан 1992 | Басқаруын аяқтады_3 = 22 ақпан 1996 | Ізашары_3 = {{iw|Амбарцум Пайлакович Галустян|Амбарцум Галустян|hy|Համբարձում Գալստյան}} | Ізбасары_3 = {{iw|Ашот Мовсесович Мирзоян|Ашот Мирзоян|hy|Աշոտ Միրզոյան (քաղաքական գործիչ)}} | Титулы_4 = | Ту_4 = | Ту2_4 = | Басқара бастады_4 = | Басқаруын аяқтады_4 = | Ізашары_4 = | Ізбасары_4 = | Туған күні = 22.4.1959 | Туған жері = {{туғанжері|Сисиан|Сисианда}}, [[Сюник облысы]], [[Армян Кеңестік Социалистік Республикасы|Армян КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] | Қайтыс болған күні = | Қайтыс болған жері = | Жерленді = | Азаматтығы = | Діні = | Әкесі = | Анасы = | Жұбайы = {{iw|Анаит Минасян|Анаит Минасян|en|Anahit Minasyan}} | Балалары = 2 | Партиясы = {{ublist |[[Партиясыз]] |[[Армян ұлттық конгрессі]] (2013–2022) }} | Білімі = [[Армян мемлекеттік экономика университеті|Ереван ұлттық экономика институты]] (1980) | Мамандығы = {{hlist|Экономист|саясаткер}} | Атағы = | Қызмет еткен жылдары = 1980–1982 | Құрамында болды = {{байрақ|КСРО}} | Әскер түрі = [[КСРО Қарулы күштері]] | Шайқасы = | Қолтаңбасы = Sign V Khachaturyan.jpg | Сайты = {{URL|http://www.vahagnhacaturyan.com/}} | Commons = Vahagn Khachaturyan | Марапаттары = {{Қатар |{{Құтқарушы ордені үлкен крестінің иегері}} |{{Құрмет легионы ордені үлкен крестінің иегері}} }} }} '''Ваагн Гарникович Хачатурян''' ({{lang-hy|Վահագն Գառնիկի Խաչատուրյան}}, {{IPA|[vɑˈhɑɡən χɑt͡ʃʰɑtuɾˈjɑn]}}; [[22 сәуір]] [[1959 жыл|1959]], [[Сисиан]]) — [[армения]]лық экономист және саясаткер, 2022 жылғы наурыздан бергі 5-[[Армения президенті]].<ref>{{Cite web|url=https://kaz.tengrinews.kz/world_news/vaagn-hachaturyan-armeniya-prezident-bolyip-saylandyi-334899/ |title=Ваагн Хачатурян Армения президенті болып сайланды |language=kk |work=tengrinews.kz |date=2022-03-03 |accessdate=2026-11-02}}</ref> Бұрын Хачатурян 1992 жылдан 1996 жылға дейін [[Ереван]] [[Ереван мэрі|мэрі]] және 2021 жылдан 2022 жылға дейін [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]] үкіметінде Армения [[Жоғары технология]]лық өнеркәсібі министрі қызметтерін атқарды.<ref>{{cite web|title=Former mayors of Yerevan|url=http://www.yerevan.am/3_115_%D4%B5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D5%B6%D5%A1%D5%AD%D5%AF%D5%AB%D5%B6%20%D6%84%D5%A1%D5%B2%D5%A1%D6%84%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8.html|publisher=Yerevan Municipality Official Website|access-date=25 March 2013}}</ref><ref>[https://www.president.am/hy/decrees/item/5366/ Decrees of the President of the Republic]</ref> Хачатурян 2022 жылғы отставкасына дейін [[Армян ұлттық конгрессі]] саяси партиясының мүшесі болды, алайда 2017 жылдан партия істеріне араласпады.<ref>{{Cite web|title=High-Tech minister addresses reports that he is ruling party's pick for presidency|url=https://armenpress.am/eng/news/1074332.html|accessdate=2022-02-03|work=armenpress.am|date=2022-01-31|language=en|quote=According to Khachaturyan, he quit the party after the 2017 elections, but he said there might be some formal paperwork issues about that.}}</ref><ref>{{Cite web|title=Armenian Public TV: Vahagn Khachaturyan to be offered country's presidency|url=https://oc-media.org/armenian-public-tv-vahagn-khachaturyan-to-be-offered-countrys-presidency/|first=Ani|last=Avetisyan|accessdate=2025-06-13|work=oc-media.org|date=2022-02-01|language=en|quote=According to Khachaturyan, he stopped his party activities in 2017, but remains a member — though he said he would terminate his membership before officially accepting a nomination for the presidency.}}</ref> == Ерте жылдары және білімі == Хачатурян 1959 жылы [[Сисиан]] қаласында дүниеге келген. 1980 жылы ол [[Армян мемлекеттік экономика университеті|Ереван ұлттық экономика институты]]ндағы оқуын экономист болып бітірді. 1980 жылдан 1982 жылға дейін [[КСРО Қарулы күштері]]нде қызмет етті. Әскердегі қызметінен кейін ол он жыл бойы Ереван институтында педагог болды, түрлі өнеркәсіп компанияларында экономист болды. == Саяси мансабы == 1990 жылдан 1996 жылға дейін Хачатурян [[Ереван қалалық кеңесі]]нің мүшесі болды, 1992 жылдан 1996 жылға дейін [[Ереван мэрі]] қызметінде болды. Ол 1995 жылдан 1999 жылға дейін [[Армения Ұлттық жиналысы]]ның депутаты болды.<ref>{{Cite web |title=President of the Republic of Armenia - The President - The President of the Republic of Armenia |url=https://www.president.am/en/Vahagn-Khachaturyan-bio/ |accessdate=2022-11-14 |work=www.president.am |language=en}}</ref> 1996–1998 жылдары ол президент [[Левон Акопович Тер-Петросян|Левон Тер-Петросян]]ның кеңесшісі болды. 2002 жылы ол Саяси ғылымдар, заң және экономиканы зерттеу орталығының вице-президенті атанды. 2021 жылы ол [[Жоғары технология]]лық өнеркәсіп министрі болып тағайындалды. == Президенттігі (2022–) == === Ұсынылуы және сайлануы === 2022 жылғы қаңтардағы президент [[Армен Варданович Саркисян|Армен Саркисян]]ның отставкасынан кейін [[Азаматтық келісім (партия)|Азаматтық келісім]] билік партиясы президенттікке Хачатурянды ұсынды.<ref>{{Cite web|last=Ghazanchyan|first=Siranush|date=2022-02-02|title=Vahagn Khachaturyan officially nominated for President of Armenia|url=https://en.armradio.am/2022/02/02/vahagn-khachaturyan-officially-nominated-for-president-of-armenia/|accessdate=2022-02-03|publisher=Public Radio of Armenia|language=en-US}}</ref> [[Армениядағы президент сайлауы (2022)|Дауыс берудің екінші айналымында]] ол [[Армения президенті]] болып сайланды.<ref>{{Cite web |date=2022-03-03 |title=Vahagn Khachaturyan elected President of Armenia |url=https://armenpress.am/eng/news/1076998.html |accessdate=2022-03-03 |work=armenpress.am |language=en}}</ref> Инаугурациясы 2022 жылғы 13 наурызда өтті.<ref>{{Cite web |date=2022-03-03 |title=President-elect Vahagn Khachaturyan to be inaugurated in 10 days |url=https://armenpress.am/eng/news/1077001/ |access-date=2022-03-07 |website=Armenpress |language=en}}</ref> === Ішкі саясаты === [[Сурет:President Vahagn Khachaturyan attended the festive military parade organized on the occasion of Republic Day 28.jpg|нобай|оңға|Республика күніне орай жасалған әскери парадтағы Армения басшылығы, оң жақтан сол жаққа: [[Армения Ұлттық жиналысы|Ұлттық жиналыс]] спикері [[Ален Робертович Симонян|Ален Симонян]], президент Хачатурян мен [[Армения премьер-министрі|премьер-министр]] [[Никол Воваевич Пашинян|Никол Пашинян]], 2026 жылғы 28 мамыр]] Хачатурян [[жоғары технология]] секторын дамытуды экономиканы әртараптандырудың маңызды түрі қылған. === Сыртқы саясаты === [[Сурет:Vahagn Khachaturyan and Vladimir Putin at the 25th St. Petersburg International Economic Forum (2).jpg|нобай|оңға|Хачатурян мен [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]], [[Санкт-Петербург]], Ресей, 2022 жылғы 16 маусым]] 2022 жылғы маусымда Хачатурян [[Санкт-Петербург]]ке сапар жасап, [[Петербург халықаралық экономикалық форумы]]на 25 жылдығына орай қатысты.<ref>{{cite web|url=https://www.arabnews24.ca/en/World_news/205243.html |title=2022 St. Petersburg International Economic Forum: Day 1 |date=2022-06-15 |language=en}}</ref> 2024 жылғы ақпанда ол [[Мажарстан]]ға ресми сапар жасады. Бұл сапар екі ел арасындағы дипоматиялық қатынастарының қайта орнауынан бергі тұңғыш ресми сапар болды; Армения президенттері Мажарстанға 1989 жылдан бері келіп көрмеген болатын.<ref>{{Cite web |title=President Vahagn Khachaturyan will leave for Hungary on an official visit |url=https://www.president.am/en/press-release/item/2024/02/05/Announcement/ |language=en |website=[[Армения президенті]] |date=2024-02-05}}</ref> Ол президент [[Каталин Новак]]пен, спикер [[Ласло Кёвер]]мен, премьер-министр [[Виктор Орбан]]мен, Мажарстандағы [[Армяндар|армян]] диаспорасының өкілдерімен кездесті.<ref>{{Cite web |title=President Vahagn Khachaturyan had a meeting with Laszlo Kover, the Speaker of the National Assembly of Hungary |url=https://www.president.am/en/press-release/item/2024/02/07/President-Vahagn-Khachaturyan-met-with-Laszlo-Kover-07.02/ |language=en |publisher=[[Армения президенті]] |date=2024-02-05}}</ref> Ол, оған қоса, [[Петер Пазмань католик университеті]]нде де болған.<ref>{{Cite web |title=President Vahagn Khachaturyan visited the Pázmány Péter Catholic University |url=https://www.president.am/en/press-release/item/2024/02/07/President-Vahagn-Khachaturyan-visited-Pazmany-Peter-Catholic-University/ |language=en |publisher=[[Армения президенті]] |date=2024-02-05}}</ref> Ресейдің [[RTVI]] атты онлайн баспасына берген сұхбатында Хачатурян Армения Ресейдің «інісі» болып жүргенін қоятын болды деді, Ресеймен жаңа және тең бірлестікті қалайтынын айтты.<ref>{{Cite web |date=2025-09-12 |title=Armenian President: ‘there is no question’ of the nationalisation of Electric Networks |url=https://oc-media.org/armenian-president-there-is-no-question-of-the-nationalisation-of-electric-networks/ |accessdate=2026-06-25 |publisher=OC Media |language=en}}</ref> 2024 жылы Хачатурян Қазақстанның Астана қаласына жұмыс сапармен келді. [[ҚазАқпарат]] баспасына берген сұхбатында ол [[Армения-Қазақстан қатынастары|Армения мен Қазақстанды дос елдер деді]], екі елдің келешектегі әр саладан бірлескен жұмысының дамығанын қалады.<ref>{{Cite web |date=2024-10-16 |title=Мы заинтересованы в дружбе с Казахстаном — интервью с Президентом Армении Ваагном Хачатуряном |url=https://www.inform.kz/ru/mi-nuzhdaemsya-v-druzhbe-s-kazahstanom-intervyu-s-prezidentom-armenii-vaagnom-hachaturyanom |accessdate=2026-11-07 |publisher=[[ҚазАқпарат]] |language=ru}}</ref> == Өзге істері == *2000: ARMAT Демократия және азаматтық қоғам дамыту орталығының негіздеуші мүшесі *2006: «Aylyntrank» әлеуметтік және саяси инициативаларының негіздеушісі мүшесі *2019–2021: Армэкономбанк басқармасының мүшесі == Марапаттары және атақтары == *«[[Мақтымқұлы|Мақтымқұлы Фрағи]] 300 жылдығына орай» мерейтойлық медалі (11 қазан 2024; [[Түрікменстан]]) *[[Құтқарушы ордені|Құтқарушы орденінің үлкен кресті]] (2026; [[Грекия]]) *[[Құрмет легионының ордені|Құрмет легионы орденінің үлкен кресті]] (2026; [[Франция]]) == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} {{Армения президенттері}} {{DEFAULTSORT:Хачатурян, Ваагн Гарникович}} [[Санат:Армения экономистері]] [[Санат:Армения саясаткерлері]] [[Санат:Армения президенттері]] [[Санат:Ереван мэрлері]] [[Санат:Армения министрлері]] [[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]] [[Санат:Армения Ұлттық жиналысы депутаттары]] 7i55s8sx434cgoeykm89nvnpnztm9dn Израиль ашық университеті 0 790151 3694618 3693564 2026-11-10T20:43:15Z 1nter pares 146705 3694618 wikitext text/x-wiki {{Университет |Аты = Израиль ашық университеті |Қысқартылған аты = |Эмблемасы = |Сурет = |Шынайы аты = {{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}<br>{{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}} |Халықаралық атауы = Open University of Israel |Бұрынғы атауы = |Ұраны = {{lang-he|הרבה מעבר לתואר}}<br>{{lang-kk|Дәрежеден әлдеқайда артық}} |Құрылған жылы = [[1974 жыл|1974]] |Жабылған жылы = |Қайта құрылған = |Қайта құрылған жылы = |Түрі = [[Қашықтықтан білім беру|қашықтан білім беретін]] [[Мемлекеттік университет|мемлекеттік университет]] |Бюджет = |Басшы лауазымы = Директор |Басшысы = Меир Бинг |Президенті = [[Мими Айзенштадт]] |Ғылыми жетекшісі = |Ректоры = [[Ирис Шагрир]] |Студенттер = 52 102 (2022) |Шетел студенттері = |Мамандар = |Бакалавриат = 49 399 (2022) |Магистратура = |Аспирантура = |Докторантура = |Ғылым докторы = |Профессоры = |Оқытушылар = |Орналасқан жері = [[Раанана]], [[Израиль]] |Метро бекеті = |Кампус = |Мекенжайы = |Сайты = https://www.openu.ac.il/ |Марапаттары = |lat_dir = N |lat_deg = 32 |lat_min = 11 |lat_sec = 19 |lon_dir = E |lon_deg = 34 |lon_min = 53 |lon_sec = 16 |CoordScale = |edu_region = }} '''Израиль ашық университеті''' ({{lang-he|האוניברסיטה הפתוחה}}, ''Ha-Universita ha-Ptuha'', {{lang-ar|جامعة إسرائيل المفتوحة}}) — Израильдегі [[Қашықтықтан білім беру|қашықтан оқыту]] жүйесіне негізделген [[университет]]. Ол Жоғары білім беру кеңесі (CHE) мойындаған Израильдегі он мемлекеттік университеттің бірі. Ашық университеттің<ref>{{cite news | title=CU Boulder launches research initiative with Israeli and German partners | newspaper=Colorado Arts and Sciences Magazine | date=18 November 2025 | url=https://www.colorado.edu/asmagazine/2025/11/18/cu-boulder-launches-research-initiative-israeli-and-german-partners/ | access-date=12 February 2026 }}</ref> оқыту әдістері негізінен қашықтан оқыту технологияларына негізделген, сондай-ақ оқытушылармен бетпе-бет кеңес алу сабақтарына қатысу мүмкіндігі қарастырылған. Университеттің кампустары [[Раанана]], [[Тель-Авив]], [[Иерусалим]], [[Хайфа]], [[Беэр-Шева]], [[Гиват-Хавива]] және [[Назарет]] қалаларында орналасқан. Бұдан бөлек, ел аумағында шамамен елу оқу орталығы жұмыс істейді. Студенттердің көпшілігі Израильде және әлемнің басқа елдерінде өз үйлерінен қашықтан білім алады.<ref>{{Cite web |title=Institutions |url=https://che.org.il/en/institutions/ |website=The Council for Higher Education of Israel}}</ref><ref>{{Cite web |title=Frequently Asked Questions |url=https://www-e.openu.ac.il/counseling/faqs.html |website=The Open University of Israel}}</ref> Басқа жоғары оқу орындарындағыдай, Ашық университетте<ref> {{cite encyclopedia | title = Open University of Israel | encyclopedia = Encyclopædia Britannica | publisher = Encyclopædia Britannica, Inc. | url = https://www.britannica.com/topic/Open-University-of-Israel}} </ref> диплом алу үшін білім беру бағдарламасының барлық талаптарын табысты орындау қажет. Сонымен қатар ағылшын тілін меңгеру де міндетті. Университет бакалавриат бағдарламаларын, бірнеше магистратура бағдарламасын және «Білім беру: оқыту жүйелеріндегі технологиялар» бағыты бойынша докторантура бағдарламасын ұсынады. Магистратураға қабылдау талаптары көптеген университеттердегі талаптарға ұқсас. == Мақсаты == Ашық университеттің мақсаты жоғары білімнің қолжетімділігін арттыру болды. Ол үшін кеңістіктік кедергілерді жойып, кез келген жерден, соның ішінде Израильден тыс жерлерден білім алуға мүмкіндік беру, уақыт шектеулерін алып тастап, студенттердің белгіленген уақытта сабаққа қатысуын міндеттемеу және жұмыс істейтін адамдардың жұмыстан кейін оқуына жағдай жасау көзделді. Сонымен қатар Израильдегі орта білім туралы аттестат алу емтихандарының ([[Багрут аттестаты|Багрут]]) және [[Психометриялық қабылдау емтиханы|психометриялық емтихандардың]] ең төменгі нәтижелеріне қойылатын талаптар алынып тасталды. Осылайша орта мектепті аяқтай алмаған немесе төмен баға алған адамдарға да жоғары білім алу мүмкіндігі берілді.<ref>{{Cite book |last=Volansky |first=Ami |title=Aḳademyah bi-sevivah mishtanah: mediniyut ha-haśkalah ha-gevohah shel Yiśraʼel, 1952-2004 |date=2005 |publisher=Mosad Shemuʼel Neʼeman le-meḥḳar mitḳadem be-madaʻ ṿe-ṭekhnologyah : ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad |isbn=978-965-02-0280-4 |series=Ḳaṿ adom |location=Tel Aviv}}</ref><ref>{{Cite book |title=ʻAyarot ha-pituaḥ |date=2009 |publisher=Hotsaʼat Yad Yitsḥaḳ Ben-Tsevi |isbn=978-965-217-298-3 |editor-last=Tsameret |editor-first=Tsevi |series=Sidrat ʻidan |location=Yerushalayim |editor-last2=Halamish |editor-first2=Aviva |editor-last3=Meir-Glitzenstein |editor-first3=Esther}}</ref> == Тарихы == [[Сурет:Open University of Israel 4.jpg|thumb|right|250px|Тель-Авив кампусының ашылу салтанаты: университет президенті, профессор [[Авраам Гинзбург]] (оң жақта) және [[Дороти де Ротшильд]] (ортада), 1976 жыл]] [[Сурет:Open University of Israel 5.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің Рамат-Авив кампусы]] [[Сурет:Open University of Israel 6.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы диплом тапсыру салтанаттарының бірі]] [[Сурет:Afeka.jpg|thumb|right|250px|Университеттің алғашқы жылдарында кеңселері орналасқан Афекадағы вилла, 1974 жыл]] 1971 жылы Жоғары білім беру кеңесі тағайындаған, профессор [[Шнейор Лифсон]] басқарған комитет Ұлыбританияның Ашық университетін үлгі етіп, ашық университет құруды ұсынды. [[Эдмонд де Ротшильд қоры (Израиль)]] бұл бастаманы қолдап, [[Стэнфорд университеті]]нің профессоры [[Уилбур Шрамм]] басқарған сарапшылар комитетінің ұсынысы негізінде университеттің құрылуын қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Ұсыныс сол кездегі білім және мәдениет министрі [[Игаль Аллон]]ға таныстырылды. Оның басшылығымен 1973 жылы үкімет пен Жоғары білім беру кеңесі «баршаға арналған университет» құру туралы шешім қабылдады. 1988 жылы университеттің атауы Everyman's University атауынан Израиль ашық университеті болып өзгертілді. 1976 жылы Ашық университет Рамат-Авивтегі бас кеңсесінде жұмысын бастады. Сол кезде университетте 2267 студент оқыды. Бастапқыда бес оқу курсы ұсынылды. Университетте 130 қызметкер жұмыс істеді, олардың қатарында тоғыз аға академиялық қызметкер және 31 оқытушы (соның ішінде курс үйлестірушілері мен тьюторлар) болды. 1995 жылы университет пен Раанана муниципалитеті арасында жасалған келісім Дороти де Ротшильд кампусының құрылысына жол ашты. 2004 жылы құрылыс аяқталып, университеттің бас кеңсесі Раананадағы жаңа негізгі кампусқа көшірілді. == Академиялық қызметі == [[Сурет:Open University of Israel campus.jpg|thumb|right|250px|Израиль ашық университетінің кампусы]] [[Сурет:בניין האוניברסיטה הפתוחה מקדימה3.JPG|thumb|250px|Реннерт оқу орталығы]] [[Сурет:Library of Open University of Israel.jpg|thumb|250px|Израиль ашық университетінің кітапханасы]] [[Сурет:כניסה למתחם האוניברסיטה הפתוחה.JPG|thumb|250px|[[Рамат-Авив]] кампусы]] === Академиялық бөлімдері === Ашық университетте жеті академиялық бөлім бар: * Тарих, философия және иудаика * Тіл, әдебиет және өнер * Математика және информатика * Жаратылыстану және тіршілік туралы ғылымдар * Менеджмент және экономика * Әлеуметтану, саясаттану және коммуникация * Білім беру және психология === Оқыту әдісі === Дәстүрлі университеттердегідей оқу жылдарына немесе бағдарламаларға негізделудің орнына, Ашық университетте білім алу әрбір оқу курсын жеке меңгеру қағидатына негізделген. Барлық курстар университет үшін арнайы әзірленген оқулықтар мен онлайн оқу материалдарын пайдалана отырып, өз бетінше білім алуға арналған. Курстардың веб-сайттарында қосымша оқу материалдары, технологиялық құралдар, сондай-ақ оқытушылармен және басқа студенттермен кеңесуге арналған форумдар бар. Студенттер оқу материалдарын қайталау үшін күндізгі немесе онлайн кеңес беру сабақтарына қатыса алады. Курс үйлестірушілері өздері жүргізетін курстардың барлық аспектілерін, соның ішінде тапсырмалар мен емтихандарды әзірлеуді және курстардың веб-сайттарын қадағалауды басқарады. Тьюторлар апта сайын немесе екі аптада бір рет өткізілетін кеңес беру сабақтарында оқу материалдарын қайталап түсіндіреді және студенттердің тапсырмаларын бағалайды. === Білім беру бағдарламалары === Оқу курстары білім беру бағдарламаларына біріктірілген. Университетті бітіру үшін студенттер академиялық дәреже алуға қажетті кредиттердің толық көлемін (әдетте 120 кредит) жинауы тиіс. Ашық университет бакалавриат, магистратура, докторантура және диплом беретін білім беру бағдарламаларын ұсынады. Студенттер гуманитарлық немесе әлеуметтік ғылымдар бойынша жалпы бакалавр дәрежесін немесе белгілі бір мамандық бойынша дәреже ала алады. Көптеген салаларда білім беру бағдарламалары бір немесе екі пәндік бағытты қамтиды. Қазіргі уақытта Ашық университет бір PhD бағдарламасын ұсынады. === Ауысу бағдарламалары === Израильдің басқа жетекші университеттерімен бірлесіп жүзеге асырылатын академиялық кредиттерді ауыстыру бағдарламасы студенттерге Ашық университетте қабылдау талаптарынсыз оқуын бастап, академиялық жетістіктерін көрсетуге мүмкіндік береді. Ашық университетте белгіленген білім беру бағдарламасының талаптарына сәйкес курстар жиынтығын табысты аяқтаған студенттер, әдетте, Израильдің кез келген дәстүрлі университетіне ауысатын студент ретінде қабылданады. == Ғылыми зерттеулер басқармасы == Ғылыми зерттеулер жөніндегі декан Ғылыми зерттеулер басқармасын (RA) және Израиль ашық университетінің ғылыми-зерттеу институттарын басқарады, сондай-ақ ғылыми зерттеулер этикасының сақталуын қадағалайды. Ғылыми зерттеулер басқармасы конкурстық негізде қаржыландыру ұсынатын ұйымдарға ғылыми жобаларға өтінімдер беруге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін журналдар мен басқа да ғылыми басылымдарда жариялауға жәрдемдеседі. Басқарма ғылыми-зерттеу бюджеттерін, материалдық инфрақұрылымды және қызметкерлерді басқарады. Ол Ашық университетте жоқ мамандандырылған зерттеу инфрақұрылымын қажет ететін ғалымдардың басқа академиялық мекемелерде зерттеу жүргізуіне мүмкіндік беретін келісімдер жасайды, сондай-ақ университет зерттеушілері мен басқа жоғары оқу орындарындағы әріптестері арасындағы серіктестікті дамытады. Ғылыми зерттеулер басқармасының жанында бес аға оқытушыдан тұратын және ғылыми зерттеулер жөніндегі декан басқаратын үйлестіру комитеті жұмыс істейді. === OpMop Ltd. === 2008 жылы құрылған OpMop Ltd. — Ашық университеттің технологиялар трансферімен айналысатын еншілес компаниясы. Ол университет оқытушыларының атынан патенттік өтінімдер беріп, ғылыми зерттеулер мен технологияларды әзірлеуге байланысты зияткерлік меншік мәселелерінің барлығын шешуге жәрдемдеседі. === Ғылыми-зерттеу институттары === Ашық университеттің ғылыми-зерттеу институттары әртүрлі салаларда пәнаралық зерттеулер жүргізуге жағдай жасап, өзара және академиялық бөлімдер арасындағы ынтымақтастықты дамытады. Орталықтар зерттеушілерге жаңа ғылыми білім қалыптастыру барысында қолдау көрсетіп, Израильдегі және шетелдегі әріптестерімен бірлескен зерттеулер мен бағдарламаларды жүзеге асыруға ықпал етеді. === Саясатты талдау институты === Саясатты талдау институты мемлекеттік саясатты әзірлеу мен жүзеге асыруға, сондай-ақ әлеуметтік, саяси және экономикалық үдерістер мен тетіктерге қатысты теориялық, эмпирикалық және қолданбалы зерттеулерді дамытуға ықпал етеді. Институттың негізгі қызметі саясатты талдауға және қазіргі заманғы әлеуметтік мәселелерді зерттеуге бағытталған. === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы === Оқыту технологияларындағы инновацияларды зерттеу орталығы жаңа білім беру технологияларын оқыту әдістеріне енгізу мәселелерін зерттейді. Орталық Ашық университет оқытушыларының технологияларға бай білім беру ортасындағы оқыту мен оқу үдерістерін тереңірек түсінуге, сондай-ақ академиялық курстарды оқытуда, әсіресе Ашық университетте, инновациялық технологияларды қолдануға бағытталған зерттеулерін қолдайды. Орталық қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығымен тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. === Еврейлер, христиандар және мұсылмандар арасындағы қатынастарды зерттеу институты === Институт зерттеу топтарына қолдау көрсетіп, үш Ибраһимдік дін арасындағы өзара түсіністік пен қарым-қатынастарды жақсартуға ықпал ететін, қоғам үшін маңызды тақырыптарға арналған іс-шаралар ұйымдастырады. === Астрофизикалық зерттеулер орталығы (ARCO) === Орталық астрофизика саласындағы теориялық, бақылау және эмпирикалық мәселелерді, соның ішінде [[космология]]ны, [[Жалпы салыстырмалылық теориясы|релятивистік гравитацияны]] және [[планетология]]ны зерттеуге арналған ғылыми, институционалдық және қолданбалы орталық қызметін атқарады. === Ашық медиа және ақпарат зертханасы (OMILab) === OMILab көпсалалы цифрлық жобаларды жүзеге асыруға арналған зерттеу базасы қызметін атқарады. Зертхана әлеуметтану, информатика, менеджмент, коммуникация, білім беру, психология және цифрлық гуманитарлық ғылымдар сияқты әртүрлі салалардың зерттеушілері арасындағы серіктестікті дамытуға ықпал етеді. == Академиялық әзірлемелер және баспа қызметі == Академиялық әзірлемелер және баспа бөлімі оқу курстарын әзірлеу үдерісін басынан аяғына дейін басқарады және қадағалайды, сондай-ақ оқулықтар мен оларға қатысты оқу материалдарын басып шығарады. Курстарды әзірлеу оқытушылардан, педагогикалық және технологиялық кеңесшілерден, редакторлардан, графикалық дизайнерлерден, режиссерлер мен сценаристерден құралған топтар арқылы жүзеге асырылады. Ашық университет екі баспа брендімен кітап шығарады: Lamda Scholarship және Lamda Books. 2013 жылы құрылған Lamda Scholarship — гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар саласындағы ғылыми зерттеулерге негізделген инновациялық кітаптарды иврит тілінде басып шығаруға арналған платформа. Университет ғылыми рецензиялау, редакциялау және безендіру қызметтерінің толық кешенін ұсынады. Lamda Scholarship таңдап алынған кітаптарды басып шығару үшін әртүрлі қорлардан гранттар тартады және Израиль кітап баспагерлері қауымдастығының мүшесі болып саналады. Lamda Books Ашық университеттің оқулықтарын басып шығарады. Олар бүкіл елдегі кітап дүкендерінде, сондай-ақ интернет арқылы және Раанана кампусындағы кітап дүкенінде сатылады. Бұл оқулықтарды Ашық университеттің студенттерімен қатар Израильдегі басқа жоғары оқу орындарының студенттері де пайдаланады. === Ғылыми журналдары === Ашық университет иврит тілінде екі академиялық журнал шығарады. ''Kriot Yisraeliot'' («Израиль оқылымдары») — Израиль қоғамына қатысты эмпирикалық және теориялық мәселелерге арналған цифрлық пәнаралық журнал. Ал ''Zmanim'' — Тель-Авив университетімен және Израиль тарихи қоғамымен бірлесіп шығарылатын тоқсан сайынғы тарих журналы. == Қашықтан оқыту технологиялары жөніндегі Shoham орталығы == Shoham орталығы оқу курстарын әзірлеу мен оқытуға арналған технологияларға негізделген педагогикалық шешімдерді жасап, тәжірибеге енгізеді. Орталықтың негізгі жұмыс бағыттарына OPAL онлайн оқыту ортасы, онлайн емтихан жүйелері, емтихандарды әзірлеуге жәрдемдесу, [[оқу аналитикасы]], тікелей эфир жүргізуге арналған заманауи бейнестудиялар, білім беру бейнематериалдарын дайындау және бейнеге түсірілген оқу курстарын әзірлеу кіреді. == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар == Ресурстарды дамыту және сыртқы байланыстар бөлімі Израильдегі және шетелдегі демеушілермен қарым-қатынастарды дамытып, Ашық университеттің бағдарламалары мен шәкіртақыларын қаржыландыру үшін қаражат тартады. Израиль ашық университетінің америкалық достары ұйымы 1980 жылдардың басында құрылды. 2017 жылы Израильде Ашық университет достарының израильдік және британдық қауымдастықтары құрылды. 2018 жылы Франция мен Швейцарияда достар қауымдастықтары құрылды. Университет 2017 жылдан бері Латын Америкасы елдерінен де қолдау алып келеді. == Студенттері == Қазіргі уақытта Ашық университетте 50 000-нан астам студент білім алады. Әдеттегі студенттер құрамымен қатар, университет икемді оқыту жүйесі мен студенттерді қолдауға басымдық беруінің арқасында ресурстары шектеулі әлеуметтік топтардың өкілдерін де тартады. Ашық университет күндізгі жұмысты оқумен қатар алып жүретін ересек студенттер, «Мектептегі академия» бағдарламасы аясында орта мектептің бітіру емтихандарына арналған пәндердің орнына университет курстарын оқитын мектеп оқушылары, сондай-ақ әскери қызметін жоғары білім алумен ұштастыратын мерзімді әскери қызметшілер арасында танымал. Сонымен қатар университетте шетелден білім алатын студенттер мен мүмкіндігі шектеулі студенттерге көмек көрсететін қолдау жүйелері жұмыс істейді. === Студенттер қауымдастығы === Ашық университеттің студенттер қауымдастығы әртүрлі әлеуметтік топтардан шыққан студенттердің университеттегі оқу тәжірибесін жақсарту мақсатында қызметтер мен іс-шаралар ұйымдастырады. Қауымдастықтың академиялық бөлімі студенттерге білім алу барысында қолдау көрсетуге бағытталған бірнеше жобаны жүзеге асырды. Шәкіртақылар және қоғамдық белсенділік бөлімі психикалық денсаулық саласында көмек көрсететін SAHAR қауымдастығы мен гуманитарлық көмек көрсететін LATET ұйымы сияқты коммерциялық емес ұйымдардағы еріктілік қызметті қолдайды. Қауымдастық өз қызметін студенттердің қажеттіліктеріне бейімдейді. == Қосымша білім беру == Қосымша білім беру орталығы әртүрлі салаларда жұмыс орнынан қол үзбей біліктілікті арттыру, білімді тереңдету және кәсіби даму бағдарламаларын ұсынады. === Педагогтердің кәсіби дамуы === Кәсіби даму бөлімі білім беру саласындағы педагогтерге біліктілігін арттыру мүмкіндіктерін ұсынып, елдегі мектептерде білім беру және технологиялық инновацияларды енгізу үдерістеріне жәрдемдеседі. === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі === Ascolot пәнаралық зерттеулер мектебі өнер, музыка, жаратылыстану ғылымдары, иудаика, әдебиет, философия, құқық және тарих салалары бойынша курстар ұсынады. Көпшілікке танымдық дәрістер өткізетін бұрыннан қалыптасқан үш форум жұмыс істейді: «Басқару және стратегия: барлау және ұлттық қауіпсіздік», сондай-ақ экономикалық және құқықтық форумдар. === Hasifa коммуникация, телевизия және мультимедиа мектебі === Бірнеше білім беру бағытын ұсынады, олардың кейбірі бакалавр дәрежесін алуға қажетті академиялық кредиттерді жинауға мүмкіндік береді. === Tafnit басшылардың үздіксіз білім беру мектебі === Басшыларға, бас директорларға және адам ресурстарын басқару жөніндегі менеджерлерге арналған оқыту бағдарламаларын, сондай-ақ ақпараттану, бизнес-тәлімгерлік және жеке тұлғалық даму коучингі бойынша курстар ұсынады. === Diploma сертификаттық білім беру мектебі === Дизайн, туризм және бухгалтерлік есеп салаларында кәсіби даярлық жүргізіп, студенттерді осы салалардағы сертификаттау емтихандарына дайындайды. === DiAlog тілдер мектебі === Әртүрлі ұйымдар мен израильдік дипломаттарға тоғыз тіл бойынша тілдік курстар ұсынады. === Meirav қосымша медицина мектебі === Қосымша емдеудің әртүрлі әдістерін қолданатын мамандарды даярлайды. == Университет басшылығы == === Президенттері === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:MaxRowe.jpg|80px]] || Макс Роу || 1976 || 1977 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Nehemia Levtzion.jpg|80px]] || [[Нехемия Левцион]] || 1987 || 1992 |- | [[Сурет:Menahem Yaari (cropped).jpg|80px]] || [[Менахем Яари]] || 1992 || 1997 |- | [[Сурет:Prof. Eliahu Nissim - The Open university of Israel.jpg|80px]] || [[Элияху Ниссим]] || 1997 || 2003 |- | [[Сурет:Girshon_ben_shachar.jpg|80px]] || [[Гершон Бен-Шахар]] || 2003 || 2008 |- | [[Сурет:Hagit_Messer_Yaron.jpg|80px]] || [[Хагит Мессер-Ярон]] || 2008 || 2013 |- | [[Сурет:פרופ' קובי מצר.jpg|80px]] || [[Яаков Мецер]] || 2013 || 2018 |- | [[Сурет:Mimi Ajzenstadt.jpg|80px]] || [[Мими Айзенштадт]] || 2018 || 2023 |- | [[Сурет:LC2022.jpg|80px]] || [[Лео Корри]] || 2023 || - |} === Ректорлары === {| class="wikitable" |- ! Суреті !! Аты-жөні !! Қызметке кіріскен жылы !! Қызметтен кеткен жылы |- | [[Сурет:Shneor.jpg|80px]] || Шнейор Лифсон || 1974 || 1975 |- | [[Сурет:Prof. Abraham Ginzburg - The Open University of Israel - 2013.jpg|130px]] || [[Авраам Гинзбург]] || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Yona peless.jpg|80px]] || Йона Пелес || 1977 || 1987 |- | [[Сурет:Israel Shatzman.jpg|80px]] || [[Исраэль Шацман]] || 1979 || 1984 |- | || Шалом Райхман || 1984 || 1986 |- | [[Сурет:Prof. Ruth Beyth-Marom 2014.jpg|80px]] || Рут Бейт-Маром || 1966 || 1999 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 1999 || 2005 |- | [[Сурет:Ora Limor.jpg|80px]] || Ора Лимор || 2005 || 2009 |- | [[Сурет:Prof. Judith Gal-Ezer - The Open University of Israel.jpg|80px]] || [[Юдит Гал-Эзер]] || 2009 || 2012 |- | [[Сурет:Prof. Tamar Herman.jpg|80px]] || [[Тамар Герман]] || 2012 || 2013 |- | [[Сурет:Aviad Heifetz.jpg|80px]] || Авиад Хейфец || 2013 || 2017 |- | [[Сурет:Sarah Guri-Rosenblit.jpg|80px]] || Сара Гури-Розенблит || 2017 || 2019 |- | [[Сурет:Prof. Guy Miron - The Open university of Israel - 2020.jpg|80px]] || Гай Мирон || 2019 || 2023 |- | [[Сурет:Iris Shagrir.jpg|80px]] || [[Ирис Шагрир]] || 2023 || - |} === Бас директорлары === * Эхуд Ор — 1991–1996 * Гиора Ульман — 1996–2004 * Давид Клибански — 2004–2009 * Амит Штрайт — 2009–2020 * Рут Шохам — 2021–2024 * Меир Бинг — 2024 жылдан – қазірге дейін == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Commons category|Open University of Israel}} * [http://www-e.openu.ac.il Израиль ашық университетінің ресми сайты] {{Израиль университеттері}} [[Санат:Ашық университеттер]] [[Санат:Израиль ашық университеті| ]] [[Санат:1974 жылы құрылған университеттер мен колледждер]] [[Санат:Израильдегі білім беру]] [[Санат:Израиль университеттері]] [[Санат:1974 жылы Израильде құрылған ұйымдар]] 1np7nlfq4j6mh96uv79oiwal03s3ye9 Қашықтықтан білім беру 0 790166 3694592 3694325 2026-11-10T19:28:01Z 1nter pares 146705 /* Артықшылықтары */ 3694592 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} n8lmrnf99ts0sa9pzusbap4wf5qypi2 3694594 3694592 2026-11-10T19:35:09Z 1nter pares 146705 /* Артықшылықтары */ 3694594 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} cxeepidtczf497h3vh4e3a1jp4bjzf0 3694595 3694594 2026-11-10T19:40:39Z 1nter pares 146705 /* Артықшылықтары */ 3694595 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 9auf7zil0a269r9ndol6t8nq780acjf 3694596 3694595 2026-11-10T19:49:22Z 1nter pares 146705 /* Артықшылықтары */ 3694596 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} a6cj5r3g6x2j5jvv5998314of1v2zma 3694597 3694596 2026-11-10T19:56:51Z 1nter pares 146705 /* Артықшылықтары */ 3694597 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dvlp36c1mhtkia0tijrucfhbtpucopt 3694598 3694597 2026-11-10T19:59:03Z 1nter pares 146705 /* Артықшылықтары */ 3694598 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} kq5jwjb07m6ni1xgix3xx8as7smu0qo 3694599 3694598 2026-11-10T20:01:16Z 1nter pares 146705 /* Сын-пікірлер */ 3694599 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> Кейбір студенттер оқу бағдарламасын табысты меңгеруге қажетті құралдарды пайдалану бойынша тиісті дайындықтан өтпей-ақ қашықтықтан білім алуға кіріседі. Студенттерге оқу бағдарламасы барысында қолданылатын әрбір құралды пайдалануды үйрену мүмкіндігі (қажет болған жағдайда) берілуі тиіс. Технологиялық дағдылардың жеткіліксіздігі оқу үдерісінің сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Оқу орындары технологиялық кедергілерді жоюға бағытталған белсенді саясат жүргізуге жауапты.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=D. |date=July 2007 |title=Quality issues in distance learning |url=http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601203911/http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |archive-date=1 June 2012}}</ref> Қашықтықтан білім беруде уақытты басқару дағдылары мен өзін-өзі тәртіпке бағындыру оқу барысында қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз ету мен құралдарды толық меңгеру сияқты маңызды.<ref>{{Cite web |last=Bartram |first=Jacqui |title=Library: Remote learning: Time management |url=https://libguides.hull.ac.uk/remote/timemanagement |access-date=2024-04-19 |website=libguides.hull.ac.uk |language=en}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 5xigetfvr96poldqgd4x5u3h5dlm3mt 3694600 3694599 2026-11-10T20:03:47Z 1nter pares 146705 /* Сын-пікірлер */ 3694600 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> Кейбір студенттер оқу бағдарламасын табысты меңгеруге қажетті құралдарды пайдалану бойынша тиісті дайындықтан өтпей-ақ қашықтықтан білім алуға кіріседі. Студенттерге оқу бағдарламасы барысында қолданылатын әрбір құралды пайдалануды үйрену мүмкіндігі (қажет болған жағдайда) берілуі тиіс. Технологиялық дағдылардың жеткіліксіздігі оқу үдерісінің сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Оқу орындары технологиялық кедергілерді жоюға бағытталған белсенді саясат жүргізуге жауапты.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=D. |date=July 2007 |title=Quality issues in distance learning |url=http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601203911/http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |archive-date=1 June 2012}}</ref> Қашықтықтан білім беруде уақытты басқару дағдылары мен өзін-өзі тәртіпке бағындыру оқу барысында қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз ету мен құралдарды толық меңгеру сияқты маңызды.<ref>{{Cite web |last=Bartram |first=Jacqui |title=Library: Remote learning: Time management |url=https://libguides.hull.ac.uk/remote/timemanagement |access-date=2024-04-19 |website=libguides.hull.ac.uk |language=en}}</ref> Вашингтон штатының қоғамдық колледждерінде оқитын студенттер арасында жүргізілген зерттеу нәтижелері қашықтықтан білім алатын студенттердің тілдік қиындықтарға, уақытты басқару және оқу дағдыларына байланысты дәстүрлі түрде білім алатын студенттерге қарағанда оқуын жиірек тастайтынын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/online-hybrid-courses-washington.html?UID=872|title=Online and Hybrid Course Enrollment and Performance in Washington State Community and Technical Colleges|last=Gabriel|date=March 2011}}</ref> [[NIMS университеті]]нің директоры Панкадж Сингхтің айтуынша, «технологиялар кеңінен қолданылатын қазіргі қоғамда қашықтықтан оқытудың артықшылықтары студенттер үшін оның кемшіліктерінен басым болуы мүмкін, алайда [[білім беру технологиялары]]н қолдануға кіріспес бұрын кейбір қосымша кемшіліктерді де ескеру қажет». Оның пікірінше, бірнеше жыл ішінде «барлық кедергілер еңсеріліп, әлемде қашықтықтан білім беруге қолайлы жағдайлар жақсарып келеді». Панкадж Сингх қашықтықтан білім беруге қатысты «тікелей, бетпе-бет әлеуметтік қарым-қатынастың болмауына байланысты» пікірталастар бар екенін де атап өтеді. Алайда оның айтуынша, «адамдар интернет арқылы жеке және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға (мысалы, танысу сайттарын, чаттарды, интернет-дүкендерді немесе блогтарды пайдалануға) көбірек үйренген сайын, білім алушыларға өздерін таныту және басқалармен әлеуметтену жеңілдей түсуде. Осылайша бұл кедергі біртіндеп жойылып келеді».<ref>{{Cite web|url=http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020431/http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|url-status=dead|archive-date=25 January 2018|title=Unleashing the potential of ODL – "Reaching the unreached"|date=24 January 2018|website=Symbiosis Center for Distance Learning}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} ew7k1ef25xltf2b90pd0k2808rt7rj6 3694601 3694600 2026-11-10T20:05:42Z 1nter pares 146705 /* Сын-пікірлер */ 3694601 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> Кейбір студенттер оқу бағдарламасын табысты меңгеруге қажетті құралдарды пайдалану бойынша тиісті дайындықтан өтпей-ақ қашықтықтан білім алуға кіріседі. Студенттерге оқу бағдарламасы барысында қолданылатын әрбір құралды пайдалануды үйрену мүмкіндігі (қажет болған жағдайда) берілуі тиіс. Технологиялық дағдылардың жеткіліксіздігі оқу үдерісінің сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Оқу орындары технологиялық кедергілерді жоюға бағытталған белсенді саясат жүргізуге жауапты.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=D. |date=July 2007 |title=Quality issues in distance learning |url=http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601203911/http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |archive-date=1 June 2012}}</ref> Қашықтықтан білім беруде уақытты басқару дағдылары мен өзін-өзі тәртіпке бағындыру оқу барысында қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз ету мен құралдарды толық меңгеру сияқты маңызды.<ref>{{Cite web |last=Bartram |first=Jacqui |title=Library: Remote learning: Time management |url=https://libguides.hull.ac.uk/remote/timemanagement |access-date=2024-04-19 |website=libguides.hull.ac.uk |language=en}}</ref> Вашингтон штатының қоғамдық колледждерінде оқитын студенттер арасында жүргізілген зерттеу нәтижелері қашықтықтан білім алатын студенттердің тілдік қиындықтарға, уақытты басқару және оқу дағдыларына байланысты дәстүрлі түрде білім алатын студенттерге қарағанда оқуын жиірек тастайтынын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/online-hybrid-courses-washington.html?UID=872|title=Online and Hybrid Course Enrollment and Performance in Washington State Community and Technical Colleges|last=Gabriel|date=March 2011}}</ref> [[NIMS университеті]]нің директоры Панкадж Сингхтің айтуынша, «технологиялар кеңінен қолданылатын қазіргі қоғамда қашықтықтан оқытудың артықшылықтары студенттер үшін оның кемшіліктерінен басым болуы мүмкін, алайда [[білім беру технологиялары]]н қолдануға кіріспес бұрын кейбір қосымша кемшіліктерді де ескеру қажет». Оның пікірінше, бірнеше жыл ішінде «барлық кедергілер еңсеріліп, әлемде қашықтықтан білім беруге қолайлы жағдайлар жақсарып келеді». Панкадж Сингх қашықтықтан білім беруге қатысты «тікелей, бетпе-бет әлеуметтік қарым-қатынастың болмауына байланысты» пікірталастар бар екенін де атап өтеді. Алайда оның айтуынша, «адамдар интернет арқылы жеке және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға (мысалы, танысу сайттарын, чаттарды, интернет-дүкендерді немесе блогтарды пайдалануға) көбірек үйренген сайын, білім алушыларға өздерін таныту және басқалармен әлеуметтену жеңілдей түсуде. Осылайша бұл кедергі біртіндеп жойылып келеді».<ref>{{Cite web|url=http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020431/http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|url-status=dead|archive-date=25 January 2018|title=Unleashing the potential of ODL – "Reaching the unreached"|date=24 January 2018|website=Symbiosis Center for Distance Learning}}</ref> Академиялық дәреже алу үшін қажетті курстардың барлығы бірдей онлайн форматта ұсынылмауы мүмкін. Атап айтқанда, денсаулық сақтау саласындағы мамандарды даярлау бағдарламалары студенттің оқуын аяқтағанға дейін практикалық жұмыс барысында пациенттермен тікелей қарым-қатынас жасауын талап етеді.<ref>{{cite web| url = http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/| title = Advantages and Disadvantages of Distance Learning|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708053254/http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/ |archive-date=8 July 2014 |url-status=usurped}}</ref> Зерттеулер сондай-ақ медицина саласында жоғары академиялық дәреже алуға ұмтылып, қашықтықтан оқыту курстарына қатысатын студенттердің оқытушы жетекшілік ететін чаттар немесе өз бетінше оқу тәсілдерінен гөрі бетпе-бет қарым-қатынасты артық көретінін көрсетті. Алайда қашықтықтан оқытудың аталған әртүрлі тәсілдерін салыстырғанда, олардың студенттердің оқу үлгерімімен байланысында айтарлықтай айырмашылық байқалмайды.<ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} tdj280dtgeb2rihhak98xz6ssv45e78 3694602 3694601 2026-11-10T20:13:13Z 1nter pares 146705 /* Сын-пікірлер */ 3694602 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> Кейбір студенттер оқу бағдарламасын табысты меңгеруге қажетті құралдарды пайдалану бойынша тиісті дайындықтан өтпей-ақ қашықтықтан білім алуға кіріседі. Студенттерге оқу бағдарламасы барысында қолданылатын әрбір құралды пайдалануды үйрену мүмкіндігі (қажет болған жағдайда) берілуі тиіс. Технологиялық дағдылардың жеткіліксіздігі оқу үдерісінің сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Оқу орындары технологиялық кедергілерді жоюға бағытталған белсенді саясат жүргізуге жауапты.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=D. |date=July 2007 |title=Quality issues in distance learning |url=http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601203911/http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |archive-date=1 June 2012}}</ref> Қашықтықтан білім беруде уақытты басқару дағдылары мен өзін-өзі тәртіпке бағындыру оқу барысында қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз ету мен құралдарды толық меңгеру сияқты маңызды.<ref>{{Cite web |last=Bartram |first=Jacqui |title=Library: Remote learning: Time management |url=https://libguides.hull.ac.uk/remote/timemanagement |access-date=2024-04-19 |website=libguides.hull.ac.uk |language=en}}</ref> Вашингтон штатының қоғамдық колледждерінде оқитын студенттер арасында жүргізілген зерттеу нәтижелері қашықтықтан білім алатын студенттердің тілдік қиындықтарға, уақытты басқару және оқу дағдыларына байланысты дәстүрлі түрде білім алатын студенттерге қарағанда оқуын жиірек тастайтынын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/online-hybrid-courses-washington.html?UID=872|title=Online and Hybrid Course Enrollment and Performance in Washington State Community and Technical Colleges|last=Gabriel|date=March 2011}}</ref> [[NIMS университеті]]нің директоры Панкадж Сингхтің айтуынша, «технологиялар кеңінен қолданылатын қазіргі қоғамда қашықтықтан оқытудың артықшылықтары студенттер үшін оның кемшіліктерінен басым болуы мүмкін, алайда [[білім беру технологиялары]]н қолдануға кіріспес бұрын кейбір қосымша кемшіліктерді де ескеру қажет». Оның пікірінше, бірнеше жыл ішінде «барлық кедергілер еңсеріліп, әлемде қашықтықтан білім беруге қолайлы жағдайлар жақсарып келеді». Панкадж Сингх қашықтықтан білім беруге қатысты «тікелей, бетпе-бет әлеуметтік қарым-қатынастың болмауына байланысты» пікірталастар бар екенін де атап өтеді. Алайда оның айтуынша, «адамдар интернет арқылы жеке және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға (мысалы, танысу сайттарын, чаттарды, интернет-дүкендерді немесе блогтарды пайдалануға) көбірек үйренген сайын, білім алушыларға өздерін таныту және басқалармен әлеуметтену жеңілдей түсуде. Осылайша бұл кедергі біртіндеп жойылып келеді».<ref>{{Cite web|url=http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020431/http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|url-status=dead|archive-date=25 January 2018|title=Unleashing the potential of ODL – "Reaching the unreached"|date=24 January 2018|website=Symbiosis Center for Distance Learning}}</ref> Академиялық дәреже алу үшін қажетті курстардың барлығы бірдей онлайн форматта ұсынылмауы мүмкін. Атап айтқанда, денсаулық сақтау саласындағы мамандарды даярлау бағдарламалары студенттің оқуын аяқтағанға дейін практикалық жұмыс барысында пациенттермен тікелей қарым-қатынас жасауын талап етеді.<ref>{{cite web| url = http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/| title = Advantages and Disadvantages of Distance Learning|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708053254/http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/ |archive-date=8 July 2014 |url-status=usurped}}</ref> Зерттеулер сондай-ақ медицина саласында жоғары академиялық дәреже алуға ұмтылып, қашықтықтан оқыту курстарына қатысатын студенттердің оқытушы жетекшілік ететін чаттар немесе өз бетінше оқу тәсілдерінен гөрі бетпе-бет қарым-қатынасты артық көретінін көрсетті. Алайда қашықтықтан оқытудың аталған әртүрлі тәсілдерін салыстырғанда, олардың студенттердің оқу үлгерімімен байланысында айтарлықтай айырмашылық байқалмайды.<ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /> Дәстүрлі оқыту әдістерін онлайн курстарда қолдануға байланысты теориялық мәселе бар, өйткені онлайн курстарға қатысушылар санының жоғарғы шегі болмауы мүмкін. [[Дэниел Барвик]] студенттер саны көп топтарда оқыту әрқашан нашар, ал шағын топтарда оқыту әрқашан жақсы болатынын дәлелдейтін деректер жоқ екенін атап өтті. Дегенмен үлкен топтардағы оқытудың кейбір түрлері мен оқу нәтижелері арасында теріс байланыс анықталған. Оның пікірінше, жоғары білім беру жүйесінде студенттер санының көп болуы оқу нәтижелерінің төмендеуімен әрқашан теріс байланыста болатынын анықтау үшін әртүрлі оқыту әдістерімен жеткілікті дәрежеде тәжірибе жүргізілмеген.<ref>{{cite web|last=Barwick |first=Daniel W.|url=http://www.insidehighered.com/views/2007/12/06/barwick |title=Views: Does Class Size Matter? |website=Inside Higher Ed |access-date=3 October 2011}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курстар]]дың (MOOC) алғашқы жақтаушылары оларды Барвик жоғары білім беру жүйесінде жетіспейтінін атап өткен тәжірибелердің дәл осындай түрі ретінде қарастырды. Алайда Барвиктің өзі ешқашан жаппай ашық онлайн курстарды енгізуді жақтаған емес. Сонымен қатар оқу орындарының ұйымдастырушылық қиындықтарға тап болуы мүмкін. Қашықтықтан оқыту салыстырмалы түрде жаңа білім беру түрі болғандықтан, дәстүрлі оқу ғимараттарында жүзеге асырылатын академиялық ортада мұндай бағдарламаларға қолдау табу қиынға соғуы мүмкін.<ref name="Stanton, S. 20012" /> Бұған қоса, оқытушы үшін қашықтықтан оқыту бағдарламасын ұйымдастыру және жоспарлау күрделірек болуы мүмкін,<ref name="Stebnicki, M. A. 20012"/> әсіресе мұндай бағдарламалардың көпшілігі жаңадан енгізіліп жатқандықтан және олардың ұйымдастырушылық қажеттіліктері дәстүрлі оқыту бағдарламаларынан ерекшеленетіндіктен. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} bvoxvwatyca9g6kozdepku6tbmh207g 3694603 3694602 2026-11-10T20:15:40Z 1nter pares 146705 /* Сын-пікірлер */ 3694603 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> Кейбір студенттер оқу бағдарламасын табысты меңгеруге қажетті құралдарды пайдалану бойынша тиісті дайындықтан өтпей-ақ қашықтықтан білім алуға кіріседі. Студенттерге оқу бағдарламасы барысында қолданылатын әрбір құралды пайдалануды үйрену мүмкіндігі (қажет болған жағдайда) берілуі тиіс. Технологиялық дағдылардың жеткіліксіздігі оқу үдерісінің сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Оқу орындары технологиялық кедергілерді жоюға бағытталған белсенді саясат жүргізуге жауапты.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=D. |date=July 2007 |title=Quality issues in distance learning |url=http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601203911/http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |archive-date=1 June 2012}}</ref> Қашықтықтан білім беруде уақытты басқару дағдылары мен өзін-өзі тәртіпке бағындыру оқу барысында қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз ету мен құралдарды толық меңгеру сияқты маңызды.<ref>{{Cite web |last=Bartram |first=Jacqui |title=Library: Remote learning: Time management |url=https://libguides.hull.ac.uk/remote/timemanagement |access-date=2024-04-19 |website=libguides.hull.ac.uk |language=en}}</ref> Вашингтон штатының қоғамдық колледждерінде оқитын студенттер арасында жүргізілген зерттеу нәтижелері қашықтықтан білім алатын студенттердің тілдік қиындықтарға, уақытты басқару және оқу дағдыларына байланысты дәстүрлі түрде білім алатын студенттерге қарағанда оқуын жиірек тастайтынын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/online-hybrid-courses-washington.html?UID=872|title=Online and Hybrid Course Enrollment and Performance in Washington State Community and Technical Colleges|last=Gabriel|date=March 2011}}</ref> [[NIMS университеті]]нің директоры Панкадж Сингхтің айтуынша, «технологиялар кеңінен қолданылатын қазіргі қоғамда қашықтықтан оқытудың артықшылықтары студенттер үшін оның кемшіліктерінен басым болуы мүмкін, алайда [[білім беру технологиялары]]н қолдануға кіріспес бұрын кейбір қосымша кемшіліктерді де ескеру қажет». Оның пікірінше, бірнеше жыл ішінде «барлық кедергілер еңсеріліп, әлемде қашықтықтан білім беруге қолайлы жағдайлар жақсарып келеді». Панкадж Сингх қашықтықтан білім беруге қатысты «тікелей, бетпе-бет әлеуметтік қарым-қатынастың болмауына байланысты» пікірталастар бар екенін де атап өтеді. Алайда оның айтуынша, «адамдар интернет арқылы жеке және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға (мысалы, танысу сайттарын, чаттарды, интернет-дүкендерді немесе блогтарды пайдалануға) көбірек үйренген сайын, білім алушыларға өздерін таныту және басқалармен әлеуметтену жеңілдей түсуде. Осылайша бұл кедергі біртіндеп жойылып келеді».<ref>{{Cite web|url=http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020431/http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|url-status=dead|archive-date=25 January 2018|title=Unleashing the potential of ODL – "Reaching the unreached"|date=24 January 2018|website=Symbiosis Center for Distance Learning}}</ref> Академиялық дәреже алу үшін қажетті курстардың барлығы бірдей онлайн форматта ұсынылмауы мүмкін. Атап айтқанда, денсаулық сақтау саласындағы мамандарды даярлау бағдарламалары студенттің оқуын аяқтағанға дейін практикалық жұмыс барысында пациенттермен тікелей қарым-қатынас жасауын талап етеді.<ref>{{cite web| url = http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/| title = Advantages and Disadvantages of Distance Learning|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708053254/http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/ |archive-date=8 July 2014 |url-status=usurped}}</ref> Зерттеулер сондай-ақ медицина саласында жоғары академиялық дәреже алуға ұмтылып, қашықтықтан оқыту курстарына қатысатын студенттердің оқытушы жетекшілік ететін чаттар немесе өз бетінше оқу тәсілдерінен гөрі бетпе-бет қарым-қатынасты артық көретінін көрсетті. Алайда қашықтықтан оқытудың аталған әртүрлі тәсілдерін салыстырғанда, олардың студенттердің оқу үлгерімімен байланысында айтарлықтай айырмашылық байқалмайды.<ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /> Дәстүрлі оқыту әдістерін онлайн курстарда қолдануға байланысты теориялық мәселе бар, өйткені онлайн курстарға қатысушылар санының жоғарғы шегі болмауы мүмкін. [[Дэниел Барвик]] студенттер саны көп топтарда оқыту әрқашан нашар, ал шағын топтарда оқыту әрқашан жақсы болатынын дәлелдейтін деректер жоқ екенін атап өтті. Дегенмен үлкен топтардағы оқытудың кейбір түрлері мен оқу нәтижелері арасында теріс байланыс анықталған. Оның пікірінше, жоғары білім беру жүйесінде студенттер санының көп болуы оқу нәтижелерінің төмендеуімен әрқашан теріс байланыста болатынын анықтау үшін әртүрлі оқыту әдістерімен жеткілікті дәрежеде тәжірибе жүргізілмеген.<ref>{{cite web|last=Barwick |first=Daniel W.|url=http://www.insidehighered.com/views/2007/12/06/barwick |title=Views: Does Class Size Matter? |website=Inside Higher Ed |access-date=3 October 2011}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курстар]]дың (MOOC) алғашқы жақтаушылары оларды Барвик жоғары білім беру жүйесінде жетіспейтінін атап өткен тәжірибелердің дәл осындай түрі ретінде қарастырды. Алайда Барвиктің өзі ешқашан жаппай ашық онлайн курстарды енгізуді жақтаған емес. Сонымен қатар оқу орындарының ұйымдастырушылық қиындықтарға тап болуы мүмкін. Қашықтықтан оқыту салыстырмалы түрде жаңа білім беру түрі болғандықтан, дәстүрлі оқу ғимараттарында жүзеге асырылатын академиялық ортада мұндай бағдарламаларға қолдау табу қиынға соғуы мүмкін.<ref name="Stanton, S. 20012" /> Бұған қоса, оқытушы үшін қашықтықтан оқыту бағдарламасын ұйымдастыру және жоспарлау күрделірек болуы мүмкін,<ref name="Stebnicki, M. A. 20012"/> әсіресе мұндай бағдарламалардың көпшілігі жаңадан енгізіліп жатқандықтан және олардың ұйымдастырушылық қажеттіліктері дәстүрлі оқыту бағдарламаларынан ерекшеленетіндіктен. Сонымен қатар қашықтықтан білім беру индустриялық дамыған елдерге жаһандық деңгейде ақпарат алмасуға мүмкіндік бергенімен, оның жағымсыз жақтары да бар. Хеллманның айтуынша, «оларға оқытудың жоғары құны мен капиталды көп қажет етуі, уақыт шектеулері мен оқытушыларға түсетін басқа да ауыртпалықтар, студенттердің оқытушылар мен курстастарынан оқшаулануы, оқытушылардың өздерімен ешқашан бетпе-бет кездеспеген студенттердің білімін тиісті деңгейде бағалауда үлкен қиындықтарға тап болуы, сондай-ақ дәстүрлі аудиториялық курстармен салыстырғанда оқуын тастайтын студенттер үлесінің әлдеқайда жоғары болуы жатады».<ref name="Hellman, Judith Adler 2003">Hellman, Judith Adler. "The Riddle of Distance Education." Geneva. 1 June 2003.</ref> Қашықтықтан білім берудің анағұрлым күрделі мәселелерінің бірі студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара мәдени айырмашылықтарына байланысты. Қашықтықтан оқыту бағдарламалары, әдетте, мәдени тұрғыдан алуан түрлі болады, өйткені олар өңірлердің, елдер мен құрлықтардың географиялық шекараларынан асып, нәсілге, жынысқа және дінге байланысты қалыптасқан мәдени шекараларды да еңсере алады. Бұл мәдени нормаларды, айырмашылықтарды, алдын ала қалыптасқан түсініктерді және ықтимал қайшылықтарды дұрыс түсінуді әрі ескеруді талап етеді.<ref name="Nasiri et Mafakheri">{{cite journal |doi=10.1080/03075079.2014.914906 |title=Postgraduate research supervision at a distance: A review of challenges and strategies |journal=Studies in Higher Education |volume=40 |issue=10 |pages=1962–9 |year=2014 |last1=Nasiri |first1=Fuzhan |last2=Mafakheri |first2=Fereshteh |s2cid=144996503 }}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} sqkt02vi3b73mui8ecek7j94ty3gs56 3694604 3694603 2026-11-10T20:18:07Z 1nter pares 146705 /* Сын-пікірлер */ 3694604 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> Кейбір студенттер оқу бағдарламасын табысты меңгеруге қажетті құралдарды пайдалану бойынша тиісті дайындықтан өтпей-ақ қашықтықтан білім алуға кіріседі. Студенттерге оқу бағдарламасы барысында қолданылатын әрбір құралды пайдалануды үйрену мүмкіндігі (қажет болған жағдайда) берілуі тиіс. Технологиялық дағдылардың жеткіліксіздігі оқу үдерісінің сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Оқу орындары технологиялық кедергілерді жоюға бағытталған белсенді саясат жүргізуге жауапты.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=D. |date=July 2007 |title=Quality issues in distance learning |url=http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601203911/http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |archive-date=1 June 2012}}</ref> Қашықтықтан білім беруде уақытты басқару дағдылары мен өзін-өзі тәртіпке бағындыру оқу барысында қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз ету мен құралдарды толық меңгеру сияқты маңызды.<ref>{{Cite web |last=Bartram |first=Jacqui |title=Library: Remote learning: Time management |url=https://libguides.hull.ac.uk/remote/timemanagement |access-date=2024-04-19 |website=libguides.hull.ac.uk |language=en}}</ref> Вашингтон штатының қоғамдық колледждерінде оқитын студенттер арасында жүргізілген зерттеу нәтижелері қашықтықтан білім алатын студенттердің тілдік қиындықтарға, уақытты басқару және оқу дағдыларына байланысты дәстүрлі түрде білім алатын студенттерге қарағанда оқуын жиірек тастайтынын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/online-hybrid-courses-washington.html?UID=872|title=Online and Hybrid Course Enrollment and Performance in Washington State Community and Technical Colleges|last=Gabriel|date=March 2011}}</ref> [[NIMS университеті]]нің директоры Панкадж Сингхтің айтуынша, «технологиялар кеңінен қолданылатын қазіргі қоғамда қашықтықтан оқытудың артықшылықтары студенттер үшін оның кемшіліктерінен басым болуы мүмкін, алайда [[білім беру технологиялары]]н қолдануға кіріспес бұрын кейбір қосымша кемшіліктерді де ескеру қажет». Оның пікірінше, бірнеше жыл ішінде «барлық кедергілер еңсеріліп, әлемде қашықтықтан білім беруге қолайлы жағдайлар жақсарып келеді». Панкадж Сингх қашықтықтан білім беруге қатысты «тікелей, бетпе-бет әлеуметтік қарым-қатынастың болмауына байланысты» пікірталастар бар екенін де атап өтеді. Алайда оның айтуынша, «адамдар интернет арқылы жеке және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға (мысалы, танысу сайттарын, чаттарды, интернет-дүкендерді немесе блогтарды пайдалануға) көбірек үйренген сайын, білім алушыларға өздерін таныту және басқалармен әлеуметтену жеңілдей түсуде. Осылайша бұл кедергі біртіндеп жойылып келеді».<ref>{{Cite web|url=http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020431/http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|url-status=dead|archive-date=25 January 2018|title=Unleashing the potential of ODL – "Reaching the unreached"|date=24 January 2018|website=Symbiosis Center for Distance Learning}}</ref> Академиялық дәреже алу үшін қажетті курстардың барлығы бірдей онлайн форматта ұсынылмауы мүмкін. Атап айтқанда, денсаулық сақтау саласындағы мамандарды даярлау бағдарламалары студенттің оқуын аяқтағанға дейін практикалық жұмыс барысында пациенттермен тікелей қарым-қатынас жасауын талап етеді.<ref>{{cite web| url = http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/| title = Advantages and Disadvantages of Distance Learning|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708053254/http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/ |archive-date=8 July 2014 |url-status=usurped}}</ref> Зерттеулер сондай-ақ медицина саласында жоғары академиялық дәреже алуға ұмтылып, қашықтықтан оқыту курстарына қатысатын студенттердің оқытушы жетекшілік ететін чаттар немесе өз бетінше оқу тәсілдерінен гөрі бетпе-бет қарым-қатынасты артық көретінін көрсетті. Алайда қашықтықтан оқытудың аталған әртүрлі тәсілдерін салыстырғанда, олардың студенттердің оқу үлгерімімен байланысында айтарлықтай айырмашылық байқалмайды.<ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /> Дәстүрлі оқыту әдістерін онлайн курстарда қолдануға байланысты теориялық мәселе бар, өйткені онлайн курстарға қатысушылар санының жоғарғы шегі болмауы мүмкін. [[Дэниел Барвик]] студенттер саны көп топтарда оқыту әрқашан нашар, ал шағын топтарда оқыту әрқашан жақсы болатынын дәлелдейтін деректер жоқ екенін атап өтті. Дегенмен үлкен топтардағы оқытудың кейбір түрлері мен оқу нәтижелері арасында теріс байланыс анықталған. Оның пікірінше, жоғары білім беру жүйесінде студенттер санының көп болуы оқу нәтижелерінің төмендеуімен әрқашан теріс байланыста болатынын анықтау үшін әртүрлі оқыту әдістерімен жеткілікті дәрежеде тәжірибе жүргізілмеген.<ref>{{cite web|last=Barwick |first=Daniel W.|url=http://www.insidehighered.com/views/2007/12/06/barwick |title=Views: Does Class Size Matter? |website=Inside Higher Ed |access-date=3 October 2011}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курстар]]дың (MOOC) алғашқы жақтаушылары оларды Барвик жоғары білім беру жүйесінде жетіспейтінін атап өткен тәжірибелердің дәл осындай түрі ретінде қарастырды. Алайда Барвиктің өзі ешқашан жаппай ашық онлайн курстарды енгізуді жақтаған емес. Сонымен қатар оқу орындарының ұйымдастырушылық қиындықтарға тап болуы мүмкін. Қашықтықтан оқыту салыстырмалы түрде жаңа білім беру түрі болғандықтан, дәстүрлі оқу ғимараттарында жүзеге асырылатын академиялық ортада мұндай бағдарламаларға қолдау табу қиынға соғуы мүмкін.<ref name="Stanton, S. 20012" /> Бұған қоса, оқытушы үшін қашықтықтан оқыту бағдарламасын ұйымдастыру және жоспарлау күрделірек болуы мүмкін,<ref name="Stebnicki, M. A. 20012"/> әсіресе мұндай бағдарламалардың көпшілігі жаңадан енгізіліп жатқандықтан және олардың ұйымдастырушылық қажеттіліктері дәстүрлі оқыту бағдарламаларынан ерекшеленетіндіктен. Сонымен қатар қашықтықтан білім беру индустриялық дамыған елдерге жаһандық деңгейде ақпарат алмасуға мүмкіндік бергенімен, оның жағымсыз жақтары да бар. Хеллманның айтуынша, «оларға оқытудың жоғары құны мен капиталды көп қажет етуі, уақыт шектеулері мен оқытушыларға түсетін басқа да ауыртпалықтар, студенттердің оқытушылар мен курстастарынан оқшаулануы, оқытушылардың өздерімен ешқашан бетпе-бет кездеспеген студенттердің білімін тиісті деңгейде бағалауда үлкен қиындықтарға тап болуы, сондай-ақ дәстүрлі аудиториялық курстармен салыстырғанда оқуын тастайтын студенттер үлесінің әлдеқайда жоғары болуы жатады».<ref name="Hellman, Judith Adler 2003">Hellman, Judith Adler. "The Riddle of Distance Education." Geneva. 1 June 2003.</ref> Қашықтықтан білім берудің анағұрлым күрделі мәселелерінің бірі студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара мәдени айырмашылықтарына байланысты. Қашықтықтан оқыту бағдарламалары, әдетте, мәдени тұрғыдан алуан түрлі болады, өйткені олар өңірлердің, елдер мен құрлықтардың географиялық шекараларынан асып, нәсілге, жынысқа және дінге байланысты қалыптасқан мәдени шекараларды да еңсере алады. Бұл мәдени нормаларды, айырмашылықтарды, алдын ала қалыптасқан түсініктерді және ықтимал қайшылықтарды дұрыс түсінуді әрі ескеруді талап етеді.<ref name="Nasiri et Mafakheri">{{cite journal |doi=10.1080/03075079.2014.914906 |title=Postgraduate research supervision at a distance: A review of challenges and strategies |journal=Studies in Higher Education |volume=40 |issue=10 |pages=1962–9 |year=2014 |last1=Nasiri |first1=Fuzhan |last2=Mafakheri |first2=Fereshteh |s2cid=144996503 }}</ref> == Бағалау == Қашықтықтан білім берудің сапасын бағалауға арналған құралдар әзірленген. Уокер оқытушылардың қолдауын, студенттердің өзара қарым-қатынасы мен ынтымақтастығын, оқу мазмұнының жеке маңыздылығын, шынайы өмірмен байланысты оқытуды, белсенді оқытуды және студенттердің дербестігін зерттейтін [[Қашықтықтан білім берудің оқу ортасын бағалау сауалнамасы]] (DELES) деп аталатын сауалнама құралын әзірледі.<ref>{{Citation |last=Walker |first=S |title=Development and Validation of an Instrument for Assessing Distance Education Learning Environments in Higher Education: The Distance Education Learning Environments Survey (DELES) |year=2003 |url=https://espace.curtin.edu.au/handle/20.500.11937/1303 |place=Western Australia |publisher=Curtin University of Technology |format=unpublished doctoral thesis}}.</ref> Харниш пен Ривз оқыту, іске асыру, жүйені пайдалану, коммуникация және қолдау көрсетуге негізделген жүйелі тәсілді ұсынады.<ref>{{Citation |last1=Harnish |first1=D |title=Issues in the evaluation of large-scale two-way interactive distance learning systems |journal=International Journal of Educational Telecommunications |volume=6 |issue=3 |pages=267–81 |year=2000 |last2=Reeves |first2=P}}.</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} dzjz4mc93deo6yzduly68j6u3698sh3 3694605 3694604 2026-11-10T20:20:02Z 1nter pares 146705 /* Бағалау */ 3694605 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> Кейбір студенттер оқу бағдарламасын табысты меңгеруге қажетті құралдарды пайдалану бойынша тиісті дайындықтан өтпей-ақ қашықтықтан білім алуға кіріседі. Студенттерге оқу бағдарламасы барысында қолданылатын әрбір құралды пайдалануды үйрену мүмкіндігі (қажет болған жағдайда) берілуі тиіс. Технологиялық дағдылардың жеткіліксіздігі оқу үдерісінің сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Оқу орындары технологиялық кедергілерді жоюға бағытталған белсенді саясат жүргізуге жауапты.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=D. |date=July 2007 |title=Quality issues in distance learning |url=http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601203911/http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |archive-date=1 June 2012}}</ref> Қашықтықтан білім беруде уақытты басқару дағдылары мен өзін-өзі тәртіпке бағындыру оқу барысында қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз ету мен құралдарды толық меңгеру сияқты маңызды.<ref>{{Cite web |last=Bartram |first=Jacqui |title=Library: Remote learning: Time management |url=https://libguides.hull.ac.uk/remote/timemanagement |access-date=2024-04-19 |website=libguides.hull.ac.uk |language=en}}</ref> Вашингтон штатының қоғамдық колледждерінде оқитын студенттер арасында жүргізілген зерттеу нәтижелері қашықтықтан білім алатын студенттердің тілдік қиындықтарға, уақытты басқару және оқу дағдыларына байланысты дәстүрлі түрде білім алатын студенттерге қарағанда оқуын жиірек тастайтынын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/online-hybrid-courses-washington.html?UID=872|title=Online and Hybrid Course Enrollment and Performance in Washington State Community and Technical Colleges|last=Gabriel|date=March 2011}}</ref> [[NIMS университеті]]нің директоры Панкадж Сингхтің айтуынша, «технологиялар кеңінен қолданылатын қазіргі қоғамда қашықтықтан оқытудың артықшылықтары студенттер үшін оның кемшіліктерінен басым болуы мүмкін, алайда [[білім беру технологиялары]]н қолдануға кіріспес бұрын кейбір қосымша кемшіліктерді де ескеру қажет». Оның пікірінше, бірнеше жыл ішінде «барлық кедергілер еңсеріліп, әлемде қашықтықтан білім беруге қолайлы жағдайлар жақсарып келеді». Панкадж Сингх қашықтықтан білім беруге қатысты «тікелей, бетпе-бет әлеуметтік қарым-қатынастың болмауына байланысты» пікірталастар бар екенін де атап өтеді. Алайда оның айтуынша, «адамдар интернет арқылы жеке және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға (мысалы, танысу сайттарын, чаттарды, интернет-дүкендерді немесе блогтарды пайдалануға) көбірек үйренген сайын, білім алушыларға өздерін таныту және басқалармен әлеуметтену жеңілдей түсуде. Осылайша бұл кедергі біртіндеп жойылып келеді».<ref>{{Cite web|url=http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020431/http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|url-status=dead|archive-date=25 January 2018|title=Unleashing the potential of ODL – "Reaching the unreached"|date=24 January 2018|website=Symbiosis Center for Distance Learning}}</ref> Академиялық дәреже алу үшін қажетті курстардың барлығы бірдей онлайн форматта ұсынылмауы мүмкін. Атап айтқанда, денсаулық сақтау саласындағы мамандарды даярлау бағдарламалары студенттің оқуын аяқтағанға дейін практикалық жұмыс барысында пациенттермен тікелей қарым-қатынас жасауын талап етеді.<ref>{{cite web| url = http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/| title = Advantages and Disadvantages of Distance Learning|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708053254/http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/ |archive-date=8 July 2014 |url-status=usurped}}</ref> Зерттеулер сондай-ақ медицина саласында жоғары академиялық дәреже алуға ұмтылып, қашықтықтан оқыту курстарына қатысатын студенттердің оқытушы жетекшілік ететін чаттар немесе өз бетінше оқу тәсілдерінен гөрі бетпе-бет қарым-қатынасты артық көретінін көрсетті. Алайда қашықтықтан оқытудың аталған әртүрлі тәсілдерін салыстырғанда, олардың студенттердің оқу үлгерімімен байланысында айтарлықтай айырмашылық байқалмайды.<ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /> Дәстүрлі оқыту әдістерін онлайн курстарда қолдануға байланысты теориялық мәселе бар, өйткені онлайн курстарға қатысушылар санының жоғарғы шегі болмауы мүмкін. [[Дэниел Барвик]] студенттер саны көп топтарда оқыту әрқашан нашар, ал шағын топтарда оқыту әрқашан жақсы болатынын дәлелдейтін деректер жоқ екенін атап өтті. Дегенмен үлкен топтардағы оқытудың кейбір түрлері мен оқу нәтижелері арасында теріс байланыс анықталған. Оның пікірінше, жоғары білім беру жүйесінде студенттер санының көп болуы оқу нәтижелерінің төмендеуімен әрқашан теріс байланыста болатынын анықтау үшін әртүрлі оқыту әдістерімен жеткілікті дәрежеде тәжірибе жүргізілмеген.<ref>{{cite web|last=Barwick |first=Daniel W.|url=http://www.insidehighered.com/views/2007/12/06/barwick |title=Views: Does Class Size Matter? |website=Inside Higher Ed |access-date=3 October 2011}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курстар]]дың (MOOC) алғашқы жақтаушылары оларды Барвик жоғары білім беру жүйесінде жетіспейтінін атап өткен тәжірибелердің дәл осындай түрі ретінде қарастырды. Алайда Барвиктің өзі ешқашан жаппай ашық онлайн курстарды енгізуді жақтаған емес. Сонымен қатар оқу орындарының ұйымдастырушылық қиындықтарға тап болуы мүмкін. Қашықтықтан оқыту салыстырмалы түрде жаңа білім беру түрі болғандықтан, дәстүрлі оқу ғимараттарында жүзеге асырылатын академиялық ортада мұндай бағдарламаларға қолдау табу қиынға соғуы мүмкін.<ref name="Stanton, S. 20012" /> Бұған қоса, оқытушы үшін қашықтықтан оқыту бағдарламасын ұйымдастыру және жоспарлау күрделірек болуы мүмкін,<ref name="Stebnicki, M. A. 20012"/> әсіресе мұндай бағдарламалардың көпшілігі жаңадан енгізіліп жатқандықтан және олардың ұйымдастырушылық қажеттіліктері дәстүрлі оқыту бағдарламаларынан ерекшеленетіндіктен. Сонымен қатар қашықтықтан білім беру индустриялық дамыған елдерге жаһандық деңгейде ақпарат алмасуға мүмкіндік бергенімен, оның жағымсыз жақтары да бар. Хеллманның айтуынша, «оларға оқытудың жоғары құны мен капиталды көп қажет етуі, уақыт шектеулері мен оқытушыларға түсетін басқа да ауыртпалықтар, студенттердің оқытушылар мен курстастарынан оқшаулануы, оқытушылардың өздерімен ешқашан бетпе-бет кездеспеген студенттердің білімін тиісті деңгейде бағалауда үлкен қиындықтарға тап болуы, сондай-ақ дәстүрлі аудиториялық курстармен салыстырғанда оқуын тастайтын студенттер үлесінің әлдеқайда жоғары болуы жатады».<ref name="Hellman, Judith Adler 2003">Hellman, Judith Adler. "The Riddle of Distance Education." Geneva. 1 June 2003.</ref> Қашықтықтан білім берудің анағұрлым күрделі мәселелерінің бірі студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара мәдени айырмашылықтарына байланысты. Қашықтықтан оқыту бағдарламалары, әдетте, мәдени тұрғыдан алуан түрлі болады, өйткені олар өңірлердің, елдер мен құрлықтардың географиялық шекараларынан асып, нәсілге, жынысқа және дінге байланысты қалыптасқан мәдени шекараларды да еңсере алады. Бұл мәдени нормаларды, айырмашылықтарды, алдын ала қалыптасқан түсініктерді және ықтимал қайшылықтарды дұрыс түсінуді әрі ескеруді талап етеді.<ref name="Nasiri et Mafakheri">{{cite journal |doi=10.1080/03075079.2014.914906 |title=Postgraduate research supervision at a distance: A review of challenges and strategies |journal=Studies in Higher Education |volume=40 |issue=10 |pages=1962–9 |year=2014 |last1=Nasiri |first1=Fuzhan |last2=Mafakheri |first2=Fereshteh |s2cid=144996503 }}</ref> == Бағалау == Қашықтықтан білім берудің сапасын бағалауға арналған құралдар әзірленген. Уокер оқытушылардың қолдауын, студенттердің өзара қарым-қатынасы мен ынтымақтастығын, оқу мазмұнының жеке маңыздылығын, шынайы өмірмен байланысты оқытуды, белсенді оқытуды және студенттердің дербестігін зерттейтін [[Қашықтықтан білім берудің оқу ортасын бағалау сауалнамасы]] (DELES) деп аталатын сауалнама құралын әзірледі.<ref>{{Citation |last=Walker |first=S |title=Development and Validation of an Instrument for Assessing Distance Education Learning Environments in Higher Education: The Distance Education Learning Environments Survey (DELES) |year=2003 |url=https://espace.curtin.edu.au/handle/20.500.11937/1303 |place=Western Australia |publisher=Curtin University of Technology |format=unpublished doctoral thesis}}.</ref> Харниш пен Ривз оқыту, іске асыру, жүйені пайдалану, коммуникация және қолдау көрсетуге негізделген жүйелі тәсілді ұсынады.<ref>{{Citation |last1=Harnish |first1=D |title=Issues in the evaluation of large-scale two-way interactive distance learning systems |journal=International Journal of Educational Telecommunications |volume=6 |issue=3 |pages=267–81 |year=2000 |last2=Reeves |first2=P}}.</ref> == Білім беру технологиялары == Қазіргі заманғы электрондық [[білім беру технологиялары]]н (электрондық оқыту деп те аталады) пайдалану [[ақпараттық-коммуникациялық технологиялар]]ды (АКТ) кеңінен қолдану арқылы қашықтықтан және өз бетінше оқуды жеңілдетіп, оқу материалдарын пошта арқылы жеткізудің дәстүрлі тәсілдерін алмастырады.<ref name="CFP"/> Дәстүрлі аудиториялық сабақтардың орнына оқыту интерактивті оқу ортасында немесе виртуалды қауымдастықтарда синхронды және асинхронды онлайн байланыс арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. «Негізгі назар уақыт өте келе тұрақты жұмыс істей алатын білім алушылардың виртуалды қауымдастығы түріндегі білім беру үдерісіне аударылады».<ref>Garrison, D.R. (20 May 2011). E-Learning in the 21st Century: A Framework for Research and Practice. New York: Taylor & Francis. {{ISBN|0-203-83876-9}}{{page needed|date=January 2017}}</ref> Қашықтықтан білім берудің дәстүрлі сырттай оқыту үлгісінде кездесетін маңызды мәселелердің бірі — білім алушы мен оқытушы арасындағы тиісті қарым-қатынастың болмауынан туындайтын транзакциялық қашықтық. Білім алушы мен оқытушы арасында байланыс болмаған жағдайда бұл алшақтықтың ұлғая түсетіні байқалған. Ол оқу үдерісіне және қашықтықтан білім беруді одан әрі дамытуға тікелей әсер етеді. Қашықтықтан білім беру қызметін ұсынатын мекемелер білім алушылар мен оқытушылар арасындағы өзара әрекеттесуді арттыру үшін әртүрлі стратегияларды, әдістер мен рәсімдерді енгізе бастады. Мысалы, бетпе-бет кеңес беру сабақтарын жиірек өткізу, телеконференциялар мен интернетті қоса алғанда, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды кеңінен қолдану сияқты шаралар транзакциялық қашықтықты қысқартуға бағытталды.<ref>Soekartawi, Haryono, A. & Librero, F. 2002. Greater Learning Opportunities Through Distance Education: Experiences in Indonesia and the Philippines. ''Journal of Southeast Asian Education'', Vol. 3, No. 2, pp. 283–320. Retrieved from [https://web.archive.org/web/20140307211743/http://www.seameo-journal.com/journal/index.php/education/article/viewFile/39/38]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 7er7njl90aa985zrkowrw31ttlzzdg9 3694606 3694605 2026-11-10T20:20:16Z 1nter pares 146705 3694606 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> Кейбір студенттер оқу бағдарламасын табысты меңгеруге қажетті құралдарды пайдалану бойынша тиісті дайындықтан өтпей-ақ қашықтықтан білім алуға кіріседі. Студенттерге оқу бағдарламасы барысында қолданылатын әрбір құралды пайдалануды үйрену мүмкіндігі (қажет болған жағдайда) берілуі тиіс. Технологиялық дағдылардың жеткіліксіздігі оқу үдерісінің сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Оқу орындары технологиялық кедергілерді жоюға бағытталған белсенді саясат жүргізуге жауапты.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=D. |date=July 2007 |title=Quality issues in distance learning |url=http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601203911/http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |archive-date=1 June 2012}}</ref> Қашықтықтан білім беруде уақытты басқару дағдылары мен өзін-өзі тәртіпке бағындыру оқу барысында қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз ету мен құралдарды толық меңгеру сияқты маңызды.<ref>{{Cite web |last=Bartram |first=Jacqui |title=Library: Remote learning: Time management |url=https://libguides.hull.ac.uk/remote/timemanagement |access-date=2024-04-19 |website=libguides.hull.ac.uk |language=en}}</ref> Вашингтон штатының қоғамдық колледждерінде оқитын студенттер арасында жүргізілген зерттеу нәтижелері қашықтықтан білім алатын студенттердің тілдік қиындықтарға, уақытты басқару және оқу дағдыларына байланысты дәстүрлі түрде білім алатын студенттерге қарағанда оқуын жиірек тастайтынын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/online-hybrid-courses-washington.html?UID=872|title=Online and Hybrid Course Enrollment and Performance in Washington State Community and Technical Colleges|last=Gabriel|date=March 2011}}</ref> [[NIMS университеті]]нің директоры Панкадж Сингхтің айтуынша, «технологиялар кеңінен қолданылатын қазіргі қоғамда қашықтықтан оқытудың артықшылықтары студенттер үшін оның кемшіліктерінен басым болуы мүмкін, алайда [[білім беру технологиялары]]н қолдануға кіріспес бұрын кейбір қосымша кемшіліктерді де ескеру қажет». Оның пікірінше, бірнеше жыл ішінде «барлық кедергілер еңсеріліп, әлемде қашықтықтан білім беруге қолайлы жағдайлар жақсарып келеді». Панкадж Сингх қашықтықтан білім беруге қатысты «тікелей, бетпе-бет әлеуметтік қарым-қатынастың болмауына байланысты» пікірталастар бар екенін де атап өтеді. Алайда оның айтуынша, «адамдар интернет арқылы жеке және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға (мысалы, танысу сайттарын, чаттарды, интернет-дүкендерді немесе блогтарды пайдалануға) көбірек үйренген сайын, білім алушыларға өздерін таныту және басқалармен әлеуметтену жеңілдей түсуде. Осылайша бұл кедергі біртіндеп жойылып келеді».<ref>{{Cite web|url=http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020431/http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|url-status=dead|archive-date=25 January 2018|title=Unleashing the potential of ODL – "Reaching the unreached"|date=24 January 2018|website=Symbiosis Center for Distance Learning}}</ref> Академиялық дәреже алу үшін қажетті курстардың барлығы бірдей онлайн форматта ұсынылмауы мүмкін. Атап айтқанда, денсаулық сақтау саласындағы мамандарды даярлау бағдарламалары студенттің оқуын аяқтағанға дейін практикалық жұмыс барысында пациенттермен тікелей қарым-қатынас жасауын талап етеді.<ref>{{cite web| url = http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/| title = Advantages and Disadvantages of Distance Learning|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708053254/http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/ |archive-date=8 July 2014 |url-status=usurped}}</ref> Зерттеулер сондай-ақ медицина саласында жоғары академиялық дәреже алуға ұмтылып, қашықтықтан оқыту курстарына қатысатын студенттердің оқытушы жетекшілік ететін чаттар немесе өз бетінше оқу тәсілдерінен гөрі бетпе-бет қарым-қатынасты артық көретінін көрсетті. Алайда қашықтықтан оқытудың аталған әртүрлі тәсілдерін салыстырғанда, олардың студенттердің оқу үлгерімімен байланысында айтарлықтай айырмашылық байқалмайды.<ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /> Дәстүрлі оқыту әдістерін онлайн курстарда қолдануға байланысты теориялық мәселе бар, өйткені онлайн курстарға қатысушылар санының жоғарғы шегі болмауы мүмкін. [[Дэниел Барвик]] студенттер саны көп топтарда оқыту әрқашан нашар, ал шағын топтарда оқыту әрқашан жақсы болатынын дәлелдейтін деректер жоқ екенін атап өтті. Дегенмен үлкен топтардағы оқытудың кейбір түрлері мен оқу нәтижелері арасында теріс байланыс анықталған. Оның пікірінше, жоғары білім беру жүйесінде студенттер санының көп болуы оқу нәтижелерінің төмендеуімен әрқашан теріс байланыста болатынын анықтау үшін әртүрлі оқыту әдістерімен жеткілікті дәрежеде тәжірибе жүргізілмеген.<ref>{{cite web|last=Barwick |first=Daniel W.|url=http://www.insidehighered.com/views/2007/12/06/barwick |title=Views: Does Class Size Matter? |website=Inside Higher Ed |access-date=3 October 2011}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курстар]]дың (MOOC) алғашқы жақтаушылары оларды Барвик жоғары білім беру жүйесінде жетіспейтінін атап өткен тәжірибелердің дәл осындай түрі ретінде қарастырды. Алайда Барвиктің өзі ешқашан жаппай ашық онлайн курстарды енгізуді жақтаған емес. Сонымен қатар оқу орындарының ұйымдастырушылық қиындықтарға тап болуы мүмкін. Қашықтықтан оқыту салыстырмалы түрде жаңа білім беру түрі болғандықтан, дәстүрлі оқу ғимараттарында жүзеге асырылатын академиялық ортада мұндай бағдарламаларға қолдау табу қиынға соғуы мүмкін.<ref name="Stanton, S. 20012" /> Бұған қоса, оқытушы үшін қашықтықтан оқыту бағдарламасын ұйымдастыру және жоспарлау күрделірек болуы мүмкін,<ref name="Stebnicki, M. A. 20012"/> әсіресе мұндай бағдарламалардың көпшілігі жаңадан енгізіліп жатқандықтан және олардың ұйымдастырушылық қажеттіліктері дәстүрлі оқыту бағдарламаларынан ерекшеленетіндіктен. Сонымен қатар қашықтықтан білім беру индустриялық дамыған елдерге жаһандық деңгейде ақпарат алмасуға мүмкіндік бергенімен, оның жағымсыз жақтары да бар. Хеллманның айтуынша, «оларға оқытудың жоғары құны мен капиталды көп қажет етуі, уақыт шектеулері мен оқытушыларға түсетін басқа да ауыртпалықтар, студенттердің оқытушылар мен курстастарынан оқшаулануы, оқытушылардың өздерімен ешқашан бетпе-бет кездеспеген студенттердің білімін тиісті деңгейде бағалауда үлкен қиындықтарға тап болуы, сондай-ақ дәстүрлі аудиториялық курстармен салыстырғанда оқуын тастайтын студенттер үлесінің әлдеқайда жоғары болуы жатады».<ref name="Hellman, Judith Adler 2003">Hellman, Judith Adler. "The Riddle of Distance Education." Geneva. 1 June 2003.</ref> Қашықтықтан білім берудің анағұрлым күрделі мәселелерінің бірі студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара мәдени айырмашылықтарына байланысты. Қашықтықтан оқыту бағдарламалары, әдетте, мәдени тұрғыдан алуан түрлі болады, өйткені олар өңірлердің, елдер мен құрлықтардың географиялық шекараларынан асып, нәсілге, жынысқа және дінге байланысты қалыптасқан мәдени шекараларды да еңсере алады. Бұл мәдени нормаларды, айырмашылықтарды, алдын ала қалыптасқан түсініктерді және ықтимал қайшылықтарды дұрыс түсінуді әрі ескеруді талап етеді.<ref name="Nasiri et Mafakheri">{{cite journal |doi=10.1080/03075079.2014.914906 |title=Postgraduate research supervision at a distance: A review of challenges and strategies |journal=Studies in Higher Education |volume=40 |issue=10 |pages=1962–9 |year=2014 |last1=Nasiri |first1=Fuzhan |last2=Mafakheri |first2=Fereshteh |s2cid=144996503 }}</ref> == Бағалау == Қашықтықтан білім берудің сапасын бағалауға арналған құралдар әзірленген. Уокер оқытушылардың қолдауын, студенттердің өзара қарым-қатынасы мен ынтымақтастығын, оқу мазмұнының жеке маңыздылығын, шынайы өмірмен байланысты оқытуды, белсенді оқытуды және студенттердің дербестігін зерттейтін [[Қашықтықтан білім берудің оқу ортасын бағалау сауалнамасы]] (DELES) деп аталатын сауалнама құралын әзірледі.<ref>{{Citation |last=Walker |first=S |title=Development and Validation of an Instrument for Assessing Distance Education Learning Environments in Higher Education: The Distance Education Learning Environments Survey (DELES) |year=2003 |url=https://espace.curtin.edu.au/handle/20.500.11937/1303 |place=Western Australia |publisher=Curtin University of Technology |format=unpublished doctoral thesis}}.</ref> Харниш пен Ривз оқыту, іске асыру, жүйені пайдалану, коммуникация және қолдау көрсетуге негізделген жүйелі тәсілді ұсынады.<ref>{{Citation |last1=Harnish |first1=D |title=Issues in the evaluation of large-scale two-way interactive distance learning systems |journal=International Journal of Educational Telecommunications |volume=6 |issue=3 |pages=267–81 |year=2000 |last2=Reeves |first2=P}}.</ref> == Білім беру технологиялары == Қазіргі заманғы электрондық [[білім беру технологиялары]]н (электрондық оқыту деп те аталады) пайдалану [[Ақпарат-коммуникация технологиясы|ақпараттық-коммуникациялық технологияларды]] (АКТ) кеңінен қолдану арқылы қашықтықтан және өз бетінше оқуды жеңілдетіп, оқу материалдарын пошта арқылы жеткізудің дәстүрлі тәсілдерін алмастырады.<ref name="CFP"/> Дәстүрлі аудиториялық сабақтардың орнына оқыту интерактивті оқу ортасында немесе виртуалды қауымдастықтарда синхронды және асинхронды онлайн байланыс арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. «Негізгі назар уақыт өте келе тұрақты жұмыс істей алатын білім алушылардың виртуалды қауымдастығы түріндегі білім беру үдерісіне аударылады».<ref>Garrison, D.R. (20 May 2011). E-Learning in the 21st Century: A Framework for Research and Practice. New York: Taylor & Francis. {{ISBN|0-203-83876-9}}{{page needed|date=January 2017}}</ref> Қашықтықтан білім берудің дәстүрлі сырттай оқыту үлгісінде кездесетін маңызды мәселелердің бірі — білім алушы мен оқытушы арасындағы тиісті қарым-қатынастың болмауынан туындайтын транзакциялық қашықтық. Білім алушы мен оқытушы арасында байланыс болмаған жағдайда бұл алшақтықтың ұлғая түсетіні байқалған. Ол оқу үдерісіне және қашықтықтан білім беруді одан әрі дамытуға тікелей әсер етеді. Қашықтықтан білім беру қызметін ұсынатын мекемелер білім алушылар мен оқытушылар арасындағы өзара әрекеттесуді арттыру үшін әртүрлі стратегияларды, әдістер мен рәсімдерді енгізе бастады. Мысалы, бетпе-бет кеңес беру сабақтарын жиірек өткізу, телеконференциялар мен интернетті қоса алғанда, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды кеңінен қолдану сияқты шаралар транзакциялық қашықтықты қысқартуға бағытталды.<ref>Soekartawi, Haryono, A. & Librero, F. 2002. Greater Learning Opportunities Through Distance Education: Experiences in Indonesia and the Philippines. ''Journal of Southeast Asian Education'', Vol. 3, No. 2, pp. 283–320. Retrieved from [https://web.archive.org/web/20140307211743/http://www.seameo-journal.com/journal/index.php/education/article/viewFile/39/38]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} s9pij9yzlusecuqb96k27nkhh59mg9j 3694607 3694606 2026-11-10T20:22:41Z 1nter pares 146705 /* Білім беру технологиялары */ 3694607 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> Кейбір студенттер оқу бағдарламасын табысты меңгеруге қажетті құралдарды пайдалану бойынша тиісті дайындықтан өтпей-ақ қашықтықтан білім алуға кіріседі. Студенттерге оқу бағдарламасы барысында қолданылатын әрбір құралды пайдалануды үйрену мүмкіндігі (қажет болған жағдайда) берілуі тиіс. Технологиялық дағдылардың жеткіліксіздігі оқу үдерісінің сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Оқу орындары технологиялық кедергілерді жоюға бағытталған белсенді саясат жүргізуге жауапты.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=D. |date=July 2007 |title=Quality issues in distance learning |url=http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601203911/http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |archive-date=1 June 2012}}</ref> Қашықтықтан білім беруде уақытты басқару дағдылары мен өзін-өзі тәртіпке бағындыру оқу барысында қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз ету мен құралдарды толық меңгеру сияқты маңызды.<ref>{{Cite web |last=Bartram |first=Jacqui |title=Library: Remote learning: Time management |url=https://libguides.hull.ac.uk/remote/timemanagement |access-date=2024-04-19 |website=libguides.hull.ac.uk |language=en}}</ref> Вашингтон штатының қоғамдық колледждерінде оқитын студенттер арасында жүргізілген зерттеу нәтижелері қашықтықтан білім алатын студенттердің тілдік қиындықтарға, уақытты басқару және оқу дағдыларына байланысты дәстүрлі түрде білім алатын студенттерге қарағанда оқуын жиірек тастайтынын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/online-hybrid-courses-washington.html?UID=872|title=Online and Hybrid Course Enrollment and Performance in Washington State Community and Technical Colleges|last=Gabriel|date=March 2011}}</ref> [[NIMS университеті]]нің директоры Панкадж Сингхтің айтуынша, «технологиялар кеңінен қолданылатын қазіргі қоғамда қашықтықтан оқытудың артықшылықтары студенттер үшін оның кемшіліктерінен басым болуы мүмкін, алайда [[білім беру технологиялары]]н қолдануға кіріспес бұрын кейбір қосымша кемшіліктерді де ескеру қажет». Оның пікірінше, бірнеше жыл ішінде «барлық кедергілер еңсеріліп, әлемде қашықтықтан білім беруге қолайлы жағдайлар жақсарып келеді». Панкадж Сингх қашықтықтан білім беруге қатысты «тікелей, бетпе-бет әлеуметтік қарым-қатынастың болмауына байланысты» пікірталастар бар екенін де атап өтеді. Алайда оның айтуынша, «адамдар интернет арқылы жеке және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға (мысалы, танысу сайттарын, чаттарды, интернет-дүкендерді немесе блогтарды пайдалануға) көбірек үйренген сайын, білім алушыларға өздерін таныту және басқалармен әлеуметтену жеңілдей түсуде. Осылайша бұл кедергі біртіндеп жойылып келеді».<ref>{{Cite web|url=http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020431/http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|url-status=dead|archive-date=25 January 2018|title=Unleashing the potential of ODL – "Reaching the unreached"|date=24 January 2018|website=Symbiosis Center for Distance Learning}}</ref> Академиялық дәреже алу үшін қажетті курстардың барлығы бірдей онлайн форматта ұсынылмауы мүмкін. Атап айтқанда, денсаулық сақтау саласындағы мамандарды даярлау бағдарламалары студенттің оқуын аяқтағанға дейін практикалық жұмыс барысында пациенттермен тікелей қарым-қатынас жасауын талап етеді.<ref>{{cite web| url = http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/| title = Advantages and Disadvantages of Distance Learning|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708053254/http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/ |archive-date=8 July 2014 |url-status=usurped}}</ref> Зерттеулер сондай-ақ медицина саласында жоғары академиялық дәреже алуға ұмтылып, қашықтықтан оқыту курстарына қатысатын студенттердің оқытушы жетекшілік ететін чаттар немесе өз бетінше оқу тәсілдерінен гөрі бетпе-бет қарым-қатынасты артық көретінін көрсетті. Алайда қашықтықтан оқытудың аталған әртүрлі тәсілдерін салыстырғанда, олардың студенттердің оқу үлгерімімен байланысында айтарлықтай айырмашылық байқалмайды.<ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /> Дәстүрлі оқыту әдістерін онлайн курстарда қолдануға байланысты теориялық мәселе бар, өйткені онлайн курстарға қатысушылар санының жоғарғы шегі болмауы мүмкін. [[Дэниел Барвик]] студенттер саны көп топтарда оқыту әрқашан нашар, ал шағын топтарда оқыту әрқашан жақсы болатынын дәлелдейтін деректер жоқ екенін атап өтті. Дегенмен үлкен топтардағы оқытудың кейбір түрлері мен оқу нәтижелері арасында теріс байланыс анықталған. Оның пікірінше, жоғары білім беру жүйесінде студенттер санының көп болуы оқу нәтижелерінің төмендеуімен әрқашан теріс байланыста болатынын анықтау үшін әртүрлі оқыту әдістерімен жеткілікті дәрежеде тәжірибе жүргізілмеген.<ref>{{cite web|last=Barwick |first=Daniel W.|url=http://www.insidehighered.com/views/2007/12/06/barwick |title=Views: Does Class Size Matter? |website=Inside Higher Ed |access-date=3 October 2011}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курстар]]дың (MOOC) алғашқы жақтаушылары оларды Барвик жоғары білім беру жүйесінде жетіспейтінін атап өткен тәжірибелердің дәл осындай түрі ретінде қарастырды. Алайда Барвиктің өзі ешқашан жаппай ашық онлайн курстарды енгізуді жақтаған емес. Сонымен қатар оқу орындарының ұйымдастырушылық қиындықтарға тап болуы мүмкін. Қашықтықтан оқыту салыстырмалы түрде жаңа білім беру түрі болғандықтан, дәстүрлі оқу ғимараттарында жүзеге асырылатын академиялық ортада мұндай бағдарламаларға қолдау табу қиынға соғуы мүмкін.<ref name="Stanton, S. 20012" /> Бұған қоса, оқытушы үшін қашықтықтан оқыту бағдарламасын ұйымдастыру және жоспарлау күрделірек болуы мүмкін,<ref name="Stebnicki, M. A. 20012"/> әсіресе мұндай бағдарламалардың көпшілігі жаңадан енгізіліп жатқандықтан және олардың ұйымдастырушылық қажеттіліктері дәстүрлі оқыту бағдарламаларынан ерекшеленетіндіктен. Сонымен қатар қашықтықтан білім беру индустриялық дамыған елдерге жаһандық деңгейде ақпарат алмасуға мүмкіндік бергенімен, оның жағымсыз жақтары да бар. Хеллманның айтуынша, «оларға оқытудың жоғары құны мен капиталды көп қажет етуі, уақыт шектеулері мен оқытушыларға түсетін басқа да ауыртпалықтар, студенттердің оқытушылар мен курстастарынан оқшаулануы, оқытушылардың өздерімен ешқашан бетпе-бет кездеспеген студенттердің білімін тиісті деңгейде бағалауда үлкен қиындықтарға тап болуы, сондай-ақ дәстүрлі аудиториялық курстармен салыстырғанда оқуын тастайтын студенттер үлесінің әлдеқайда жоғары болуы жатады».<ref name="Hellman, Judith Adler 2003">Hellman, Judith Adler. "The Riddle of Distance Education." Geneva. 1 June 2003.</ref> Қашықтықтан білім берудің анағұрлым күрделі мәселелерінің бірі студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара мәдени айырмашылықтарына байланысты. Қашықтықтан оқыту бағдарламалары, әдетте, мәдени тұрғыдан алуан түрлі болады, өйткені олар өңірлердің, елдер мен құрлықтардың географиялық шекараларынан асып, нәсілге, жынысқа және дінге байланысты қалыптасқан мәдени шекараларды да еңсере алады. Бұл мәдени нормаларды, айырмашылықтарды, алдын ала қалыптасқан түсініктерді және ықтимал қайшылықтарды дұрыс түсінуді әрі ескеруді талап етеді.<ref name="Nasiri et Mafakheri">{{cite journal |doi=10.1080/03075079.2014.914906 |title=Postgraduate research supervision at a distance: A review of challenges and strategies |journal=Studies in Higher Education |volume=40 |issue=10 |pages=1962–9 |year=2014 |last1=Nasiri |first1=Fuzhan |last2=Mafakheri |first2=Fereshteh |s2cid=144996503 }}</ref> == Бағалау == Қашықтықтан білім берудің сапасын бағалауға арналған құралдар әзірленген. Уокер оқытушылардың қолдауын, студенттердің өзара қарым-қатынасы мен ынтымақтастығын, оқу мазмұнының жеке маңыздылығын, шынайы өмірмен байланысты оқытуды, белсенді оқытуды және студенттердің дербестігін зерттейтін [[Қашықтықтан білім берудің оқу ортасын бағалау сауалнамасы]] (DELES) деп аталатын сауалнама құралын әзірледі.<ref>{{Citation |last=Walker |first=S |title=Development and Validation of an Instrument for Assessing Distance Education Learning Environments in Higher Education: The Distance Education Learning Environments Survey (DELES) |year=2003 |url=https://espace.curtin.edu.au/handle/20.500.11937/1303 |place=Western Australia |publisher=Curtin University of Technology |format=unpublished doctoral thesis}}.</ref> Харниш пен Ривз оқыту, іске асыру, жүйені пайдалану, коммуникация және қолдау көрсетуге негізделген жүйелі тәсілді ұсынады.<ref>{{Citation |last1=Harnish |first1=D |title=Issues in the evaluation of large-scale two-way interactive distance learning systems |journal=International Journal of Educational Telecommunications |volume=6 |issue=3 |pages=267–81 |year=2000 |last2=Reeves |first2=P}}.</ref> == Білім беру технологиялары == Қазіргі заманғы электрондық [[білім беру технологиялары]]н (электрондық оқыту деп те аталады) пайдалану [[Ақпарат-коммуникация технологиясы|ақпараттық-коммуникациялық технологияларды]] (АКТ) кеңінен қолдану арқылы қашықтықтан және өз бетінше оқуды жеңілдетіп, оқу материалдарын пошта арқылы жеткізудің дәстүрлі тәсілдерін алмастырады.<ref name="CFP"/> Дәстүрлі аудиториялық сабақтардың орнына оқыту интерактивті оқу ортасында немесе виртуалды қауымдастықтарда синхронды және асинхронды онлайн байланыс арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. «Негізгі назар уақыт өте келе тұрақты жұмыс істей алатын білім алушылардың виртуалды қауымдастығы түріндегі білім беру үдерісіне аударылады».<ref>Garrison, D.R. (20 May 2011). E-Learning in the 21st Century: A Framework for Research and Practice. New York: Taylor & Francis. {{ISBN|0-203-83876-9}}{{page needed|date=January 2017}}</ref> Қашықтықтан білім берудің дәстүрлі сырттай оқыту үлгісінде кездесетін маңызды мәселелердің бірі — білім алушы мен оқытушы арасындағы тиісті қарым-қатынастың болмауынан туындайтын транзакциялық қашықтық. Білім алушы мен оқытушы арасында байланыс болмаған жағдайда бұл алшақтықтың ұлғая түсетіні байқалған. Ол оқу үдерісіне және қашықтықтан білім беруді одан әрі дамытуға тікелей әсер етеді. Қашықтықтан білім беру қызметін ұсынатын мекемелер білім алушылар мен оқытушылар арасындағы өзара әрекеттесуді арттыру үшін әртүрлі стратегияларды, әдістер мен рәсімдерді енгізе бастады. Мысалы, бетпе-бет кеңес беру сабақтарын жиірек өткізу, телеконференциялар мен интернетті қоса алғанда, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды кеңінен қолдану сияқты шаралар транзакциялық қашықтықты қысқартуға бағытталды.<ref>Soekartawi, Haryono, A. & Librero, F. 2002. Greater Learning Opportunities Through Distance Education: Experiences in Indonesia and the Philippines. ''Journal of Southeast Asian Education'', Vol. 3, No. 2, pp. 283–320. Retrieved from [https://web.archive.org/web/20140307211743/http://www.seameo-journal.com/journal/index.php/education/article/viewFile/39/38]</ref> == Біліктілікті растайтын құжаттар == {{Толық мақала|Білім алуды растайтын онлайн құжаттар}} Білім алуды растайтын онлайн құжаттар — белгілі бір дағдыны меңгергенін немесе білім беру саласындағы жетістігін куәландыратын дәстүрлі қағаз құжаттардың орнына ұсынылатын цифрлық құжаттар. Олардың кеңінен таралуына қарамастан, жұмыс берушілердің жаппай ашық онлайн курстарды (MOOC) және онлайн сертификаттарды қабылдау деңгейі айтарлықтай ерекшеленеді, ал олардың танылуы мен сенімділігіне қатысты мәселелер әлі де шешілмеген (Kaplan & Haenlein, 2016). Интернет-коммуникация технологияларының қарқынды дамуымен тікелей байланысты [[цифрлық бейдж]]дердің, [[электрондық паспорт]]тардың және [[жаппай ашық онлайн курс]]тардың (MOOC) дамуы білім алуды, оның нәтижелерін тануды және білім деңгейлерін түсінуімізге тікелей ықпал етеді, өйткені олар қалыптасқан ''статус-квоға'' қарсы шығады. Білім алуды растайтын онлайн құжаттардың үш түрін ажыратуға болады: тестілеу нәтижелеріне негізделген құжаттар, онлайн бейдждер және онлайн сертификаттар.<ref name=":02">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002428/242887e.pdf|title=Level-setting and recognition of learning outcomes: The use of level descriptors in the twenty-first century|last1=Keevy|first1=James|last2=Chakroun|first2=Borhene|publisher=Paris, UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100138-3|pages=129–131}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} hlyffglh8ejgrpf7er2nvwcq0a7l2t0 3694608 3694607 2026-11-10T20:23:19Z 1nter pares 146705 3694608 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> Кейбір студенттер оқу бағдарламасын табысты меңгеруге қажетті құралдарды пайдалану бойынша тиісті дайындықтан өтпей-ақ қашықтықтан білім алуға кіріседі. Студенттерге оқу бағдарламасы барысында қолданылатын әрбір құралды пайдалануды үйрену мүмкіндігі (қажет болған жағдайда) берілуі тиіс. Технологиялық дағдылардың жеткіліксіздігі оқу үдерісінің сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Оқу орындары технологиялық кедергілерді жоюға бағытталған белсенді саясат жүргізуге жауапты.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=D. |date=July 2007 |title=Quality issues in distance learning |url=http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601203911/http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |archive-date=1 June 2012}}</ref> Қашықтықтан білім беруде уақытты басқару дағдылары мен өзін-өзі тәртіпке бағындыру оқу барысында қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз ету мен құралдарды толық меңгеру сияқты маңызды.<ref>{{Cite web |last=Bartram |first=Jacqui |title=Library: Remote learning: Time management |url=https://libguides.hull.ac.uk/remote/timemanagement |access-date=2024-04-19 |website=libguides.hull.ac.uk |language=en}}</ref> Вашингтон штатының қоғамдық колледждерінде оқитын студенттер арасында жүргізілген зерттеу нәтижелері қашықтықтан білім алатын студенттердің тілдік қиындықтарға, уақытты басқару және оқу дағдыларына байланысты дәстүрлі түрде білім алатын студенттерге қарағанда оқуын жиірек тастайтынын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/online-hybrid-courses-washington.html?UID=872|title=Online and Hybrid Course Enrollment and Performance in Washington State Community and Technical Colleges|last=Gabriel|date=March 2011}}</ref> [[NIMS университеті]]нің директоры Панкадж Сингхтің айтуынша, «технологиялар кеңінен қолданылатын қазіргі қоғамда қашықтықтан оқытудың артықшылықтары студенттер үшін оның кемшіліктерінен басым болуы мүмкін, алайда [[білім беру технологиялары]]н қолдануға кіріспес бұрын кейбір қосымша кемшіліктерді де ескеру қажет». Оның пікірінше, бірнеше жыл ішінде «барлық кедергілер еңсеріліп, әлемде қашықтықтан білім беруге қолайлы жағдайлар жақсарып келеді». Панкадж Сингх қашықтықтан білім беруге қатысты «тікелей, бетпе-бет әлеуметтік қарым-қатынастың болмауына байланысты» пікірталастар бар екенін де атап өтеді. Алайда оның айтуынша, «адамдар интернет арқылы жеке және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға (мысалы, танысу сайттарын, чаттарды, интернет-дүкендерді немесе блогтарды пайдалануға) көбірек үйренген сайын, білім алушыларға өздерін таныту және басқалармен әлеуметтену жеңілдей түсуде. Осылайша бұл кедергі біртіндеп жойылып келеді».<ref>{{Cite web|url=http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020431/http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|url-status=dead|archive-date=25 January 2018|title=Unleashing the potential of ODL – "Reaching the unreached"|date=24 January 2018|website=Symbiosis Center for Distance Learning}}</ref> Академиялық дәреже алу үшін қажетті курстардың барлығы бірдей онлайн форматта ұсынылмауы мүмкін. Атап айтқанда, денсаулық сақтау саласындағы мамандарды даярлау бағдарламалары студенттің оқуын аяқтағанға дейін практикалық жұмыс барысында пациенттермен тікелей қарым-қатынас жасауын талап етеді.<ref>{{cite web| url = http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/| title = Advantages and Disadvantages of Distance Learning|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708053254/http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/ |archive-date=8 July 2014 |url-status=usurped}}</ref> Зерттеулер сондай-ақ медицина саласында жоғары академиялық дәреже алуға ұмтылып, қашықтықтан оқыту курстарына қатысатын студенттердің оқытушы жетекшілік ететін чаттар немесе өз бетінше оқу тәсілдерінен гөрі бетпе-бет қарым-қатынасты артық көретінін көрсетті. Алайда қашықтықтан оқытудың аталған әртүрлі тәсілдерін салыстырғанда, олардың студенттердің оқу үлгерімімен байланысында айтарлықтай айырмашылық байқалмайды.<ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /> Дәстүрлі оқыту әдістерін онлайн курстарда қолдануға байланысты теориялық мәселе бар, өйткені онлайн курстарға қатысушылар санының жоғарғы шегі болмауы мүмкін. [[Дэниел Барвик]] студенттер саны көп топтарда оқыту әрқашан нашар, ал шағын топтарда оқыту әрқашан жақсы болатынын дәлелдейтін деректер жоқ екенін атап өтті. Дегенмен үлкен топтардағы оқытудың кейбір түрлері мен оқу нәтижелері арасында теріс байланыс анықталған. Оның пікірінше, жоғары білім беру жүйесінде студенттер санының көп болуы оқу нәтижелерінің төмендеуімен әрқашан теріс байланыста болатынын анықтау үшін әртүрлі оқыту әдістерімен жеткілікті дәрежеде тәжірибе жүргізілмеген.<ref>{{cite web|last=Barwick |first=Daniel W.|url=http://www.insidehighered.com/views/2007/12/06/barwick |title=Views: Does Class Size Matter? |website=Inside Higher Ed |access-date=3 October 2011}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курстар]]дың (MOOC) алғашқы жақтаушылары оларды Барвик жоғары білім беру жүйесінде жетіспейтінін атап өткен тәжірибелердің дәл осындай түрі ретінде қарастырды. Алайда Барвиктің өзі ешқашан жаппай ашық онлайн курстарды енгізуді жақтаған емес. Сонымен қатар оқу орындарының ұйымдастырушылық қиындықтарға тап болуы мүмкін. Қашықтықтан оқыту салыстырмалы түрде жаңа білім беру түрі болғандықтан, дәстүрлі оқу ғимараттарында жүзеге асырылатын академиялық ортада мұндай бағдарламаларға қолдау табу қиынға соғуы мүмкін.<ref name="Stanton, S. 20012" /> Бұған қоса, оқытушы үшін қашықтықтан оқыту бағдарламасын ұйымдастыру және жоспарлау күрделірек болуы мүмкін,<ref name="Stebnicki, M. A. 20012"/> әсіресе мұндай бағдарламалардың көпшілігі жаңадан енгізіліп жатқандықтан және олардың ұйымдастырушылық қажеттіліктері дәстүрлі оқыту бағдарламаларынан ерекшеленетіндіктен. Сонымен қатар қашықтықтан білім беру индустриялық дамыған елдерге жаһандық деңгейде ақпарат алмасуға мүмкіндік бергенімен, оның жағымсыз жақтары да бар. Хеллманның айтуынша, «оларға оқытудың жоғары құны мен капиталды көп қажет етуі, уақыт шектеулері мен оқытушыларға түсетін басқа да ауыртпалықтар, студенттердің оқытушылар мен курстастарынан оқшаулануы, оқытушылардың өздерімен ешқашан бетпе-бет кездеспеген студенттердің білімін тиісті деңгейде бағалауда үлкен қиындықтарға тап болуы, сондай-ақ дәстүрлі аудиториялық курстармен салыстырғанда оқуын тастайтын студенттер үлесінің әлдеқайда жоғары болуы жатады».<ref name="Hellman, Judith Adler 2003">Hellman, Judith Adler. "The Riddle of Distance Education." Geneva. 1 June 2003.</ref> Қашықтықтан білім берудің анағұрлым күрделі мәселелерінің бірі студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара мәдени айырмашылықтарына байланысты. Қашықтықтан оқыту бағдарламалары, әдетте, мәдени тұрғыдан алуан түрлі болады, өйткені олар өңірлердің, елдер мен құрлықтардың географиялық шекараларынан асып, нәсілге, жынысқа және дінге байланысты қалыптасқан мәдени шекараларды да еңсере алады. Бұл мәдени нормаларды, айырмашылықтарды, алдын ала қалыптасқан түсініктерді және ықтимал қайшылықтарды дұрыс түсінуді әрі ескеруді талап етеді.<ref name="Nasiri et Mafakheri">{{cite journal |doi=10.1080/03075079.2014.914906 |title=Postgraduate research supervision at a distance: A review of challenges and strategies |journal=Studies in Higher Education |volume=40 |issue=10 |pages=1962–9 |year=2014 |last1=Nasiri |first1=Fuzhan |last2=Mafakheri |first2=Fereshteh |s2cid=144996503 }}</ref> == Бағалау == Қашықтықтан білім берудің сапасын бағалауға арналған құралдар әзірленген. Уокер оқытушылардың қолдауын, студенттердің өзара қарым-қатынасы мен ынтымақтастығын, оқу мазмұнының жеке маңыздылығын, шынайы өмірмен байланысты оқытуды, белсенді оқытуды және студенттердің дербестігін зерттейтін [[Қашықтықтан білім берудің оқу ортасын бағалау сауалнамасы]] (DELES) деп аталатын сауалнама құралын әзірледі.<ref>{{Citation |last=Walker |first=S |title=Development and Validation of an Instrument for Assessing Distance Education Learning Environments in Higher Education: The Distance Education Learning Environments Survey (DELES) |year=2003 |url=https://espace.curtin.edu.au/handle/20.500.11937/1303 |place=Western Australia |publisher=Curtin University of Technology |format=unpublished doctoral thesis}}.</ref> Харниш пен Ривз оқыту, іске асыру, жүйені пайдалану, коммуникация және қолдау көрсетуге негізделген жүйелі тәсілді ұсынады.<ref>{{Citation |last1=Harnish |first1=D |title=Issues in the evaluation of large-scale two-way interactive distance learning systems |journal=International Journal of Educational Telecommunications |volume=6 |issue=3 |pages=267–81 |year=2000 |last2=Reeves |first2=P}}.</ref> == Білім беру технологиялары == Қазіргі заманғы электрондық [[білім беру технологиялары]]н (электрондық оқыту деп те аталады) пайдалану [[Ақпарат-коммуникация технологиясы|ақпараттық-коммуникациялық технологияларды]] (АКТ) кеңінен қолдану арқылы қашықтықтан және өз бетінше оқуды жеңілдетіп, оқу материалдарын пошта арқылы жеткізудің дәстүрлі тәсілдерін алмастырады.<ref name="CFP"/> Дәстүрлі аудиториялық сабақтардың орнына оқыту интерактивті оқу ортасында немесе виртуалды қауымдастықтарда синхронды және асинхронды онлайн байланыс арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. «Негізгі назар уақыт өте келе тұрақты жұмыс істей алатын білім алушылардың виртуалды қауымдастығы түріндегі білім беру үдерісіне аударылады».<ref>Garrison, D.R. (20 May 2011). E-Learning in the 21st Century: A Framework for Research and Practice. New York: Taylor & Francis. {{ISBN|0-203-83876-9}}{{page needed|date=January 2017}}</ref> Қашықтықтан білім берудің дәстүрлі сырттай оқыту үлгісінде кездесетін маңызды мәселелердің бірі — білім алушы мен оқытушы арасындағы тиісті қарым-қатынастың болмауынан туындайтын транзакциялық қашықтық. Білім алушы мен оқытушы арасында байланыс болмаған жағдайда бұл алшақтықтың ұлғая түсетіні байқалған. Ол оқу үдерісіне және қашықтықтан білім беруді одан әрі дамытуға тікелей әсер етеді. Қашықтықтан білім беру қызметін ұсынатын мекемелер білім алушылар мен оқытушылар арасындағы өзара әрекеттесуді арттыру үшін әртүрлі стратегияларды, әдістер мен рәсімдерді енгізе бастады. Мысалы, бетпе-бет кеңес беру сабақтарын жиірек өткізу, телеконференциялар мен интернетті қоса алғанда, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды кеңінен қолдану сияқты шаралар транзакциялық қашықтықты қысқартуға бағытталды.<ref>Soekartawi, Haryono, A. & Librero, F. 2002. Greater Learning Opportunities Through Distance Education: Experiences in Indonesia and the Philippines. ''Journal of Southeast Asian Education'', Vol. 3, No. 2, pp. 283–320. Retrieved from [https://web.archive.org/web/20140307211743/http://www.seameo-journal.com/journal/index.php/education/article/viewFile/39/38]</ref> == Біліктілікті растайтын құжаттар == {{Толық мақала|Білім алуды растайтын онлайн құжаттар}} Білім алуды растайтын онлайн құжаттар — белгілі бір дағдыны меңгергенін немесе білім беру саласындағы жетістігін куәландыратын дәстүрлі қағаз құжаттардың орнына ұсынылатын цифрлық құжаттар. Олардың кеңінен таралуына қарамастан, жұмыс берушілердің жаппай ашық онлайн курстарды (MOOC) және онлайн сертификаттарды қабылдау деңгейі айтарлықтай ерекшеленеді, ал олардың танылуы мен сенімділігіне қатысты мәселелер әлі де шешілмеген (Kaplan & Haenlein, 2016). Интернет-коммуникация технологияларының қарқынды дамуымен тікелей байланысты [[цифрлық бейдж]]дердің, [[электрондық паспорт]]тардың және [[жаппай ашық онлайн курс]]тардың (MOOC) дамуы білім алуды, оның нәтижелерін тануды және білім деңгейлерін түсінуімізге тікелей ықпал етеді, өйткені олар қалыптасқан ''статус-квоға'' қарсы шығады. Білім алуды растайтын онлайн құжаттардың үш түрін ажыратуға болады: тестілеу нәтижелеріне негізделген құжаттар, онлайн бейдждер және онлайн сертификаттар.<ref name=":02">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002428/242887e.pdf|title=Level-setting and recognition of learning outcomes: The use of level descriptors in the twenty-first century|last1=Keevy|first1=James|last2=Chakroun|first2=Borhene|publisher=Paris, UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100138-3|pages=129–131}}</ref> == Тағы қараңыз == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lt5dmd63rryfqurpvpwqs87ucp690ij 3694609 3694608 2026-11-10T20:23:42Z 1nter pares 146705 3694609 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> Кейбір студенттер оқу бағдарламасын табысты меңгеруге қажетті құралдарды пайдалану бойынша тиісті дайындықтан өтпей-ақ қашықтықтан білім алуға кіріседі. Студенттерге оқу бағдарламасы барысында қолданылатын әрбір құралды пайдалануды үйрену мүмкіндігі (қажет болған жағдайда) берілуі тиіс. Технологиялық дағдылардың жеткіліксіздігі оқу үдерісінің сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Оқу орындары технологиялық кедергілерді жоюға бағытталған белсенді саясат жүргізуге жауапты.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=D. |date=July 2007 |title=Quality issues in distance learning |url=http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601203911/http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |archive-date=1 June 2012}}</ref> Қашықтықтан білім беруде уақытты басқару дағдылары мен өзін-өзі тәртіпке бағындыру оқу барысында қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз ету мен құралдарды толық меңгеру сияқты маңызды.<ref>{{Cite web |last=Bartram |first=Jacqui |title=Library: Remote learning: Time management |url=https://libguides.hull.ac.uk/remote/timemanagement |access-date=2024-04-19 |website=libguides.hull.ac.uk |language=en}}</ref> Вашингтон штатының қоғамдық колледждерінде оқитын студенттер арасында жүргізілген зерттеу нәтижелері қашықтықтан білім алатын студенттердің тілдік қиындықтарға, уақытты басқару және оқу дағдыларына байланысты дәстүрлі түрде білім алатын студенттерге қарағанда оқуын жиірек тастайтынын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/online-hybrid-courses-washington.html?UID=872|title=Online and Hybrid Course Enrollment and Performance in Washington State Community and Technical Colleges|last=Gabriel|date=March 2011}}</ref> [[NIMS университеті]]нің директоры Панкадж Сингхтің айтуынша, «технологиялар кеңінен қолданылатын қазіргі қоғамда қашықтықтан оқытудың артықшылықтары студенттер үшін оның кемшіліктерінен басым болуы мүмкін, алайда [[білім беру технологиялары]]н қолдануға кіріспес бұрын кейбір қосымша кемшіліктерді де ескеру қажет». Оның пікірінше, бірнеше жыл ішінде «барлық кедергілер еңсеріліп, әлемде қашықтықтан білім беруге қолайлы жағдайлар жақсарып келеді». Панкадж Сингх қашықтықтан білім беруге қатысты «тікелей, бетпе-бет әлеуметтік қарым-қатынастың болмауына байланысты» пікірталастар бар екенін де атап өтеді. Алайда оның айтуынша, «адамдар интернет арқылы жеке және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға (мысалы, танысу сайттарын, чаттарды, интернет-дүкендерді немесе блогтарды пайдалануға) көбірек үйренген сайын, білім алушыларға өздерін таныту және басқалармен әлеуметтену жеңілдей түсуде. Осылайша бұл кедергі біртіндеп жойылып келеді».<ref>{{Cite web|url=http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020431/http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|url-status=dead|archive-date=25 January 2018|title=Unleashing the potential of ODL – "Reaching the unreached"|date=24 January 2018|website=Symbiosis Center for Distance Learning}}</ref> Академиялық дәреже алу үшін қажетті курстардың барлығы бірдей онлайн форматта ұсынылмауы мүмкін. Атап айтқанда, денсаулық сақтау саласындағы мамандарды даярлау бағдарламалары студенттің оқуын аяқтағанға дейін практикалық жұмыс барысында пациенттермен тікелей қарым-қатынас жасауын талап етеді.<ref>{{cite web| url = http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/| title = Advantages and Disadvantages of Distance Learning|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708053254/http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/ |archive-date=8 July 2014 |url-status=usurped}}</ref> Зерттеулер сондай-ақ медицина саласында жоғары академиялық дәреже алуға ұмтылып, қашықтықтан оқыту курстарына қатысатын студенттердің оқытушы жетекшілік ететін чаттар немесе өз бетінше оқу тәсілдерінен гөрі бетпе-бет қарым-қатынасты артық көретінін көрсетті. Алайда қашықтықтан оқытудың аталған әртүрлі тәсілдерін салыстырғанда, олардың студенттердің оқу үлгерімімен байланысында айтарлықтай айырмашылық байқалмайды.<ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /> Дәстүрлі оқыту әдістерін онлайн курстарда қолдануға байланысты теориялық мәселе бар, өйткені онлайн курстарға қатысушылар санының жоғарғы шегі болмауы мүмкін. [[Дэниел Барвик]] студенттер саны көп топтарда оқыту әрқашан нашар, ал шағын топтарда оқыту әрқашан жақсы болатынын дәлелдейтін деректер жоқ екенін атап өтті. Дегенмен үлкен топтардағы оқытудың кейбір түрлері мен оқу нәтижелері арасында теріс байланыс анықталған. Оның пікірінше, жоғары білім беру жүйесінде студенттер санының көп болуы оқу нәтижелерінің төмендеуімен әрқашан теріс байланыста болатынын анықтау үшін әртүрлі оқыту әдістерімен жеткілікті дәрежеде тәжірибе жүргізілмеген.<ref>{{cite web|last=Barwick |first=Daniel W.|url=http://www.insidehighered.com/views/2007/12/06/barwick |title=Views: Does Class Size Matter? |website=Inside Higher Ed |access-date=3 October 2011}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курстар]]дың (MOOC) алғашқы жақтаушылары оларды Барвик жоғары білім беру жүйесінде жетіспейтінін атап өткен тәжірибелердің дәл осындай түрі ретінде қарастырды. Алайда Барвиктің өзі ешқашан жаппай ашық онлайн курстарды енгізуді жақтаған емес. Сонымен қатар оқу орындарының ұйымдастырушылық қиындықтарға тап болуы мүмкін. Қашықтықтан оқыту салыстырмалы түрде жаңа білім беру түрі болғандықтан, дәстүрлі оқу ғимараттарында жүзеге асырылатын академиялық ортада мұндай бағдарламаларға қолдау табу қиынға соғуы мүмкін.<ref name="Stanton, S. 20012" /> Бұған қоса, оқытушы үшін қашықтықтан оқыту бағдарламасын ұйымдастыру және жоспарлау күрделірек болуы мүмкін,<ref name="Stebnicki, M. A. 20012"/> әсіресе мұндай бағдарламалардың көпшілігі жаңадан енгізіліп жатқандықтан және олардың ұйымдастырушылық қажеттіліктері дәстүрлі оқыту бағдарламаларынан ерекшеленетіндіктен. Сонымен қатар қашықтықтан білім беру индустриялық дамыған елдерге жаһандық деңгейде ақпарат алмасуға мүмкіндік бергенімен, оның жағымсыз жақтары да бар. Хеллманның айтуынша, «оларға оқытудың жоғары құны мен капиталды көп қажет етуі, уақыт шектеулері мен оқытушыларға түсетін басқа да ауыртпалықтар, студенттердің оқытушылар мен курстастарынан оқшаулануы, оқытушылардың өздерімен ешқашан бетпе-бет кездеспеген студенттердің білімін тиісті деңгейде бағалауда үлкен қиындықтарға тап болуы, сондай-ақ дәстүрлі аудиториялық курстармен салыстырғанда оқуын тастайтын студенттер үлесінің әлдеқайда жоғары болуы жатады».<ref name="Hellman, Judith Adler 2003">Hellman, Judith Adler. "The Riddle of Distance Education." Geneva. 1 June 2003.</ref> Қашықтықтан білім берудің анағұрлым күрделі мәселелерінің бірі студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара мәдени айырмашылықтарына байланысты. Қашықтықтан оқыту бағдарламалары, әдетте, мәдени тұрғыдан алуан түрлі болады, өйткені олар өңірлердің, елдер мен құрлықтардың географиялық шекараларынан асып, нәсілге, жынысқа және дінге байланысты қалыптасқан мәдени шекараларды да еңсере алады. Бұл мәдени нормаларды, айырмашылықтарды, алдын ала қалыптасқан түсініктерді және ықтимал қайшылықтарды дұрыс түсінуді әрі ескеруді талап етеді.<ref name="Nasiri et Mafakheri">{{cite journal |doi=10.1080/03075079.2014.914906 |title=Postgraduate research supervision at a distance: A review of challenges and strategies |journal=Studies in Higher Education |volume=40 |issue=10 |pages=1962–9 |year=2014 |last1=Nasiri |first1=Fuzhan |last2=Mafakheri |first2=Fereshteh |s2cid=144996503 }}</ref> == Бағалау == Қашықтықтан білім берудің сапасын бағалауға арналған құралдар әзірленген. Уокер оқытушылардың қолдауын, студенттердің өзара қарым-қатынасы мен ынтымақтастығын, оқу мазмұнының жеке маңыздылығын, шынайы өмірмен байланысты оқытуды, белсенді оқытуды және студенттердің дербестігін зерттейтін [[Қашықтықтан білім берудің оқу ортасын бағалау сауалнамасы]] (DELES) деп аталатын сауалнама құралын әзірледі.<ref>{{Citation |last=Walker |first=S |title=Development and Validation of an Instrument for Assessing Distance Education Learning Environments in Higher Education: The Distance Education Learning Environments Survey (DELES) |year=2003 |url=https://espace.curtin.edu.au/handle/20.500.11937/1303 |place=Western Australia |publisher=Curtin University of Technology |format=unpublished doctoral thesis}}.</ref> Харниш пен Ривз оқыту, іске асыру, жүйені пайдалану, коммуникация және қолдау көрсетуге негізделген жүйелі тәсілді ұсынады.<ref>{{Citation |last1=Harnish |first1=D |title=Issues in the evaluation of large-scale two-way interactive distance learning systems |journal=International Journal of Educational Telecommunications |volume=6 |issue=3 |pages=267–81 |year=2000 |last2=Reeves |first2=P}}.</ref> == Білім беру технологиялары == Қазіргі заманғы электрондық [[білім беру технологиялары]]н (электрондық оқыту деп те аталады) пайдалану [[Ақпарат-коммуникация технологиясы|ақпараттық-коммуникациялық технологияларды]] (АКТ) кеңінен қолдану арқылы қашықтықтан және өз бетінше оқуды жеңілдетіп, оқу материалдарын пошта арқылы жеткізудің дәстүрлі тәсілдерін алмастырады.<ref name="CFP"/> Дәстүрлі аудиториялық сабақтардың орнына оқыту интерактивті оқу ортасында немесе виртуалды қауымдастықтарда синхронды және асинхронды онлайн байланыс арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. «Негізгі назар уақыт өте келе тұрақты жұмыс істей алатын білім алушылардың виртуалды қауымдастығы түріндегі білім беру үдерісіне аударылады».<ref>Garrison, D.R. (20 May 2011). E-Learning in the 21st Century: A Framework for Research and Practice. New York: Taylor & Francis. {{ISBN|0-203-83876-9}}{{page needed|date=January 2017}}</ref> Қашықтықтан білім берудің дәстүрлі сырттай оқыту үлгісінде кездесетін маңызды мәселелердің бірі — білім алушы мен оқытушы арасындағы тиісті қарым-қатынастың болмауынан туындайтын транзакциялық қашықтық. Білім алушы мен оқытушы арасында байланыс болмаған жағдайда бұл алшақтықтың ұлғая түсетіні байқалған. Ол оқу үдерісіне және қашықтықтан білім беруді одан әрі дамытуға тікелей әсер етеді. Қашықтықтан білім беру қызметін ұсынатын мекемелер білім алушылар мен оқытушылар арасындағы өзара әрекеттесуді арттыру үшін әртүрлі стратегияларды, әдістер мен рәсімдерді енгізе бастады. Мысалы, бетпе-бет кеңес беру сабақтарын жиірек өткізу, телеконференциялар мен интернетті қоса алғанда, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды кеңінен қолдану сияқты шаралар транзакциялық қашықтықты қысқартуға бағытталды.<ref>Soekartawi, Haryono, A. & Librero, F. 2002. Greater Learning Opportunities Through Distance Education: Experiences in Indonesia and the Philippines. ''Journal of Southeast Asian Education'', Vol. 3, No. 2, pp. 283–320. Retrieved from [https://web.archive.org/web/20140307211743/http://www.seameo-journal.com/journal/index.php/education/article/viewFile/39/38]</ref> == Біліктілікті растайтын құжаттар == {{Толық мақала|Білім алуды растайтын онлайн құжаттар}} Білім алуды растайтын онлайн құжаттар — белгілі бір дағдыны меңгергенін немесе білім беру саласындағы жетістігін куәландыратын дәстүрлі қағаз құжаттардың орнына ұсынылатын цифрлық құжаттар. Олардың кеңінен таралуына қарамастан, жұмыс берушілердің жаппай ашық онлайн курстарды (MOOC) және онлайн сертификаттарды қабылдау деңгейі айтарлықтай ерекшеленеді, ал олардың танылуы мен сенімділігіне қатысты мәселелер әлі де шешілмеген (Kaplan & Haenlein, 2016). Интернет-коммуникация технологияларының қарқынды дамуымен тікелей байланысты [[цифрлық бейдж]]дердің, [[электрондық паспорт]]тардың және [[жаппай ашық онлайн курс]]тардың (MOOC) дамуы білім алуды, оның нәтижелерін тануды және білім деңгейлерін түсінуімізге тікелей ықпал етеді, өйткені олар қалыптасқан ''статус-квоға'' қарсы шығады. Білім алуды растайтын онлайн құжаттардың үш түрін ажыратуға болады: тестілеу нәтижелеріне негізделген құжаттар, онлайн бейдждер және онлайн сертификаттар.<ref name=":02">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002428/242887e.pdf|title=Level-setting and recognition of learning outcomes: The use of level descriptors in the twenty-first century|last1=Keevy|first1=James|last2=Chakroun|first2=Borhene|publisher=Paris, UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100138-3|pages=129–131}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Автодидактика]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} fh21khiwqgl51ass99ensuvbn0gcbw1 3694610 3694609 2026-11-10T20:24:58Z 1nter pares 146705 /* Тағы қараңыз */ 3694610 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> Кейбір студенттер оқу бағдарламасын табысты меңгеруге қажетті құралдарды пайдалану бойынша тиісті дайындықтан өтпей-ақ қашықтықтан білім алуға кіріседі. Студенттерге оқу бағдарламасы барысында қолданылатын әрбір құралды пайдалануды үйрену мүмкіндігі (қажет болған жағдайда) берілуі тиіс. Технологиялық дағдылардың жеткіліксіздігі оқу үдерісінің сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Оқу орындары технологиялық кедергілерді жоюға бағытталған белсенді саясат жүргізуге жауапты.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=D. |date=July 2007 |title=Quality issues in distance learning |url=http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601203911/http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |archive-date=1 June 2012}}</ref> Қашықтықтан білім беруде уақытты басқару дағдылары мен өзін-өзі тәртіпке бағындыру оқу барысында қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз ету мен құралдарды толық меңгеру сияқты маңызды.<ref>{{Cite web |last=Bartram |first=Jacqui |title=Library: Remote learning: Time management |url=https://libguides.hull.ac.uk/remote/timemanagement |access-date=2024-04-19 |website=libguides.hull.ac.uk |language=en}}</ref> Вашингтон штатының қоғамдық колледждерінде оқитын студенттер арасында жүргізілген зерттеу нәтижелері қашықтықтан білім алатын студенттердің тілдік қиындықтарға, уақытты басқару және оқу дағдыларына байланысты дәстүрлі түрде білім алатын студенттерге қарағанда оқуын жиірек тастайтынын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/online-hybrid-courses-washington.html?UID=872|title=Online and Hybrid Course Enrollment and Performance in Washington State Community and Technical Colleges|last=Gabriel|date=March 2011}}</ref> [[NIMS университеті]]нің директоры Панкадж Сингхтің айтуынша, «технологиялар кеңінен қолданылатын қазіргі қоғамда қашықтықтан оқытудың артықшылықтары студенттер үшін оның кемшіліктерінен басым болуы мүмкін, алайда [[білім беру технологиялары]]н қолдануға кіріспес бұрын кейбір қосымша кемшіліктерді де ескеру қажет». Оның пікірінше, бірнеше жыл ішінде «барлық кедергілер еңсеріліп, әлемде қашықтықтан білім беруге қолайлы жағдайлар жақсарып келеді». Панкадж Сингх қашықтықтан білім беруге қатысты «тікелей, бетпе-бет әлеуметтік қарым-қатынастың болмауына байланысты» пікірталастар бар екенін де атап өтеді. Алайда оның айтуынша, «адамдар интернет арқылы жеке және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға (мысалы, танысу сайттарын, чаттарды, интернет-дүкендерді немесе блогтарды пайдалануға) көбірек үйренген сайын, білім алушыларға өздерін таныту және басқалармен әлеуметтену жеңілдей түсуде. Осылайша бұл кедергі біртіндеп жойылып келеді».<ref>{{Cite web|url=http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020431/http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|url-status=dead|archive-date=25 January 2018|title=Unleashing the potential of ODL – "Reaching the unreached"|date=24 January 2018|website=Symbiosis Center for Distance Learning}}</ref> Академиялық дәреже алу үшін қажетті курстардың барлығы бірдей онлайн форматта ұсынылмауы мүмкін. Атап айтқанда, денсаулық сақтау саласындағы мамандарды даярлау бағдарламалары студенттің оқуын аяқтағанға дейін практикалық жұмыс барысында пациенттермен тікелей қарым-қатынас жасауын талап етеді.<ref>{{cite web| url = http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/| title = Advantages and Disadvantages of Distance Learning|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708053254/http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/ |archive-date=8 July 2014 |url-status=usurped}}</ref> Зерттеулер сондай-ақ медицина саласында жоғары академиялық дәреже алуға ұмтылып, қашықтықтан оқыту курстарына қатысатын студенттердің оқытушы жетекшілік ететін чаттар немесе өз бетінше оқу тәсілдерінен гөрі бетпе-бет қарым-қатынасты артық көретінін көрсетті. Алайда қашықтықтан оқытудың аталған әртүрлі тәсілдерін салыстырғанда, олардың студенттердің оқу үлгерімімен байланысында айтарлықтай айырмашылық байқалмайды.<ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /> Дәстүрлі оқыту әдістерін онлайн курстарда қолдануға байланысты теориялық мәселе бар, өйткені онлайн курстарға қатысушылар санының жоғарғы шегі болмауы мүмкін. [[Дэниел Барвик]] студенттер саны көп топтарда оқыту әрқашан нашар, ал шағын топтарда оқыту әрқашан жақсы болатынын дәлелдейтін деректер жоқ екенін атап өтті. Дегенмен үлкен топтардағы оқытудың кейбір түрлері мен оқу нәтижелері арасында теріс байланыс анықталған. Оның пікірінше, жоғары білім беру жүйесінде студенттер санының көп болуы оқу нәтижелерінің төмендеуімен әрқашан теріс байланыста болатынын анықтау үшін әртүрлі оқыту әдістерімен жеткілікті дәрежеде тәжірибе жүргізілмеген.<ref>{{cite web|last=Barwick |first=Daniel W.|url=http://www.insidehighered.com/views/2007/12/06/barwick |title=Views: Does Class Size Matter? |website=Inside Higher Ed |access-date=3 October 2011}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курстар]]дың (MOOC) алғашқы жақтаушылары оларды Барвик жоғары білім беру жүйесінде жетіспейтінін атап өткен тәжірибелердің дәл осындай түрі ретінде қарастырды. Алайда Барвиктің өзі ешқашан жаппай ашық онлайн курстарды енгізуді жақтаған емес. Сонымен қатар оқу орындарының ұйымдастырушылық қиындықтарға тап болуы мүмкін. Қашықтықтан оқыту салыстырмалы түрде жаңа білім беру түрі болғандықтан, дәстүрлі оқу ғимараттарында жүзеге асырылатын академиялық ортада мұндай бағдарламаларға қолдау табу қиынға соғуы мүмкін.<ref name="Stanton, S. 20012" /> Бұған қоса, оқытушы үшін қашықтықтан оқыту бағдарламасын ұйымдастыру және жоспарлау күрделірек болуы мүмкін,<ref name="Stebnicki, M. A. 20012"/> әсіресе мұндай бағдарламалардың көпшілігі жаңадан енгізіліп жатқандықтан және олардың ұйымдастырушылық қажеттіліктері дәстүрлі оқыту бағдарламаларынан ерекшеленетіндіктен. Сонымен қатар қашықтықтан білім беру индустриялық дамыған елдерге жаһандық деңгейде ақпарат алмасуға мүмкіндік бергенімен, оның жағымсыз жақтары да бар. Хеллманның айтуынша, «оларға оқытудың жоғары құны мен капиталды көп қажет етуі, уақыт шектеулері мен оқытушыларға түсетін басқа да ауыртпалықтар, студенттердің оқытушылар мен курстастарынан оқшаулануы, оқытушылардың өздерімен ешқашан бетпе-бет кездеспеген студенттердің білімін тиісті деңгейде бағалауда үлкен қиындықтарға тап болуы, сондай-ақ дәстүрлі аудиториялық курстармен салыстырғанда оқуын тастайтын студенттер үлесінің әлдеқайда жоғары болуы жатады».<ref name="Hellman, Judith Adler 2003">Hellman, Judith Adler. "The Riddle of Distance Education." Geneva. 1 June 2003.</ref> Қашықтықтан білім берудің анағұрлым күрделі мәселелерінің бірі студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара мәдени айырмашылықтарына байланысты. Қашықтықтан оқыту бағдарламалары, әдетте, мәдени тұрғыдан алуан түрлі болады, өйткені олар өңірлердің, елдер мен құрлықтардың географиялық шекараларынан асып, нәсілге, жынысқа және дінге байланысты қалыптасқан мәдени шекараларды да еңсере алады. Бұл мәдени нормаларды, айырмашылықтарды, алдын ала қалыптасқан түсініктерді және ықтимал қайшылықтарды дұрыс түсінуді әрі ескеруді талап етеді.<ref name="Nasiri et Mafakheri">{{cite journal |doi=10.1080/03075079.2014.914906 |title=Postgraduate research supervision at a distance: A review of challenges and strategies |journal=Studies in Higher Education |volume=40 |issue=10 |pages=1962–9 |year=2014 |last1=Nasiri |first1=Fuzhan |last2=Mafakheri |first2=Fereshteh |s2cid=144996503 }}</ref> == Бағалау == Қашықтықтан білім берудің сапасын бағалауға арналған құралдар әзірленген. Уокер оқытушылардың қолдауын, студенттердің өзара қарым-қатынасы мен ынтымақтастығын, оқу мазмұнының жеке маңыздылығын, шынайы өмірмен байланысты оқытуды, белсенді оқытуды және студенттердің дербестігін зерттейтін [[Қашықтықтан білім берудің оқу ортасын бағалау сауалнамасы]] (DELES) деп аталатын сауалнама құралын әзірледі.<ref>{{Citation |last=Walker |first=S |title=Development and Validation of an Instrument for Assessing Distance Education Learning Environments in Higher Education: The Distance Education Learning Environments Survey (DELES) |year=2003 |url=https://espace.curtin.edu.au/handle/20.500.11937/1303 |place=Western Australia |publisher=Curtin University of Technology |format=unpublished doctoral thesis}}.</ref> Харниш пен Ривз оқыту, іске асыру, жүйені пайдалану, коммуникация және қолдау көрсетуге негізделген жүйелі тәсілді ұсынады.<ref>{{Citation |last1=Harnish |first1=D |title=Issues in the evaluation of large-scale two-way interactive distance learning systems |journal=International Journal of Educational Telecommunications |volume=6 |issue=3 |pages=267–81 |year=2000 |last2=Reeves |first2=P}}.</ref> == Білім беру технологиялары == Қазіргі заманғы электрондық [[білім беру технологиялары]]н (электрондық оқыту деп те аталады) пайдалану [[Ақпарат-коммуникация технологиясы|ақпараттық-коммуникациялық технологияларды]] (АКТ) кеңінен қолдану арқылы қашықтықтан және өз бетінше оқуды жеңілдетіп, оқу материалдарын пошта арқылы жеткізудің дәстүрлі тәсілдерін алмастырады.<ref name="CFP"/> Дәстүрлі аудиториялық сабақтардың орнына оқыту интерактивті оқу ортасында немесе виртуалды қауымдастықтарда синхронды және асинхронды онлайн байланыс арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. «Негізгі назар уақыт өте келе тұрақты жұмыс істей алатын білім алушылардың виртуалды қауымдастығы түріндегі білім беру үдерісіне аударылады».<ref>Garrison, D.R. (20 May 2011). E-Learning in the 21st Century: A Framework for Research and Practice. New York: Taylor & Francis. {{ISBN|0-203-83876-9}}{{page needed|date=January 2017}}</ref> Қашықтықтан білім берудің дәстүрлі сырттай оқыту үлгісінде кездесетін маңызды мәселелердің бірі — білім алушы мен оқытушы арасындағы тиісті қарым-қатынастың болмауынан туындайтын транзакциялық қашықтық. Білім алушы мен оқытушы арасында байланыс болмаған жағдайда бұл алшақтықтың ұлғая түсетіні байқалған. Ол оқу үдерісіне және қашықтықтан білім беруді одан әрі дамытуға тікелей әсер етеді. Қашықтықтан білім беру қызметін ұсынатын мекемелер білім алушылар мен оқытушылар арасындағы өзара әрекеттесуді арттыру үшін әртүрлі стратегияларды, әдістер мен рәсімдерді енгізе бастады. Мысалы, бетпе-бет кеңес беру сабақтарын жиірек өткізу, телеконференциялар мен интернетті қоса алғанда, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды кеңінен қолдану сияқты шаралар транзакциялық қашықтықты қысқартуға бағытталды.<ref>Soekartawi, Haryono, A. & Librero, F. 2002. Greater Learning Opportunities Through Distance Education: Experiences in Indonesia and the Philippines. ''Journal of Southeast Asian Education'', Vol. 3, No. 2, pp. 283–320. Retrieved from [https://web.archive.org/web/20140307211743/http://www.seameo-journal.com/journal/index.php/education/article/viewFile/39/38]</ref> == Біліктілікті растайтын құжаттар == {{Толық мақала|Білім алуды растайтын онлайн құжаттар}} Білім алуды растайтын онлайн құжаттар — белгілі бір дағдыны меңгергенін немесе білім беру саласындағы жетістігін куәландыратын дәстүрлі қағаз құжаттардың орнына ұсынылатын цифрлық құжаттар. Олардың кеңінен таралуына қарамастан, жұмыс берушілердің жаппай ашық онлайн курстарды (MOOC) және онлайн сертификаттарды қабылдау деңгейі айтарлықтай ерекшеленеді, ал олардың танылуы мен сенімділігіне қатысты мәселелер әлі де шешілмеген (Kaplan & Haenlein, 2016). Интернет-коммуникация технологияларының қарқынды дамуымен тікелей байланысты [[цифрлық бейдж]]дердің, [[электрондық паспорт]]тардың және [[жаппай ашық онлайн курс]]тардың (MOOC) дамуы білім алуды, оның нәтижелерін тануды және білім деңгейлерін түсінуімізге тікелей ықпал етеді, өйткені олар қалыптасқан ''статус-квоға'' қарсы шығады. Білім алуды растайтын онлайн құжаттардың үш түрін ажыратуға болады: тестілеу нәтижелеріне негізделген құжаттар, онлайн бейдждер және онлайн сертификаттар.<ref name=":02">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002428/242887e.pdf|title=Level-setting and recognition of learning outcomes: The use of level descriptors in the twenty-first century|last1=Keevy|first1=James|last2=Chakroun|first2=Borhene|publisher=Paris, UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100138-3|pages=129–131}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Автодидактика]] * [[Видеотелефония]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} p5rz4a6tsz2ps3u0q5dtyzx5jty7k44 3694611 3694610 2026-11-10T20:26:50Z 1nter pares 146705 3694611 wikitext text/x-wiki '''Қашықтықтан білім беру''', сондай-ақ '''қашықтықтан оқыту''' деп те аталады, — білім алушылардың [[мектеп]]те үнемі тікелей қатысуын талап етпейтін білім беру түрі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016">{{cite journal |doi=10.1016/j.bushor.2016.03.008 |title=Higher education and the digital revolution: About MOOCs, SPOCs, social media, and the Cookie Monster |journal=Business Horizons |volume=59 |issue=4 |pages=441–50 |year=2016 |last1=Kaplan |first1=Andreas M. |last2=Haenlein |first2=Michael }}</ref><ref>{{cite journal | last=Honeyman |first=M |author2=Miller, G |date=December 1993 | title= Agriculture distance education: A valid alternative for higher education? | journal =Proceedings to the 20th Annual National Agricultural Education Research Meeting | pages= 67–73 |url=http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf#page=80 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430055648/http://files.eric.ed.gov/fulltext/ED366794.pdf |archive-date=2015-04-30 |url-status=live }}</ref> Мұндай білім беру жүйесінде білім алушы мен оқытушы кеңістіктік және уақыттық тұрғыдан бір-бірінен алшақ болуы мүмкін.<ref name=":2">{{Cite journal |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Rivera Vargas |first2=Pablo |date=June 2020 |title=A Critical look at Educational Technology from a Distance Education Perspective |journal=Digital Education Review |issue=37 |pages=208–229 |doi=10.1344/der.2020.37.208-229 |hdl=2445/172738 |s2cid=225664918 |url=http://diposit.ub.edu/dspace/handle/2445/172738 |issn=2013-9144|hdl-access=free }}</ref> Қазіргі уақытта қашықтықтан білім беру әдетте [[онлайн мектеп]] арқылы жүзеге асырылатын '''онлайн білім беруді''' ('''онлайн оқыту''' немесе '''қашықтан білім беру''' деп те аталады) қамтиды. Қашықтықтан білім беру бағдарламасы толығымен онлайн форматта немесе онлайн оқыту мен дәстүрлі бетпе-бет (офлайн) аудиториялық сабақтарды біріктіру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Соңғысы [[Аралас оқыту|гибридті]]<ref>{{cite journal |last=Tabor | first = Sharon W |date= Spring 2007 |title= Narrowing the Distance: Implementing a Hybrid Learning Model |journal= Quarterly Review of Distance Education | volume = 8 |issue=1 |pages=48–49 |publisher=IAP | doi = 10.1108/QRDE-02-2007-0006 |issn=1528-3518 |url=https://books.google.com/books?id=b46TLTrx0kUC | access-date=23 January 2011| isbn = 9787774570793 }}</ref> немесе аралас оқыту деп аталады.<ref>{{cite book |last1=Vaughan |first1=Norman D. |editor1-first=MF |editor1-last= Cleveland-Innes |editor2-first= DR | editor2-last =Garrison |title=An Introduction to Distance Education: Understanding Teaching and Learning in a New Era |url=https://books.google.com/books?id=AI5as0yooGoC | access-date=23 January 2011 | year=2010 | publisher=Taylor & Francis | isbn=978-0-415-99598-6 | page=165 | chapter=Blended Learning}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курс]]тар (MOOC) — [[Ғаламтор|Дүниежүзілік өрмек]] немесе басқа желілік технологиялар арқылы көптеген қатысушының интерактивті білім алуына және оқу материалдарына ашық қол жеткізуіне мүмкіндік беретін, қашықтықтан білім беру саласында жақында пайда болған оқыту түрлерінің бірі.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Қашықтықтан білім беру ұғымымен шамамен бірдей мағынада бірқатар басқа терминдер де қолданылады: үлестірілген оқыту, [[білім беру технологиялары|электрондық оқыту]], мобильді оқыту, виртуалды сынып және басқалары. Электрондық оқыту білім берудің тиімді құралы екенін көрсетті. Ол білім алушылардың дайындық деңгейіне қарай әртүрлі оқыту әдістерін біріктіретін интерактивті үдеріс болуы тиіс. Қашықтықтан оқыту ортасы жаңа білім алуға, басқа адамдармен ынтымақтасуға және өзін-өзі тәртіпке баулу дағдыларын сақтауға қолайлы мүмкіндік береді.<ref>{{Cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/distance-learning|title=Simonson, Michael and Berg, Gary A.. "distance learning"|date=2023-02-17|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|access-date=April 18, 2023}}</ref> Тарихи тұрғыдан алғанда, қашықтықтан білім беру бастапқыда студент пен оқу орны [[пошта]] арқылы хат алмасатын '''сырттай оқу курстары''' түрінде жүзеге асырылды. Алайда технологиялардың дамуымен оның мүмкіндіктері кеңейіп, [[бейнеконференция]], [[теледидар]] және [[интернет]] арқылы оқытуды да қамтитын болды.<ref name=":3" /> == Тарихы == Қашықтықтан білім беруді жүзеге асырудың алғашқы әрекеттерінің бірі туралы хабарландыру 1728 жылы жарияланды. ''[[Boston Gazette]]'' газетінде «[[стенография]]ның жаңа әдісінің мұғалімі» Калеб Филлипс апта сайын пошта арқылы жіберілетін сабақтар негізінде осы дағдыны меңгергісі келетін оқушыларды іздейтіні туралы хабарландыру орналастырды.<ref>{{cite book |last1=Holmberg |first1=Börje |title=The evolution, principles and practices of distance education |url=https://books.google.com/books?id=YTtdNQAACAAJ | access-date=2011-01-23 |series=Studien und Berichte der Arbeitsstelle Fernstudienforschung der Carl von Ossietzky Universität Oldenburg [ASF] |volume= 11 |year=2005 |publisher= Bibliotheks-und Informationssystem der Universitat Oldenburg |language=de |isbn=3-8142-0933-8 | page=13}}</ref> Қазіргі түсініктегі алғашқы қашықтықтан оқыту курсын 1840 жылдары сэр [[Исаак Питман]] ұйымдастырды. Ол [[ашықхат]]тарға стенография әдісімен жазылған мәтіндерді пошта арқылы жіберіп, студенттеріне стенографиялық жазу жүйесін үйретті. Студенттер өз кезегінде орындаған жазбаларын тексеру және түзету үшін оған қайта жіберіп отырды. Студенттермен кері байланыс орнату Питман жүйесінің аса маңызды жаңалығы болды.<ref>{{Cite journal|url=http://www.irrodl.org/index.php/irrodl/article/view/134/214|author=Alan Tait|publisher=The International Review of Research in Open and Distance Learning|title=Reflections on Student Support in Open and Distance Learning|journal=The International Review of Research in Open and Distributed Learning|date=April 2003|volume=4|issue=1|doi=10.19173/irrodl.v4i1.134|doi-access=free}}</ref> Бұл қашықтықтан оқыту жүйесінің жүзеге асуына пошта маркасының енгізілуі мүмкіндік берді.<ref>{{cite web | url=https://le.ac.uk/social-worlds/all-articles/stamp | title=The stamp: A classic object in the development of education? &#124; Social Worlds in 100 Objects, Themes and Ideas }}</ref> Ал 1840 жылы [[Англия]]да [[Бірыңғай пеннилік пошта жүйесі|бірыңғай пошта тарифтерінің]] енгізілуі мұндай оқыту тәжірибесін кең көлемде қолдануға жағдай жасады.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=MEax6VBfRscC|title=distance learning... a magazine for leaders volume 2 number 6|author=IAP|page=18|isbn=9787774554229}}</ref> Бұл алғашқы бастама өте табысты болып, үш жылдан кейін аталған курстарды ресми негізде ұйымдастыру мақсатында Фонографиялық сырттай оқыту қоғамы құрылды. Қоғамның қызметі кейіннен ел аумағында сэр Исаак Питман колледждерінің құрылуына негіз қалады.<ref name=MooreKearsley>{{cite book | last= Moore | first= Michael G. |author2=Greg Kearsley | year= 2005 | title= Distance Education: A Systems View | edition= 2nd | location= Belmont, CA | publisher= Wadsworth | isbn= 0-534-50688-7}}</ref> АҚШ-тағы алғашқы сырттай оқыту мектебі 1873 жылы құрылған [[Үйде білім алуды қолдау қоғамы]] болды.<ref>{{Cite thesis|last=Cole|first=Elizabeth Robinson|date=2012|title=The Invisible Woman and the Silent University.|url=https://eric.ed.gov/?id=ED548106|journal=ProQuest LLC|isbn=9781267371676|language=en}}</ref> 1894 жылы құрылған [[Уолси-холл (Оксфорд)|Оксфордтағы Уолси-холл]] Ұлыбританиядағы алғашқы қашықтықтан оқыту колледжі болды.<ref>{{cite web |url=http://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |title=The Evolution, Principles and Practices of Distance Education, Borj Holmberg, Bibliotheks-und Informationssytem der Universitat Oldenburg 2005 page 15 |access-date=16 April 2020 |archive-date=29 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829155503/https://www.uni-oldenburg.de/fileadmin/user_upload/c3l/master/mde/download/asfvolume11_eBook.pdf |url-status=dead }}</ref> === Университеттердің сырттай оқыту курстары === ==== Ұлыбритания ==== [[Сурет:SomersetHousebyAnonpublAckermann&Co1836.jpg|thumb|1837–1870 жылдары [[Лондон университеті]] орналасқан [[Сомерсет-хаус]]]] [[Лондон университеті]] 1858 жылы сыртқы білім беру бағдарламасын құрып, емтихандарын сәтті тапсырған кез келген адамға академиялық дәреже алу мүмкіндігін ұсынған алғашқы университет болды. Университет 1836 жылы өзіне қарасты колледждердің студенттерінен емтихан қабылдап, академиялық дәрежелер беретін мекеме ретінде құрылған еді. Бастапқыда оған [[Лондон колледж университеті|Лондон университеттік колледжі]] мен [[Лондон корольдік колледжі]] кірді, ал кейінгі жиырма жыл ішінде олардың қатарына көптеген басқа колледждер қосылды. Университетке қарасты колледждер студенттердің оқу курсына қатысқанын растайтын куәліктер беретін. 1858 жылы қабылданған жаңа жарғы бұл талапты алып тастап, кез келген оқу орнында білім алған немесе өз бетінше оқыған ер адамдарға (1878 жылдан бастап әйелдерге де) емтихан тапсырып, академиялық дәреже алу құқығын берді. [[Чарльз Диккенс]] бұл сыртқы білім беру бағдарламасын «Халық университеті» деп атады, өйткені ол тұрмысы төмен отбасылардан шыққан студенттерге [[жоғары білім]] алуға мүмкіндік берді.<ref name="External Programme History">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/history.shtml |title="History", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref><ref name="Key Facts">{{cite web |url=http://www.londonexternal.ac.uk/about_us/facts.shtml |title="Key Facts", University of London External Programme Website |publisher=Londonexternal.ac.uk |date=15 July 2009 |access-date=27 April 2010}}</ref> XIX ғасырдың соңында бағдарламаға қабылданған студенттер саны тұрақты түрде өсіп, оның үлгісі басқа жерлерде кеңінен қолданыла бастады.<ref name="Guardian Article">{{cite web|url=http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |author=Tatum Anderson |title=History lessons at the people's university |date=16 May 2007 |publisher=Guardianabroad.co.uk |archive-url=https://web.archive.org/web/20070524102204/http://www.guardianabroad.co.uk/education/article/283 |archive-date=24 May 2007 |access-date=20 September 2016 |url-status=dead}}</ref> Алайда университет тек емтихан қабылдап, оқу материалдарын ұсынбады. Сондықтан зерттеушілер «Лондон университетінің сырттай оқу арқылы академиялық дәреже берудің бастапқы жүйесі қашықтықтан білім берудің бір түрі болған жоқ» деген тұжырым жасады.<ref>{{cite thesis|url=https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/9023 |first= Vigneswari |last=Thanapal|title=The social mediation of multinational legal education: A case study of the University of London's undergraduate laws programme for external/international students|publisher=[[Лондон университетінің Королева Мэри колледжі]]|date=January 2015|type=PhD|page=16}}</ref> Сыртқы білім беру бағдарламасы қазір [[Лондон университетінің дүниежүзілік бағдарламасы]] деп аталады және Лондон университетінің құрамына кіретін оқу орындары әзірлеген бакалавриат пен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын қамтиды.<ref name="Key Facts" /> ==== Аустралия және Оңтүстік Африка ==== Аумағының кеңдігі мен елді мекендер арасындағы қашықтықтың үлкен болуы Аустралияда қашықтықтан білім берудің ерекше қарқынмен дамуына ықпал етті. [[Квинсленд университеті]] 1911 жылы сырттай оқыту бөлімін құрды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/0158791820030207 |title=Distance education in Australian higher education – a history |journal=Distance Education |volume=3 |issue=2 |pages=255–78 |year=2009 |last1=White |first1=Michael }}</ref> ==== АҚШ ==== [[Сурет:Portrait of William Rainey Harper.jpg|thumb|200px|Университеттердің сырттай оқыту курстарын жақтаушы [[Уильям Рейни Харпер]], 1905 жылғы сурет]] [[Чикаго университеті]]нің негізін қалаушы әрі алғашқы президенті [[Уильям Рейни Харпер]] ғылыми-зерттеу университетінің аймақтың басқа бөліктерінде филиалдық колледждері болуын көздейтін кеңейтілген білім беру тұжырымдамасын қолдады.<ref>{{Cite web |title=William Rainey Harper |url=https://president.uchicago.edu/ |access-date=2023-02-17 |website=president.uchicago.edu |language=en}}</ref> 1892 жылы Харпер білім беруді одан әрі дамыту мақсатында сырттай оқыту курстарын ұйымдастыруды қолдады. 1920 жылдарға қарай бұл бастаманы Чикаго университеті, Висконсин университеті, Колумбия университеті және тағы бірнеше ондаған университет жүзеге асырды.<ref>{{cite book |last1=Levinson |first1=David L |title=Community colleges: a reference handbook |url=https://books.google.com/books?id=xrnPJcb7c54C |year= 2005 |publisher=ABC-CLIO |isbn= 1-57607-766-7 |page=69 |access-date=2011-01-23}}</ref><ref>Von V. Pittman, ''Correspondence Study in the American University: A Second Historiographical Perspective,'' in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 21-36</ref> [[Скрантон (Пенсильвания)|Скрантон]] қаласында (Пенсильвания штаты) орналасқан, пайда табуға бағытталған ең ірі жекеменшік оқу орны — [[Халықаралық сырттай оқыту мектептері]]нің студенттер саны 1890 жылдары күрт өсті. 1888 жылы құрылған бұл оқу орны бастапқыда мемлекеттік шахта инспекторлары немесе бригадирлері болуға ұмтылған иммигрант көміршілерді даярлауға арналған еді. 1894 жылы оған 2500 жаңа студент қабылданса, 1895 жылы бұл көрсеткіш 72 000-ға жетті. 1906 жылға қарай оқуға қабылданғандардың жалпы саны 900 000-ға жетті. Мұндай өсімге жекелеген сабақтардың орнына толық оқулықтарды жіберу және студенттерді белсенді түрде тартумен айналысатын 1200 сауда өкілін пайдалану ықпал етті.<ref>Joseph F. Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties: From Self-Improvement to Adult Education in America'' (1996) pp 236-8</ref><ref>J.J. Clark, "The Correspondence School—Its Relation to Technical Education and Some of Its Results", ''Science'' (1906) 24#611 pp 327-8, 332, 333. Clark was manager of the school's text-book department.</ref> Бұл оқу орындарының педагогикалық тәсілдерінде айқын айырмашылық болды: {{Дәйексөз|Кәдімгі техникалық мектеп немесе колледж адамға жан-жақты білім беруді мақсат етеді; ал біздің мақсатымыз, керісінше, оны тек белгілі бір бағыт бойынша даярлау. Колледжге түсу үшін студент белгілі бір білім деңгейіне ие болуы керек және барлық студенттер шамамен бірдей уақыт бойы оқуы тиіс. Оқу курстарын аяқтағаннан кейін олар белгілі бір кәсіптің бірнеше саласының кез келгенінде жұмыс істеуге қабілетті болуы керек деп есептеледі. Ал біз, керісінше, курстарымызды оларға қатысатын әрбір студенттің нақты қажеттіліктеріне бейімдеуге ұмтыламыз.<ref>Clark, "The Correspondence School" (1906) p 329</ref>}} [[Прогрессивизм дәуірі]]нде білім беру басты басымдықтардың бірі болды, өйткені АҚШ-та орта мектептер мен колледждердің саны айтарлықтай өсті. Жасы үлкен немесе отбасылық міндеттеріне байланысты күндіз оқуға мүмкіндігі жоқ ер адамдар үшін кешкі мектептер ашылды. Солардың бірі — кейін [[Солтүстік-Шығыс университеті]]не айналған Бостондағы [[YMCA]] мектебі. Ірі қалалардан тыс жерлердегі жекеменшік сырттай оқыту мектептері икемді әрі белгілі бір бағытқа мамандандырылған білім алу мүмкіндігін ұсынды.<ref>Kett, ''Pursuit of Knowledge Under Difficulties,'' p 240</ref> Ірі корпорациялар жаңа қызметкерлерді даярлау бағдарламаларын жүйеледі. Корпоративтік мектептердің ұлттық қауымдастығына мүше оқу орындарының саны 1913 жылғы 37-ден 1920 жылы 146-ға дейін өсті. 1880 жылдардан бастап бүкіл елде бір ғана компанияның қызметкерлеріне емес, оқуға түскен барлық адамдарға арнайы техникалық білім беретін жекеменшік мектептер ашыла бастады. 1907 жылы Милуокиден бастап мемлекеттік мектептер тегін кәсіптік білім беру бағдарламаларын енгізе бастады.<ref>{{cite book|author=William Millikan|title=A Union Against Unions: The Minneapolis Citizens Alliance and Its Fight Against Organized Labor, 1903–1947|url=https://books.google.com/books?id=GseChEHIysAC&pg=PA60|year=2003|publisher=Minnesota Historical Society Press|pages=60–61|isbn=978-0-87351-499-6}}</ref> ==== Халықаралық конференция ==== Сырттай білім беру жөніндегі халықаралық конференцияның алғашқы отырысы 1938 жылы өтті.<ref>{{cite book|author=Francis Lee|title=Letters and bytes: Sociotechnical studies of distance education|url=https://books.google.com/books?id=6_V7z998PlgC&pg=PA48|year=2009|publisher=Francis Lee|page=48|isbn=9789173935180}}</ref> Оның мақсаты тестілеу, нәтижелерді тіркеу, жіктеу және саралау әдістеріне негізделген педагогикалық тәсілді қолдану арқылы студенттерге төмен шығынмен жеке қажеттіліктеріне бейімделген білім беру болды.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/07341510801900318 |title=Technopedagogies of mass-individualization: Correspondence education in the mid twentieth century |journal=History and Technology |volume=24 |issue=3 |pages=239–53 |year=2008 |last1=Lee |first1=Francis |s2cid=144728618 }}</ref><ref>Ellen L. Bunker, "The History of Distance Education through the Eyes of the International Council for Distance Education", in Michael Grahame Moore, William G. Anderson, eds. ''Handbook of Distance Education'' pp 49-66</ref> Кейіннен ұйым атауын Ашық және қашықтықтан білім беру жөніндегі халықаралық кеңес (ICDE) деп өзгертті. Оның бас кеңсесі Норвегияның [[Осло]] қаласында орналасқан.<ref>{{Cite web|url=https://www.icde.org/who-we-are|title=Who we are|website=International Council For Open And Distance Education |date=August 17, 2018 |access-date=2019-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190325213612/https://www.icde.org/who-we-are|archive-date=25 March 2019|url-status=dead}}</ref> === Ашық университеттер === {{Толық мақала|Ашық университет (ұғым)}} Ұлыбританиядағы [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]] (OU) [[Гарольд Уилсон]] басқарған сол кездегі [[Лейбористік партия (Ұлыбритания)|Лейбористік партия]] үкіметінің бастамасымен құрылды. [[Майкл Янг, Дартингтон бароны Янг|Майкл Янг]]тың тұжырымдамасына негізделген университетті жоспарлау жұмыстары 1965 жылы [[Білім беру және кәсіби даярлық жөніндегі мемлекеттік хатшы|білім беру жөніндегі мемлекеттік министр]] [[Дженни Ли, Ашеридж баронессасы Ли|Дженни Ли]]дің басшылығымен басталды. Ол Ашық университеттің үлгісін жоғары білім берудегі ең жоғары академиялық стандарттарға қолжетімділікті кеңейтетін оқу орны ретінде қалыптастырып, университеттердің вице-канцлерлері, педагогтер мен телехабар таратушылардан тұратын жоспарлау комитетін құрды. Комитетті сэр Питер Венейблс басқарды. Сол кездегі Британдық хабар тарату корпорациясының ([[BBC]]) инженерлік мәселелер жөніндегі директор орынбасары [[Джеймс Редмонд (телерадио қызметкері)|Джеймс Редмонд]] біліктіліктерінің көпшілігін [[Кешкі мектеп|кешкі мектепте]] алған еді. Оның жобаға деген ерекше ынтасы оқу бағдарламаларын теледидар арқылы таратуға байланысты техникалық қиындықтарды еңсеруге елеулі үлес қосты.<ref name=":0" /> [[Сурет:Walton Hall Pen&Ink.jpg|thumb|1970 жылы жаңадан құрылған [[Ашық университет (Ұлыбритания)|Ашық университет]]тің бас кеңсесі ретінде пайдалану үшін қайта жөнделген [[Уолтон-холл (Милтон-Кинс)|Уолтон-холл]] (суретші: Хилари Френч)]] Ашық университет сырттай оқыту бағдарламаларының ауқымын түбегейлі өзгертіп, дәстүрлі білім беру жүйесіне лайықты балама қалыптастыруға ықпал етті. Университет қашықтықтан оқыту қызметтерін жетілдіруге арналған жаңа технологияларды дамытуда алдыңғы қатарда болды,<ref>{{cite web|title=A Brief History of Distance Education|author=Bizhan Nasseh|url=http://www.seniornet.org/edu/art/history.html |website=SeniorNet |access-date=14 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130728165252/http://www.seniornet.org/edu/art/history.html|archive-date=28 July 2013|url-status=dead}}</ref> сондай-ақ басқа ғылыми салаларда да зерттеулер жүргізді. 1969 жылғы қаңтарда [[Уолтер Перри]] Ашық университеттің алғашқы вице-канцлері болып тағайындалды, ал оның құрылтай хатшысы [[Анастасиос Христодулу]] болды. 1970 жылы [[Эдвард Хит]] басқарған [[Консервативтік партия (Ұлыбритания)|Консервативтік партия]] үкіметінің билікке келуі [[Қазынашылық канцлері]] [[Иэн Маклеод]]тың басшылығымен бюджет шығыстарының қысқартылуына әкелді. Маклеод бұған дейін Ашық университет құру идеясын «сандырақ» деп атаған еді.<ref>{{Cite web |title=History of the OU |url=http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717081233/http://www.open.ac.uk/about/ou/p3.shtml |archive-date=Jul 17, 2010 |website=The Open University}}</ref> Соған қарамастан, Ашық университет 1971 жылы студенттерді қабылдаудың түбегейлі ашық саясатын енгізіп, алғашқы 25 000 студентін қабылдады. Сол кезде Ұлыбританияның дәстүрлі университеттерінде жалпы саны шамамен 130 000 студент оқыған.<ref>{{Cite web|title=History|url=http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history|access-date=2020-08-25|website=The Open University|language=en |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200919061453/http://www.openuniversity.edu/why-the-ou/quality/history |archive-date= Sep 19, 2020 }}</ref> [[Канада]]ның ашық университеті — [[Атабаска университеті]] 1970 жылы құрылды. Ол дербес әзірленгенімен, Ұлыбританиядағы Ашық университетке ұқсас үлгі бойынша дамыды.<ref name="byrne">{{cite book | last =Byrne | first =T. C. | author-link =Tim Byrne | title =Athabasca University The Evolution of Distance Education | publisher = University of Calgary Press | year= 1989 |location = Calgary, Alberta | page = 135| isbn = 0-919813-51-8}}</ref> Ашық университеттің тәжірибесі [[Испания]]дағы [[Қашықтықтан білім беру ұлттық университеті]]нің (1972)<ref>{{cite web |title= History of UNED (in Spanish) | location=ES | access-date=2012-01-26| url= http://portal.uned.es/portal/page?_pageid=93,499271,93_20500119&_dad=portal&_schema=PORTAL }}</ref> және [[Германия]]дағы [[Хаген университеті]]нің (1974) құрылуына ықпал етті.<ref>{{cite web |title= Three Decades |url= http://www.fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |publisher= FernUniversität in Hage |location= UK |access-date= 2011-01-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101123042944/http://fernuni-hagen.de/english/profile/3decades/learning.shtml |archive-date= 23 November 2010 |url-status= dead }}</ref> Қазіргі уақытта әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]]да да, атауы [[ағылшын тілі]]нде немесе жергілікті тілде «Ашық университет» деп аталатын осыған ұқсас оқу орындары жұмыс істейді.<ref name=":0">{{Cite web|title=13.2 History of distance education |date=August 3, 2001 |url=http://members.aect.org/edtech/ed1/13/13-02.html|access-date=2020-08-25|website= The Association for Educational Communications and Technology }}</ref> [[Ашық университеттер]]дің көпшілігі білім беру қызметтерін ұсыну үшін қашықтықтан оқыту технологияларын пайдаланады. Алайда олардың кейбірі студенттердің жергілікті оқу орталықтарына немесе аймақтық «жазғы мектептерге» қатысуын талап етеді. Кейбір ашық университеттер уақыт өте келе ''мегауниверситеттерге'' айналды.<ref>{{cite book |last1=Daniel | first1 = John S |title= Mega-Universities and Knowledge Media: Technology Strategies for Higher Education | url= https://books.google.com/books?id=Sy3nDKphDAkC | access-date=2011-01-23 |year=1998 | publisher= Routledge | isbn= 0-7494-2634-9}}</ref> === COVID-19 пандемиясы === {{multiple image | align = right | direction = horizontal | width = 200 | header = COVID-19 пандемиясы кезінде әлемде бейнеконференциялар арқылы өткізілген қашықтықтан сабақтар... | image1 = Урок математики во время пандемии COVID-19 (cropped squared).png | alt1 = | caption1 = ... Ресейде | image2 = A chemistry distance lesson during the COVID-19 pandemic in Italy (cropped squared).jpg | alt2 = | caption2 = ... Италияда | total_width = }} [[Сурет:8938Filipino_homeschooling_students_01.jpg|thumb|150px|right|2020 жылғы COVID-19 пандемиясы кезінде [[Сан-Мигель (Булакан)]] қаласында өздігінен білім алуға арналған материалдарды пайдаланып, аралас (баспа және цифрлық модульдерге негізделген) қашықтықтан оқыту жүйесі бойынша үйде білім алып жатқан филиппиндік оқушылар]] [[COVID-19 пандемиясы]] салдарынан әлемдегі мектептердің басым көпшілігі дәстүрлі бетпе-бет оқыту үшін жабылды.<ref name=":4">{{Cite journal |last1=Arandas |first1=Mohammed Fadel |last2=Salman |first2=Ali |last3=Idid |first3=Syed Arabi |last4=Loh |first4=Yoke Ling |last5=Nazir |first5=Syaira |last6=Ker |first6=Yuek Li |date=2024 |title=The influence of online distance learning and digital skills on digital literacy among university students post Covid-19. |url=https://digitalcommons.uri.edu/jmle/vol16/iss1/6 |journal=Journal of Media Literacy Education |volume=16 |issue=1 |pages=79–93 |doi=10.23860/JMLE-2024-16-1-6 |issn=2167-8715|doi-access=free }}</ref><ref name="Template_UNESCO-closures">{{Cite web|url=https://en.unesco.org/covid19/educationresponse |title=School closures caused by Coronavirus (COVID-19) |website=UNESCO |language=en|access-date=2021-01-12}}</ref><ref>{{cite web |url=https://en.unesco.org/news/290-million-students-out-school-due-covid-19-unesco-releases-first-global-numbers-and-mobilizes |title=290 million students out of school due to COVID-19: UNESCO releases first global numbers and mobilizes response |date=4 March 2020 |publisher=[[UNESCO]] |access-date=6 March 2020}}</ref> Пандемия мұғалімдердің цифрлық педагогика әдістерін тиімді қолдануға дайындығындағы кемшіліктерді де айқындады. Олардың қатарында интерактивті оқытуды жобалаудағы қиындықтар және Zoom мен Teams сияқты платформаларды жеткілікті меңгермеу мәселелері болды.<ref name=":1"/> Қашықтықтан білім беру саясаты көптеген университеттерде әлдеқайда ертерек әзірленіп, жүзеге асырыла бастағанымен, COVID-19 пандемиясы оның маңызын арттырды.<ref name=":4" /> Көптеген мектептер [[Zoom (бағдарлама)|Zoom]], Blackboard, [[Webex|Cisco Webex]], [[Google Meet]], [[Microsoft Teams]], [[Skype]], [[D2L]], [[GoTo Meeting]] және [[Edgenuity]] сияқты платформаларды пайдаланып, онлайн қашықтықтан оқытуға көшті.<ref name=":4" /><ref>{{Cite web|url=https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|title=Virtual learning gets mixed reviews from Pocono parents|date=2020-05-01|last=Hood|first=Micaela|access-date=17 May 2020|archive-date=7 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200507160538/https://www.poconorecord.com/lifestyle/20200501/virtual-learning-gets-mixed-reviews-from-pocono-parents|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.11alive.com/article/news/health/coronavirus/georgia-school-districts-digital-learning-grants-atlanta/85-3a783e3c-2642-44e9-8fa6-090012604481|title=Georgia awards $21 million in digital learning grants|date=2020-04-28|last=Raymond|first=Jonathon}}</ref> Зерттеулердің біріне сәйкес, студенттер ең көп пайдаланған платформа Google Classroom болды, одан кейін Microsoft Teams пен Zoom орналасты. Сирек қолданылған платформалардың қатарына [[Blackboard Learn]], [[DingTalk]], [[Tencent Video|Tencent]] және [[WhatsApp]] кірді. Алайда студенттер ең қолайлы деп бағалаған платформалар арасында бірінші орынды Microsoft Teams, одан кейін Google Classroom мен Zoom иеленді. Google Classroom оқытушылардың таңдауы бойынша студенттер ең жиі пайдаланған платформа болғанымен, студенттердің өздері Microsoft Teams платформасына көбірек басымдық берді.<ref name=":4" /> Бұл өзгерістің интернетке қосылатын құрылғысы немесе тұрақты интернет байланысы жоқ студенттерге тигізетін әсері алаңдаушылық туғызды.<ref name="Aristovnik et al. 2020">{{cite journal | vauthors = Aristovnik A, Keržič D, Ravšelj D, Tomaževič N, Umek L|title = Impacts of the COVID-19 Pandemic on Life of Higher Education Students: A Global Perspective| journal = Sustainability | volume = 12 | issue = 20 | pages = 8438 | date = October 2020 | doi=10.3390/su12208438| doi-access = free | bibcode=2020Sust...12.8438A }}</ref> COVID-19 пандемиясы кезіндегі қашықтықтан білім беру көптеген студенттер мен оқытушылардың синхронды оқу үдерісін бұзды. Оқытушылар нақты уақыт режимінде сабақ өткізу мүмкіндігінен айырылып, тек асинхронды оқытуға көшуге мәжбүр болған жағдайларда бұл өзгеріске бейімделу айтарлықтай қиындады. Сонымен қатар, әсіресе авторлық құқыққа қатысты әртүрлі құқықтық мәселелер туындады.<ref>{{Cite journal|doi = 10.1007/s12115-021-00584-w|title = The Right to Teach in a Hyper-Digital Age: Legal Protections for (Post-)Pandemic Concerns|year = 2021|last1 = Deflem|first1 = Mathieu|journal = Society|volume = 58|issue = 3|pages = 204–212|pmid = 34075264|pmc = 8161721}}</ref> Университет оқытушылары COVID-19 пандемиясы кезіндегі физикалық ортаның жағдайлары қашықтықтан білім беру сапасына кері әсер етті деп есептейді. Алайда дәрістің өткізілетін орны мен факультеттің түрі қашықтықтан білім беру сапасында статистикалық тұрғыдан елеулі айырмашылық көрсетпеді.<ref>{{Cite journal |last1=Al-Tkhayneh |first1=Khawlah M. |last2=Altakhaineh |first2=Abdel Rahman Mitib |last3=Nser |first3=Khaled Khamis |date=2023-01-01 |title=The impact of the physical environment on the quality of distance education |url=https://doi.org/10.1108/QAE-09-2022-0163 |journal=Quality Assurance in Education |volume=31 |issue=3 |pages=504–519 |doi=10.1108/QAE-09-2022-0163 |issn=0968-4883|url-access=subscription }}</ref> Нақты уақыт режиміндегі оқытудан асинхронды оқытуға көшу елеулі қиындықтар туғызып, оқыту мен білім алу тәжірибесіне әсер етті.<ref>{{Cite journal |last1=James |first1=Trixie |last2=Toth |first2=Gabriela |last3=Tomlins |first3=Melissa |last4=Kumar |first4=Brijesh |last5=Bond |first5=Kerry |date=2021-11-02 |title=Digital Disruption in the COVID-19 Era: The Impact on Learning and Students' Ability to Cope with Study in an Unknown World |url=https://studentsuccessjournal.org/article/view |journal=Student Success |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=84–95 |doi=10.5204/ssj.1784 |issn=2205-0795}}</ref> Бұл күрт өзгеріске бейімделуге тырысқан оқытушылар студенттерді оқу үдерісіне тиімді тартуда және курс материалдарын жеткізуде кедергілерге тап болды. Соның салдарынан оқытушылар арасындағы күйзеліс пен кәсіби қажу күшейді. Бұған қоса, мұндай өзгеріс білім беру материалдарын цифрлық форматта таратуға байланысты, әсіресе авторлық құқық саласында құқықтық мәселелер туғызды.<ref>{{Cite journal |last=Mezei |first=Péter |date=2023-06-30 |title=Digital Higher Education and Copyright Law in the Age of Pandemic - The Hungarian Experience |url=http://www.jipitec.eu/issues/jipitec-14-2-2023/5744 |journal=Jipitec |volume=14 |issue=2 |issn=2190-3387}}</ref> COVID-19 пандемиясынан кейін кейбір білім беру мекемелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қайта оралса, басқалары аралас оқытуға көшті немесе онлайн қашықтықтан оқытуды жалғастырды.<ref name=":4" /> Эквадордағы 1151 мектеп пен 45 000 оқушыны қамтыған рандомизацияланған бақыланатын зерттеу онлайн оқытуды басқару жүйесін орталықтандырылған түрде бақылау орталықтандырылмаған басқарумен салыстырғанда оқушылардың оқу үдерісіне қатысу көрсеткішін 0,21 стандартты ауытқуға, ал пәндік білім деңгейін 0,13 стандартты ауытқуға арттырғанын анықтады. Ал мұғалімдерге берілген ынталандырушы нұсқаулар мен оқушыларға жолданған мадақтау хабарламалары айтарлықтай әсер етпеді.<ref>{{Cite journal |last=Asanov |first=Igor |last2=Asanov |first2=Anastasiya-Mariya |last3=Åstebro |first3=Thomas |last4=Buenstorf |first4=Guido |last5=Crépon |first5=Bruno |last6=McKenzie |first6=David |last7=Flores T. |first7=Francisco Pablo |last8=Mensmann |first8=Mona |last9=Schulte |first9=Mathis |date=2023-07-25 |title=System-, teacher-, and student-level interventions for improving participation in online learning at scale in high schools |url=https://pnas.org/doi/10.1073/pnas.2216686120 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |language=en |volume=120 |issue=30 |doi=10.1073/pnas.2216686120 |issn=0027-8424 |pmc=10372661 |pmid=37459512}}</ref> Онлайн оқытудың артықшылықтары мен кемшіліктеріне арналған жақында жүргізілген зерттеу студенттерге өз бетінше жұмыс орындау қиындай түскенін анықтады.<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|last1=Mukhtar|first1=Khadijah|last2=Javed|first2=Kainat|last3=Arooj|first3=Mahwish|last4=Sethi|first4=Ahsan|date=May 2020|title=Advantages, Limitations and Recommendations for online learning during COVID-19 pandemic era|journal=Pakistan Journal of Medical Sciences|volume=36|issue=COVID19–S4|pages=S27–S31|doi=10.12669/pjms.36.COVID19-S4.2785|issn=1682-024X|pmc=7306967|pmid=32582310}}</ref> Зерттеуде студенттердің өз бетінше жұмыс орындауына мүмкіндік беру үшін оқытушыларға сабақ барысында берілетін ақпарат көлемін азайтып, практикалық іс-әрекеттер санын көбейту ұсынылады.<ref name="ReferenceA" /> Мектептер жаңа технологияларға баяу бейімделгенімен, [[COVID-19]] пандемиясы оларды жаңа цифрлық және онлайн оқыту құралдарын меңгеріп, қолдануға мәжбүр етті.<ref name=":1">{{Cite journal |last1=Hew |first1=Khe Foon |last2=Jia |first2=Chengyuan |last3=Gonda |first3=Donn Emmanuel |last4=Bai |first4=Shurui |date=2020-12-21 |title=Transitioning to the "new normal" of learning in unpredictable times: pedagogical practices and learning performance in fully online flipped classrooms |journal=International Journal of Educational Technology in Higher Education |volume=17 |issue=1 |pages=57 |doi=10.1186/s41239-020-00234-x |issn=2365-9440 |pmc=7750097 |pmid=34778516 |doi-access=free }}</ref> [[Веб-конференция]]лар 2007 жылдан бастап кеңінен тарала бастады.<ref>{{Cite journal |last=Bower |first=Matt |date=2011-05-01 |title=Synchronous collaboration competencies in web-conferencing environments – their impact on the learning process |url=https://doi.org/10.1080/01587919.2011.565502 |journal=Distance Education |volume=32 |issue=1 |pages=63–83 |doi=10.1080/01587919.2011.565502 |s2cid=17247273 |issn=0158-7919|url-access=subscription }}</ref> Зерттеушілер [[онлайн сабақтар]]ға қатысатын адамдардың оқу нәтижелері дәстүрлі аудиториялық сабақтарға қатысушылардың нәтижелерінен кем түспейтінін анықтады.<ref name=":1" /> Онлайн оқыту дәстүрлі оқу курстарына қатысу мүмкіндігі шектеулі білім алушылар үшін академиялық дәреже алудың қолжетімді жолына айналып келеді.<ref>{{Cite book |last=Veletsianos |first=George |title=Learning online : the student experience |date=2020 |others=Johns Hopkins University. Press |isbn=978-1-4214-3810-8 |location=Baltimore, Maryland |oclc=1145122616}}</ref> Сонымен қатар цифрлық оқыту технологиялары шалғай жерлерде тұратын адамдарға білім алуға мүмкіндік беріп, студенттердің оқу үдерісін өздерінің күнделікті кестесіне ыңғайлы түрде ұйымдастыруын жеңілдетеді.<ref>{{Cite web |title=Strengths and Weaknesses of Online Learning {{!}} University of Illinois Springfield |url=https://www.uis.edu/ion/resources/tutorials/overview/strengths-weaknesses |access-date=2024-04-20 |website=www.uis.edu |language=en}}</ref> == Технологиялары == [[Сурет:Digital carrel classroom.webp|thumb|[[Есептеуіш ойлау#Есептеуіш білім беру|Есептеуіш білім беру]] мақсатында [[Сыныптағы компьютерлер|компьютерлерді жұмыс үстелдеріне орналастыруға]] арналған [[Жеке жұмыс кабинасы|қалқалармен бөлінген]] жұмыс үстелдерінің 3D жобасы]] Синхронды оқыту кезінде барлық қатысушылар дәстүрлі аудиториялық сабақтардағыдай бір уақытта виртуалды сыныпта «қатысады». Мұндай оқыту түрі белгіленген сабақ кестесін қажет етеді. [[Веб-конференция]], [[бейнеконференция]], [[білім беру теледидары]] және [[оқыту теледидары]] синхронды технологиялардың мысалдары болып саналады. Оларға сондай-ақ [[тікелей спутниктік хабар тарату]] (DBS), [[интернет-радио]], [[тікелей эфир]], [[телефон]] және [[веб-негізіндегі IP-телефония]] жатады.<ref name="lever-duffy">{{cite book |last1=Lever-Duffy |first1=Judy |last2= McDonald |first2= Jean B |others= Ana A. Ciereszko, Al P. Mizell | title= Teaching and Learning with Technology | url= https://books.google.com/books?id=9wxKAAAAYAAJ | access-date = 23 January 2011 | edition = 3rd |date=March 2007 | publisher=Allyn & Bacon | isbn=978-0-205-51191-4 | page=377}}</ref> Алайда көптеген білім алушылар тұрақты интернет байланысының немесе қажетті құрылғылардың болмауына байланысты қиындықтарға тап болады. Бұл цифрлық технологияларға қолжетімділіктегі теңсіздіктің маңызды мәселе екенін көрсетеді.<ref name="Template_UNESCO-closures"/><ref name="Aristovnik et al. 2020"/> Веб-конференция бағдарламалары онлайн сабақтарды ұйымдастыруды жеңілдетеді және әдетте мәтіндік чат, сауалнама, қол көтеру функциясы, эмотикондар және басқа да интерактивті құралдарды қамтиды. Бұл құралдар синхронды сабақтардың жазбаларын кейін тыңдай алатын студенттердің асинхронды түрде қатысуына да мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру курстарында қатысушылардың виртуалды ортада болу әсерін күшейту үшін иммерсивті орталар (әсіресе [[SecondLife]]) да қолданылды. Аудиториялық сабақтарға синхронды түрде қатысудың тағы бір тәсілі — [[қашықтан қатысу роботтары]]н пайдалану.<ref name="swiveling"/> Мұндай роботтар науқас студенттердің де сабақтарға қатысуына мүмкіндік береді.<ref>{{Cite web |title=Robot brings classroom to sick students |url=https://www.norwichbulletin.com/story/news/education/2014/11/10/robot-brings-classroom-to-sick/35775732007/ |access-date=2023-02-17 |website=Norwich Bulletin |language=en-US}}</ref> Кейбір университеттер қашықтан және аудиторияда оқитын студенттердің бір мезгілде сабаққа қатысып, өзара әрекеттесуіне мүмкіндік беретін синхронды аралас сабақтарды тиімдірек ұйымдастыру үшін қашықтан қатысу роботтарын қолдана бастады. Мұндай сабақтарда айналаға бұрыла алатын Kubi Telepresence робот-тұғыры және еркін қозғала алатын Double Robot сияқты [[телеробототехника]] құрылғылары пайдаланылады. Бұл роботтардың көмегімен қашықтан оқитын студенттер қабырғадағы экранда ғана көрінудің орнына, аудиториядағы үстел басында отырғандай сабаққа қатыса алады.<ref>{{cite web|url=http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|title=From a Spot on the Wall to a Seat at the Table – CEPSE/COE Design Studio|access-date=25 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108162011/http://designstudio.educ.msu.edu/from-a-spot-on-the-wall-to-a-seat-at-the-table/|archive-date=8 November 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |last=Meyer |first=Leila |date=2015-02-24 |title=Michigan State Tests Telepresence Robots for Online Students |url=https://campustechnology.com/articles/2015/02/24/michigan-state-tests-telepresence-robots-for-online-students.aspx |access-date=2023-02-17 |website=Campus Technology |language=en-US}}</ref> Асинхронды оқыту кезінде қатысушылар оқу материалдарын өздеріне ыңғайлы уақытта меңгере алады. Студенттердің бір уақытта сабаққа қатысуы міндетті емес. Қашықтықтан білім берудің ең көне түрі саналатын пошта арқылы хат алмасу асинхронды оқыту технологиясына жатады. Сонымен қатар мұндай технологияларға [[хабарлама тақтасы]] форумдары, [[электронды пошта]], [[бейнежазба|бейне]] және [[аудиожазба]]лар, баспа материалдары, [[дауыстық пошта]] және [[факс]] жатады.<ref name="lever-duffy"/> Технологиялық инновациялардың бес сипаттамасы (үйлесімділік, нәтижелерінің көрнекілігі, салыстырмалы артықшылық, күрделілік және сынап көру мүмкіндігі) пайдаланушылардың [[цифрлық сауаттылығы]]мен статистикалық тұрғыдан елеулі оң байланысқа ие. Сонымен қатар нәтижелердің көрнекілігі, сынап көру мүмкіндігі және цифрлық дағдылар [[цифрлық сауаттылық]] деңгейіне статистикалық тұрғыдан елеулі оң әсер ететіні анықталды.<ref name=":4" /> Бұл екі әдісті біріктіріп қолдануға болады. Ашық университеттер мен дәстүрлі кампустары бар оқу орындарының көбеюі қашықтан өткізілетін сабақтарды толықтыру үшін белгілі бір уақыт аралығында студенттердің оқу орнында тұрып немесе күндізгі форматта білім алуын көздейтін сабақтарды ұйымдастыруға мүмкіндік берді.<ref name="Burns">{{cite book |last1=Burns |first1=Mary | title= Distance Education for Teacher Training: Modes, Models and Methods | url= http://go.edc.org/07xd | access-date = 10 September 2012}}</ref> Қашықтықтан және кампуста оқытуды біріктіретін мұндай білім беру түрі соңғы кезде «[[аралас оқыту]]<nowiki/>» немесе сирегірек «гибридті оқыту» деп атала бастады. Көптеген ашық университеттер «қашықтықтан оқыту» ұғымы аясында әртүрлі технологияларды және оқыту форматтарын (бетпе-бет, қашықтықтан және гибридті) біріктіріп қолданады. Қашықтықтан оқытуда интерактивті радио арқылы оқыту (IRI), интерактивті аудио арқылы оқыту (IAI), онлайн [[виртуалды әлем]]дер, цифрлық ойындар, вебинарлар және веб-трансляциялар да пайдаланылуы мүмкін. Бұлардың барлығы электрондық оқыту құралдарына жатады.<ref name="Burns"/> === Радио және теледидар === [[Сурет:High School on TV in Little Rock, Arkansas.tif|thumb|upright=1.2|Мектептердің нәсілдік интеграцияға байланысты жабылуы кезінде [[Литл-Рок тоғызы]]ның бір мүшесі теледидар арқылы орта мектеп сабақтарын көріп отыр]] {{external media | width = 210px | float = right | audio1 = [http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ Радио арқылы колледж туралы әңгіме.], 2:45, 1931 жылғы 2 желтоқсан, [[WNYC (AM)|WNYC]]<ref name="smarth">{{cite web | title = Air college talk. | publisher = www.wnyc.org | date = 2 December 1931 | url = http://www.wnyc.org/story/745-air-college-talk/ | access-date = 5 November 2016 }}</ref> }} 1920 жылдары киноның, ал 1930 жылдары радионың қарқынды таралуы оларды қашықтықтан білім беру мақсатында пайдалану туралы ұсыныстардың пайда болуына әкелді.<ref>{{Cite book |last=Cuban |first=Larry |url=https://books.google.com/books?id=uQeEn1vEUSQC |title=Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920 |date=1986-06-15 |publisher=Teachers College Press |isbn=978-0-8077-2792-8 |language=en}}</ref> 1938 жылға қарай кемінде 200 қалалық мектеп жүйесі, 25 штаттық білім беру басқармасы және көптеген колледждер мен университеттер мемлекеттік мектептерге арналған білім беру бағдарламаларын радио арқылы таратты.<ref>{{cite journal | last1 = Tyson | first1 = Levering | year = 1936 | title = Ten Years of Educational Broadcasting | journal = [[School and Society]] | volume = 44 | pages = 225–31 }}</ref> Ұсынылған идеялардың бірі радионы негізгі мұғалім ретінде пайдалану болды. {{Дәйексөз|Белгілі бір салалардың мамандары мемлекеттік мектептер жүйесіндегі көптеген сыныптардың оқушыларына радио арқылы сабақ өткізіп, сұрақтар қояды, оқуға арналған материалдарды ұсынады, тапсырмалар береді және тестілеу жүргізеді. Бұл білім беру үдерісін механикаландырып, жергілікті мұғалімге тек радиосабаққа дайындық жасау және сыныптағы тәртіпті сақтау міндеттерін қалдырады.<ref>Lloyd Allen Cook. (1938). ''Community Backgrounds of Education: A Textbook and Educational Sociology'', pp&nbsp;249–250</ref>}} Қашықтықтан білім беруде радионы кең ауқымда қолданудың алғашқы тәжірибесі [[1937 жылы Чикаго мемлекеттік мектептеріндегі қашықтықтан білім беру|1937 жылы Чикагода жүзеге асырылды]]. Қалада [[полиомиелит]] індетінің өршуіне байланысты мектептер үш аптаға жабылған кезде, [[Уильям Джонсон (педагог)|Чикаго мемлекеттік мектептерінің басшысы Уильям Джонсон]] мен оның орынбасары Минни Фэллон қаладағы [[бастауыш мектеп]] оқушыларына радио хабарлары арқылы білім беретін қашықтықтан оқыту бағдарламасын енгізді.<ref>{{cite news |last1=Strauss |first1=Valerie |last2=Hines |first2=Michael |title=Perspective {{!}} In Chicago, schools closed during a 1937 polio epidemic and kids learned from home — over the radio |url=https://www.washingtonpost.com/education/2020/04/03/chicago-schools-closed-during-1937-polio-epidemic-kids-learned-home-over-radio/ |newspaper=Washington Post |access-date=16 August 2021}}</ref><ref>{{cite web |last1=White |first1=Theresa Mary |title=Coping with Administrative Pressures in the Chicago Schools' Superintendency: An Analysis of William Henry Johnson, 1936-1946 |url=https://ecommons.luc.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=3615&context=luc_diss |publisher=Loyola University Chicago |access-date=15 August 2021 |date=1988|page= 126}}</ref><ref>{{cite web |last1=Foss |first1=Katherine A. |title=Remote learning isn't new: Radio instruction in the 1937 polio epidemic |url=https://theconversation.com/remote-learning-isnt-new-radio-instruction-in-the-1937-polio-epidemic-143797 |website=The Conversation |access-date=16 August 2021 |language=en |date=5 October 2020}}</ref> 1948 жылы [[Кентукки]] штатында осындай оқыту жүйесінің үлгісі пайда болды. [[Луисвилл университеті]]нің президенті [[Джон Уилкинсон Тейлор (педагог)|Джон Уилкинсон Тейлор]] қашықтықтан білім беру құралы ретінде радионы пайдалану мақсатында [[NBC]] компаниясымен ынтымақтастық орнатты. [[Федералдық байланыс комиссиясы]]ның төрағасы бұл жобаны қолдап, «радио арқылы колледжде оқыту» жүйесі «Америкадағы білім беруді 25 жылға ілгерілетеді» деп болжады. Университет қала меншігінде болғандықтан, жергілікті тұрғындар төмен оқу ақысын төлеп, оқу материалдарын пошта арқылы алып, кампуста тікелей өткізілетін аудиториялық пікірталастарды радио арқылы тыңдай алатын болды.<ref>Dwayne D. Cox and William J. Morison. (1999). ''The University of Louisville'', pp&nbsp;115–117</ref> Физик [[Дэниел К. Позин]] де [[Де Пол университеті]] арқылы теледидардан оқу курсын жүргізіп, қашықтықтан білім беру саласының алғашқы ізашарларының бірі болды.<ref>{{cite web|last1=Vyse|first1=Stuart|title=Before Carl Sagan and Neil deGrasse Tyson, There Was Dan Q. Posin|url=https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|website=Committee for Skeptical Inquiry|date=November 2017 |access-date=25 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424223305/https://www.csicop.org/si/show/before_carl_sagan_and_neil_degrasse_tyson_there_was_dan_q._posin|archive-date=24 April 2018}}</ref> [[Мадисондағы Висконсин университеті]]нің қызметкері [[Чарльз Ведемейер]] де оқытудың жаңа әдістерін дамытуға ықпал етті. 1964–1968 жылдары [[Нью-Йорк Карнеги корпорациясы|Карнеги қоры]] Ведемейердің ''Оқу медиақұралдарын үйлестіру жобасын'' (AIM) қаржыландырды. Бұл жоба университет кампусынан тыс жерде білім алатын адамдарға арналған әртүрлі коммуникациялық технологияларды қолдануды көздеді. 1950 жылдары радио арқылы оқыту курстары біртіндеп қолданыстан шыға бастады.<ref>Cuban. (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;19–26</ref> [[Форд қоры]] тарапынан қомақты қаржы бөлінгеніне қарамастан, теледидарды осыған ұқсас мақсаттарда пайдалануға бағытталған көптеген бастама сәтсіз аяқталды.<ref>{{cite book|author1=Christopher H. Sterling|author2=Cary O'Dell|title=The Concise Encyclopedia of American Radio|url=https://books.google.com/books?id=dmmLAgAAQBAJ&pg=PA609|year=2011|publisher=Routledge|page=609|isbn=978-1-135-17684-6}}</ref><ref>Robert J. Taggart. (2007). "The Promise and Failure of Educational Television in a Statewide System: Delaware, 1964–1971." ''American Educational History Journal'', ''24''&nbsp;(1), 111–122. [https://books.google.com/books?id=n_eEVfDG44kC&pg=PA111 online]</ref><ref>Cuban (1986). ''Teachers and Machines: The Classroom Use of Technology Since 1920'', pp&nbsp;27–50</ref> === Интернет === {{Толық мақала|Виртуалды білім беру}} Компьютерлер мен [[интернет]]тің кеңінен таралуы қашықтықтан оқытуды жеңілдетіп, жеделдете түсті. Қазіргі уақытта [[виртуалды мектеп]]тер мен [[виртуалды университет]]тер толыққанды оқу бағдарламаларын онлайн форматта ұсынады.<ref>{{cite book |last1 = Gold|first1 = Larry|last2 = Maitland|first2 = Christine|editor1-first = Ronald A.|editor1-last = Phipps|editor2-first = Jamie P.|editor2-last = Merisotis|title = What's the difference? A review of contemporary research on the effectiveness of distance learning in higher education|url = https://books.google.com/books?ei=ldA7TcruEZG38gODpYykCA|access-date = 23 January 2011|year = 1999|publisher = Institute for Higher Education Policy|location = Washington, DC}}</ref> Бакалавриат пен магистратурада академиялық кредит алуға мүмкіндік беретін алғашқы онлайн курстарды 1985 жылы [[Connected Education]] ұйымы Нью-Йорктегі [[The New School]] университеті арқылы ұсынды. Бұл бағдарлама аясында студенттер бетпе-бет сабақтарға қатыспай, компьютерлік конференциялар арқылы толықтай онлайн білім алып, медиа зерттеулері бойынша магистр дәрежесін иеленді.<ref name="T.H.E.">{{cite web|url=http://thejournal.com/Articles/1997/06/01/Technology-in-Education-and-the-Next-TwentyFive-Years.aspx|title=Technology in Education and the Next Twenty-Five Years|last=Withrow|first=Frank|date=June 1, 1997|work=T.H.E. Journal}}</ref><ref name="New Scientist">{{cite magazine | url=https://www.newscientist.com/article/mg14820045.300-carry-on-learning-learning-cyberspace.html | title=Carry on learning | author=Ray Percival | magazine=New Scientist |date=1995-11-28}}</ref><ref name="Netweaver">{{cite web | url=http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | title=Connected Education, Inc. | author=Gail S. Thomas | work=Netweaver | publisher=Electronic Networking Association | date=1988-02-01 | accessdate=2008-08-25 | url-status=dead | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080827214245/http://cgi.gjhost.com/~cgi/mt/netweaverarchive/000144.html | archivedate=2008-08-27 }}</ref> 1986 жылы [[Торонто университеті]]нің<ref>{{Cite web|url=https://www.tonybates.ca/2016/01/17/celebrating-the-30th-anniversary-of-the-first-fully-online-course/|title=Celebrating the 30th anniversary of the first fully online course |last=Bates|first=Tony|website=www.tonybates.ca|date=18 January 2016|language=en-US|access-date=2019-06-12}}</ref> Жоғары білім беру мектебі (сол кезде OISE — [[Онтарио білім беру зерттеулері институты]] деп аталған) гендерлік мәселелер мен білім беруде компьютерлерді қолдануға арналған «Әйелдер және білім берудегі компьютерлер» курсын ұсынды. Алғашқы толықтай онлайн оқытуға негізделген жаңа университет 1994 жылы Испанияның [[Барселона]] қаласында штаб-пәтері орналасқан [[Каталония ашық университеті]] ретінде құрылды. 1999 жылы [[Джонс халықаралық университеті]] АҚШ-тағы аймақтық аккредиттеу қауымдастығының [[білім беру аккредитациясы]]нан өткен алғашқы толықтай онлайн университет ретінде жұмысын бастады.<ref>{{cite web|title = Accreditation|url = http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|publisher = Jones International University|location = US|access-date = 23 January 2011|url-status = dead|archive-url = https://web.archive.org/web/20130421085153/http://www.jiu.edu/about-jiu/accreditation|archive-date = 21 April 2013}}</ref> 2000–2008 жылдары дамыған және дамушы елдердің барлығына дерлік қашықтықтан білім беру курстарына қабылданған студенттер саны қарқынды өсті.<ref>{{cite web |last=Walton Radford |first=Alexandria |title=Learning at a Distance: Undergraduate Enrollment in Distance Education Courses and Degree Programs |url=http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111016140229/http://nces.ed.gov/pubs2012/2012154.pdf |archive-date=2011-10-16 |url-status=live |publisher=National Center for Education Statistics |access-date=30 November 2011}}</ref> Қазіргі уақытта әлемдегі көптеген жекеменшік, мемлекеттік, [[коммерциялық емес ұйым|коммерциялық емес]] және пайда табуға бағытталған оқу орындары бастапқы білім беру деңгейінен бастап жоғары академиялық дәрежелер мен докторантура бағдарламаларына дейін қашықтықтан оқыту курстарын ұсынады. Мысалы, [[Нью-Йорк университеті]] мен Канаданың халықаралық университеті [[NYU Tandon Online]] арқылы инженерия және менеджмент салаларында [[онлайн академиялық дәреже]] алу бағдарламаларын ұсынады. Оқу орындарының аккредиттеу деңгейлері әртүрлі: Стэнфорд университеті мен Гарвард университеті сияқты кеңінен танылған жоғары оқу орындары онлайн курстар ұсынғанымен, кейбір онлайн оқу орындарының қызметі сыртқы бақылауға жеткілікті дәрежеде алынбаған, ал олардың арасында алаяқтықпен айналысатын, яғни [[жалған диплом беретін оқу орындары]] да кездеседі. АҚШ-та [[Қашықтықтан білім беруді аккредиттеу комиссиясы]] (DEAC) қашықтықтан білім беру мекемелерін аккредиттеуге маманданған.<ref>{{Cite web |url=http://www.deac.org/accred.html |title=Accreditation |publisher=DEAC |access-date=20 September 2016}}</ref> 2011 жылы АҚШ-та орта білімнен кейінгі білім беру ұйымдарында оқитын барлық студенттердің үштен бірі аккредиттелген оқу орнының кемінде бір онлайн курсын өткендігі анықталды.<ref name="Lederman2">{{cite news|last = Lederman|first = Doug |title = Growth for Online Learning |url = http://www.insidehighered.com/news/2013/01/08/survey-finds-online-enrollments-slow-continue-grow|access-date = 30 March 2013 |newspaper = InsideHigherEd|date = 8 January 2013}}</ref> Бұл үрдіс одан әрі жалғасты. 2013 жылы мемлекеттік және жекеменшік колледждердің көпшілігі толыққанды академиялық бағдарламаларды онлайн форматта ұсына бастады.<ref name="Lederman2" /> Бұл бағдарламалар [[психикалық денсаулық]] сақтау,<ref name="Blackmore, C. 2007">Blackmore, C., van Deurzen, E., & Tantam, D. (2007). Therapy training online: Using the internet to widen access to training in mental health issues. In T. Stickley & T. Basset (Eds.) Teaching Mental Health (pgs. 337-352). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, Ltd.</ref> [[эрготерапия]],<ref name="Jedlicka, J. S. 20022">Jedlicka, J. S., Brown, S. W., Bunch, A. E., & Jaffe, L. E. (2002). A comparison of distance education instructional methods in occupational therapy. Journal of Allied Health, 31(4), 247-251.</ref><ref name="Stanton, S. 20012">Stanton, S. (2001). Going the distance; Developing shared web-based learning programmes. Occupational Therapy International, 8(2), 96-106.</ref> [[отбасылық терапия]],<ref name="Maggio, L. M. 20012">Maggio, L. M., Chenail, R., & Todd, T. (2001). Teaching family therapy in an electronic age. Journal of Systemic Therapies, 20(1), 13-23.</ref> [[арт-терапия]],<ref name="Orr, P. 20102">Orr, P. (2010). Distance supervision: Research, findings, and considerations for art therapy. The Arts in Psychotherapy, 37, 106-111.</ref> [[физиотерапия]]<ref name="Stanton, S. 20012" /> және [[оңалту бойынша кеңес беру]]<ref name="Stebnicki, M. A. 20012">Stebnicki, M. A. & Glover, N. M. (2001). E-supervision as a complementary approach to traditional face-to-face clinical supervision in rehabilitation counseling: Problems and solutions. Rehabilitation Education, 15(3), 283-293.</ref> салаларындағы мамандарды даярлауды қамтыды. 2008 жылға қарай АҚШ-тың 44 штатында бастауыш және орта білім беру деңгейіндегі (K–12) онлайн оқыту бағдарламалары қолжетімді болды.<ref>Olszewski-Kubilius, Paula; Corwith, Susan. "Distance Education: Where It Started and Where It Stands for Gifted Children and Their Educators." Gifted Child Today, v. 34 issue 3, 2011, pp. 16–24,.</ref> [[Интернет-форум]]дар, онлайн [[пікірталас топтары]] және [[онлайн білім беру қауымдастығы|онлайн білім беру қауымдастықтары]] қашықтықтан білім алу тәжірибесін жақсартуға ықпал ете алады. Зерттеулер [[әлеуметтену]]дің қашықтықтан білім берудің кейбір түрлерінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.<ref name="SRE4(13)2">{{cite journal |doi=10.1016/j.sbspro.2013.09.199 |title=Alleviating the Senses of Isolation and Alienation in the Virtual World: Socialization in Distance Education |journal=Procedia - Social and Behavioral Sciences |volume=93 |pages=332–7 |year=2013 |last1=Sazmandasfaranjan |first1=Yasha |last2=Shirzad |first2=Farzad |last3=Baradari |first3=Fatemeh |last4=Salimi |first4=Meysam |last5=Salehi |first5=Mehrdad |doi-access=free }}</ref> == Оқу қарқыны белгіленген және өздігінен реттелетін оқыту үлгілері == [[Андреас Каплан|Каплан]] мен Хенлейн қашықтықтан білім беруді «уақытқа тәуелділік» және «қатысушылар саны» өлшемдері бойынша төрт топқа бөледі: # [[Жаппай ашық онлайн курстар|MOOC]] (жаппай ашық онлайн курстар) — қатысушылар санына шектеу қойылмайтын және барлығына ашық (яғни қатысуға арнайы шектеулер қарастырылмаған) онлайн курс; # [[Шағын жабық онлайн курс|SPOC]] (шағын жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі болғандықтан, ресми тіркелудің белгілі бір түрін талап ететін онлайн курс; # SMOC (синхронды жаппай онлайн курстар) — қатысушылар саны шектелмейтін, барлығына ашық, бірақ студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс; # SSOC (синхронды жабық онлайн курстар) — қатысушылар саны шектеулі және студенттердің бір уақытта (синхронды түрде) қатысуын талап ететін онлайн курс.<ref name="Kaplan Haenlein 2016"/> Оқу қарқыны алдын ала белгіленген үлгілер дәстүрлі кампустары бар оқу орындарында дерлік барлық жағдайда қолданылатындықтан, кеңінен таныс оқыту түрі болып саналады. Қашықтықтан және кампуста оқыту бағдарламаларын қатар ұсынатын оқу орындары, әдетте, оқытушылардың жұмыс жүктемесін, студенттердің семестрлік оқу жоспарларын, оқу ақысын төлеу мерзімдерін, емтихан кестелерін және басқа да әкімшілік мәселелерді кампустағы оқу үдерісімен үйлестіру үшін оқу қарқыны белгіленген үлгілерді пайдаланады. Студенттердің мұндай жүйеге бұрыннан таныс болуы және белгіленген мерзімдерді сақтау қажеттілігі олардың осы үлгілерге тез бейімделуіне және көп жағдайда табысты білім алуына ықпал етеді. Алайда бұл студенттердің еркіндігін шектейді, өйткені бірыңғай оқу қарқыны кейбір студенттер үшін тым жылдам, ал басқалары үшін тым баяу болуы мүмкін. Сонымен қатар өмірдегі түрлі жағдайлар, кәсіби немесе отбасылық міндеттер студенттердің тапсырмаларды сырттан белгіленген кестеге сәйкес орындауына кедергі келтіруі мүмкін. Дегенмен оқу қарқыны белгіленген үлгілер студенттерге бірлескен зерттеу қауымдастықтарын<ref>{{Cite web|url = https://coi.athabascau.ca|title = Community of Inquiry site|publisher = Athabasca University}}</ref> оңай қалыптастыруға және бірлескен жұмысқа қатысуға мүмкіндік береді. Оқу қарқынын өздігінен реттеуге мүмкіндік беретін курстар студенттердің еркіндігін барынша арттырады. Өйткені студенттер оқуын кез келген күні бастап қана қоймай, курсты бірнеше аптаның ішінде немесе бір жылда, тіпті одан да ұзақ мерзімде аяқтай алады. Студенттер көбіне білім беру бағдарламасын аяқтауға уақыт тапшылығы туындағанда, белгіленген кесте бойынша оқытылатын курсты аяқтай алмағанда, қосымша курстар қажет болғанда немесе ұзақ уақыт бойы тұрақты оқуға кедергі келтіретін жағдайларға тап болғанда осындай оқыту түрін таңдайды. Алайда оқу қарқынын өздігінен реттеу үлгісі көптеген студенттерге үйреншікті емес және тапсырмаларды шамадан тыс кейінге қалдыруға, соның салдарынан курсты аяқтай алмауға әкелуі мүмкін. Білім нәтижелерін бағалау да қиындық туғызады, өйткені емтихандарды кез келген күні тапсыруға болады. Бұл студенттердің емтихан сұрақтарын бір-бірімен бөлісуіне мүмкіндік беріп, академиялық адалдық қағидаттарының бұзылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар бірлескен оқу іс-әрекеттерін ұйымдастыру өте күрделі. Дегенмен кейбір оқу орындары<ref name=":3">{{Cite book|title = Teaching Crowds: Learning and Social Media|last1 = Dron|first1 = Jon|publisher = AU Press|year = 2014|last2 = Anderson|first2 = Terry}}</ref> оқу қарқынын өздігінен реттейтін бағдарламаларда қолдану үшін желілік және коннективистік педагогикалық тәсілдерге<ref>{{cite journal |doi=10.19173/irrodl.v12i3.890 |title=Three generations of distance education pedagogy |journal=The International Review of Research in Open and Distance Learning |volume=12 |issue=3 |pages=80–97 |year=2011 |last1=Anderson |first1=Terry |last2=Dron |first2=Jon |doi-access=free |hdl=2149/3070 |hdl-access=free }}</ref> негізделген бірлесіп оқыту үлгілерін әзірлеуде. == Артықшылықтары == Қашықтықтан оқыту халықтың кең топтары мен кәсіпорындар үшін білім алу және кәсіби даярлықтан өту мүмкіндіктерін кеңейте алады, өйткені оның икемді оқу кестесі жеке міндеттер мен жауапкершіліктерден туындайтын көптеген уақыт шектеулерінің әсерін азайтады.<ref name=Oblinger>{{cite journal |last=Oblinger |first=Diana G. |year=2000 |title=The Nature and Purpose of Distance Education |journal=The Technology Source |issue=March/April |publisher=Michigan Virtual University |location=Michigan |url=http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |access-date=23 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110718000146/http://technologysource.org/article/nature_and_purpose_of_distance_education/ |archive-date=18 July 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="CFP">{{cite journal|last1=Masson|first1=M|title=Benefits of TED Talks|journal=Canadian Family Physician|date=December 2014|volume=60|issue=12|pages=1080|pmid=25500595|pmc=4264800}}</ref> Сонымен қатар бейнематериалдар, симуляциялар және интерактивті медиақұралдар сияқты [[мультимодалдылық|мультимодалды]] мазмұнды пайдалану білім алушылардың оқу үдерісіне белсенді қатысуын арттырып, олардың әртүрлі оқу тәсілдеріне бейімделуге мүмкіндік береді (Veletsianos, 2020). Оқу іс-әрекеттерінің бір бөлігін оқу орнынан тыс жерде ұйымдастыру дәстүрлі оқыту кезінде ғимараттар мен инфрақұрылымға түсетін жүктемеден туындайтын мекемелердің өткізу қабілетіне қатысты шектеулерді жеңілдетеді.<ref name=Oblinger /> Соның нәтижесінде көбірек оқу курстарын ұсынуға мүмкіндік туады, ал студенттер қажетті пәндерге уақытында тіркеліп, оқуын кешіктірмей аяқтай алады.<ref>{{Cite journal |last1=Fischer |first1=Christian |last2=Baker |first2=Rachel |last3=Li |first3=Qiujie |last4=Orona |first4=Gabe Avakian |last5=Warschauer |first5=Mark |date=2022 |title=Increasing success in Higher Education: The relationships of online course taking with college completion and time-to-degree |journal=Educational Evaluation and Policy Analysis |language=en |volume=44 |issue=3 |pages=355–379 |doi=10.3102/01623737211055768 |s2cid=244498785 |issn=0162-3737|doi-access=free }}</ref> Бұған қоса, белгілі бір саланың көптеген мамандарымен және географиялық орналасуы, әлеуметтік, мәдени, экономикалық жағдайы мен өмірлік тәжірибесі әртүрлі басқа студенттермен байланыс орнату мүмкіндігі кеңейеді.<ref name="Maggio, L. M. 20012" /><ref name="CFP"/> Халықтың дәстүрлі оқу жасынан асқан бөлігі [[өмір бойы білім алу]]ға көбірек қатысқан сайын білім беру мекемелері қаржылық пайда көре алады. Әсіресе ересектерге арналған бизнес курстары айтарлықтай табыс әкелуі мүмкін.<ref name=Oblinger /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру бағдарламалары оқу орындарында инновацияларды енгізуге түрткі бола алады<ref name=Oblinger /> және тиімділігі жағынан дәстүрлі бетпе-бет оқыту бағдарламаларынан кем түспейді,<ref name="Blackmore, C. 2007" /><ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /><ref name=Nguyen>{{cite journal|last1=Nguyen|first1=Tuan|title=The Effectiveness of Online Learning: Beyond No Significant Difference and Future Horizons|journal=MERLOT Journal of Online Learning and Teaching|date=June 2015|volume=11|issue=2|pages=309–319|url=http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906052453/http://jolt.merlot.org/Vol11no2/Nguyen_0615.pdf |archive-date=2015-09-06 |url-status=live}}</ref> әсіресе оқытушының білімі терең әрі кәсіби дағдылары жоғары болған жағдайда.<ref name="Orr, P. 20102" /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру білім беру саласындағы қарым-қатынас мүмкіндіктерін де кеңейте алады.<ref name="CFP"/> Технологиялық жетістіктер ұсынатын көптеген құралдар мен бағдарламалардың арқасында қашықтықтан оқыту барысында студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара қарым-қатынасы арта түседі. Қашықтықтан оқытудағы қарым-қатынасты, әсіресе студенттердің бір-бірімен байланысын жақсарту оларға дәстүрлі бетпе-бет оқытудағыдай мүмкіндіктерді барынша кеңінен ұсынуға бағытталған. Қашықтықтан білім беру саласындағы жетістіктер технологиялардың үздіксіз дамуымен қатар өрістеп келеді. Қазіргі заманғы онлайн коммуникация студенттерге дәстүрлі оқыту түрінде қолжетімсіз болатын әлемнің әртүрлі елдеріндегі аккредиттелген оқу орындары мен білім беру бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік береді. Қашықтықтан білім беру арқылы халықаралық оқу орындарында білім алатын студенттер өздерінің курстастарымен қарым-қатынас жасау барысында сан алуан көзқарастармен танысады. Бұл пайдалы, өйткені студенттер «жаңа пікірлерді өз көзқарастарымен ұштастырып, білім алудың берік негізін қалыптастыруға» мүмкіндік алады.<ref name="calpoly1">{{cite journal|title=Educational Benefits of Online Learning|pages=1–6|year=1998|url=http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|publisher=CalPoly.edu|access-date=29 March 2013|journal=Blackboard Support|archive-date=18 April 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130418021957/http://blackboardsupport.calpoly.edu/content/faculty/handouts/Ben_Online.pdf|url-status=dead}}</ref> Зерттеулер көрсеткендей, «білім алушылар әртүрлі адамдардың ақпаратты түсіндіруі мен оған мағына беруіндегі айырмашылықтарды ұғынған сайын, өзіндік түсініктерін қалыптастырады». Бұл студенттерге білім беру саласындағы сан алуан көзқарастарды меңгеруге көмектеседі.<ref name="calpoly1" /> Курс барысында студенттердің бір-бірімен тиімді байланыс орнату ықтималдығын арттыру үшін оқытушылар әртүрлі жерлерде орналасқан студенттерге ұқсас тапсырмалар беруі керек. Бұл адамдардың бір жерде болуының өзара қарым-қатынас қалыптастыруға тигізетін ықпалын азайтуға мүмкіндік береді.<ref>{{cite journal |doi=10.1111/j.1083-6101.2006.00308.x |title=Homophily of Network Ties and Bonding and Bridging Social Capital in Computer-Mediated Distributed Teams |journal=Journal of Computer-Mediated Communication |volume=11 |issue=4 |pages=1062–84 |year=2006 |last1=Yuan |first1=Y. Connie |last2=Gay |first2=Geri |doi-access=free }}</ref> Білім алудың жоғары құны жоғары оқу орындарының студенттеріне қаржылық ауыртпалық түсіреді, ал қашықтықтан білім беру бұл шығындарды азайтудың балама жолы бола алады.<ref name=Nguyen /><ref name="CFP"/> Қашықтықтан білім беру оқытудың экономикалық тұрғыдан тиімдірек түрі болып саналады және кейбір жағдайларда дәстүрлі оқытумен салыстырғанда студенттерге едәуір қаражат үнемдеуге мүмкіндік береді.<ref name="CFP"/> Атап айтқанда, қашықтықтан білім беру оқу орнына барып-қайту қажеттілігін жойып, студенттердің көлік шығындарын айтарлықтай қысқартуы мүмкін.<ref name="worldwidelearn2013">{{cite web|url=http://www.worldwidelearn.com/education-articles/benefits-of-online-learning.htm |title=Benefits of Online Education |publisher=Worldwidelearn.com |access-date=1 April 2013}}</ref> Сонымен қатар қашықтықтан білім беру студенттерді қымбат оқулықтарды сатып алуға байланысты қаржылық ауыртпалықтан босатуы мүмкін. Қазіргі уақытта көптеген оқулықтар электрондық оқулықтар түрінде қолжетімді және олардың цифрлық нұсқалары дәстүрлі баспа оқулықтарымен салыстырғанда арзанырақ болуы мүмкін. Бұған қоса, технологиялардың үздіксіз дамуы нәтижесінде көптеген оқу орындарының кітапханалары оқу материалдарын тегін ұсынатын цифрлық баспалармен серіктестік орнатты. Бұл студенттердің білім алуға жұмсайтын шығындарын едәуір азайтуға көмектеседі.<ref name="worldwidelearn2013" /> Қашықтықтан оқыту барысында студенттер дәстүрлі сыныптарда қолжетімсіз тәсілдер арқылы білім ала алады. Бұл тиімді оқу тәжірибесін қалыптастыруға ықпал етіп, студенттердің онлайн оқытуға қанағаттану деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.<ref name=Kirtman>{{cite journal|last=Kirtman|first=Lisa|title=Online Versus In-Class Courses: An Examination of Differences in Learning Outcomes|journal=Issues in Teacher Education|date=Fall 2009|volume=18|issue=2|pages=103–115|url=http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606074223/http://www1.chapman.edu/ITE/public_html/ITEFall09/12kirtman.pdf |archive-date=2013-06-06 |url-status=live|access-date=30 March 2013}}</ref> Мысалы, студенттер өз қажеттіліктеріне қарай сабақ материалдарын бірнеше рет қайталап қарай алады. Сондай-ақ олар өздеріне қиындық туғызатын тақырыптарға көбірек көңіл бөліп, бұрыннан білетін немесе оңай меңгеретін ұғымдарды жылдам өту арқылы оқу материалдарын жеке қажеттіліктеріне бейімдей алады.<ref name=Kirtman /> Оқу курсы дұрыс әзірленіп, [[оқу ортасы]] қолайлы жағдайға келтірілгенде, қашықтықтан білім беру студенттердің оқу тәжірибесіне қанағаттану деңгейін арттыра алады.<ref name=Nguyen /> Зерттеулер қанағаттану деңгейінің жоғары болуы оқу нәтижелерінің жақсаруымен байланысты екенін көрсетті. Денсаулық сақтау немесе психикалық денсаулық саласындағы қашықтықтан оқыту бағдарламаларында білім алатын студенттер үшін онлайн қарым-қатынас клиенттердің мәселелерін тереңірек талқылауға және жан-жақты қарастыруға мүмкіндік береді.<ref name="Stanton, S. 20012"/> Сонымен қатар клиенттердің мәселелеріне жылдамырақ жауап беруге жағдай жасайды, өйткені кәсіби жетекшілік тұрақты түрде жүзеге асырылады және аптасына бір рет өткізілетін бақылау кездесулерімен шектелмейді.<ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /><ref name="CFP"/> Бұл студенттердің өздерін көбірек қолдау көріп жүргендей сезінуіне де ықпал етуі мүмкін, себебі олар оқытушыларымен және басқа студенттермен тұрақты әрі үздіксіз байланыс орната алады.<ref name="Stanton, S. 20012" /><ref name="Stebnicki, M. A. 20012" /> Қашықтықтан оқыту [[мүгедектік]] немесе қозғалыс қабілетінің шектелуі, иммундық жүйенің әлсіреуі сияқты аурулар мен денсаулық жағдайларына байланысты дәстүрлі оқу орындарына бара алмайтын студенттердің сапалы білім алуына мүмкіндік бере алады.<ref>{{cite journal|title=An Exploration of the Representation of Students with Disabilities in Distance Education|journal=Online Journal of Distance Learning Administration|date=15 December 2011|volume=14|issue=4|url=http://www.westga.edu/~distance/ojdla/winter144/woods_maiden_brandes144.html|access-date=7 December 2012|last1=Woods|first1=Michael L.|last2=Maiden|first2=Jeffrey|last3=Brandes|first3=Joyce A.}}</ref> Ауырған немесе сабақтарға қатыса алмайтын балалар [[робот]]тар арқылы сыныптағы сабақтарға қашықтан «жеке қатыса» алады. Бұл олардың қауіпсіз оқу ортасында бола отырып, үйде немесе ауруханада ала алмайтын сыныптағы оқу тәжірибесін меңгеруіне және әлеуметтік қарым-қатынас орнатуына көмектеседі. Соңғы жылдары роботтардың көмегімен студенттердің көбірек бөлігі сыныптағы сабақтарға қауіпсіз түрде қайта қатыса бастады. ''New York Times'' газетінде жарияланған «A Swiveling Proxy Will Even Wear a Tutu» мақаласында виртуалды оқытудың сыныптағы білім беру үдерісіне тигізетін оң әсері сипатталған,<ref name="swiveling">Brown, Robbie. (2013). ''The New York Times''. [https://www.nytimes.com/2013/06/08/education/for-homebound-students-a-robot-proxy-in-the-classroom.html A Swiveling Proxy That Will Even Wear a Tutu]</ref> ал басқа бір мақалада<ref>{{cite web|url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/news/141109566|title=Robot brings classroom to sick students|first=Elizabeth|last=Regan|website=The Bulletin}}</ref> тіпті қарапайым, қозғалмайтын қашықтан қатысу роботының да қалай көмектесе алатыны түсіндіріледі.<ref>{{cite web|author=Elizabeth Regan |year=2014 |title=Robot brings classroom to sick students |work=Norwich Bulletin |url=http://www.norwichbulletin.com/article/20141109/NEWS/141109566 }}</ref> Қашықтықтан білім беру адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайына немесе табысына, тұрғылықты жеріне, жынысына, нәсіліне, жасына немесе бір студентке жұмсалатын шығын мөлшеріне қарамастан білім алуға тең қолжетімділікті қамтамасыз ете алады.<ref>{{cite web |url=http://madamenoire.com/105928/cyber-charter-schools-the-end-of-public-education-or-a-new-beginning |title=Cyber-charter Schools: The end of Public Education or a New Beginning|date=22 November 2010}}</ref> Қашықтықтан оқыту курстарын әзірлеу барысында [[әмбебап дизайн]] қағидаттарын қолдану (жекелеген студенттерге қажеттілік туындаған сайын арнайы жағдай жасаудың орнына) қабілеттері, мүгедектік түрлері, оқу тәсілдері және ана тілдері әртүрлі студенттер үшін мұндай курстардың [[қолжетімділік|қолжетімділігін]] арттыра алады.<ref>Burgstahler, S.,{{cite web |url=http://www.washington.edu/doit/Brochures/Technology/equal_access_uddl.html |title=Equal Access: Universal Design of Distance Learning |access-date=12 February 2013}}</ref> Дәстүрлі білім беру жүйесінде оқу орнымен мүлде байланыс орнатпауы мүмкін қашықтықтан білім беру бағдарламаларының түлектері сол оқу орнына қаржылай қайырымдылық жасай алады.<ref>{{cite journal |doi=10.1080/01930826.2010.488597 |title=Untapped Potential: Seeking Library Donors among Alumni of Distance Learning Programs |journal=Journal of Library Administration |volume=50 |issue=5–6 |pages=515–29 |year=2010 |last1=Casey |first1=Anne Marie |last2=Lorenzen |first2=Michael |s2cid=62142672 |url=https://commons.erau.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1005&context=hunt-library-staff-works |url-access=subscription }}</ref> Қашықтықтан оқыту адамдарға қазіргі уақытта қолжетімді үздік университеттердің білікті мамандарының тәжірибесі мен білім беру ресурстарын пайдалануға бірегей мүмкіндік береді. Сонымен қатар онлайн орта білім беру бағдарламаларының жаңа құрылымдары мен форматтары сияқты педагогикалық инновацияларды енгізуге жағдай жасайды.<ref>{{cite web|author=Andreas Kaplan |year=2021 |title=Business Schools: Going Digital Simply Must Make Sense!|url=https://blog.efmdglobal.org/2021/01/05/business-schools-going-digital-simply-must-make-sense/}}</ref> Студенттер бірлесіп жұмыс істеп, ақпарат алмаса алады, сұрақтар қойып, қорытындылар жасай алады, сондай-ақ оқу мазмұнын үздіксіз жетілдіру үшін жаңа әдістер мен тәсілдер ұсына алады. Әр адамның жеке міндеттері мен уақыт кестесін ескере отырып, курсты өзіне қолайлы қарқынмен аяқтау мүмкіндігі білім алудың ең тиімді тәсілі болып саналады.<ref name="CFP"/> Қашықтықтан оқыту шалғай өңірлердегі студенттерге жоғары білім алу кезінде туған жерінде қалуға мүмкіндік беріп, ауыл тұрғындарының қалаларға жаппай көшуін азайтуға да ықпал ете алады. Жоғары білім алудағы қашықтық кедергісін жою студенттердің таңдау мүмкіндіктерін кеңейтіп, географиялық орналасуына қарамастан жоғары оқу орындары арасындағы бәсекелестікті күшейте алады.<ref>{{Cite web|first=Joel |last=Goldenberg |title=Quebec can become a 'leader in distance learning" at universities: MEI|url=https://www.thesuburban.com/news/city_news/quebec-can-become-a-leader-in-distance-learning-at-universities-mei/article_59a7d233-2b80-5622-867b-86cd0b2075bc.html|access-date=2021-10-13|website=The Suburban Newspaper|date=6 October 2021 |language=en}}</ref> == Сын-пікірлер == Қашықтықтан білім берудің тиімді жүзеге асуына үй жағдайындағы алаңдатушы факторлар мен технологиялардың сенімсіздігі сияқты кедергілер әсер етеді.<ref>{{cite web|last=Östlund|first=Berit|title=Stress, disruption and community&nbsp;— Adult learners' experiences of obstacles and opportunities in distance education|url=http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|publisher=Department of Child and Youth Education, Special Education and Counselling, Umeå University|access-date=3 December 2011|archive-date=25 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120425225833/http://www.eurodl.org/index.php?p=&sp=full&article=179|url-status=dead}}</ref> Бұған қоса, студенттердің оқу бағдарламаларына жұмсайтын шығындары, оқытушылармен жеткілікті деңгейде байланыс орнату және қолдау қызметтеріне қол жеткізу мәселелері, сондай-ақ қосымша тәжірибенің қажеттілігі де қиындық туғызады.<ref>{{cite web |first=Jill M. |last=Galusha |title=Barriers to Learning in Distance Education |url=http://www.infrastruction.com/barriers.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000229041104/http://www.infrastruction.com/barriers.htm |url-status=dead |archive-date=29 February 2000 |access-date=10 April 2012 }}</ref> Сонымен қатар студенттердің цифрлық сауаттылығы мен өзін-өзі реттеу дағдыларының жеткіліксіздігі оқуын аяқтамай тастайтындар үлесінің артуына ықпал етіп, оқу орындары тарапынан оқыту мен қолдау көрсетудің қажеттілігін айқындайды.<ref name="ReferenceA"/> Кейбір студенттер оқу бағдарламасын табысты меңгеруге қажетті құралдарды пайдалану бойынша тиісті дайындықтан өтпей-ақ қашықтықтан білім алуға кіріседі. Студенттерге оқу бағдарламасы барысында қолданылатын әрбір құралды пайдалануды үйрену мүмкіндігі (қажет болған жағдайда) берілуі тиіс. Технологиялық дағдылардың жеткіліксіздігі оқу үдерісінің сәтсіз аяқталуына әкелуі мүмкін. Оқу орындары технологиялық кедергілерді жоюға бағытталған белсенді саясат жүргізуге жауапты.<ref>{{cite web |last=Stephens |first=D. |date=July 2007 |title=Quality issues in distance learning |url=http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120601203911/http://www.aacsb.edu/publications/whitepapers/quality-issues-distance-learning.pdf |archive-date=1 June 2012}}</ref> Қашықтықтан білім беруде уақытты басқару дағдылары мен өзін-өзі тәртіпке бағындыру оқу барысында қолданылатын бағдарламалық қамтамасыз ету мен құралдарды толық меңгеру сияқты маңызды.<ref>{{Cite web |last=Bartram |first=Jacqui |title=Library: Remote learning: Time management |url=https://libguides.hull.ac.uk/remote/timemanagement |access-date=2024-04-19 |website=libguides.hull.ac.uk |language=en}}</ref> Вашингтон штатының қоғамдық колледждерінде оқитын студенттер арасында жүргізілген зерттеу нәтижелері қашықтықтан білім алатын студенттердің тілдік қиындықтарға, уақытты басқару және оқу дағдыларына байланысты дәстүрлі түрде білім алатын студенттерге қарағанда оқуын жиірек тастайтынын көрсетті.<ref>{{cite web|url=http://ccrc.tc.columbia.edu/publications/online-hybrid-courses-washington.html?UID=872|title=Online and Hybrid Course Enrollment and Performance in Washington State Community and Technical Colleges|last=Gabriel|date=March 2011}}</ref> [[NIMS университеті]]нің директоры Панкадж Сингхтің айтуынша, «технологиялар кеңінен қолданылатын қазіргі қоғамда қашықтықтан оқытудың артықшылықтары студенттер үшін оның кемшіліктерінен басым болуы мүмкін, алайда [[білім беру технологиялары]]н қолдануға кіріспес бұрын кейбір қосымша кемшіліктерді де ескеру қажет». Оның пікірінше, бірнеше жыл ішінде «барлық кедергілер еңсеріліп, әлемде қашықтықтан білім беруге қолайлы жағдайлар жақсарып келеді». Панкадж Сингх қашықтықтан білім беруге қатысты «тікелей, бетпе-бет әлеуметтік қарым-қатынастың болмауына байланысты» пікірталастар бар екенін де атап өтеді. Алайда оның айтуынша, «адамдар интернет арқылы жеке және әлеуметтік қарым-қатынас жасауға (мысалы, танысу сайттарын, чаттарды, интернет-дүкендерді немесе блогтарды пайдалануға) көбірек үйренген сайын, білім алушыларға өздерін таныту және басқалармен әлеуметтену жеңілдей түсуде. Осылайша бұл кедергі біртіндеп жойылып келеді».<ref>{{Cite web|url=http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125020431/http://www.scdl.net/InternationalConference/PDFS/DigitalProceeding/Full%20paper%20Pankaj%20Singh.pdf|url-status=dead|archive-date=25 January 2018|title=Unleashing the potential of ODL – "Reaching the unreached"|date=24 January 2018|website=Symbiosis Center for Distance Learning}}</ref> Академиялық дәреже алу үшін қажетті курстардың барлығы бірдей онлайн форматта ұсынылмауы мүмкін. Атап айтқанда, денсаулық сақтау саласындағы мамандарды даярлау бағдарламалары студенттің оқуын аяқтағанға дейін практикалық жұмыс барысында пациенттермен тікелей қарым-қатынас жасауын талап етеді.<ref>{{cite web| url = http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/| title = Advantages and Disadvantages of Distance Learning|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708053254/http://www.distancelearningnet.com/advantages-and-disadvantages-of-distance-learning/ |archive-date=8 July 2014 |url-status=usurped}}</ref> Зерттеулер сондай-ақ медицина саласында жоғары академиялық дәреже алуға ұмтылып, қашықтықтан оқыту курстарына қатысатын студенттердің оқытушы жетекшілік ететін чаттар немесе өз бетінше оқу тәсілдерінен гөрі бетпе-бет қарым-қатынасты артық көретінін көрсетті. Алайда қашықтықтан оқытудың аталған әртүрлі тәсілдерін салыстырғанда, олардың студенттердің оқу үлгерімімен байланысында айтарлықтай айырмашылық байқалмайды.<ref name="Jedlicka, J. S. 20022" /> Дәстүрлі оқыту әдістерін онлайн курстарда қолдануға байланысты теориялық мәселе бар, өйткені онлайн курстарға қатысушылар санының жоғарғы шегі болмауы мүмкін. [[Дэниел Барвик]] студенттер саны көп топтарда оқыту әрқашан нашар, ал шағын топтарда оқыту әрқашан жақсы болатынын дәлелдейтін деректер жоқ екенін атап өтті. Дегенмен үлкен топтардағы оқытудың кейбір түрлері мен оқу нәтижелері арасында теріс байланыс анықталған. Оның пікірінше, жоғары білім беру жүйесінде студенттер санының көп болуы оқу нәтижелерінің төмендеуімен әрқашан теріс байланыста болатынын анықтау үшін әртүрлі оқыту әдістерімен жеткілікті дәрежеде тәжірибе жүргізілмеген.<ref>{{cite web|last=Barwick |first=Daniel W.|url=http://www.insidehighered.com/views/2007/12/06/barwick |title=Views: Does Class Size Matter? |website=Inside Higher Ed |access-date=3 October 2011}}</ref> [[Жаппай ашық онлайн курстар]]дың (MOOC) алғашқы жақтаушылары оларды Барвик жоғары білім беру жүйесінде жетіспейтінін атап өткен тәжірибелердің дәл осындай түрі ретінде қарастырды. Алайда Барвиктің өзі ешқашан жаппай ашық онлайн курстарды енгізуді жақтаған емес. Сонымен қатар оқу орындарының ұйымдастырушылық қиындықтарға тап болуы мүмкін. Қашықтықтан оқыту салыстырмалы түрде жаңа білім беру түрі болғандықтан, дәстүрлі оқу ғимараттарында жүзеге асырылатын академиялық ортада мұндай бағдарламаларға қолдау табу қиынға соғуы мүмкін.<ref name="Stanton, S. 20012" /> Бұған қоса, оқытушы үшін қашықтықтан оқыту бағдарламасын ұйымдастыру және жоспарлау күрделірек болуы мүмкін,<ref name="Stebnicki, M. A. 20012"/> әсіресе мұндай бағдарламалардың көпшілігі жаңадан енгізіліп жатқандықтан және олардың ұйымдастырушылық қажеттіліктері дәстүрлі оқыту бағдарламаларынан ерекшеленетіндіктен. Сонымен қатар қашықтықтан білім беру индустриялық дамыған елдерге жаһандық деңгейде ақпарат алмасуға мүмкіндік бергенімен, оның жағымсыз жақтары да бар. Хеллманның айтуынша, «оларға оқытудың жоғары құны мен капиталды көп қажет етуі, уақыт шектеулері мен оқытушыларға түсетін басқа да ауыртпалықтар, студенттердің оқытушылар мен курстастарынан оқшаулануы, оқытушылардың өздерімен ешқашан бетпе-бет кездеспеген студенттердің білімін тиісті деңгейде бағалауда үлкен қиындықтарға тап болуы, сондай-ақ дәстүрлі аудиториялық курстармен салыстырғанда оқуын тастайтын студенттер үлесінің әлдеқайда жоғары болуы жатады».<ref name="Hellman, Judith Adler 2003">Hellman, Judith Adler. "The Riddle of Distance Education." Geneva. 1 June 2003.</ref> Қашықтықтан білім берудің анағұрлым күрделі мәселелерінің бірі студенттер мен оқытушылардың, сондай-ақ студенттердің өзара мәдени айырмашылықтарына байланысты. Қашықтықтан оқыту бағдарламалары, әдетте, мәдени тұрғыдан алуан түрлі болады, өйткені олар өңірлердің, елдер мен құрлықтардың географиялық шекараларынан асып, нәсілге, жынысқа және дінге байланысты қалыптасқан мәдени шекараларды да еңсере алады. Бұл мәдени нормаларды, айырмашылықтарды, алдын ала қалыптасқан түсініктерді және ықтимал қайшылықтарды дұрыс түсінуді әрі ескеруді талап етеді.<ref name="Nasiri et Mafakheri">{{cite journal |doi=10.1080/03075079.2014.914906 |title=Postgraduate research supervision at a distance: A review of challenges and strategies |journal=Studies in Higher Education |volume=40 |issue=10 |pages=1962–9 |year=2014 |last1=Nasiri |first1=Fuzhan |last2=Mafakheri |first2=Fereshteh |s2cid=144996503 }}</ref> == Бағалау == Қашықтықтан білім берудің сапасын бағалауға арналған құралдар әзірленген. Уокер оқытушылардың қолдауын, студенттердің өзара қарым-қатынасы мен ынтымақтастығын, оқу мазмұнының жеке маңыздылығын, шынайы өмірмен байланысты оқытуды, белсенді оқытуды және студенттердің дербестігін зерттейтін [[Қашықтықтан білім берудің оқу ортасын бағалау сауалнамасы]] (DELES) деп аталатын сауалнама құралын әзірледі.<ref>{{Citation |last=Walker |first=S |title=Development and Validation of an Instrument for Assessing Distance Education Learning Environments in Higher Education: The Distance Education Learning Environments Survey (DELES) |year=2003 |url=https://espace.curtin.edu.au/handle/20.500.11937/1303 |place=Western Australia |publisher=Curtin University of Technology |format=unpublished doctoral thesis}}.</ref> Харниш пен Ривз оқыту, іске асыру, жүйені пайдалану, коммуникация және қолдау көрсетуге негізделген жүйелі тәсілді ұсынады.<ref>{{Citation |last1=Harnish |first1=D |title=Issues in the evaluation of large-scale two-way interactive distance learning systems |journal=International Journal of Educational Telecommunications |volume=6 |issue=3 |pages=267–81 |year=2000 |last2=Reeves |first2=P}}.</ref> == Білім беру технологиялары == Қазіргі заманғы электрондық [[білім беру технологиялары]]н (электрондық оқыту деп те аталады) пайдалану [[Ақпарат-коммуникация технологиясы|ақпараттық-коммуникациялық технологияларды]] (АКТ) кеңінен қолдану арқылы қашықтықтан және өз бетінше оқуды жеңілдетіп, оқу материалдарын пошта арқылы жеткізудің дәстүрлі тәсілдерін алмастырады.<ref name="CFP"/> Дәстүрлі аудиториялық сабақтардың орнына оқыту интерактивті оқу ортасында немесе виртуалды қауымдастықтарда синхронды және асинхронды онлайн байланыс арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. «Негізгі назар уақыт өте келе тұрақты жұмыс істей алатын білім алушылардың виртуалды қауымдастығы түріндегі білім беру үдерісіне аударылады».<ref>Garrison, D.R. (20 May 2011). E-Learning in the 21st Century: A Framework for Research and Practice. New York: Taylor & Francis. {{ISBN|0-203-83876-9}}{{page needed|date=January 2017}}</ref> Қашықтықтан білім берудің дәстүрлі сырттай оқыту үлгісінде кездесетін маңызды мәселелердің бірі — білім алушы мен оқытушы арасындағы тиісті қарым-қатынастың болмауынан туындайтын транзакциялық қашықтық. Білім алушы мен оқытушы арасында байланыс болмаған жағдайда бұл алшақтықтың ұлғая түсетіні байқалған. Ол оқу үдерісіне және қашықтықтан білім беруді одан әрі дамытуға тікелей әсер етеді. Қашықтықтан білім беру қызметін ұсынатын мекемелер білім алушылар мен оқытушылар арасындағы өзара әрекеттесуді арттыру үшін әртүрлі стратегияларды, әдістер мен рәсімдерді енгізе бастады. Мысалы, бетпе-бет кеңес беру сабақтарын жиірек өткізу, телеконференциялар мен интернетті қоса алғанда, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды кеңінен қолдану сияқты шаралар транзакциялық қашықтықты қысқартуға бағытталды.<ref>Soekartawi, Haryono, A. & Librero, F. 2002. Greater Learning Opportunities Through Distance Education: Experiences in Indonesia and the Philippines. ''Journal of Southeast Asian Education'', Vol. 3, No. 2, pp. 283–320. Retrieved from [https://web.archive.org/web/20140307211743/http://www.seameo-journal.com/journal/index.php/education/article/viewFile/39/38]</ref> == Біліктілікті растайтын құжаттар == {{Толық мақала|Білім алуды растайтын онлайн құжаттар}} Білім алуды растайтын онлайн құжаттар — белгілі бір дағдыны меңгергенін немесе білім беру саласындағы жетістігін куәландыратын дәстүрлі қағаз құжаттардың орнына ұсынылатын цифрлық құжаттар. Олардың кеңінен таралуына қарамастан, жұмыс берушілердің жаппай ашық онлайн курстарды (MOOC) және онлайн сертификаттарды қабылдау деңгейі айтарлықтай ерекшеленеді, ал олардың танылуы мен сенімділігіне қатысты мәселелер әлі де шешілмеген (Kaplan & Haenlein, 2016). Интернет-коммуникация технологияларының қарқынды дамуымен тікелей байланысты [[цифрлық бейдж]]дердің, [[электрондық паспорт]]тардың және [[жаппай ашық онлайн курс]]тардың (MOOC) дамуы білім алуды, оның нәтижелерін тануды және білім деңгейлерін түсінуімізге тікелей ықпал етеді, өйткені олар қалыптасқан ''статус-квоға'' қарсы шығады. Білім алуды растайтын онлайн құжаттардың үш түрін ажыратуға болады: тестілеу нәтижелеріне негізделген құжаттар, онлайн бейдждер және онлайн сертификаттар.<ref name=":02">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0024/002428/242887e.pdf|title=Level-setting and recognition of learning outcomes: The use of level descriptors in the twenty-first century|last1=Keevy|first1=James|last2=Chakroun|first2=Borhene|publisher=Paris, UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100138-3|pages=129–131}}</ref> == Тағы қараңыз == * [[Автодидактика]] * [[Видеотелефония]] == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қашықтықтан білім беру| ]] [[Санат:Білім беру теледидары]] [[Санат:Оқыту әдістері]] [[Санат:Университеттер мен колледждердің түрлері]] [[Санат:Теледидар терминологиясы]] n4w203ac9x8fno2mo816p66jk01raxb Соңғы патшалық 0 790185 3694795 3694329 2026-11-11T08:30:56Z Орел Карл 81620 /* Өндірісі */ 3694795 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | Қазақша атауы = Соңғы патшалық | Шынайы атауы = {{lang-en|The Last Kingdom}} | суреті = TheLastKingdomLogo.png | тақырыбы = | сурет ені = | жанры = Тарихи драма | формат = | авторы = | желісі = [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] «[[Саксон жылнамалары]]» кітаптар топтамасы | өндіріс = | рөлдерде = [[Александр Дреймон]]<br /> [[Дэвид Доусон]]<br /> [[Иен Харт]]<br /> Эмили Кокс<br /> Тобиас Зантелман | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = Джон Ланн | мемлекет = {{UK}} | тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | маусымдар = 5 | сериялар саны = 46 | сериялардың тізімі = Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі | атқарушы продюсері = Стивен Бутчард<br /> Найджел Мэрчент<br /> Гарет Ним | продюсері = Крисси Скинс | режиссёрі = | операторы = | сценарист = | түсірілім орны = [[Мажарстан]] | ұзақтығы = 58–59 минут | студия = Carnival Films | статусы = | телеарна = [[BBC Two]] <small>(Ұлыбритания)</small><br /> BBC America <small>(АҚШ)</small><br /> [[Netflix]] | бейне форматы = | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 10 қазан 2015 | соңғы рет көрсетілді = 9 наурыз 2022 | алдыңғы = | келесі = [[Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс|Жеті патша өлуі тиіс]] | байланысты = | imdb_id = 4179452 | tv_com_id = | сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p0344rr3 }} '''«Соңғы патшалық»''' ({{lang-en|The Last Kingdom}}) — [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] «[[Саксон жылнамалары]]» деген ортақ атаумен жарық көрген танымал кітаптар топтамасы негізінде түсірілген британдық тарихи телехикая<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |title=BBC Two announces new drama series, The Last Kingdom |date=2014-07-09 |work=BBC Media Centre |access-date=2015-09-15 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405204402/https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |url-status=live }}</ref>. Телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 10 қазанда АҚШ-тағы BBC America телеарнасында өтті<ref>{{cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/07/21/drama-the-last-kingdom-to-premiere-saturday-october-10-on-bbc-america/434322/ |title=Drama 'The Last Kingdom' to Premiere Saturday, October 10 on BBC America |last=Bibel |first=Sara |work=TV by the Numbers |date=2015-07-21 |access-date=2015-07-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924043302/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/07/21/drama-the-last-kingdom-to-premiere-saturday-october-10-on-bbc-america/434322/ |url-status=dead }}</ref>, ал Ұлыбританияда сол жылдың 22 қазанында [[BBC Two]] телеарнасында көрсетіле бастады. 2023 жылы 14 сәуірде телехикаяның толықметражды жалғасы — «[[Соңғы патшалық: Жеті патша өлуге тиіс]]» фильмі жарық көрді. == Желісі == Телехикаяның оқиғасы IX ғасырдың екінші жартысы мен X ғасырдың басында, англосаксондық [[Гептархия|гептархия]] дәуірінен кейінгі аласапыран кезеңде өрбиді. Ол кезде қазіргі [[Англия]] аумағында бірнеше жеке патшалық — [[Нортумбрия]], [[Мерсия]], [[Уэссекс]], [[Шығыс Англия (патшалық)|Шығыс Англия]] және басқа да иеліктер болған. [[Ұлы Альфред]] патшаның көреген әрі парасатты саясатының арқасында Уэссекс біріктірілді. Ал оның ұлы, [[Үлкен Эдуард]] Шығыс Англияны жаулап алып, [[Дандар|дандарды]] бағындырып, Мерсияны өзіне қосып алды. Тек солтүстіктегі Нортумбрия ғана англосаксондар мен шотландтардың арғы аталары саналатын [[Скотттар|скотттар]] арасындағы даулы аймақ болып қалды. === Бірінші маусым === Бірінші маусым кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романға — «Соңғы патшалық» және «Бозарған салт атты» шығармаларына негізделген. 866 жылы [[Англосакстар|англосаксондық]] жерлерге «[[Пұтқа табынушылардың Ұлы әскері]]» — [[Викингтер|викингтер]] шабуыл жасап, билікті [[Дандар|дандар]] басып алады. Тек [[Уэссекс]] патшалығы ғана ішінара тәуелсіздігін сақтап қалады. Оны патша [[I Этелред|Этелред]] пен оның ақылды әрі дарынды інісі [[Ұлы Альфред|Альфред]] басқарады. Оқиға 866–887 жылдар аралығында өрбиді. Басты кейіпкер Утред [[Бамборо қамалы|Беббанбургтың]] әкесі мен ағасын дандар өлтіреді. Тек көкесі мен өгей шешесі ғана аман қалады. Утредтің өзін және Брида есімді саксон қызын Рагнар есімді [[Йарл|йарл]] тұтқынға алады. Алайда ол балаға туған ұлындай қарап, оны өз тәрбиесіне алады. Сөйтіп, Утред Рагнарссон болып өседі. Уақыт өте келе Рагнардың қызы Тираның үйлену тойы қарсаңында, бүкіл отбасы ұйықтап жатқан үйді дан Кияртан өртеп жібереді. Рагнар қаза тауып, Тира құлдыққа түседі. Тек орманда қалып, көмір күйдіретін пешті қарауылдап жүрген Утред пен Брида ғана аман қалады. Шабуылға бірнеше жыл бұрын ұлы Свеннің жасаған қылмысы үшін Рагнар өз жерінен қуып жіберген викинг Кияртан басшылық етеді. Утред Рагнардың өлімі үшін кек алуға ант береді. Сонымен қатар өзіне заңды түрде тиесілі Беббанбургті қайтарып алуды көздейді. Алайда қамалды оның көкесі Элфрик басып алған еді. Утред енді ғана таққа отырған Уэссекс патшасы Альфредтің қызметіне қосылады. Бірақ оның патшаға деген адалдығы үнемі сынға түседі, өйткені ол ата-бабаларының патшалығы мен өзін тәрбиелеген дандардың арасында таңдау жасауға мәжбүр болады. === Екінші маусым === Екінші маусым Корнуеллдің «Солтүстіктің әміршісі» және «Аспан қылышының әні» атты үшінші және төртінші романдарының оқиғаларын қамтиды. Оқиға 878–886 жылдар аралығында өрбиді. Альфредтің тапсырмасымен Утред Кияртанның құлдығынан [[Нортумбрия]] патшасы Гутредті босатып алады. Осы кезде ол Гутредтің қарындасы Гизелаға ғашық болады. Алайда Гутред Утредке опасыздық жасап, оны құлдыққа сатып жібереді. Бір жылдан кейін оның өгей ағасы Рагнар Альфредтің бұйрығымен Утредті құлдықтан босатады. Утред Гизелаға үйленеді, бірақ қайтадан Альфредке қызмет етуге мәжбүр болады. Көп ұзамай Утред пен Рагнардың Кияртаннан кек алуға мүмкіндігі туады. Шайқас кезінде Рагнар Кияртанды өлтіріп, қаза тапты деп есептелген қарындасы Тираның тірі екенін анықтайды. Жылдар өтеді. Дандардың ағайынды Сигфрид пен Эрик есімді көсемдері [[Лондон|Лондонды]] басып алып, Альфред патшаның қызы Этелфледаны тұтқынға алады. Альфредтің досы әрі көп жылдан бергі кеңесшісі Одда патшаның қызын қандай жағдай болса да құтқару ниетіне қарсы шығады. Ол патшалықты аман алып қалу үшін Этелфледа қамалған Бенфлеот қамалына шабуыл жасайды. Осы кезде ағайынды көсемдердің бірі Эрик Этелфледаға ғашық болып, оны алып қашу үшін өз ағасына опасыздық жасауды ұйғарады. Утред Эрикке көмектесуге бел буады, алайда олардың жоспары жүзеге аспайды: Эрик өз ағасының қолынан қаза табады, Этелфледа қашып құтылады, ал Сигфрид лорд Одданың әскерімен шайқасқа шығады. Сигфрид жеңіліп, Этелфледаның қолынан қаза табады. Ал Утред Альфред патшаның қызметінде қалуға мәжбүр болады. Бұл — [[Би-Би-Си|BBC]] арнасында көрсетілген соңғы маусым болды. Одан кейін телехикая [[Netflix]] платформасына ауысты. === Үшінші маусым === Үшінші маусымнан бастап телехикаяны түсіруге Netflix жауапты болды. Бұл маусым бесінші және алтыншы романдарға — «Жалындаған жер» және «Патшалардың өлімі» шығармаларына негізделген. Алайда алдыңғы маусымдармен салыстырғанда, оқиға желісіне елеулі өзгерістер енгізілген. Оқиға 893–900 жылдар аралығында өрбиді. Христиандар мен дандар арасындағы текетірес жалғасып жатқан тұста патша Альфредтің денсаулығы біртіндеп нашарлай береді. Сыншылардың бірінің пікірінше, Netflix-тің телехикаяға ықпалы оң болды: «Бұл өндіріс бюджетінің белгілі бір дәрежеде өсуіне ықпал етті. Әсіресе, маусымның соңындағы ауқымды шайқас кезінде мұны анық байқауға болады: қылыштың әр сермеуі мен қалқанның әр соққысы дәл әрі нанымды көрсетілген». Рецензент сонымен қатар: «Телехикая бұрынғыдан да қанды сипат алды. Бұған сұлу болғанымен, психикасы тұрақсыз Скади (Тея Софи Лок Несс)<ref>{{cite web |date=2018-11-19 |title=The Last Kingdom season 3, review: a rise in blood and gore after move to Netflix |url=https://inews.co.uk/culture/television/the-last-kingdom-netflix-season-3-review/ |access-date=2018-12-30 |website=iNews |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329222856/https://inews.co.uk/culture/television/the-last-kingdom-netflix-season-3-review/ |url-status=live }}</ref> бейнесі де көп ықпал етті», — деп қосты. Дистрибьютордың ауысуы телехикаяның әр маусымының ұзақтығы мен бөлімдер санының артуына да әсер етті: бөлімдер саны сегізден онға дейін көбейді. Үшінші маусымның барлық он бөлімі 2018 жылы 19 қарашада Netflix платформасында көрермендерге қолжетімді болды. === Төртінші маусым === Төртінші маусым Корнуеллдің жетінші және сегізінші романдарына — «Пұтқа табынушылар әміршісі» және «Бос тақ» шығармаларына негізделген. Үшінші маусымдағыдай, бұл маусымның оқиға желісіне де романдардың мазмұнымен салыстырғанда елеулі өзгерістер енгізілген. Төртінші маусымдағы оқиғалар шамамен 901–912 жылдар аралығында өрбиді. Онда дандардың шабуылдары, Мерсия тағына таласқан саяси күрес пен викингтердің Винчестерге шабуылы баяндалады. Альфредтің ұлы әрі мұрагері, патша Эдуард — қызба мінезді болғанымен, шешім қабылдауда батылдық таныта бермейтін билеуші. Оған барлық істе батыл Утред көмектеседі. Алайда оның қайын атасы — Уилтширдің билікқұмар әрі айлакер элдормені Этелхелм кедергі келтіреді. Ол немересі [[Этелвирд|Этелвирдті]] қалай болғанда да таққа отырғызуға ұмтылады. Төртінші маусымның барлық он бөлімі 2020 жылы 26 сәуірде Netflix платформасында жарық көрді. === Бесінші маусым === Бесінші әрі соңғы маусым Бернард Корнуеллдің тоғызыншы және оныншы романдарына — «Дауыл жауынгерлері» және «Жалын тасушы» шығармаларына негізделген. Үшінші және төртінші маусымдардағыдай, шамамен 917–921 жылдарға жататын оқиғалардың баяндалуы романдардың сюжетінен едәуір ерекшеленеді. Утред Беббанбург қартайып, көптеген достарынан айырылғанымен, өз беделі мен жауынгерлік шеберлігін сақтап қалған. Марқұм патша Альфредке адалдық антын бергендіктен, ол ақыл-парасаты мен көрегендігі әкесіндей емес ұлы Эдуардқа қызмет етуге мәжбүр болады. Эдуард Йорк дандарын бағындырып, апайы Этелфледа қайтыс болғаннан кейін Мерсияны өзіне қосып алады. Алайда ол Утредтің ата-бабасынан қалған мекені — Беббанбург орналасқан Нортумбрияны әлі де жаулап ала алмайды… Соңғы маусымның барлық он бөлімі 2022 жылы 9 наурызда Netflix платформасында жарық көрді. == Маусымдарға шолу == {{main|Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия саны ! colspan="2" | Көрсетілу күндері ! rowspan="2" | Арна |- ! Алғашқы серия ! Соңғы серия |- | style="background:#A52A16; width:10px; padding:0;" | | '''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#1 маусым (2015)|1]]''' | 8 | 10 қазан 2015 | 28 қараша 2015 | rowspan="2" | [[BBC Two]] |- | style="background:#280C0C; width:10px; padding:0;" | | '''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#2 маусым (2017)|2]]''' | 8 | 16 наурыз 2017 | 4 мамыр 2017 |- | style="background:#929D9B; width:10px; padding:0;" | | '''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#3 маусым (2018)|3]]''' | 10 | colspan="2" | 19 қараша 2018 | rowspan="3" | [[Netflix]] |- | style="background:#15151B; width:10px; padding:0;" | | '''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#4 маусым (2020)|4]]''' | 10 | colspan="2" | 26 сәуір 2020 |- | style="background:#4B5522; width:10px; padding:0;" | | '''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#5 маусым (2022)|5]]''' | 10 | colspan="2" | 9 наурыз 2022 |} == Рөлдерде == === Негізгі құрамы === : <small>{{colorbox|#ff5f5f}} = Маусымдағы басты рөл</small> : <small>{{colorbox|yellow}} = Маусымдағы қосалқы рөл</small> : <small>{{colorbox|white}} = Маусымға қатыспайды</small> {| class="wikitable sortable" border="1" |-" !rowspan=2 |Актер !rowspan=2 |Кейіпкер !colspan=6 |Маусымдар бойынша қатысуы |- !'''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#1 маусым (2015)|1]]''' !'''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#2 маусым (2017)|2]]''' !'''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#3 маусым (2018)|3]]''' !'''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#4 маусым (2020)|4]]''' !'''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#5 маусым (2022)|5]]''' ! Бөлімдері |- | [[Александр Дреймон]] || Утред [[Бамборо қамалы|Беббанбург]] || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 46 |- | [[Дэвид Доусон]] || [[Ұлы Альфред|Альфред патша]] || style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 25 |- | Эмили Кокс || Брида || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|8|| 34 |- | [[Тобиас Зантелман]] || Кіші Рагнар || style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:#ff5f5f;"|4 || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 13 |- | Адриан Бауэр || Леофрик || style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|2|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 9 |- | Томас В. Габриэлссон || [[Гутрум]] || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 6 |- | Саймон Кунц || Үлкен Одда || style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 13 |- | Гарри Макинтайр || [[Этелволд Этелинг|Этелволд]] || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 24 |- | Руне Темте || [[Убба]] || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 4 |- | Джозеф Миллсон || Элфрик || style="background:#ff5f5f;"|2|| style="background:#ff5f5f;"|2|| style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|3 || style="background:white;"| || 7 |- | Брайан Вернел || Кіші Одда || style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 7 |- | [[Эми Рен]] || Милдрит || style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 5 |- | [[Чарли Мерфи]] || Изолда патшайым || style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 3 |- | [[Иен Харт]] || Беокка әкей || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:white;"| || 28 |- | Элиза Баттерворт || [[Элсвита]] || style="background:yellow;"|7|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 45 |- | [[Туре Линдхардт]] || [[I Гутфрит|Гутред]] || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 4 |- | [[Ева Бертистл]] || Хилда || style="background:yellow;"|2|| style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:#ff5f5f;"|2|| style="background:#ff5f5f;"|2|| 17 |- | Джерард Кернс || Халиг || style="background:yellow;"|2|| style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 5 |- | Дэвид Сколфилд || аббат Эадред || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 3 |- | Пери Баумайстер || Гизела || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|1|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 9 |- | Питер Макдоналд || Трю бауыр || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 3 |- | [[Марк Роули]]|| Финан || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 36 |- | Александр Вийом || Чартан || style="background:yellow;" |1|| style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 4 |- | Юлия Бахе-Вииг || Тира || style="background:yellow;"|1|| style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 13 |- | Оле Кристоффер Эртвог || Свен || style="background:yellow;"|1|| style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 5 |- | [[Биерн Бенгтссон]] || Сигфрид || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 8 |- | Каван Клеркин || Пирлиг әкей || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 30 |- | [[Арнас Федаравичюс]] || Ситрик || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 38 |- | Кристиан Хиллборг || Эрик || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 8 |- | Йеппе Бек Лаурсен || [[Гастинг|Хэстен]] || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:#ff5f5f;"|2|| 23 |- | [[Тоби Регбо]] || [[II Этелред (Мерсия патшасы)|Этелред]] || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:white;"| || 21 |- | [[Милли Брейди]] || [[Этелфледа]] || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|4|| 31 |- | Джеймс Норкот || Алдхелм || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 33 |- | Эдриан Буше || Стеапа || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || 21 |- | [[Юэн Митчелл]] || Осферт || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|5|| 28 |- | Саймон Стенспил || Дагфинн || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|2|| style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 7 |- | Тимоти Иннес || [[Үлкен Эдуард|Эдуард патша]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 30 |- | [[Тея Софи Лок Несс]] || Скаде || style="background:white;" | || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 8 |- | [[Ола Рапас]] || Сигурд Қанды Шаштар || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 7 |- | Магнус Бруун || Кнут || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || 12 |- | Эдриан Шиллер || Үлкен Этелхелм || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 25 |- | Кевин Элдон || епископ Эркенвалд || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 8 |- | [[Джейми Блэкли]] || Эрдвулф || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:white;"| || 8 |- | [[Стефани Мартини]] || Эдит || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 20 |- | Финн Эллиотт || Жас Утред || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|7|| 16 |- | Руби Хартли || Стиорра || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 16 |- | [[Ричард Диллейн]] || Лудека || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || 4 |- | Дориан Лок || Бургред || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:#ff5f5f;"|2|| 6 |- | Стефан Родри || [[Хивел ап Каделл|Хивел Да патша]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || 4 |- | Найджел Линдси || Родри || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || 4 |- | Эйстейн Сигурдарссон || [[Соқыр Ситрик|Сигтрюгг]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:#ff5f5f;"|7|| 11 |- | Амелия Кларксон || [[Элфледа]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|4|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|5|| 17 |- | Гарри Гилби || [[Этелстан]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|10|| 10 |- | Патрик Робинсон || отец Бенедикт || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|7|| 7 |- | [[Фиа Сабан]] || [[Элфвина]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|10|| 10 |- | Мики Столт || [[Рагналл Уа Имар|Ронгвальд]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| 8 |- | Гарри Антон || Бресал || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|7|| 7 |- | Соня Кэссиди || [[Эдгива Кент|Эдгива]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| 8 |- | Райан Куормби || Кинлаф || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|5|| 5 |- | Якко Охтонен || Уолланд || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|10|| 10 |- | Род Халлет || [[II Константин (Шотландия патшасы)|Константин патша]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|5|| 5 |- | Оссиан Перрет || Витгар || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|2|| style="background:#ff5f5f;"|5|| 7 |- | Эван Хоррокс || [[Этелвирд]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|9|| 9 |- | Бамшад Абеди-Амин || Яхья || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| 4 |- | Росс Андерсон || Домнал || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|5|| 5 |- | colspan="2" align="center" |'''Барлық бөлімдері'''||'''8'''||'''8'''||'''10'''||'''10'''||'''10'''||'''46''' |} === Қосалқы құрамы === {{Col-begin}} {{Col-3}} ; Бірінші маусымда болғандар * [[Мэттью Макфэдьен]] — лорд Утред * [[Рутгер Хауэр]] — Равн * [[Петер Ганцлер]] — йарл Рагнар * [[Том Тейлор]] — бала кездегі Утред * Хеннинг Валин Джейкобсен — Сторри * [[Джейсон Флеминг]] — [[Эдмунд (Шығыс Англия патшасы)|Эдмунд патша]] * [[Алек Ньюман]] — [[I Этелред|Этелред патша]] * Лоркан Крантич — Селбикс әкей * Виктор Макгуайр — Освальд * Шон Гилдер — Вульфер * Йонас Мальмшё — Скорпа Ақ Ат * [[Пол Риттер]] — Передур патша * [[Николас Роу]] — [[Ассер]] бауыр {{Col-break}} ; Екінші маусымда болғандар * [[Ричард Рэнкин]] — Хротверд әкей * [[Магнус Самуэльсон]] — Клапа * Энтони Козенс — Эйдан * Хенрик Лундстрём — Ролло * Марк Риссман — Текил * Кристофер Скиреф — Джонис * Эрик Мэдсен — Фиске * [[Йоуханнес Хёйкюр Йоуханнессон]] — Сверри * Оенгус Макнамара — Биерн * Тибор Майлос Криско — Райпер * Ингар Хельге Гимле — Гелгилл {{Col-break}} ; Үшінші маусымда болғандар * Эд Берч — Сигебрит * Джулия Браун — Эгвинна * Иэн Коннингем — Оффа * [[Гернандт, Тиго|Тиго Гернандт]] — Джекдоу * Джон Ферлонг — Годвин бауыр * Дебби Чейзен — Сэйбл * Антон Сондерс — Годрик * Киран Оуэнс — Тидман * Дэниэл Туит — Хьюберт бауыр * Аннамария Бито — бала кездегі [[Элфвина]] * [[Бернард Корнуелл]] — Биорнхерд * Ли Бордмен — Гутлак {{Col-end}} {{Col-begin}} {{Col-2}} ; Төртінші маусымда болғандар * Каспар Гриффитс — бала кездегі [[Этелстан]] * Мате Хауманн — Ценр * Марселл Жолт Халми — бала кездегі [[Этелвирд]] * Габриэль Харланд — Жас кезіндегі Кнут * Тристан Харланд — Эсга * Хелена Олбрайт — бала кездегі [[Элфвина]] * Кирилл Банфалви — Бургредтың ұлы * Ричард Хип — Осви бауыр * Николас Эсбери — Истин бауыр * Оскар Скагерберг — Биоргулф * Антал Лейзен — Креода * Кимберли Уинтл — Тэтан {{Col-break}} ; Бесінші маусымда болғандар * Эмили Ахчина — Вибеке * Илона Чевакова — Ингрит * Клара Толнаи — Сидгефлед * Лара Стюард — Хелла * Кэти Пикок — Аалис {{Col-end}} == Өндірісі == Телехикаяның түсірілімі 2014 жылы қарашада басталды<ref >{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/filming-begins-on-The-Last-Kingdom |title=BBC Two, BBC America and the Golden Globe® and Emmy® award-winning producers of Downton Abbey, Carnival Films, have announced that filming has begun on The Last Kingdom |date=2014-11-24 |work=BBC Media Centre |access-date=2015-09-15 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925073543/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/filming-begins-on-The-Last-Kingdom |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/film/article19837510.ab |title=Persbrandt tvingas tacka nej till storroll |date=2014-11-11 |lang=sv |work=Aftonbladet |access-date=2015-09-15 |archive-date=2015-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928204729/http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/film/article19837510.ab |url-status=live }}</ref>. Carnival Films компаниясы [[BBC Two]] және BBC America арналары үшін телехикаяны әзірлеп, түсірілім жұмыстарын [[Мажарстан]] мен [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] жүргізді. Ник Мерфи қосалқы атқарушы продюсер қызметін атқарып, бірнеше бөлімнің режиссері болды. 2015 жылы желтоқсанда телехикая екінші маусымға ұзартылды<ref>{{cite web |url=http://renewcanceltv.com/the-last-kingdom-renewed-for-season-2-by-the-bbc/ |title=The Last Kingdom Renewed For Season 2 By BBC & BBC America! |work=RenewCancelTV |date=2015-12-14 |access-date=2015-12-25 |archive-date=2015-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227012217/http://renewcanceltv.com/the-last-kingdom-renewed-for-season-2-by-the-bbc/ |url-status=live }}</ref>. Оның тұсаукесері АҚШ-та 2017 жылы 16 наурызда өтті<ref>{{Cite web|url=http://renewcanceltv.com/the-last-kingdom-renewed-for-season-2-by-the-bbc/|title=The Last Kingdom Renewed For Season 2 By BBC & BBC America! {{!}} RenewCancelTV.com|date=2015-12-14|lang=en|access-date=2016-08-17|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817094418/http://renewcanceltv.com/the-last-kingdom-renewed-for-season-2-by-the-bbc|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2016/06/netflix-co-produce-the-last-kingdom-bbc-two-alexander-dreymon-carnival-films-bbc-america-1201769660/|title=Netflix Joins ‘The Last Kingdom’ As Co-Producer Of Historical Epic’s Season 2|last=Tartaglione|first=Nancy|date=2016-06-09|lang=en|access-date=2016-08-17|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816115429/http://deadline.com/2016/06/netflix-co-produce-the-last-kingdom-bbc-two-alexander-dreymon-carnival-films-bbc-america-1201769660/|url-status=live}}</ref>. 2017 жылы қыркүйекте телехикая үшінші маусымға ұзартылды<ref>{{cite web|url=http://renewcanceltv.com/last-kingdom-renewed-season-3-netflixbbc-two/|title=The Last Kingdom Renewed For Season 3 By Netflix/BBC Two! - Renew Cancel TV|date=2017-09-24|publisher=|access-date=2017-10-08|archive-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009072116/http://renewcanceltv.com/last-kingdom-renewed-season-3-netflixbbc-two|url-status=live}}</ref>. Бұл маусым 2018 жылы 19 қарашада Netflix платформасында эксклюзивті түрде көрермендерге ұсынылды<ref>{{cite web |title=The Last Kingdom - Listing |url=http://www.thefutoncritic.com/showatch/last-kingdom/listings/ |website=The Futon Critic |access-date=2018-11-19}}</ref>. 2018 жылы желтоқсанда телехикаяның төртінші маусымы ресми түрде мақұлданды<ref>{{Cite web |url=https://www.syfy.com/syfywire/the-last-kingdom-granted-a-fourth-season-darren-aronofskys-spheres |title=Development: The Last Kingdom granted a fourth season |access-date=2018-12-24 |archive-date=2019-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103014544/https://www.syfy.com/syfywire/the-last-kingdom-granted-a-fourth-season-darren-aronofskys-spheres |url-status=live }}</ref>. Оның түсірілімі 2019 жылы қазанда аяқталып<ref>{{Cite web |url=https://kg-portal.ru/comments/82107-zavershilis-semki-chetvertogo-sezona-poslednego-korolevstva/ |title=Завершились съёмки четвёртого сезона «Последнего королевства» |access-date=2020-02-27 |archive-date=2020-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227190943/https://kg-portal.ru/comments/82107-zavershilis-semki-chetvertogo-sezona-poslednego-korolevstva/ |url-status=live }}</ref>, тұсаукесері 2020 жылы 26 сәуірде өтті<ref>{{Cite web |url=https://thedigitalweekly.com/2020/02/25/the-last-kingdom-season-4-release-date-cast-and-amazing-plot-details/ |title=The Last Kingdom Season 4: Release Date Cast And Amazing Plot Details |access-date=2020-02-27 |archive-date=2020-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227190519/https://thedigitalweekly.com/2020/02/25/the-last-kingdom-season-4-release-date-cast-and-amazing-plot-details/ |url-status=dead }}</ref>. 2020 жылы 7 шілдеде Netflix телехикаяны бесінші маусымға ұзартты. Ал 2021 жылы 30 сәуірде бұл маусымның соңғы болатыны белгілі болды<ref>{{cite web|url=https://tvline.com/2021/04/30/the-last-kingdom-cancelled-netflix-season-5-final-episodes/|title=''The Last Kingdom'' to End With Season 5|last=Ausiello|first=Michael|website=TV Line|date=2021-04-30|access-date=2022-03-18|archive-date=2022-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203124208/https://tvline.com/2021/04/30/the-last-kingdom-cancelled-netflix-season-5-final-episodes/|url-status=live}}</ref>. Бесінші маусымның түсірілімі 2021 жылы маусымда аяқталды<ref>{{cite web|title=The Last Kingdom Season 5: Netflix Release Date & Everything We Know So Far|url=https://www.whats-on-netflix.com/news/the-last-kingdom-season-5-everything-we-know-so-far-09-2021/|website=What's on Netflix|date=2021-09-17|access-date=2022-03-18|archive-date=2021-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919123845/https://www.whats-on-netflix.com/news/the-last-kingdom-season-5-everything-we-know-so-far-09-2021/|url-status=live}}</ref>. 2023 жылы 14 сәуірде телехикаяның жалғасы — «[[Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс]]» атты толықметражды фильм жарық көрді<ref>{{cite web|title=Netflix's 'The Last Kingdom' Feature In The Works, 'Seven Kings Must Die' Filming To Begin Next Year|url=https://deadline.com/2021/10/last-kingdom-feature-film-1234861411/|last=Goldbart|first=Max|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|date=2021-10-24|access-date=2022-03-18|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309203808/https://deadline.com/2021/10/last-kingdom-feature-film-1234861411/|url-status=live}}</ref>. == Топонимдер және олардың қазіргі атаулары == * Беббанбург — қазіргі атауы — [[Бамборо қамалы]]. Англияның шығыс жағалауында, [[Линдисфарн]] аралынан оңтүстікке қарай орналасқан қамал. Координаттары {{coord|55.609134|-1.711275|yandex=1}} * Эофорвик — қазіргі атауы — [[Йорк]]. Англияның солтүстігіндегі Нортумбрия патшалығының астанасы. 866 жылы дандар қаланы басып алып, оның атауын Йорвик деп өзгертті. * [[Нортумбрия]] — Англияның солтүстігінде орналасқан патшалық. * [[Мерсия]] — Нортумбрияның оңтүстігінде орналасқан патшалық. * [[Шығыс Англия (патшалық)|Шығыс Англия]] — Мерсияның шығысында орналасқан шағын патшалық. Астанасы — Дис. * Уэльс — Мерсияның батысында, Англияның батыс жағалауында орналасқан патшалық. * Лунден — қазіргі атауы — [[Лондон]]. Темез өзенінің (қазіргі [[Темза]]) бойында орналасқан қала. Телехикаяда суреттелген кезеңде бұл қала Мерсия патшалығына қараған. * Уэссекс — Англияның оңтүстігінде, Темез өзенінен оңтүстікке қарай орналасқан патшалық. Астанасы — Эксенчестер (қазіргі [[Эксетер]]). Ұлы Альфред билігінің кейінгі жылдарында Сиппанхамм қаласынан басқаруды жөн көрген. * Редингум — қазіргі атауы — [[Рединг]]. Кент өзенінің (Темзаның саласы) бойында, Лондоннан батысқа қарай шамамен 50 шақырым жерде орналасқан қала. * Батум — қазіргі атауы — [[Бат (Англия)|Бат]]. Бристоль қаласынан шығысқа қарай 15 шақырым жерде, ежелгі рим жолының бойында орналасқан шағын қала. Рим дәуірінің өзінде мұнда шипажай болған. * Сиппанхамм — қазіргі атауы — Чиппенем. Уилтшир графтығында, Бристольден шығысқа қарай 30 шақырым жерде орналасқан. * Сюннигтвайт — қазіргі атауы — Суинитуэйт. Йоркшир графтығында орналасқан. Бұл жерде Үлкен Рагнардың ордасы болған. Утредті бала кезінде осында алып келген. * Лойдис (Loidis) — қазіргі атауы — [[Лидс]]. [[Уэст-Йоркшир|Батыс Йоркширде]] орналасқан. Утредтің қызы Сидгефлед осы қаланың маңында дандардың жаңа қонысын құрғысы келген. * Винтанкестер — қазіргі атауы — [[Уинчестер (Англия)|Уинчестер]]. Ұлы Альфред өмірінің соңғы жылдарында Уэссекс патшалығының астанасына айналдырған қала. Альфред осында қайтыс болып, осы жерде жерленген. * Дефнаскир — қазіргі атауы — [[Девон (графтық)|Девоншир]]. Англияның оңтүстігінде, Уэссекстің батысында орналасқан шағын патшалық немесе олдермендік. Дефнаскирде Окстон үй-жайы орналасқан. Утред оны Милдретке үйленгеннен кейін иеленген. Окстон Уэск өзенінің (қазіргі Экс) жағасында орналасқан. * Дунхелм (Dunelm) — қазіргі атауы — [[Дарем]]. [[Солтүстік-шығыс Англия|Англияның солтүстік-шығысындағы]] [[Уир (өзен)|Уир]] өзенінің бойында орналасқан бекініс. * Бенфлеот (Benfleot) — қазіргі атауы — Бенфлит. [[Эссекс]] графтығында, қазіргі [[Касл-Пойнт]] ауданының маңында орналасқан бекініс. 894 жылы осы маңда саксондар мен дандар арасында шайқас болған. * [[Корнуолл]] — Дефнаскирдің батысында, Корнуолл түбегінде орналасқан патшалық. Оны бриттер мекендеген. * Сэферн — қазіргі [[Северн]] өзені. «Кең Сэферн теңізі» деп Северн өзенінің Бристоль шығанағына құяр тұсындағы эстуарий аталады. * Сомерсет батпақтары — [[Сомерсет]] графтығындағы [[Эксмур]] ұлттық саябағында орналасқан табиғи қорық аумағы. Солтүстігіндегі батпақтар Сэферн теңізіне (Бристоль шығанағына) құяды. Ұлы Альфред жеңіліске ұшырағаннан кейін осы жерде жасырынған. * Эгберт тасы — жылнамалардағы сипаттамаға қарағанда, төбенің баурайында жатқан үш тастан тұратын мегалиттік құрылыстың қалдығы. Қазіргі уақытқа дейін сақталмаған. Жылнамалар авторының ескертпесіне сүйенсек, тарихшылар бұл тас тұрған төбенің Уилиг ауылының (қазіргі Кингстон-Деверил, Kingston Deverill) үстінде орналасқанына келіседі. Ауылдың координаттары: {{coord|51.133094|-2.220535|yandex=1}}. Ұлы Альфред осы жерде әскерін жинаған. Альфредтің атасы, 802–839 жылдары билік құрған англосаксондық патша Эгберт осы тастардың үстінде сот жүргізген. Ол Нортумбриядан басқа бүкіл Оңтүстік Англияға өз ықпалын таратқан. Тас [[Стоунхендж|Стоунхенджден]] батысқа қарай шамамен 42 шақырым жерде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбританияның драмалық телехикаялары]] [[Санат:Ұлыбританияның тарихи телехикаялары]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]] [[Санат:Тарихи шығармалардың экрандық бейімделулері]] [[Санат:Викингтер туралы фильмдер]] [[Санат:IX ғасыр туралы тарихи телехикаялар]] [[Санат:Netflix телебағдарламалары]] d60siyszlxo3aiiwsrj0tgn900d1x53 3694798 3694795 2026-11-11T08:33:52Z Орел Карл 81620 /* Негізгі құрамы */ 3694798 wikitext text/x-wiki {{Телесериал | Қазақша атауы = Соңғы патшалық | Шынайы атауы = {{lang-en|The Last Kingdom}} | суреті = TheLastKingdomLogo.png | тақырыбы = | сурет ені = | жанры = Тарихи драма | формат = | авторы = | желісі = [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] «[[Саксон жылнамалары]]» кітаптар топтамасы | өндіріс = | рөлдерде = [[Александр Дреймон]]<br /> [[Дэвид Доусон]]<br /> [[Иен Харт]]<br /> Эмили Кокс<br /> Тобиас Зантелман | баяндаушы = | бет басы = | композиторы = Джон Ланн | мемлекет = {{UK}} | тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] | маусымдар = 5 | сериялар саны = 46 | сериялардың тізімі = Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі | атқарушы продюсері = Стивен Бутчард<br /> Найджел Мэрчент<br /> Гарет Ним | продюсері = Крисси Скинс | режиссёрі = | операторы = | сценарист = | түсірілім орны = [[Мажарстан]] | ұзақтығы = 58–59 минут | студия = Carnival Films | статусы = | телеарна = [[BBC Two]] <small>(Ұлыбритания)</small><br /> BBC America <small>(АҚШ)</small><br /> [[Netflix]] | бейне форматы = | дыбыс форматы = | көрсете бастады = 10 қазан 2015 | соңғы рет көрсетілді = 9 наурыз 2022 | алдыңғы = | келесі = [[Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс|Жеті патша өлуі тиіс]] | байланысты = | imdb_id = 4179452 | tv_com_id = | сайт = https://www.bbc.co.uk/programmes/p0344rr3 }} '''«Соңғы патшалық»''' ({{lang-en|The Last Kingdom}}) — [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] «[[Саксон жылнамалары]]» деген ортақ атаумен жарық көрген танымал кітаптар топтамасы негізінде түсірілген британдық тарихи телехикая<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |title=BBC Two announces new drama series, The Last Kingdom |date=2014-07-09 |work=BBC Media Centre |access-date=2015-09-15 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405204402/https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |url-status=live }}</ref>. Телехикаяның тұсаукесері 2015 жылы 10 қазанда АҚШ-тағы BBC America телеарнасында өтті<ref>{{cite web |url=http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/07/21/drama-the-last-kingdom-to-premiere-saturday-october-10-on-bbc-america/434322/ |title=Drama 'The Last Kingdom' to Premiere Saturday, October 10 on BBC America |last=Bibel |first=Sara |work=TV by the Numbers |date=2015-07-21 |access-date=2015-07-28 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924043302/http://tvbythenumbers.zap2it.com/2015/07/21/drama-the-last-kingdom-to-premiere-saturday-october-10-on-bbc-america/434322/ |url-status=dead }}</ref>, ал Ұлыбританияда сол жылдың 22 қазанында [[BBC Two]] телеарнасында көрсетіле бастады. 2023 жылы 14 сәуірде телехикаяның толықметражды жалғасы — «[[Соңғы патшалық: Жеті патша өлуге тиіс]]» фильмі жарық көрді. == Желісі == Телехикаяның оқиғасы IX ғасырдың екінші жартысы мен X ғасырдың басында, англосаксондық [[Гептархия|гептархия]] дәуірінен кейінгі аласапыран кезеңде өрбиді. Ол кезде қазіргі [[Англия]] аумағында бірнеше жеке патшалық — [[Нортумбрия]], [[Мерсия]], [[Уэссекс]], [[Шығыс Англия (патшалық)|Шығыс Англия]] және басқа да иеліктер болған. [[Ұлы Альфред]] патшаның көреген әрі парасатты саясатының арқасында Уэссекс біріктірілді. Ал оның ұлы, [[Үлкен Эдуард]] Шығыс Англияны жаулап алып, [[Дандар|дандарды]] бағындырып, Мерсияны өзіне қосып алды. Тек солтүстіктегі Нортумбрия ғана англосаксондар мен шотландтардың арғы аталары саналатын [[Скотттар|скотттар]] арасындағы даулы аймақ болып қалды. === Бірінші маусым === Бірінші маусым кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романға — «Соңғы патшалық» және «Бозарған салт атты» шығармаларына негізделген. 866 жылы [[Англосакстар|англосаксондық]] жерлерге «[[Пұтқа табынушылардың Ұлы әскері]]» — [[Викингтер|викингтер]] шабуыл жасап, билікті [[Дандар|дандар]] басып алады. Тек [[Уэссекс]] патшалығы ғана ішінара тәуелсіздігін сақтап қалады. Оны патша [[I Этелред|Этелред]] пен оның ақылды әрі дарынды інісі [[Ұлы Альфред|Альфред]] басқарады. Оқиға 866–887 жылдар аралығында өрбиді. Басты кейіпкер Утред [[Бамборо қамалы|Беббанбургтың]] әкесі мен ағасын дандар өлтіреді. Тек көкесі мен өгей шешесі ғана аман қалады. Утредтің өзін және Брида есімді саксон қызын Рагнар есімді [[Йарл|йарл]] тұтқынға алады. Алайда ол балаға туған ұлындай қарап, оны өз тәрбиесіне алады. Сөйтіп, Утред Рагнарссон болып өседі. Уақыт өте келе Рагнардың қызы Тираның үйлену тойы қарсаңында, бүкіл отбасы ұйықтап жатқан үйді дан Кияртан өртеп жібереді. Рагнар қаза тауып, Тира құлдыққа түседі. Тек орманда қалып, көмір күйдіретін пешті қарауылдап жүрген Утред пен Брида ғана аман қалады. Шабуылға бірнеше жыл бұрын ұлы Свеннің жасаған қылмысы үшін Рагнар өз жерінен қуып жіберген викинг Кияртан басшылық етеді. Утред Рагнардың өлімі үшін кек алуға ант береді. Сонымен қатар өзіне заңды түрде тиесілі Беббанбургті қайтарып алуды көздейді. Алайда қамалды оның көкесі Элфрик басып алған еді. Утред енді ғана таққа отырған Уэссекс патшасы Альфредтің қызметіне қосылады. Бірақ оның патшаға деген адалдығы үнемі сынға түседі, өйткені ол ата-бабаларының патшалығы мен өзін тәрбиелеген дандардың арасында таңдау жасауға мәжбүр болады. === Екінші маусым === Екінші маусым Корнуеллдің «Солтүстіктің әміршісі» және «Аспан қылышының әні» атты үшінші және төртінші романдарының оқиғаларын қамтиды. Оқиға 878–886 жылдар аралығында өрбиді. Альфредтің тапсырмасымен Утред Кияртанның құлдығынан [[Нортумбрия]] патшасы Гутредті босатып алады. Осы кезде ол Гутредтің қарындасы Гизелаға ғашық болады. Алайда Гутред Утредке опасыздық жасап, оны құлдыққа сатып жібереді. Бір жылдан кейін оның өгей ағасы Рагнар Альфредтің бұйрығымен Утредті құлдықтан босатады. Утред Гизелаға үйленеді, бірақ қайтадан Альфредке қызмет етуге мәжбүр болады. Көп ұзамай Утред пен Рагнардың Кияртаннан кек алуға мүмкіндігі туады. Шайқас кезінде Рагнар Кияртанды өлтіріп, қаза тапты деп есептелген қарындасы Тираның тірі екенін анықтайды. Жылдар өтеді. Дандардың ағайынды Сигфрид пен Эрик есімді көсемдері [[Лондон|Лондонды]] басып алып, Альфред патшаның қызы Этелфледаны тұтқынға алады. Альфредтің досы әрі көп жылдан бергі кеңесшісі Одда патшаның қызын қандай жағдай болса да құтқару ниетіне қарсы шығады. Ол патшалықты аман алып қалу үшін Этелфледа қамалған Бенфлеот қамалына шабуыл жасайды. Осы кезде ағайынды көсемдердің бірі Эрик Этелфледаға ғашық болып, оны алып қашу үшін өз ағасына опасыздық жасауды ұйғарады. Утред Эрикке көмектесуге бел буады, алайда олардың жоспары жүзеге аспайды: Эрик өз ағасының қолынан қаза табады, Этелфледа қашып құтылады, ал Сигфрид лорд Одданың әскерімен шайқасқа шығады. Сигфрид жеңіліп, Этелфледаның қолынан қаза табады. Ал Утред Альфред патшаның қызметінде қалуға мәжбүр болады. Бұл — [[Би-Би-Си|BBC]] арнасында көрсетілген соңғы маусым болды. Одан кейін телехикая [[Netflix]] платформасына ауысты. === Үшінші маусым === Үшінші маусымнан бастап телехикаяны түсіруге Netflix жауапты болды. Бұл маусым бесінші және алтыншы романдарға — «Жалындаған жер» және «Патшалардың өлімі» шығармаларына негізделген. Алайда алдыңғы маусымдармен салыстырғанда, оқиға желісіне елеулі өзгерістер енгізілген. Оқиға 893–900 жылдар аралығында өрбиді. Христиандар мен дандар арасындағы текетірес жалғасып жатқан тұста патша Альфредтің денсаулығы біртіндеп нашарлай береді. Сыншылардың бірінің пікірінше, Netflix-тің телехикаяға ықпалы оң болды: «Бұл өндіріс бюджетінің белгілі бір дәрежеде өсуіне ықпал етті. Әсіресе, маусымның соңындағы ауқымды шайқас кезінде мұны анық байқауға болады: қылыштың әр сермеуі мен қалқанның әр соққысы дәл әрі нанымды көрсетілген». Рецензент сонымен қатар: «Телехикая бұрынғыдан да қанды сипат алды. Бұған сұлу болғанымен, психикасы тұрақсыз Скади (Тея Софи Лок Несс)<ref>{{cite web |date=2018-11-19 |title=The Last Kingdom season 3, review: a rise in blood and gore after move to Netflix |url=https://inews.co.uk/culture/television/the-last-kingdom-netflix-season-3-review/ |access-date=2018-12-30 |website=iNews |archive-date=2019-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329222856/https://inews.co.uk/culture/television/the-last-kingdom-netflix-season-3-review/ |url-status=live }}</ref> бейнесі де көп ықпал етті», — деп қосты. Дистрибьютордың ауысуы телехикаяның әр маусымының ұзақтығы мен бөлімдер санының артуына да әсер етті: бөлімдер саны сегізден онға дейін көбейді. Үшінші маусымның барлық он бөлімі 2018 жылы 19 қарашада Netflix платформасында көрермендерге қолжетімді болды. === Төртінші маусым === Төртінші маусым Корнуеллдің жетінші және сегізінші романдарына — «Пұтқа табынушылар әміршісі» және «Бос тақ» шығармаларына негізделген. Үшінші маусымдағыдай, бұл маусымның оқиға желісіне де романдардың мазмұнымен салыстырғанда елеулі өзгерістер енгізілген. Төртінші маусымдағы оқиғалар шамамен 901–912 жылдар аралығында өрбиді. Онда дандардың шабуылдары, Мерсия тағына таласқан саяси күрес пен викингтердің Винчестерге шабуылы баяндалады. Альфредтің ұлы әрі мұрагері, патша Эдуард — қызба мінезді болғанымен, шешім қабылдауда батылдық таныта бермейтін билеуші. Оған барлық істе батыл Утред көмектеседі. Алайда оның қайын атасы — Уилтширдің билікқұмар әрі айлакер элдормені Этелхелм кедергі келтіреді. Ол немересі [[Этелвирд|Этелвирдті]] қалай болғанда да таққа отырғызуға ұмтылады. Төртінші маусымның барлық он бөлімі 2020 жылы 26 сәуірде Netflix платформасында жарық көрді. === Бесінші маусым === Бесінші әрі соңғы маусым Бернард Корнуеллдің тоғызыншы және оныншы романдарына — «Дауыл жауынгерлері» және «Жалын тасушы» шығармаларына негізделген. Үшінші және төртінші маусымдардағыдай, шамамен 917–921 жылдарға жататын оқиғалардың баяндалуы романдардың сюжетінен едәуір ерекшеленеді. Утред Беббанбург қартайып, көптеген достарынан айырылғанымен, өз беделі мен жауынгерлік шеберлігін сақтап қалған. Марқұм патша Альфредке адалдық антын бергендіктен, ол ақыл-парасаты мен көрегендігі әкесіндей емес ұлы Эдуардқа қызмет етуге мәжбүр болады. Эдуард Йорк дандарын бағындырып, апайы Этелфледа қайтыс болғаннан кейін Мерсияны өзіне қосып алады. Алайда ол Утредтің ата-бабасынан қалған мекені — Беббанбург орналасқан Нортумбрияны әлі де жаулап ала алмайды… Соңғы маусымның барлық он бөлімі 2022 жылы 9 наурызда Netflix платформасында жарық көрді. == Маусымдарға шолу == {{main|Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия саны ! colspan="2" | Көрсетілу күндері ! rowspan="2" | Арна |- ! Алғашқы серия ! Соңғы серия |- | style="background:#A52A16; width:10px; padding:0;" | | '''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#1 маусым (2015)|1]]''' | 8 | 10 қазан 2015 | 28 қараша 2015 | rowspan="2" | [[BBC Two]] |- | style="background:#280C0C; width:10px; padding:0;" | | '''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#2 маусым (2017)|2]]''' | 8 | 16 наурыз 2017 | 4 мамыр 2017 |- | style="background:#929D9B; width:10px; padding:0;" | | '''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#3 маусым (2018)|3]]''' | 10 | colspan="2" | 19 қараша 2018 | rowspan="3" | [[Netflix]] |- | style="background:#15151B; width:10px; padding:0;" | | '''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#4 маусым (2020)|4]]''' | 10 | colspan="2" | 26 сәуір 2020 |- | style="background:#4B5522; width:10px; padding:0;" | | '''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#5 маусым (2022)|5]]''' | 10 | colspan="2" | 9 наурыз 2022 |} == Рөлдерде == === Негізгі құрамы === : <small>{{colorbox|#ff5f5f}} = Маусымдағы басты рөл</small> : <small>{{colorbox|yellow}} = Маусымдағы қосалқы рөл</small> : <small>{{colorbox|white}} = Маусымға қатыспайды</small> {| class="wikitable sortable" border="1" |-" !rowspan=2 |Актер !rowspan=2 |Кейіпкер !colspan=6 |Маусымдар бойынша қатысуы |- !'''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#1 маусым (2015)|1]]''' !'''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#2 маусым (2017)|2]]''' !'''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#3 маусым (2018)|3]]''' !'''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#4 маусым (2020)|4]]''' !'''[[Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі#5 маусым (2022)|5]]''' ! Бөлімдері |- | [[Александр Дреймон]] || Утред [[Бамборо қамалы|Беббанбург]] || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 46 |- | [[Дэвид Доусон]] || [[Ұлы Альфред|Альфред патша]] || style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 25 |- | Эмили Кокс || Брида || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|8|| 34 |- | [[Тобиас Зантелман]] || Кіші Рагнар || style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:#ff5f5f;"|4 || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 13 |- | Адриан Бауэр || Леофрик || style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|2|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 9 |- | Томас В. Габриэлссон || [[Гутрум]] || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 6 |- | Саймон Кунц || Үлкен Одда || style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 13 |- | Гарри Макинтайр || [[Этелволд Этелинг|Этелволд]] || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 24 |- | Руне Темте || [[Убба]] || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 4 |- | Джозеф Миллсон || Элфрик || style="background:#ff5f5f;"|2|| style="background:#ff5f5f;"|2|| style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|3 || style="background:white;"| || 7 |- | Брайан Вернел || Кіші Одда || style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 7 |- | [[Эми Рен]] || Милдрит || style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 5 |- | [[Чарли Мерфи]] || Изолда патшайым || style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 3 |- | [[Иен Харт]] || Беокка әкей || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:white;"| || 28 |- | Элиза Баттерворт || [[Элсвита]] || style="background:yellow;"|7|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 45 |- | [[Туре Линдхардт]] || [[I Гутфрит|Гутред]] || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 4 |- | [[Ева Бертистл]] || Хилда || style="background:yellow;"|2|| style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:#ff5f5f;"|2|| style="background:#ff5f5f;"|2|| 17 |- | Джерард Кернс || Халиг || style="background:yellow;"|2|| style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 5 |- | Дэвид Сколфилд || аббат Эадред || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 3 |- | Пери Баумайстер || Гизела || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|1|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 9 |- | Питер Макдоналд || Трю бауыр || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 3 |- | [[Марк Роули]]|| Финан || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 36 |- | Александр Вийом || Кияртан || style="background:yellow;" |1|| style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 4 |- | Юлия Бахе-Вииг || Тира || style="background:yellow;"|1|| style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 13 |- | Оле Кристоффер Эртвог || Свен || style="background:yellow;"|1|| style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 5 |- | [[Биерн Бенгтссон]] || Сигфрид || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 8 |- | Каван Клеркин || Пирлиг әкей || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 30 |- | [[Арнас Федаравичюс]] || Ситрик || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 38 |- | Кристиан Хиллборг || Эрик || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || 8 |- | Йеппе Бек Лаурсен || [[Гастинг|Хэстен]] || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:#ff5f5f;"|2|| 23 |- | [[Тоби Регбо]] || [[II Этелред (Мерсия патшасы)|Этелред]] || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:white;"| || 21 |- | [[Милли Брейди]] || [[Этелфледа]] || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|4|| 31 |- | Джеймс Норкот || Алдхелм || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 33 |- | Эдриан Буше || Стеапа || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || 21 |- | [[Юэн Митчелл]] || Осферт || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|3|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|5|| 28 |- | Саймон Стенспил || Дагфинн || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|2|| style="background:#ff5f5f;"|5|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 7 |- | Тимоти Иннес || [[Үлкен Эдуард|Эдуард патша]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 30 |- | [[Тея Софи Лок Несс]] || Скаде || style="background:white;" | || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 8 |- | [[Ола Рапас]] || Сигурд Қанды Шаштар || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|7|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 7 |- | Магнус Бруун || Кнут || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || 12 |- | Эдриан Шиллер || Үлкен Этелхелм || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 25 |- | Кевин Элдон || епископ Эркенвалд || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:white;"| || style="background:white;"| || 8 |- | [[Джейми Блэкли]] || Эрдвулф || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:white;"| || 8 |- | [[Стефани Мартини]] || Эдит || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|10|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 20 |- | Финн Эллиотт || Жас Утред || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|9|| style="background:#ff5f5f;"|7|| 16 |- | Руби Хартли || Стиорра || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|6|| style="background:#ff5f5f;"|10|| 16 |- | [[Ричард Диллейн]] || Лудека || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || 4 |- | Дориан Лок || Бургред || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:#ff5f5f;"|2|| 6 |- | Стефан Родри || [[Хивел ап Каделл|Хивел Да патша]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || 4 |- | Найджел Линдси || Родри || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:white;"| || 4 |- | Эйстейн Сигурдарссон || [[Соқыр Ситрик|Сигтрюгг]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| style="background:#ff5f5f;"|7|| 11 |- | Амелия Кларксон || [[Элфледа]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|4|| style="background:#ff5f5f;"|8|| style="background:#ff5f5f;"|5|| 17 |- | Гарри Гилби || [[Этелстан]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|10|| 10 |- | Патрик Робинсон || отец Бенедикт || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|7|| 7 |- | [[Фиа Сабан]] || [[Элфвина]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|10|| 10 |- | Мики Столт || [[Рагналл Уа Имар|Ронгвальд]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| 8 |- | Гарри Антон || Бресал || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|7|| 7 |- | Соня Кэссиди || [[Эдгива Кент|Эдгива]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|8|| 8 |- | Райан Куормби || Кинлаф || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|5|| 5 |- | Якко Охтонен || Уолланд || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|10|| 10 |- | Род Халлет || [[II Константин (Шотландия патшасы)|Константин патша]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|5|| 5 |- | Оссиан Перрет || Витгар || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:yellow;"|2|| style="background:#ff5f5f;"|5|| 7 |- | Эван Хоррокс || [[Этелвирд]] || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|9|| 9 |- | Бамшад Абеди-Амин || Яхья || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|4|| 4 |- | Росс Андерсон || Домнал || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:white;"| || style="background:#ff5f5f;"|5|| 5 |- | colspan="2" align="center" |'''Барлық бөлімдері'''||'''8'''||'''8'''||'''10'''||'''10'''||'''10'''||'''46''' |} === Қосалқы құрамы === {{Col-begin}} {{Col-3}} ; Бірінші маусымда болғандар * [[Мэттью Макфэдьен]] — лорд Утред * [[Рутгер Хауэр]] — Равн * [[Петер Ганцлер]] — йарл Рагнар * [[Том Тейлор]] — бала кездегі Утред * Хеннинг Валин Джейкобсен — Сторри * [[Джейсон Флеминг]] — [[Эдмунд (Шығыс Англия патшасы)|Эдмунд патша]] * [[Алек Ньюман]] — [[I Этелред|Этелред патша]] * Лоркан Крантич — Селбикс әкей * Виктор Макгуайр — Освальд * Шон Гилдер — Вульфер * Йонас Мальмшё — Скорпа Ақ Ат * [[Пол Риттер]] — Передур патша * [[Николас Роу]] — [[Ассер]] бауыр {{Col-break}} ; Екінші маусымда болғандар * [[Ричард Рэнкин]] — Хротверд әкей * [[Магнус Самуэльсон]] — Клапа * Энтони Козенс — Эйдан * Хенрик Лундстрём — Ролло * Марк Риссман — Текил * Кристофер Скиреф — Джонис * Эрик Мэдсен — Фиске * [[Йоуханнес Хёйкюр Йоуханнессон]] — Сверри * Оенгус Макнамара — Биерн * Тибор Майлос Криско — Райпер * Ингар Хельге Гимле — Гелгилл {{Col-break}} ; Үшінші маусымда болғандар * Эд Берч — Сигебрит * Джулия Браун — Эгвинна * Иэн Коннингем — Оффа * [[Гернандт, Тиго|Тиго Гернандт]] — Джекдоу * Джон Ферлонг — Годвин бауыр * Дебби Чейзен — Сэйбл * Антон Сондерс — Годрик * Киран Оуэнс — Тидман * Дэниэл Туит — Хьюберт бауыр * Аннамария Бито — бала кездегі [[Элфвина]] * [[Бернард Корнуелл]] — Биорнхерд * Ли Бордмен — Гутлак {{Col-end}} {{Col-begin}} {{Col-2}} ; Төртінші маусымда болғандар * Каспар Гриффитс — бала кездегі [[Этелстан]] * Мате Хауманн — Ценр * Марселл Жолт Халми — бала кездегі [[Этелвирд]] * Габриэль Харланд — Жас кезіндегі Кнут * Тристан Харланд — Эсга * Хелена Олбрайт — бала кездегі [[Элфвина]] * Кирилл Банфалви — Бургредтың ұлы * Ричард Хип — Осви бауыр * Николас Эсбери — Истин бауыр * Оскар Скагерберг — Биоргулф * Антал Лейзен — Креода * Кимберли Уинтл — Тэтан {{Col-break}} ; Бесінші маусымда болғандар * Эмили Ахчина — Вибеке * Илона Чевакова — Ингрит * Клара Толнаи — Сидгефлед * Лара Стюард — Хелла * Кэти Пикок — Аалис {{Col-end}} == Өндірісі == Телехикаяның түсірілімі 2014 жылы қарашада басталды<ref >{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/filming-begins-on-The-Last-Kingdom |title=BBC Two, BBC America and the Golden Globe® and Emmy® award-winning producers of Downton Abbey, Carnival Films, have announced that filming has begun on The Last Kingdom |date=2014-11-24 |work=BBC Media Centre |access-date=2015-09-15 |archive-date=2015-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925073543/http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/filming-begins-on-The-Last-Kingdom |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/film/article19837510.ab |title=Persbrandt tvingas tacka nej till storroll |date=2014-11-11 |lang=sv |work=Aftonbladet |access-date=2015-09-15 |archive-date=2015-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928204729/http://www.aftonbladet.se/nojesbladet/film/article19837510.ab |url-status=live }}</ref>. Carnival Films компаниясы [[BBC Two]] және BBC America арналары үшін телехикаяны әзірлеп, түсірілім жұмыстарын [[Мажарстан]] мен [[Ұлыбритания|Ұлыбританияда]] жүргізді. Ник Мерфи қосалқы атқарушы продюсер қызметін атқарып, бірнеше бөлімнің режиссері болды. 2015 жылы желтоқсанда телехикая екінші маусымға ұзартылды<ref>{{cite web |url=http://renewcanceltv.com/the-last-kingdom-renewed-for-season-2-by-the-bbc/ |title=The Last Kingdom Renewed For Season 2 By BBC & BBC America! |work=RenewCancelTV |date=2015-12-14 |access-date=2015-12-25 |archive-date=2015-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151227012217/http://renewcanceltv.com/the-last-kingdom-renewed-for-season-2-by-the-bbc/ |url-status=live }}</ref>. Оның тұсаукесері АҚШ-та 2017 жылы 16 наурызда өтті<ref>{{Cite web|url=http://renewcanceltv.com/the-last-kingdom-renewed-for-season-2-by-the-bbc/|title=The Last Kingdom Renewed For Season 2 By BBC & BBC America! {{!}} RenewCancelTV.com|date=2015-12-14|lang=en|access-date=2016-08-17|archive-date=2016-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160817094418/http://renewcanceltv.com/the-last-kingdom-renewed-for-season-2-by-the-bbc|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://deadline.com/2016/06/netflix-co-produce-the-last-kingdom-bbc-two-alexander-dreymon-carnival-films-bbc-america-1201769660/|title=Netflix Joins ‘The Last Kingdom’ As Co-Producer Of Historical Epic’s Season 2|last=Tartaglione|first=Nancy|date=2016-06-09|lang=en|access-date=2016-08-17|archive-date=2016-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816115429/http://deadline.com/2016/06/netflix-co-produce-the-last-kingdom-bbc-two-alexander-dreymon-carnival-films-bbc-america-1201769660/|url-status=live}}</ref>. 2017 жылы қыркүйекте телехикая үшінші маусымға ұзартылды<ref>{{cite web|url=http://renewcanceltv.com/last-kingdom-renewed-season-3-netflixbbc-two/|title=The Last Kingdom Renewed For Season 3 By Netflix/BBC Two! - Renew Cancel TV|date=2017-09-24|publisher=|access-date=2017-10-08|archive-date=2017-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20171009072116/http://renewcanceltv.com/last-kingdom-renewed-season-3-netflixbbc-two|url-status=live}}</ref>. Бұл маусым 2018 жылы 19 қарашада Netflix платформасында эксклюзивті түрде көрермендерге ұсынылды<ref>{{cite web |title=The Last Kingdom - Listing |url=http://www.thefutoncritic.com/showatch/last-kingdom/listings/ |website=The Futon Critic |access-date=2018-11-19}}</ref>. 2018 жылы желтоқсанда телехикаяның төртінші маусымы ресми түрде мақұлданды<ref>{{Cite web |url=https://www.syfy.com/syfywire/the-last-kingdom-granted-a-fourth-season-darren-aronofskys-spheres |title=Development: The Last Kingdom granted a fourth season |access-date=2018-12-24 |archive-date=2019-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191103014544/https://www.syfy.com/syfywire/the-last-kingdom-granted-a-fourth-season-darren-aronofskys-spheres |url-status=live }}</ref>. Оның түсірілімі 2019 жылы қазанда аяқталып<ref>{{Cite web |url=https://kg-portal.ru/comments/82107-zavershilis-semki-chetvertogo-sezona-poslednego-korolevstva/ |title=Завершились съёмки четвёртого сезона «Последнего королевства» |access-date=2020-02-27 |archive-date=2020-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227190943/https://kg-portal.ru/comments/82107-zavershilis-semki-chetvertogo-sezona-poslednego-korolevstva/ |url-status=live }}</ref>, тұсаукесері 2020 жылы 26 сәуірде өтті<ref>{{Cite web |url=https://thedigitalweekly.com/2020/02/25/the-last-kingdom-season-4-release-date-cast-and-amazing-plot-details/ |title=The Last Kingdom Season 4: Release Date Cast And Amazing Plot Details |access-date=2020-02-27 |archive-date=2020-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227190519/https://thedigitalweekly.com/2020/02/25/the-last-kingdom-season-4-release-date-cast-and-amazing-plot-details/ |url-status=dead }}</ref>. 2020 жылы 7 шілдеде Netflix телехикаяны бесінші маусымға ұзартты. Ал 2021 жылы 30 сәуірде бұл маусымның соңғы болатыны белгілі болды<ref>{{cite web|url=https://tvline.com/2021/04/30/the-last-kingdom-cancelled-netflix-season-5-final-episodes/|title=''The Last Kingdom'' to End With Season 5|last=Ausiello|first=Michael|website=TV Line|date=2021-04-30|access-date=2022-03-18|archive-date=2022-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220203124208/https://tvline.com/2021/04/30/the-last-kingdom-cancelled-netflix-season-5-final-episodes/|url-status=live}}</ref>. Бесінші маусымның түсірілімі 2021 жылы маусымда аяқталды<ref>{{cite web|title=The Last Kingdom Season 5: Netflix Release Date & Everything We Know So Far|url=https://www.whats-on-netflix.com/news/the-last-kingdom-season-5-everything-we-know-so-far-09-2021/|website=What's on Netflix|date=2021-09-17|access-date=2022-03-18|archive-date=2021-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210919123845/https://www.whats-on-netflix.com/news/the-last-kingdom-season-5-everything-we-know-so-far-09-2021/|url-status=live}}</ref>. 2023 жылы 14 сәуірде телехикаяның жалғасы — «[[Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс]]» атты толықметражды фильм жарық көрді<ref>{{cite web|title=Netflix's 'The Last Kingdom' Feature In The Works, 'Seven Kings Must Die' Filming To Begin Next Year|url=https://deadline.com/2021/10/last-kingdom-feature-film-1234861411/|last=Goldbart|first=Max|website=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|date=2021-10-24|access-date=2022-03-18|archive-date=2022-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20220309203808/https://deadline.com/2021/10/last-kingdom-feature-film-1234861411/|url-status=live}}</ref>. == Топонимдер және олардың қазіргі атаулары == * Беббанбург — қазіргі атауы — [[Бамборо қамалы]]. Англияның шығыс жағалауында, [[Линдисфарн]] аралынан оңтүстікке қарай орналасқан қамал. Координаттары {{coord|55.609134|-1.711275|yandex=1}} * Эофорвик — қазіргі атауы — [[Йорк]]. Англияның солтүстігіндегі Нортумбрия патшалығының астанасы. 866 жылы дандар қаланы басып алып, оның атауын Йорвик деп өзгертті. * [[Нортумбрия]] — Англияның солтүстігінде орналасқан патшалық. * [[Мерсия]] — Нортумбрияның оңтүстігінде орналасқан патшалық. * [[Шығыс Англия (патшалық)|Шығыс Англия]] — Мерсияның шығысында орналасқан шағын патшалық. Астанасы — Дис. * Уэльс — Мерсияның батысында, Англияның батыс жағалауында орналасқан патшалық. * Лунден — қазіргі атауы — [[Лондон]]. Темез өзенінің (қазіргі [[Темза]]) бойында орналасқан қала. Телехикаяда суреттелген кезеңде бұл қала Мерсия патшалығына қараған. * Уэссекс — Англияның оңтүстігінде, Темез өзенінен оңтүстікке қарай орналасқан патшалық. Астанасы — Эксенчестер (қазіргі [[Эксетер]]). Ұлы Альфред билігінің кейінгі жылдарында Сиппанхамм қаласынан басқаруды жөн көрген. * Редингум — қазіргі атауы — [[Рединг]]. Кент өзенінің (Темзаның саласы) бойында, Лондоннан батысқа қарай шамамен 50 шақырым жерде орналасқан қала. * Батум — қазіргі атауы — [[Бат (Англия)|Бат]]. Бристоль қаласынан шығысқа қарай 15 шақырым жерде, ежелгі рим жолының бойында орналасқан шағын қала. Рим дәуірінің өзінде мұнда шипажай болған. * Сиппанхамм — қазіргі атауы — Чиппенем. Уилтшир графтығында, Бристольден шығысқа қарай 30 шақырым жерде орналасқан. * Сюннигтвайт — қазіргі атауы — Суинитуэйт. Йоркшир графтығында орналасқан. Бұл жерде Үлкен Рагнардың ордасы болған. Утредті бала кезінде осында алып келген. * Лойдис (Loidis) — қазіргі атауы — [[Лидс]]. [[Уэст-Йоркшир|Батыс Йоркширде]] орналасқан. Утредтің қызы Сидгефлед осы қаланың маңында дандардың жаңа қонысын құрғысы келген. * Винтанкестер — қазіргі атауы — [[Уинчестер (Англия)|Уинчестер]]. Ұлы Альфред өмірінің соңғы жылдарында Уэссекс патшалығының астанасына айналдырған қала. Альфред осында қайтыс болып, осы жерде жерленген. * Дефнаскир — қазіргі атауы — [[Девон (графтық)|Девоншир]]. Англияның оңтүстігінде, Уэссекстің батысында орналасқан шағын патшалық немесе олдермендік. Дефнаскирде Окстон үй-жайы орналасқан. Утред оны Милдретке үйленгеннен кейін иеленген. Окстон Уэск өзенінің (қазіргі Экс) жағасында орналасқан. * Дунхелм (Dunelm) — қазіргі атауы — [[Дарем]]. [[Солтүстік-шығыс Англия|Англияның солтүстік-шығысындағы]] [[Уир (өзен)|Уир]] өзенінің бойында орналасқан бекініс. * Бенфлеот (Benfleot) — қазіргі атауы — Бенфлит. [[Эссекс]] графтығында, қазіргі [[Касл-Пойнт]] ауданының маңында орналасқан бекініс. 894 жылы осы маңда саксондар мен дандар арасында шайқас болған. * [[Корнуолл]] — Дефнаскирдің батысында, Корнуолл түбегінде орналасқан патшалық. Оны бриттер мекендеген. * Сэферн — қазіргі [[Северн]] өзені. «Кең Сэферн теңізі» деп Северн өзенінің Бристоль шығанағына құяр тұсындағы эстуарий аталады. * Сомерсет батпақтары — [[Сомерсет]] графтығындағы [[Эксмур]] ұлттық саябағында орналасқан табиғи қорық аумағы. Солтүстігіндегі батпақтар Сэферн теңізіне (Бристоль шығанағына) құяды. Ұлы Альфред жеңіліске ұшырағаннан кейін осы жерде жасырынған. * Эгберт тасы — жылнамалардағы сипаттамаға қарағанда, төбенің баурайында жатқан үш тастан тұратын мегалиттік құрылыстың қалдығы. Қазіргі уақытқа дейін сақталмаған. Жылнамалар авторының ескертпесіне сүйенсек, тарихшылар бұл тас тұрған төбенің Уилиг ауылының (қазіргі Кингстон-Деверил, Kingston Deverill) үстінде орналасқанына келіседі. Ауылдың координаттары: {{coord|51.133094|-2.220535|yandex=1}}. Ұлы Альфред осы жерде әскерін жинаған. Альфредтің атасы, 802–839 жылдары билік құрған англосаксондық патша Эгберт осы тастардың үстінде сот жүргізген. Ол Нортумбриядан басқа бүкіл Оңтүстік Англияға өз ықпалын таратқан. Тас [[Стоунхендж|Стоунхенджден]] батысқа қарай шамамен 42 шақырым жерде орналасқан. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбританияның драмалық телехикаялары]] [[Санат:Ұлыбританияның тарихи телехикаялары]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі телесериалдар]] [[Санат:Тарихи шығармалардың экрандық бейімделулері]] [[Санат:Викингтер туралы фильмдер]] [[Санат:IX ғасыр туралы тарихи телехикаялар]] [[Санат:Netflix телебағдарламалары]] 80q2efyhklxae4n7jq87yyel8yik6t9 Қатысушы:LiraBekAstana/Трансформер (машиналық оқыту) 2 790196 3694535 3694062 2026-11-10T14:55:57Z LiraBekAstana 188364 Уикиортақтан (Wikimedia Commons) қазақ тіліндегі оқу бейнесабағын қосу (CC BY-SA 4.0) 3694535 wikitext text/x-wiki [[File:KZ_STEM_01_Трансформерлер_және_Назар_аудару_механизмі.webm|thumb|right|340px|Қазақ тіліндегі бейнесабақ: Трансформерлер және Назар аудару механизмі (CC BY-SA 4.0)]] '''Трансформер''' (ағылш. ''Transformer'') — 2017 жылы Google зерттеушілері ұсынған, тізбекті деректерді (мәтін, дыбыс, бейне) өңдеуге арналған терең оқыту архитектурасы. == Негізгі компоненттері == * '''Көпбасты назар аудару (Multi-Head Attention):''' кіріс тізбегінің әртүрлі позицияларындағы ақпаратқа параллельді түрде назар аудару. * '''Позициялық кодтау (Positional Encoding):''' тізбектегі токендердің реттік орнын модельге беру. * '''Қабаттық нормализация (Layer Normalization):''' оқыту процесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету. == Дереккөздер == * Vaswani, A. et al. ''Attention Is All You Need''. Advances in Neural Information Processing Systems, 2017. 5ahiek4n8z19aoai863gkbri60mw6c4 Соңғы патшалық телехикаясының бөлімдер тізімі 0 790222 3694799 3694315 2026-11-11T08:35:52Z Орел Карл 81620 3694799 wikitext text/x-wiki [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] «[[Саксон жылнамалары]]» деген ортақ атаумен жарық көрген кітаптар топтамасы негізінде түсірілген «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының бөлімдер тізімі<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |title=BBC Two announces new drama series, The Last Kingdom |date=2014-07-09 |work=BBC Media Centre |access-date=2015-09-15 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405204402/https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |url-status=live }}</ref>. [[Сурет:TheLastKingdomLogo.png|right|250px|]] == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия саны ! colspan="2" | Көрсетілу күндері ! rowspan="2" | Арна |- ! Алғашқы серия ! Соңғы серия |- | style="background:#A52A16; width:10px; padding:0;" | | '''1''' | 8 | 10 қазан 2015 | 28 қараша 2015 | rowspan="2" | [[BBC Two]] |- | style="background:#280C0C; width:10px; padding:0;" | | '''2''' | 8 | 16 наурыз 2017 | 4 мамыр 2017 |- | style="background:#929D9B; width:10px; padding:0;" | | '''3''' | 10 | colspan="2" | 19 қараша 2018 | rowspan="3" | [[Netflix]] |- | style="background:#15151B; width:10px; padding:0;" | | '''4''' | 10 | colspan="2" | 26 сәуір 2020 |- | style="background:#4B5522; width:10px; padding:0;" | | '''5''' | 10 | colspan="2" | 9 наурыз 2022 |} == Бөлімдері == === 1 маусым (2015) === Бірінші маусым кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романға — «Соңғы патшалық» және «Бозарған салт атты» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Ұлыбританияда<br /> көрсетіле бастаған<br /> уақыты ! style="background:#9F260E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Бірінші бөлім |DirectedBy = Ник Мёрфи |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 10 қазан 2015 |AltDate = 22 қазан 2015 |Aux4 = 2,02<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a675187/uk-tv-ratings-the-big-bang-theory-wedding-attracts-huge-numbers-for-e4.html |title=UK TV ratings: The Big Bang Theory wedding attracts huge numbers for E4<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2015-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151028023137/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a675187/uk-tv-ratings-the-big-bang-theory-wedding-attracts-huge-numbers-for-e4.html |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = 866 жыл. Нортумбрия билеушілерінің бірі лорд Утред өлтіріліп, оның он бір жастағы ұлы Утред саксон қызы Бридамен бірге йарл Рагнардың қолына тұтқынға түседі. Бірде Утред Рагнардың қызы Тираны йарлдың жасағындағы Кияртанның ұлы Свеннен құтқарып қалады. Бұған қаһарланған Рагнар Свенді қуып жіберіп, бір көзін ойып алады. Осы оқиғадан кейін Утред пен Брида дандардың ортасында өсіп, Рагнардың өз балаларындай тәрбиеленеді. Арада көп жыл өткенде, Кияртан мен Свен Рагнардың отбасын қырып, Тираны алып қашады. Утред өзіне тиесілі жерлерді және әкесінің інісі Элфрик басып алған ата-баба мұрасы [[Бамборо қамалы|Беббанбург]] қамалын қайтарып алуға бел буады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Екінші бөлім |DirectedBy = Ник Мёрфи |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 17 қазан 2015 |AltDate = 29 қазан 2015 |Aux4 = 1,54<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a676490/uk-tv-ratings-the-class-of-92-score-over-3-million-viewers-on-bbc-one.html |title=UK TV ratings: The Class of 92 score over 3 million viewers on BBC One<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101124443/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a676490/uk-tv-ratings-the-class-of-92-score-over-3-million-viewers-on-bbc-one.html |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Рагнардың өлімі мен солтүстіктегі сакстар көтерілісіне Утред кінәлі деп айыпталады. Өзінің жазықсыз екенін Уббе мен Гутрумға дәлелдеуге тырысқан Утред Шығыс Англия патшасы [[Эдмунд (Шығыс Англия патшасы)|Эдмундтың]] өлім жазасына кесілуіне куә болады. Эдмундты христиан әулиесі [[Әулие Себастьян|Себастьян]] секілді азаптап өлтіреді. Утредтің сөзіне сенбеген Уббенің қаһарынан құтылу үшін ол Бридамен бірге Уэссекс патшалығының астанасы [[Уинчестер (Англия)|Уинчестерге]] қашады. Альфред пұтқа табынушыларға сенім артпайды. Сол себепті Утред оған Уббе туралы маңызды мәлімет жеткізгенімен, патшаның ағасы оны торға қамап, шайқасқа қатысуына жол бермейді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Үшінші бөлім |DirectedBy = Энтони Бирн |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 24 қазан 2015 |AltDate = 5 қараша 2015 |Aux4 = 1,58<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a773131/uk-tv-ratings-tom-hardys-love-of-dogs-makes-42m-swoon-on-itv/ |title=UK TV ratings: Tom Hardy's Love of Dogs makes 4.2m swoon on ITV<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129104557/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a773131/uk-tv-ratings-tom-hardys-love-of-dogs-makes-42m-swoon-on-itv/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = [[I Этелред|Этелред]] патша пен Альфред шайқаста жеңіске жеткенімен, Этелред ауыр жараланып, ажал алдында патшалық тәжін өз ұлына емес, Альфредке тапсырады. Утред пен Брида тұтқыннан босатылады. Гутрум және Уббемен бітімге келуді көздеген Альфред Утредтен кеңес сұрайды. Утред оған дандардың неден қауіптенетінін түсіндіреді. Уэссекске алдағы шайқастарға дайындалуға уақыт беру үшін Альфред бітім жасасады. Сондай-ақ Утредтен бір жыл бойы адал қызмет етуге ант алып, осы уақыт ішінде сакстарды дандарша соғысуға үйретуді тапсырады. Брида Утредтен көтерген баласынан айырылады. Көп ұзамай Рагнар Кіші келгенде, Брида онымен бірге кетеді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Төртінші бөлім |DirectedBy = Энтони Бирн |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 31 қазан 2015 |AltDate = 12 қараша 2015 |Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/news/a773907/uk-tv-ratings-paul-ogrady-for-the-love-of-dogs-gets-over-3-million-on-thursday/ |title=UK TV ratings: Paul O'Grady: For the Love of Dogs tops Thursday night<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142054/http://www.digitalspy.com/tv/news/a773907/uk-tv-ratings-paul-ogrady-for-the-love-of-dogs-gets-over-3-million-on-thursday/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Уэссекстен жер иеленуді көздеген Утред Альфредтің ұсынысын қабылдап, Милдритке үйленеді. Алайда Милдриттің әкесінен қалған шіркеу алдындағы орасан зор қарызы бар екені Утредке алдын ала айтылмайды. Мұның бәрі Альфредтің ойластырған жоспары екенін Утред кейін түсінеді. Утред пен Милдрит бірте-бірте тіл табысып, көп ұзамай Милдриттің жүкті екені белгілі болады. Осы кезде дандар бекіністі басып алады. Бейбіт келіссөздер барысында Утред пен бірнеше сакс жауынгері дандармен тұтқын алмасу үшін кепілге беріледі. Тұтқында жүргенде Утред Кіші Рагнар мен Бриданы қайта кездестіреді. Бітім мерзімі аяқталған соң, Гутрум кепілге алынғандарды өлтіруге бұйырады. Алайда Рагнар Утредті ажалдан арашалап қалады. Көп ұзамай Утред даттардың қалың флотының жақындап келе жатқанын байқап, алғашқы белгі отын жағады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Бесінші бөлім |DirectedBy = Бен Чанан |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 7 қараша 2015 |AltDate = 19 қараша 2015 |Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a774708/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-up-to-78m/ |title=UK TV ratings: I'm a Celebrity back up to 7.8m on Thursday night<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129145014/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a774708/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-up-to-78m/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Дат флоты оңтүстікке қарай аттанады, алайда қатты дауылдан көптеген кемесінен айырылады. Альфред әскерін екіге бөледі: өзі Ирландиядан келе жатқан дандарға қарсы тұру үшін жасақтың бір бөлігін батысқа бастап кетеді, ал Одда бастаған екінші жасақ жағалаудағы дат әскерімен бетпе-бет келеді. Утред Одданың жасағына қосылып, онымен келісіп, жау қосынына жасырын кіріп, диверсия жасауды ұйғарады. Ол даттардың кемелерін өртеп, жау арасында дүрбелең туғызады. Алайда жауға байқатпай құтыла алмай, Уббемен шайқасуға мәжбүр болады. Ақыры Уббені өлтіреді. Көмекке жеткен Одданың адамдары дандарды жеңгенімен, Одда ауыр жараланады. Уинчестерде Кіші Одда жағалаудағы жеңісті өзінің еңбегі етіп көрсетіп, Альфредке өтірік айтады. Утред оның жалған сөздерін әшкерелеуге тырысқанымен, дегеніне жете алмайды. Бұған ашуланған Альфред оны көпшілік алдында масқаралайды. Осыдан кейін Утред Милдритпен және кішкентай ұлы Утредпен бірге өз жеріне оралады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Алтыншы бөлім |DirectedBy = Бен Чанан |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 14 қараша 2015 |AltDate = 26 қараша 2015 |Aux4 = 1,55<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a775460/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-keeps-bringing-in-the-big-numbers-on-thursday/ |title=UK TV Ratings: I'm a Celebrity keeps bringing in the big numbers on Thursday<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143617/http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a775460/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-keeps-bringing-in-the-big-numbers-on-thursday/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Утред пен Леофрик байып, қарыздарынан құтылу үшін қарақшылықпен айналысуға бел буады. Сөйтіп, өз адамдарын ертіп, [[Корнуолл|Корнуоллға]] аттанады. Жолда оларға монах Ассер жолығып, Перадур патшаның алдына алып барады. Перадур оларды өз қарсыласымен күресу үшін жалдайды. Осы кезде Утредтің назарын тылсым күшке ие, сұлу Изолда аударады. Ол ел арасында көлеңке патшайымы атанған. Утред пен оның адамдары жорыққа шыққанда, қарсыластары Скорпа бастаған дандар болып шығады. Скорпа мен Утред жасырын келісімге келіп, қазынаны тең бөлісуге уағдаласады. Олар Перадур мен оның адамдарын өлтіреді. Алайда Скорпа кейін Утредке опасыздық жасап, қазынаның бәрін өзі иемденеді. Соған қарамастан, Изолда жасырылған қазынаны Утредке береді. Утред Изолдамен бірге өз жеріне оралып, Милдриттің шіркеуге берешек қарызын өтейді. Көп ұзамай оны Уэссекске шақырып, Корнуоллдағы әрекеттері үшін Альфредтің алдына жауап беруге мәжбүр етеді. Леофрик Утредке қарсы куәлік беруге мәжбүр болады. Алайда ол корольден Утредпен жекпе-жекке шығып, оны өз қолымен өлтіруге рұқсат сұрайды. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Жетінші бөлім |DirectedBy = Питер Хоар |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 21 қараша 2015 |AltDate = 3 желтоқсан 2015 |Aux4 = 1,54<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a776199/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-get-me-out-of-here-stays-top-with-76-million/ |title=UK TV ratings: I'm a Celebrity... Get Me Out of Here! stays top with 7.6 million<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143511/http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a776199/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-get-me-out-of-here-stays-top-with-76-million/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Корнуоллдағы әрекеттері үшін жаза ретінде Утред пен Леофрик өлімге дейін жекпе-жекке шығуға мәжбүр болған сәтте, дандар Уэссекске басып кіреді. Утред, Леофрик және Изолда дандар зорлаған монах әйел Хилданы құтқарып, онымен бірге батпақты жерлерге бой тасалайды. Сол жерде олар басқыншылардан отбасымен бірге жасырынған Альфредті кездестіреді. Патша Вулферге, Беоккаға және Ассерге хабар жібереді. Көп ұзамай олар Уэссекс әскерінің қалған бөлігімен бірге жетеді. Изолда өлім аузында жатқан ханзада Эдуардты ажалдан арашалап қалады. Алайда ол Утредке баласының орнына басқа бір баланың өлетінін ескертеді. Осы кезде Скорпаның флоты батпақты жерлерге келіп тоқтайды. Утред пен оның адамдары Скорпаның жауынгерлерін батпақтың түкпіріне қарай алдап кіргізіп, көздерін жояды. Артынша олардың кемелерін өртеп жібереді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Сегізінші бөлім |DirectedBy = Питер Хоар |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 28 қараша 2015 |AltDate = 10 желтоқсан 2015 |Aux4 = 1,65<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a776952/uk-tv-ratings-bbc-music-awards-attracts-25m/ |title=UK TV ratings: BBC Music Awards attracts 2.5m, down 1.4m from last year<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143537/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a776952/uk-tv-ratings-bbc-music-awards-attracts-25m |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Вулфер мен оның жасағы Гутрумға қосылады. Ал Альфред өзіне адал болып қалған адамдармен бірге әскер жинау үшін Одданың жанына аттанады. Утред Изолданың сиқырлы күші патшаның ұлын аман алып қалуы үшін өзінің ұлы құрбан болғанын біледі. Сондай-ақ Изолда оған Рагнардың апайы Тираның әлі де тірі екенін хабарлайды. Альфред соңғы шайқасқа дайындалу үшін барлық жасаққа Эгберт тасына жиналуды бұйырып, хабаршылар жібереді. Кіші Одда Альфредке қосылудан бас тартқанда, әкесі Одда Үлкен ұлын сатқындығы үшін өлтіріп, өз адамдарын патшаға бастап келеді. Альфредтің әскері Гутрумды жеңгенімен, Леофрик пен Изолда шайқаста қаза табады. Дандармен арадағы бейбітшілікті сақтау үшін Кіші Рагнар мен Брида кепілге алынады. Ал Гутрум христиан дінін қабылдайды. Утред, Хилда және Халиг солтүстікке, Беббанбургке қарай жол тартады. |LineColor = 9F260E }} |} === 2 маусым (2017) === Екінші маусым кітаптар топтамасының үшінші және төртінші романдарына: «Солтүстіктің әміршісі» және «Аспан қылышының әні» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Ұлыбританияда<br /> көрсетіле бастаған<br /> уақыты ! style="background:#2F0E0E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list | EpisodeNumber = 9 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Питер Хоар | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 16 наурыз 2017 | AltDate = 16 наурыз 2017 | Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.broadcastnow.co.uk/ratings/overnight-tv-ratings/the-last-kingdom-returns-with-16m/5116002.article |title=The Last Kingdom returns with 1.6m {{!}} Ratings {{!}} Broadcast<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195836/https://www.broadcastnow.co.uk/ratings/overnight-tv-ratings/the-last-kingdom-returns-with-16m/5116002.article |url-status=live }}</ref> | ShortSummary = 878 жыл. Утред йарл Рагнардың өлімі мен туған жері Беббанбургті тартып алған көкесі Элфриктен кек алуды көздеп, солтүстікке аттанады. Альфред Англиядағы бытыраңқы патшалықтарды біріктіру қажет деген ойға күн өткен сайын бекіне түседі. Енді оның назары викингтер билігіндегі солтүстік аймақтарға ауып, бұл өңірді бақылауында ұстап отырған ағайынды Эрик пен Зигфридке қарсы әрекет етуді ойластырады. Беокка Кияртан мен Свеннің қолына түскен Камберленд патшасы [[I Гутфрит|Гутредті]] құтқару ісіне Утред пен оның серіктерін жұмылдыруды ұсынады. Альфредтің ойынша, тумысынан дан, ал сенімі жағынан христиан Гутред солтүстік Англияны пұтқа табынушыларға қарсы біріктіріп, кейін оны Уэссекс билігіне бағындыра алады. Утред өзін аға Рагнардың өлімі үшін кек алуға келген «өлмейтін» жауынгер ретінде көрсетіп, Гутредті тұтқыннан босатады. Кияртан Утредтің Нортумбрияға оралғанын естіп, оны өлтірудің амалын қарастырады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 10 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = Питер Хоар | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 23 наурыз 2017 | AltDate = 23 наурыз 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Кияртан Камберлендтегі әскер лагеріне тыңшыларын жібереді. Олар Утредке тұтқиылдан шабуыл жасағанымен, жауынгерлері оны аман алып қалады. Хилда монастырь өмірінен бас тартып, жауынгер болуға бел буады. Гутредтің Альфредке еліктеп, ел басқаруға тырысқаны сәтсіз аяқталады. Оның жасқаншақтығы мен шешім қабылдаудағы дәрменсіздігі сакстардың жағдайын әлсіретеді. Гутредтің қарындасы Гизела мен Утред бір-біріне ғашық болады. Алайда көп ұзамай Утредтің көкесі Элфриктің әрекетінен Кияртанға қарсы құрылған одақ ыдырайды. Бұл бірлестіктің құрамында Эрик пен Зигфрид те болған еді. Утред Гутредке адал болуға ант береді, бірақ оның айлакер кеңесшісі, аббат Эадред, сенімсіз патшаны Утредтің қауіпті адам екеніне және түптің түбінде қарындасын да, тәжін де тартып алатынына иландырады. Гутред Элфрикпен келісімге келіп, Утредті викингтерге құлдыққа сатып жібереді. Утредтің адал серігі Халиг оны жалғыз қалдырмай, өз еркімен құлдыққа түседі. Гутредтің опасыздығын Хилдадан естіген Альфред Утредті іздеуге оның сүт бауыры Кіші Рагнар мен Бриданы аттандырады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 11 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 30 наурыз 2017 | AltDate = 30 наурыз 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Шынжырға байланған Утред пен Халиг исландиялық құл саудагері Сверридің кемесінде ескекші болып жұмыс істейді. Эофервикте Элфрик Гутредпен жасасқан келісімінен бас тартады, өйткені патша оған Утредтің шабылған басын бермеген еді. Элфриктің қолдауынан айырылған Эрик пен Зигфрид те Гутредті тастап кетеді. Қыс түскенде Утред пен Халигті Исландиядағы [[Хусавик]] қаласына апарып, Сверриге ағаш кесуші етіп жегеді. Қашуға әрекеттенгендері сәтсіз аяқталған соң, Халигті кеменің тұмсығына байлап қояды. Ол теңіз үстінде азаппен көз жұмады. Утредті Англияға қайта әкеліп, Свенге сатпақ болады. Кек алуға асыққан Свен әлсіреп қалған Утредті жазалауға кіріскен сәтте, Кіші Рагнар жасағымен келіп жетеді. Утред бостандыққа шығып, Хилда оны күтіп-баптап, аяққа тұрғызады. Аббат Эадред әйелдер монастырынан Гизеланы тауып алып, одақты қайта жандандыру үшін оны Элфрикке тұрмысқа шығуға мәжбүрлемек болады. Бірақ Утред пен Рагнар дер кезінде жетіп, үйлену рәсіміне кедергі жасайды. Ашуға булыққан Утред өзін келеке еткен аббатты өлтіріп, қасиетті орынға қол көтереді. Уэссекске келген соң, Альфред Эадредтің өлімі үшін Кіші Рагнар жауап беретінін айтады, өйткені Утредтің барлық әрекетіне сол жауапты деп санайды. Рагнарды жазалаймын деп сес көрсеткен Альфред Утредті өзіне қайтадан адалдық антын беруге мәжбүр етеді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 12 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 6 сәуір 2017 | AltDate = 6 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Рагнардың жақтастары Роллоның бастауымен аға Рагнардың өлімі үшін кек алуға қамданады. Дунхолмды басып алу үшін оларға қалың қол қажет, ал оны тек Гутредпен одақ құру арқылы жинай алады. Брида болса, Рагнардың адамдарын Гутред үшін құрбан еткісі келмейді. Утред Гутредке қарсы шығып, оның бұрынғы опасыздығын бетіне басады. Ақырында Гутред Утред Эрик пен Зигфридті Англиядан кетуге көндірсе, Рагнарға әскер беруге келіседі. Утред ағайынды викингтердің лагеріне жасырын кіріп, Зигфридті өлтірмек болады. Оны өлтіре алмағанымен, тұтқынға түсіріп, Эрикті Англиядан кетуге мәжбүрлейді. Кейін Утред Зигфридті босатарда оның қолының білезік тұсынан төменгі бөлігін шауып тастайды да, шабылған қолды Гутредке апарып береді. Утред пен Беокка Дунхолмға жасырын кіретін жолды тауып, Рагнар мен Гутредтің адамдарын қамалға өткізеді. Шайқаста Ролло мен Свен қаза тауып, Рагнар Кияртанды жекпе-жекте өлтіреді. Тайра болса, жылдар бойы тұтқында болып, қорлық көргеніне және ағаларының оны құтқармағанына күйініп, есінен адасқан күйде олардан кек алмақ болады. Алайда Беокка оны бауырларын кешіруге көндіреді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 13 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Джейми Донохью | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 13 сәуір 2017 | AltDate = 13 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Дунхолм түбіндегі шайқастан бері бірнеше жыл өтсе де, Утред Уэссекс патшалығында Кокхэмнің лорды ретінде Альфредке қызмет етіп жүр. Соңғы жылдары елде тыныштық орнағанымен, көршілес Шығыс Англияда жағдай шиеленісе бастайды. Осы кезде Этелволд Утредке тосын бір оқиғаны баяндап, оған еліктірер ұсыныс жасайды. Альфредтің патша сарайына сапары кезінде Утредтің тәуелсіз мінезі мен іштей мойынсұнбауы арадағы ахуалды ушықтырады. Ал Эрикпен күтпеген кездесу Утредті көп ойға қалдырып, оның Гизеламен арасына сызат түсіреді. Осы уақытта Винчестерде Мерсиядан Этелред келген соң, патша тойына дайындық басталады. Беокканың әкесі айығып келе жатқан Тайраға өзіне тұрмысқа шығуды ұсынады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 14 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Джейми Донохью | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 20 сәуір 2017 | AltDate = 20 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Винчестерде Этелред пен Этелфледаның үйлену тойы тойланады. Алайда мереке ұзаққа созылмайды: викингтердің Уэссекске қайта оралуы жаңа соғыстың басталу қаупін төндіреді, ал Альфредтің бейбітшілікті сақтауға қаражаты жетіспейді. Ел ішіндегі өсек-аяң Альфредтің Утредке деген күдігін күшейтіп, ақырында патша оны әскер басшысы қызметінен босатады. Оның орнына өркөкірек, бірақ ақыл-ойы таяз Этелредті тағайындайды. Алайда Лондонға жасалған жорық сәтсіз аяқталады. Мерсия билеушісінің өрескел қателігін пайдаланған Эрик пен Зигфрид сакстарды айласынан асырып, Этелфледаны тұтқынға түсіреді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 15 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Ричард Сеньор | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 27 сәуір 2017 | AltDate = 27 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Эрик пен Зигфрид Этелфледаны тұтқынға алған соң, сакстар бұл хабарды Альфред патшаға жеткізу үшін Винчестерге қайтады. Ал Утред Гизеланың үйіне барып, шындықты өз күшімен анықтауға бел буады. Альфредтің дегенінен қайтпайтын табандылығы Одданы патшаның ең алдымен патшалықтың қамын ойлайтынына күмәндандырады: ол үшін қызының тағдыры ел мүддесінен де маңызды емес пе? Утред пен Зигфрид Нортумбриядан қуылғаннан кейін алғаш рет бетпе-бет келеді. Осы кездесу кезінде Утред Уэссекстің болашағын айқындайтын шешім қабылдайды. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 16 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Ричард Сеньор | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 4 мамыр 2017 | AltDate = 4 мамыр 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Альфред патшаға Этелфледа үшін орасан зор құн төлеу талап етіледі. Ақша берілмеген жағдайда патшаның қызына қандай жаза қолданылатыны да ескертіледі. Бұл төлем бүкіл патшалықтың қауіпсіздігіне қатер төндірсе де, Альфред құнды төлеу керек деп шешеді. Бенфлеотта Эрик пен Этелфледаның бірге қашу жоспары әшкерелену қаупіне ұшырайды. Утред енді Уэссексті аман сақтап, сонымен бірге Этелфледа мен Эрикті құтқарудың жолын тез арада табуы керек. Одда патшалық үшін бар тәуекелге барып, күтпеген одақтасымен күш біріктіреді. Ал Гизела мен Утред Альфредтің қаһарына ұшырағаннан кейінгі өмірлерін ойластырады. Ақырында Бенфлеот түбінде өткен шайқас бәрін өзгертеді... | LineColor = 2F0E0E }} |} === 3 маусым (2018) === Үшінші маусым кітаптар топтамасының бесінші және алтыншы романдарына: «Жалындаған жер» және «Патшалардың өлімі» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #8F9A99; color: #000000;" | Жалпы № ! style="background: #8F9A99; color: #000000;" | Серияның № ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Атауы ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Режиссер ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Сценарист ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Бірінші бөлім |DirectedBy = Эрик Лейонборг |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Көріпкел Скаде Альфредтің викинг көсемі Қанды Шаштың қолынан шайқаста қаза табатынын болжайды. Хаэстен Альфредке Қанды Шаштың әскері келе жатқанын хабарлайды. Альфред Мерсия билеушісі Этелредке Уэссекс әскерімен күш біріктіруді ұсынады. Алайда Этелред бұл ұсыныстан бас тартады. Сонда Этелфледа әскерді өзі бастап, сарбаздарды шайқасқа дайындайды. Утред пен оның жасағы Қанды Шаш ойрандап кеткен Ауэлтун қаласында қараусыз қалған Скадені қолға түсіреді. Скаде Утредке қарғыс айтады. Эссенгумда ол Альфредке келесі жазды көрмейтінін ескертеді. Осы кезде Этелволд Утредке Кент билеушісі Сигебрихт пен тақ мұрагері Эдуардтың арасындағы жанжал туралы хабарлайды. Артынша Қанды Шаш Скадені қайтарып алу үшін келіссөз жүргізуге келеді. Алайда Утред көріпкелмен бірге қашып бара жатқандай кейіп танытып, Қанды Шаштың әскерін өзіне қарай тартуды көздейді. Ол Мерсия жасақтарымен кездесіп, оларды Қанды Шашқа қарсы шайқасқа қосылуға көндіреді. Альфредтің әскері де көмекке жетіп, дандар екі жақтан қысылып, қалқан қабырғаларының арасында күйрей жеңіледі. Дегенмен Қанды Шаш қашып құтылады. Винчестерге оралған Утредке Хилда әйелі ұлын босану кезінде қайтыс болғанын хабарлайды. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Екінші бөлім |DirectedBy = Эрик Лейонборг |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утред әйелінің мәйітін қабірінен қазып алып, денесін өртемек болады. Алайда оны байқап қойған соң, Альфред алдына шақыртады. Сол жерде монах Годвин Гизеланың өліміне қатысты Утредті келеке етеді. Ашуға булыққан Утред оны абайсызда өлтіріп алады. Альфред осы оқиғаны пайдаланып, Утредті Эдуардқа адалдық антын беруге мәжбүрлемек болады. Бірақ Утред көнбей, қашып шығу үшін Альфредті кепілге алады. Ол Дунхолмға қарай бет алады, алайда жолда сырқаттанып қалады. Утред мұны Скаденің қарғысы деп ойлайды. Осы кезде Этелволд бұл хабарды әуелі Этелредке, кейін Қанды Шаш пен Хаэстенге жеткізеді. Ол олардың Дунхолмда Рагнарға қосылып, Ұлы дан әскерін құруына үміт артады. Ал Этелред Алдхелмге Этелфледаны өлтіруді тапсырып, осылайша Альфредтің жағдайын одан әрі әлсіретуді көздейді. Дунхолмда Брида Нитинг бағанының көмегімен Скаденің қарғысының әсерін уақытша жояды. Осыдан кейін Утредтің жағдайы жақсарады. Рагнардың бауыры Кнут оның адалдығына күмән келтіріп, сұрақтың астына алғанымен, Утред бұдан былай дан ретінде өмір сүретініне ант береді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Үшінші бөлім |DirectedBy = Энди Де Эммони |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Алдхелм Этелфледаға Этелредтің қастандығы туралы ескертіп, оның Винчелкумбтағы монах әйелдер монастырына қашып кетуіне көмектеседі. Патша сарайында Альфред Беоккаға Эдуардқа лайықты қалыңдық іздеуді тапсырады. Алайда Элсвита Беоккадан Уилтуншир аймағының эалдорманы Этелхелмнің қызын таңдауды сұрайды. Осы кезде Қанды Шаш, Хаэстен және Этелволд Дунхолмға келеді. Ал Альфред Утредтің Кокхэмдегі иелігін тартып алып, балаларын Уинчестерге жеткізуді бұйырады. Этелфледаның күтушісі Сейбл одан Беоккаға арналған екі хат әкеледі. Хаттарда Этелфледа Утредті тауып, өзіне көмектесуін өтінеді. Қанды Шаш Скаде үшін Утредпен жекпе-жекке шыққысы келеді, бірақ Рагнар бұған келіспейді. Ақырында Рагнар, Қанды Шаш, Хаэстен және Утред Уэссекске қарсы күш біріктіруге уағдаласады. Алайда Утредтің жасағындағы сакстардың арасында наразылық күшейе түседі. Беокка мен Тира Утредті іздеп Дунхолмға келеді. Беокка оған Этелфледаға қажет кезінде көмекке келуге берген уәдесін еске салады. Утред дандардың қатарынан кетеді. Осыдан кейін Рагнар Қанды Шаштың өлімге дейін айқасу туралы талабын қабылдауға мәжбүр болады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Төртінші бөлім |DirectedBy = Энди Де Эммони |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утред Қанды Шашты жеңеді, бірақ Рагнар жекпе-жекті тоқтатып, Утред пен Скаде Дунхолмнан кетіп қалады. Винчелкумбта Утред Этелфледамен кездеседі. Ал Хаэстеннен Ұлы дан әскері туралы хабар алған Альфред Этелредке әскерін соғысқа әзірлеуді тапсырады. Хаэстен Этелфледаның осы монастырьда жасырынғанына күдіктеніп, одан кек алу үшін Винчелкумбқа аттанады. Оның адамдары монастырьға басып кірмек болғанда, алдынан Утред пен оның жасағы шығады. Жасағының едәуір бөлігінен айырылған Хаэстен келіссөз жүргізуге мәжбүр болады. Утред Этелфледаны Скадеге айырбастайды. Енді ол өмірін Скаденің қарғысынан аман алып қалу үшін көріпкел әйелден құтылудың жолын табуы керек. Викингтер лагерінде Этелволд Кнутқа Рагнарды өлтіруді ұсынады. Өйткені Рагнар Утредтің дандардан кетуіне Этелволдты кінәлайды. Кнут бұл ұсынысқа келіседі. Брида бала көтере алмайтындықтан, Рагнар ұрпақ сүйемін деген үмітпен бір әйелді шатырына ертіп келеді. Рагнар ұйықтап жатқанда, Этелволд оны пышақтап өлтіреді. Содан кейін оның қылышына қол жеткізуіне жол бермейді. Осылайша Рагнар семсерін ұстап үлгермей, Валхаллаға аттану мүмкіндігінен айырылады. Ақырында Этелволд оқиғаны Рагнардың қасындағы әйел оған шабуыл жасап, ал Рагнар өзін қорғау үшін оны өлтіргендей етіп көрсетеді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Бесінші бөлім |DirectedBy = Джон Ист |WrittenBy = Бен Ванстоун |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Ел ішінде Альфредтің қаза тапқаны туралы жалған хабар тараған соң, Рагнар өлгеннен кейін Қанды Шаш пен Кнут дан әскерінің тізгінін өз қолдарына алып, Уэссекс бағытына қарай жорығын жалғастырады. Брида Рагнарды жерлеп, оның қандай тағдырға душар болғанын Утредке жеткізеді: енді оның рухы Нифлхеймнің қақаған суығында мәңгілікке тентіреп жүруге мәжбүр. Утред Эглсбургте Альфредпен кездесіп, Хаэстенге шабуыл жасап, Скадені қайтару үшін әскер сұрайды. Алайда Альфред Ұлы дан әскерінің күшін әлсірету қажет деген сылтаумен оған сарбаз беруден бас тартады. Этелфледа болса, Хаэстеннің шын мәнінде кімнің жағында екенін әшкерелейді. Осы кезде Эдуард әкесінің рұқсатынсыз Утредке көмектесуге уәде береді. Эдуард әкесінен әскер сұрап өтінгенде, Альфред оның бұл әрекетіне көңілі толмаса да, болашақ мұрагерінің өзін лайықты ізбасар ретінде көрсетуіне мүмкіндік беруді ұйғарады. Бемфлеотта Утред Хаэстенді өзіне қарай тартып, шайқасқа шақырады. Алайда Альфред шабуыл жасауға бұйрық бермейді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Алтыншы бөлім |DirectedBy = Джон Ист |WrittenBy = Софи Петцаль |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Эдуард шабуылға өзі бұйрық береді. Хаэстен жеңіліс тапқанымен, Скадемен бірге ұрыс даласынан қашып құтылады. Утред Этелфледаның иелігіне оралған соң, Ситрикпен сөзге келіп қалады. Ситрик даниялық тұтқындарды босатып, дандар жағына өтіп кетеді. Осы уақытта Кнут Этелволдты Уинчестерге жіберіп, Утредті өлтіруді тапсырады. Рагнардың қабірінің басында Утред Бридамен қайта қауышады. Екеуі Рагнардың рухын Нифльхеймнен Вальхаллаға аттандыруға көмектеседі деп үміттенген Сторриді іздеуге жолға шығады. Жол үстінде Утред пен Брида татуласады. Утред Альфредке қайтадан қызмет етуге Рагнардың өмірін сақтап қалу үшін ғана келіскенін ақыры мойындайды. Бұған дейін Альфред аббат Эадредті өлтіргені үшін Утредтің орнына Рагнарды жауапқа тартқан еді. Сторриді тапқан соң, ол Рагнардың кегін оның қанішерін Рагнардың қанымен суарылған семсермен өлтіру арқылы ғана қайтаруға болатынын түсіндіреді. Брида Сторриді өлтіріп, оның бір кездері өзін бұтақпен қорлағаны үшін қарғысқа ұшыратқанын айтады. Сондай-ақ көріпкелді оның терісіне зақым келтірмей өлтіру ғана қарғысты бұза алатынын ашады. Утред пен Брида екі жаққа аттанады: Утред Рагнардың тірі қалған соңғы қандасы Тайраның қанын алуға барады, ал Брида Рагнардың өлтірушісін табу үшін дандарға қайта қосылады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Жетінші бөлім |DirectedBy = Ян Маттис |WrittenBy = Лидия Адетуньи |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утредке Этелволдтың адамдары шабуыл жасайды. Ол олардың басшысын қолға түсіріп, дандарға қайта жібереді. Жетекшісі арқылы жауларына кегін жақын арада қайтаратынын ескертеді. Ал Этелволд Уинчестерде түрмеге қамалады. Брида Кнутпен бірге болуға келіседі. Осы кезде Эдуард болашақ жары Элфледпен алғаш рет кездеседі. Утред Скадені іздеп жолға шығады. Кругландта оларды даниялықтарға ұстап бермек болған сатқын тегн тұтқындайды. Алайда Утред пен оның серіктері ауылды өртеп, қашып шығады. Қанды Шаш пен Хаэстен Скаде үшін өзара шайқасады. Скаденің көмегімен Хаэстен Қанды Шашты өлтіреді. Этелволдты Альфредтің алдына алып келеді. Патша оның жасаған қылмыстары үшін бір көзін ойып алуға бұйрық береді. Викингтер лагерінің сыртында Утред Ситрикпен қайта қауышады. Олардың бұған дейінгі жанжалы даниялық тұтқындарды алдап, өз әскерлеріне тыңшыны қабылдату үшін алдын ала ойластырылған әрекет болып шығады. Утред пен Ситрик Скадені қайта қолға түсіріп, қайықпен қашып кетеді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Сегізінші бөлім |DirectedBy = Ян Маттис |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Эдуардтың үйлену тойына елдің түкпір-түкпірінен ақсүйектер Уинчестерге жиналады. Осыны пайдаланған Этелволд пен Сигебрихт тақ мұрагеріне де, Утредке де қарсы астыртын әрекетке кіріседі. Кокхэмге келген Утред балаларын Уинчестерге алып кеткенін біледі. Ол Скадені өзенге батырып өлтіріп, қарғыстан құтылады. Өмірінің соңғы сәті жақындағанын сезген Альфред Элсвитаға Эдуардтың болашақта Утредтің көмегіне мұқтаж болатынын айтады. Алайда Элсвита оның бұл пікіріне қосылмайды. Жасағының көмегімен Утред, Уэссекс заңынан тыс жүргеніне қарамастан, жасырын түрде Уинчестерге оралып, Тайраның қанын алады. Этелволд одан күдіктенгенімен, Тайра мен Беокка Утредті үйлеріне жасырады. Беокка Утред пен Альфредтің кездесуін ұйымдастырады. Альфредті күтіп отырған Утред Англосаксон жылнамасының алғашқы нұсқасын тауып алады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Тоғызыншы бөлім |DirectedBy = Эд Базальгетти |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Альфред Утредке жылнаманың жазылу тарихын түсіндіріп, Эдуардтың болашағы, дін мен христиандық туралы әңгіме қозғайды. Ол бір кездері Утредті әдейі азапқа салғысы келгенін мойындайды. Алайда мұндай шешімнің өзімшілдік пен ақылға қонымсыз әрекет болғанын түсініп, қателескенін және Утредке лайықты құрмет көрсете алмағанын ашық айтады. Осы кезде олардың әңгімесін есіктің сыртынан тыңдап тұрған Элсвита бөлмеге кіріп, Утредтің Эдуардтың жанында болғанын қаламайтынын мәлімдейді. Альфред болса, болашақта не боларын ой елегінен өткізеді. Этелволд пен Сигебрихт өздерінің астыртын әрекеттерін жалғастырып, Утредтің жақын маңда жүргенін әрі кек алуға дайындалып жатқанын айтып, ел арасына қауесет таратады. Соған қарамастан, Альфред Утредке кешірім жариялайды. Кнут Бриданы құшағына алғанымен, Рагнардың өлімі туралы оған шындықты айтпайды. Уинчестерде Тидман Тайраға тиісіп, мазасын алғаны үшін жауапқа тартылады. Оны жақтап шыққан Беокка Тидманды басымен ұрып жібереді. Утред Эдуардты патша тағына отырғызуға көмектесу үшін қалатынын растағаннан кейін Альфред дүние салады. Элсвита патшаның кешірім жарлығын күшін жойды деп жариялап, Утредті түрмеге қаматады. Ал Тидман Тайраны қорлауын тоқтатпайды. Одан қашқан Тайра өз үйіне тығылады. Алайда Тидман оның соңынан жетіп, үйді өртеп жібереді. Тайра оны пышақпен өлтіргенімен, өрт өрши түскенде еден тақтайларының астында қамалып қалады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Оныншы бөлім |DirectedBy = Эд Базальгетти |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Финан мен Ситрик өртті сөндіруге асығады, бірақ Тайраның әлі үй ішінде қалуы мүмкін деп қауіптенеді. Өрт одан сайын өршіп, тірі қалудан үміті үзілген Тайра өзіне пышақ сұғып, жан тапсырады. Көп ұзамай оқиға орнына жеткен Беокка оның қазасына қайғырып, зар еңірейді. Осы кезде Этелволд Этелредпен келіссөз жүргізіп, дандармен одақ құруды ұсынады. Оның жоспары бойынша, дандар Эдуард пен оның жақтастарын қырып салуы керек. Түрмеде отырған Утредке Этелфледа Уэссекстан кетуін өтінеді, өйткені Элсвита оны елден қуған еді. Осы сәтте Беокка келіп, Тайраның қаза тапқанын хабарлайды. Дандар лагерінде Хаэстен Альфредтің қайтыс болғанын айтып, әскерді шайқасқа жігерлендіреді. Эдуард Утредке берілген кешірім жарлығын күшінде қалдырады. Осыдан кейін Утред еркін адам ретінде Эдуардтың жағына шығып, шайқасқа дайындалады. Утред Уэссекс әскерімен Беданфордқа аттанар алдында Сигебрихтпен бетпе-бет кездеседі. Ол Тайраның қанымен белгіленген семсерді пайдаланып, Рагнардың өлтірушісінен кек алуды көздейді. Ал қарсы жақта Брида бауырының кімнің қолынан қаза тапқанын анықтап, Джекдоуды Утредке хабар жеткізуге жібереді. Этелред бастаған Мерсия әскері жеткен соң, шайқас басталады. Алдын ала ойластырылғандай, Сигебрихт ұрыс алаңына кешігіп келіп, сакстар жағында соғысуды ұйғарады. Мұны көрген Хаэстен Сигебрихттің Уэссекс әскерімен бірге жүргенін байқап, өздеріне опасыздық жасалғанын мәлімдейді. Қанды шайқас басталып, Кнут Сигебрихтті өлтіреді. Утред пен Брида Этелволдтың алдынан шығады. Ол қашуға тырысқанымен, жолы бөгеліп, ақыры Утредтің қолынан қаза табады. Жылнамада жазылғандай, Эдуард алғашқы шайқасында жеңіске жетеді. Ал Рагнардың рухы ақыры Валхаллаға аттанады. |LineColor = 8F9A99 }} |} === 4 маусым (2020) === Төртінші маусым кітаптар топтамасының жетінші және сегізінші романдарына: «Пұтқа табынушылар әміршісі» және «Бос тақ» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #000000; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #000000; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list | EpisodeNumber = 27 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Беббанбургте лорд Элфрик Шотландиядан келген шапқыншылармен шайқаста жасағының жартысынан айырылады. Элфриктің әрекеттерін аңдып жүрген Финан, Ситрик пен Осферт Кокхэмге оралып, Утредке болған шабуылдар жайында хабарлайды. Утред шотландтар қайта оралып, ал Элфрик ойсырай азайған әскерін толықтырып үлгермей тұрып, Беббанбургке соққы беруді жоспарлайды. Ол Эдуардтан көмек сұрағанымен, патша өтінішін қабылдамайды. Беокка әкей бұл іске өз еркімен араласуға дайын болса, дін қызметкері болған Утредтің кіші ұлы Жас Утред әкесінің жоспарына амалсыздан көмектесуге мәжбүр болады. Хаэстен Кнуттың әскерін Шығыс Англиядан әкетіп жатқанын байқап, олар Ирландияға бет алды деп топшылайды. Бұл жайында ол Этелредтің жасағына қолбасшылық ететін Эардвульфке хабарлайды. Эардвульф мұны Этелредке жеткізеді. Ал Этелред жағдайды Шығыс Англияны жаулап алуға берілген мүмкіндік деп қабылдайды. Жеңіске жету мүмкіндігін арттыру үшін ол Беббанбургке монахтарды жіберіп, Элфриктен қасиетті жәдігер — әулие Освальдтың жүрегін сатып алуды тапсырады. Утред осы монахтардың кейпін пайдаланып, Беббанбургке жасырын кіруді көздейді. Король Эдуард барған сайын Этелхельмге арқа сүйей бастайды. Этелхелм оған Кнуттың Ирландияға аттанғанын хабарлайды. Соған қарамастан, Эдуард Уэссекс шекарасындағы қорғаныс бекіністерін күшейтуді бұйырады. Алайда шын мәнінде Кнут пен Брида Мерсияға басып кіріп, Этелред пен Эдуардты жеңіп, Мерсия мен Уэссексті өз биліктеріне қаратуды жоспарлап отыр. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 28 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Жас Утред әкесінің пұтқа табынушылыққа бейім әрі ымыраға келмейтін мінезін жақтырмайды. Леди Элсвита король Эдуардқа Этелредтің әулие Освальдқа тиесілі барлық қасиетті жәдігерді бір жерге жинауға ұмтылуы оның Уэссекспен арадағы одақтан бас тартып, Мерсияның бұрынғы даңқын қайта жаңғыртуды көздейтінін білдіретінін ескертеді. Алайда лорд Этелхелм Эдуардқа бұл ескертулерге құлақ аспауға кеңес береді. Элфрик әскер жалдауға ақша табу үшін әулие Освальдтың жүрегін сатуға бел буады. Этелред Эардвульфтің қарындасы Эдитке көңіл білдіргенімен, әзірге одан еш жауап ала алмай жүр. Кнут әскерімен бірге Мерсиядағы Тетсуортқа жетеді. Ол егіз ұлдарын қауіпсіз жерде ұстау үшін Хаэстенмен бірге басқа жаққа жібереді. Брида Хаэстенге Кнуттан жүкті екенін айтады, бірақ сакстармен шайқас аяқталғанша бұл сырды ешкімге жария еткісі келмейді. Бір кездері әкесі қуып жіберіп, суға батып өлді деп есептеген Элфриктің ұлы Уихтгар соғыс тәжірибесі мол өз жасағымен Беббанбургке оралады. Леди Элсвита Эдуардтың алғашқы әйелі Экгвинн мен оның ұлына барып, бұрынғы әрекеттері үшін өкініш білдіреді. Утред Беббанбургке жетіп, түн қараңғысын пайдаланып қамалға кіреді. Жас Утред өзін Элфрикке таныстырған сәтте, әкесі оны өлтіруден аман алып қалады. Утред Беббанбург жауынгерлерін өз қолбасшылығына алуды ұсынады, бірақ олар Уихтгарға адал болғандықтан, оның ұсынысын қабылдамайды. Ақырында Уихтгар Элфрикті өлтіреді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 29 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Сара О’Горман | WrittenBy = Шарлотта Вульф | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Уихтгар Жас Утредті арбалетпен атып өлтірмек болады. Беокка өзін жебенің алдына тосып, Жас Утредтің өмірін сақтап қалады, бірақ өзі сол жерде қаза табады. Утред пен оның жасағы кемеге мініп, Беббанбургтен қашып шығады. Осы кезде Кнут Мерсияға басып кірсе, Этелред Шығыс Англияны ойрандап, жаулап алу жорығын жалғастырады. Эдуард Мерсияны қорғау үшін Тэмвортқа жетіп, шайқасқа дайын отырған Кнуттың әскеріне қарсы аттануға тиіс. Алайда ол Этелредтің оралуын күтіп, содан кейін ғана соғысуды жөн көреді. Этелфледа уақыт жоғалтуға болмайтынын түсініп, мерсиялық жасақтарды жинау үшін Уэссекстан жасырын кетеді. Леди Элсвита оған әскерін Теттенхоллға топтастырса, Эдуардтың қолын да сол жерге жіберуге уәде береді. Ал Этелхелм Эдуардқа Этелредтен құтылу үшін Мерсияны құрбан етуге кеңес береді. Этелред Шығыс Англиядағы Ленада қоныс теуіп, викингтер басып алған жерлерді біртіндеп қайтарып алып жүр. Ол Эардвульф пен оның қарындасы Эдитке егер Эардвульф бүкіл Шығыс Англияны жаулап алуды қамтамасыз етсе, олардың әулетіне түскен масқараны кешіретінін айтады. Беоккадай ең жақын досынан әрі туған жері Беббанбургтен айырылған Утред қайғыдан қан жұтады. Жолында Хаэстенге кездескен ол Кнуттың Рагнардың өліміне себепкер болғанын және Мерсияға басып кіргенін біледі. Осыдан кейін Утред Кнуттың егіз ұлдарын тұтқынға алады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 30 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Сара О’Горман | WrittenBy = Джейми Крайтон | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Элсвитаның тапсырмасымен Пирлиг әкей Уэльске барып, король Хивелден көмек сұрайды. Утред болса, Эйлсбериде Этелфледаға қосылады. Қамалға Этелфледаны тұтқындамақ болған Кнуттың жауынгерлері шабуыл жасайды. Утред Кнуттың ұлдарының бірін өлтіремін деп қорқытады. Бірақ Кнуттың адамы Бьоргульф оның бұл қоқан-лоққысына сенбейді. Сонда Утред басы шабылған баланың мәйітін жауға қарай лақтырады. Мұны көрген викингтер шегінеді. Утред Кнуттың ұлдарын босатып жібереді. Эардвульф Мерсияға викингтер басып кіргенін Этелредке хабарлауы керектігін түсінеді. Эдит бұл хабарды естігенде ашуға мінбеуі үшін Этелредпен бірге болады. Алайда Этелред бар кінәні Эардвульфке артып, одан кек алуға уәде береді. Этелхелм Эдуардқа Элсвитаның Пирлигті Уэльске жасырын түрде көмек сұрауға жібергенін айтып қояды. Эдуард анасымен бетпе-бет сөйлескенде, ол Этелфледаның өліміне жол берсе, сарбаздары оны жек көретінін ескертеді. Бьоргульф Кнутқа ұлдарының бірінің өлтірілгенін хабарлайды. Қаһарына мінген Кнут тірі қалған ұлын құтқару үшін әскеріне дереу жорыққа шығуды бұйырады. Теттенхоллда мерсиялық жасақтар мен уэльстіктер дандарға қарсы шайқасады. Ұрысқа Этелредтің әскері де келіп қосылады. Жағдай әбден тығырыққа тірелген сәтте Эдуардтың әскері шайқастың тағдырын шешеді. Утред Кнутпен айқасып жатқанда, Брида оның Рагнарға опасыздық жасағанын біледі. Ол Кнутты өлтіреді. Уэльстіктер Бриданы тұтқынға алады. Брида Утредтен өзін өлтіруді өтінгенімен, ол бұған келіспейді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 31 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Теттенхолл шайқасында алған жарақаттарынан Этелредтің жағдайы қатты нашарлайды. Эардвульф оның өлімінің жақындағанын өз пайдасына жаратуға тырысады. Ал Эдит болса, бәрін тастап, бірге қашып кетуді жөн көреді. Бірақ Эардвульф бұған келіспейді. Этелфледа мен Утред Этелредтің орнына кім билік жүргізетінін анықтау үшін Эйлсбериге барып, олдормендермен сөйлесуді ұйғарады. Этелфледа тақ мұрагерлігінің жалғасуын қамтамасыз ету үшін Этелредтен қызы Элфвинге лайықты күйеу таңдауды сұрайды. Осы кезде Эдуард әскерімен Эйлсбериге келеді. Ол Этелхелмге анасы Хивел патшаның әскерін көмекке шақырғаны үшін жұрт алдында сөгіс жариялауды тапсырады. Этелхелм болса, Элсвитаны Уинчестерде түрмеге қамаудың амалын қарастырады. Сондай-ақ ол Эдуардты Мерсияны өз билігіне алуға көндірмек болады. Эдуард Элфвинді Эардвульфке атастыруды ойлайды. Алайда Этелред Эардвульфке мұндай некеге ешқашан келісім бермейтінін айтады. Бұдан кейін Эардвульф оны өлтіреді. Этелфледа Эдуардтың қызын атастыру жоспарына қатты ашуланады. Ал Эдуард құдалық рәсімі аяқталғанша Этелфледаны қамауда ұстауды Эардвульфке бұйырады. Утред қызы Стиорра, Этелфледаның қызы Элфвин және Эдуардтың тұңғыш ұлы Этелстан тұрып жатқан Солтвикке барады. Ол серіктерімен бірге оларды қауіпсіз жерге, Честерге алып кетуді жоспарлайды. Эдит Этелфледаның қашуына көмектеседі. Этелфледа одан Утредті тауып, Венлокадағы Әулие Милбурга монастырында кездесуін өтінуді тапсырады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 32 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Эдит Утредті тауып алады. Ол Честерге бара жатқан жолынан бұрылып, Этелфледамен кездесуге аттанады. Жолда оба індетінен қашып, аштықтан әлсіреген сакстарға кезігеді. Жұқпалы дерт тараған елді мекендерге соқпау үшін олар Венлокаға жаяу жетуді ұйғарады. Ал Венлокада Этелфледа Алдхелммен бірге Утредті күтіп отырады. Бірақ ол келмеген соң, Этелфледаның үміті үзіледі. Утред Венлокаға жеткенде, Этелфледаның кетіп қалғанын біледі. Стиорра Жас Утредке өзін сакстан гөрі данға жақын сезінетінін айтады. Ольдормендер Эардвульфтің Элфвинге үйленуіне келісім беруден бас тартады. Эардвульф Эдуардтың бұйрығына бағынбай, қашқындарды іздеу үшін мерсиялық сарбаздармен бірге жолға шығады. Осы кезде Элсвита Уинчестерден қашып шығады. Эйлсбериге келгенде, Этелхелм оны қамалға кіргізбейді. Қамал қақпасы обадан бас сауғалап келген қарапайым халыққа да жабық еді. Эдуард олдормендердің қарсылығына қарамастан, қақпаны ашуға бұйрық береді. Алайда бұл әрекеті оның Мерсияны өз билігіне қаратуды көздеп отырғанына күмән туғызады. Ал Брида Уэльсте құлдыққа түсіп, өзін тұтқындаған уэльстіктердің азаптауы мен қорлығына ұшырайды. Элсвита Эдуардтың Этелфледаны түрмеге қамап, оны және Элфвинді іздеуге сарбаздар жібергенін біледі. Эардвульф пен мерсиялық жауынгерлер Утред пен оның серіктерінің ізіне түсіп, оларды тауып алады. Олар Элфвинді қолға түсірмек болғанда, Эдит Эардвульфтің Этелредті өлтіргенін айтып қояды. Мұны естіген Эардвульф қашып кетеді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 33 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Дэвид Мур | WrittenBy = Джейми Крайтон | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Этелредті Эйлсбериде жерлеу рәсімі өтіп жатқанда, Пирлиг әкей Утред пен оның серіктеріне қамалға жасырын кіруге көмектеседі. Жерлеу рәсімінен кейін өткен Уитанда Утред олдормендер мен Эдуардқа Эардвульфтің опасыздығын әшкерелейді. Алайда Эдуард Утредтің өзін сатқын деп айыптап, түрмеге қаматады. Лорд Этелхелм Элфвиннің қайда екенін білуге тырысып, Утредті азаптайды, бірақ көздегеніне жете алмайды. Эдуард бірте-бірте Этелхелмнің өз мүддесін көздеп жүргенін түсінеді. Ол Утредті босатып, Этелхелмді кеңесшісі қызметінен алып, Уэссекске қайтуын бұйырады. Осы кезде викинг көсемі Сигтрюгг Бриданы іздеп, Уэльстегі елді мекендерге шабуыл жасайды. Брида өзін тұтқындаған уэльстіктерге олардың өзіне көрсеткен қорлығын қайтарады. Сигтрюгг Уэльстің бір елшісін Холиуэллдегі Хивел патшаға ағасының шабылған басын жеткізуге жібереді. Эдуард Утредтің мерсиялықтардың сеніміне бірден ие болғанын байқайды. Сондықтан Мерсиядағы бүлік басылып, Элфвинді атастыруға лайық жас олдормен кәмелетке толғанға дейін Утредті Мерсияның лорды әрі қорғаушысы етіп тағайындауды ұйғарады. Утредке бұл ұсынысты қабылдайтынын не қабылдамайтынын шешу үшін белгілі бір мерзім беріледі. Этелфледа Эдуардтың жоспары туралы хабардар болады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 34 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Дэвид Мур | WrittenBy = Питер Маккенна | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Уитанда Утредті Мерсияның лорды әрі қорғаушысы етіп тағайындау туралы шешім мақұлданады. Утред бұл міндетті қабылдағанымен, алғашқы ісі ретінде тәжден бас тартып, билікті Этелфледаға береді. Бұған Эдуард қатты ашуланады. Ал Этелфледа тәждің болашақта Элфвиннің олдорменге тұрмысқа шыққан күйеуіне өтуін қамтамасыз ету үшін пәктік сақтауға ант береді. Осы шартты қабылдаған Уитан оны Элфвин тұрмысқа шыққанға дейін Мерсия патшайымы етіп тағайындайды. Эдуард әскеріне Эйлсбериді басып алуды бұйырады. Утред Финанды Этелфледаны қорғауға қалдырып, Осферт пен Ситрикпен бірге мерсиялық жасақтардың көмегіне жүгіну үшін жолға шығады. Эдуардтың айласынан ұтылғанын түсінген соң, ол әскерін кері әкетеді. Кейін Эдуард пен Этелфледа өзара одақ құрып, Шығыс Англияны сакстардың билігінде ұстап қалу үшін бірлескен әскер жіберуге уағдаласады. Жас Утред дін қызметкері болу жолын жалғастыру үшін монастырьға қайтуды ұйғарады. Ал Брида Уэльстегі ауылдарға шабуыл жасауды жалғастырады. Ол Сигтрюггті Теттенхоллдағы оқиғалар үшін Эдуард пен Утредтен кек алу мақсатында Уэссекске басып кіруге үгіттейді. Хивел патша түнде Дехейбарт қамалын қайтарып алмақ болады. Алайда Сигтрюгг оның жоспарын алдын ала біліп, күтіп отырады да, уэльстік әскерді тас-талқан етеді. Брида Эардвульфті тұтқынға алады. Ол Эдуардтың Уинчестерді әскерсіз қалдырып кеткенін хабарлайды. Осыны естіген Сигтрюгг Уинчестерге шабуыл жасауды ұйғарады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 35 | EpisodeNumber2 = 9 | Title = Тоғызыншы бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Этелфледа Мерсия патшайымы ретінде таққа отырады да, әскерімен Эофервикке аттанады. Осы уақытта дандар Уинчестерді басып алады. Элсвита, Этелхелм, Элфледа және Эдуардтың балалары тұтқынға түседі. Утред пен оның жасағы Элсвитаны Бедвинге дейін шығарып салады. Ол сол жерде Этелстанды тәрбиелеп өсірмек болады. Алайда жолда Хаэстен бастаған викингтер оларға тұтқиылдан шабуыл жасап, Элсвитаны, Стиорраны және Этелстанды тұтқынға алады. Ал Утредті, Осфертті, Пирлиг әкей, Финан мен Ситрикті аяқтарынан ағашқа байлап, бастарын төмен қаратып іліп қояды да, өлгенше күзетуге сарбаздарын қалдырады. Дандар байқамай қалған Эдит орманда жасырынып жүреді. Ол күзетшілердің бірін өлтіріп, тұтқындарды босатады. Пирлиг әкей Эдуардқа хабар жеткізуге жіберіледі. Утред пен оның серіктері Уинчестерге жаяу аттанады. Эдит қалаға жасырын кіріп, Стиорра мен өзгелерге Утредтің жақындап қалғанын хабарлауға өзі ниет білдіреді. Эардвульф Бридаға Стиорраның Утредтің қызы екенін айтады. Брида оның басын алмақ болады, бірақ Сигтрюгг қызды қорғап қалады. Брида оған сакстар мен Утред туралы әңгімелеп береді. Сондай-ақ ол қаза тапқан сакстардың мәйіттерін қабірден қазып шығарады. Эардвульф Стиорраға күш көрсетпек болғанда, Сигтрюгг оны өлтіруге бұйрық береді. Ал Хаэстен Эдитті тұтқынға алады. Қамал қабырғаларын бұзып кіру мүмкін болмаса да, Эдуард Уинчестерге шабуыл жасайды. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 36 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = Оныншы бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Қамал отыз күн бойы қоршауда болғанымен, Эдуард Уинчестерге басып кіре алмайды. Бұған қатты күйінген ол не істерін білмей дағдарады. Ал Утред Сигтрюгг келіссөз жүргізуге дайын деп есептейді. Сигтрюгг Эдуардқа ұлдарын көрсетіп, әскерін кері әкетсе, олардың бірін босатуға уәде береді. Алайда қай ұлын таңдарын білмеген Эдуард қатты күйзеліске түседі. Сонда Утред екі баланың орнына өзін кепілге ұсынды. Сигтрюгг оның ұсынысын қабылдайды. Брида Утредті азаптағысы келгенімен, Сигтрюгг бұған жол бермейді. Утред пен Сигтрюгг өзара бітімге келудің жолдарын талқылайды. Осы кезде Этелфледа Эофервикті басып алып, әскерімен Уинчестерге жетеді. Эдуард шабуылды түтіннің астында жасырып, қамалға басып кіруді ұйғарады. Оның сарбаздары қамал қақпасын бұзып өтеді. Бірақ Утред шайқасты тоқтатады. Эдуард пен Этелфледа Сигтрюггке Эофервикті беруге келіседі. Бітімнің сақталуына кепілдік ретінде Сигтрюгг тұтқындардың бірін өзімен бірге алып кетуді талап етіп, Стиорраны таңдайды. Стиорра Утредті өзін жіберуге көндіреді, өйткені ол Сигтрюггтің серігі болғысы келеді. Брида Утредке шабуыл жасап, оны өлтірмек болады. Бірақ мақсатына жете алмай, одан кек алатынын айтып серт береді. Элсвита байқамай өз тағдырын өзі шешіп қояды: ол Этелхелмге қамал ауласында өсетін бір өсімдіктің гүлдері суға ерітілгенде дәмсіз, бірақ улы болатынын айтып береді. Ал Эдуард Этелстанды тәрбиелеуді Утредке тапсырады. | LineColor = 000000 }} |} === 5 маусым (2022) === Бесінші маусым кітаптар топтамасының тоғызыншы және оныншы романдарына: «Дауыл жауынгерлері» және «Жалын тасушы» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list | EpisodeNumber = 37 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Арада бірнеше жыл өтеді. Утред Рамкофаның (Ранкорн) лорды атанып, Мерсия шекарасын қорғауға көмектеседі. Сонымен қатар Этелстанды ер жеткізіп, жауынгерлік өнерге баулиды. Қызыл ай мерекесі кезінде лорд Этелхелм жалдаған қарақшылар Этелстанды өлтірмек болады. Алайда олардың басшысы қашып үлгергенше, Этелстан екеуін жайратып салады. Исландияда Брида өзіне және көріпкелге айналған жас қызы Вибикеге ерген даниялық жауынгерлердің фанатик тобына көсем болады. Олар Англияға шабуыл жасауға аттанады. Ал Сигтрюгг пен оның әйелі Стиорра Эофервикті басқарып, христиандар мен пұтқа табынушылар арасындағы бейбітшілікті сақтап келеді. Алайда теңізде қаза тапты деп есептелген Сигтрюггтің бауыры Рёгнвальдрдың оралуы бұл тыныштыққа қауіп төндіреді. Кейін оның Бриданың жақтастарына қосылғаны белгілі болады. Ол Эофервикке шабуыл жасап, Стиорраны жасырынуға мәжбүр етеді. Эдит Қызыл ай мерекесі қарсаңында Рамкофаға оралады. Көп ұзамай мерекеге Этелфледа, Элфвин және сырқатынан айыққан леди Элсвита да келеді. Мереке өтіп жатқан кезде піштіруге ұшыраған Жас Утред қалаға әрең жетіп, мұны Бриданың жасағанын хабарлайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 38 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = [[Александр Дреймон]] | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Жас Утредке күтім жасалып жатқанда, Утред пен оның сарбаздары шабуыл болуы мүмкін деп қауіптеніп, Рамкофада күзетте тұрады. Осы кезде оларға Эофервиктің жау қолына өткені туралы хабар жетеді. Утред Бриданың өзінен кек алу үшін балаларына шабуыл жасап жатқанын түсінеді. Брида Сигтрюггті тұтқынға алып, азаптайды да, Утредті өзіне ертіп келуге уәде берген соң босатады. Ал Стиорра нөкерлерімен бірге Эофервиктің астындағы көне римдік кәріз жүйесіне қашып тығылады. Бірақ ол Бриданың қала әйелдерін азаптап, құрбандыққа шалғанын көріп отыруға мәжбүр болады. Уинчестерде Кенттен келген леди Эадгифу ұрланған жерлерін қайтаруды өтініп, Эдуардтың алдына келгенде, ол қызға ерекше қызығушылық танытады. Екеуінің бала кезінде кездескені есіне түсіп, Эадгифуға сарайда қалуды ұсынады. Өз әулетінің ықпалы әлсіреп бара жатқанын байқаған лорд Этелхелм Эдуардты Мерсияның көмегіне жүгінбей-ақ Эофервикке шабуыл жасауға көндіріп, Уэссекс пен Нортумбрия арасында соғыс тұтатуды көздейді. Осылайша патша қаржы жағынан өзіне тәуелді болады деп үміттенеді. Ол адамдарын Мерсия шекарасындағы қалаларға жіберіп, патшаның атынан Утредке көмек көрсетпеуді бұйырады. Эдиттің Рамкофаға келуінің себебі де белгілі болады: Этелфледа одан емшілік көмегін сұраған екен. Оның қатерлі ісікке шалдыққаны және емделіп кетуге үміттенетіні анықталады. Алайда Эдит ауруды емдеуге тым кеш кіріскенін айтып, Этелфледаның көктемге дейін өмір сүрмейтінін ескертеді. Өзі қайтыс болған жағдайда мұрагерлік мәселесі шешілмей, Мерсияда бүлік туатынын болжаған Этелфледа Утредке Рамкофа сарбаздарын солтүстікке бастап баруға тыйым салады. Этелфледаның сырқатын одан жасырып, бұл шешімді не себепті қабылдағанын айтпауы Утредтің ашуын келтіреді. Сөйтіп, ол өзіне адал он шақты сарбазын ертіп солтүстікке аттанады. Жолда әпкесіне көмекке жіберілген және Эофервикке шабуыл жасауды күтіп отырған Эдуард әскерінің алдыңғы жасағына жолығады. Жол үстінде Сигтрюггті кездестіріп, Этелхелмнің саксон қалаларына берген бұйрығы туралы естіген соң, олар кәріз жүйесі арқылы қалаға жасырын кіру жоспарын құрады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 39 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Лора Грейс | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Стиорра қала тұрғындарының өмірін сақтап қалу үшін Бридаға қарсы шығып, онымен жекпе-жекке шығуды талап етеді. Дандар қала алаңына жиналып, екеуі айқасқа дайындалған сәтте Утред, Сигтрюгг және оның сарбаздары қалаға басып кіріп, тұтқындағы тұрғындарды босатады. Содан кейін олар Уэссекс әскерінің көмегімен басқыншыларға шабуыл жасайды. Шайқас кезінде Вибике қоңырау мұнарасынан құлап қаза табады. Қайғыдан қан жұтқан Брида быт-шыт болған жасағының қалған сарбаздарын ертіп қашып құтылады, бірақ қашып бара жатып Пирлиг әкейді тұтқынға алады. Шайқастың барысы өзгеріп бара жатқанын байқаған Рёгнвальдр Сигтрюггтің жағына шығып, бауырының ықыласына бөленуге тырысады. Алайда оны ұстап алып, түрмеге қамайды. Шайқаста жеңіске жеткен Сигтрюгг Мерсияның қаланы қайтарып алуға көмектеспеуін екі ел арасындағы бітімнің бұзылғаны деп қабылдайды. Ол Утредті өзіне адалдық антын беріп, саксон патшалықтарынан бас тартуға шақырады. Алайда Утред Бриданы іздеп тауып, оның соңына түсуді көздейді. Тек Финан Этелфледаның ауыр науқас екенін айтқаннан кейін ғана ол райынан қайтады. Утред пен оның сарбаздары Этелфледаны көзі тірісінде көріп үлгеру үшін асығыс Эйлсбериге қарай жолға шығады. Ал Рёгнвальдрға қатысты не істерін білмеген Стиорра оған не тез өлімді, не дан заңымен сотталуды ұсынады. Рёгнвальдр сотты таңдайды. Енді ол құдайлардың қолдауына ие болу үшін қайнап тұрған қазанға салынған темір кесекті жалаң қолымен алып, түсіріп алмай тоғыз қадам жүруі керек. Эйлсбериде әлсіреп бара жатқан Этелфледа қызы Элфвинді өзінің мұрагері етіп тағайындамақ болады. Ал Уинчестерде Этелхелм өз немересі Эльфвердті Мерсия патшасы етіп жариялауды көздеп, астыртын әрекет жасайды. Оның түпкі мақсаты — немересінің Мерсия мен Уэссексті бірдей билейтін патшаға айналуы. Бұл астыртын жоспарды кездейсоқ естіп қалған Эадгифу Эдуардқа хабарлайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 40 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Джеймс Смит | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред Эйлсбериге дер кезінде жетіп, Этелфледаны соңғы рет көреді. Екеуі күннің батуын бірге тамашалап, қоштасады. Этелфледа оның құшағында жатып, Утредті сүйгеннен кейін көз жұмады. Эдуард та Этелхелмді және бір топ сарбазын ертіп Эйлсбериге келеді. Ол Элфвинге король Альфредтің арманын жүзеге асыруға ниетті екенін айтады, алайда нақты қандай жоспар құрып отырғанын ашып айтпайды. Ал Элсвита шіркеу ішінде дұға етіп отырып, Құдайдың өзін тастап кеткенінен қорқады. Эофервикте Рёгнвальдр темір кесекті көтеріп алып жүру сынағынан өтеді, бірақ қаланың сыртында үш күн бойы күтуі керек болады. Егер үшінші күнге дейін қолдары жазыла бастаса, құдайлар оны кешіргені деп есептеледі. Сигтрюгг бауырына берілген жазаға қатты қиналады, алайда Стиорра оны әлсіздік танытпауға шақырады. Рёгнвальдрдың қолдары шынымен де жазыла бастайды. Соған қарамастан, Сигтрюгг бауырының тағдыры туралы нақты шешім айтпай, тек оның өз қанынан жаралғанын мойындайды. Брида Йоркширге қарай солтүстікке бет алған жолда қызының өліміне қайғырып, есінен адасқандай күй кешеді. Ол Пирлиг әкейге азап көрсетеді. Одан сенімі туралы сұрап, Вибикені тірілтіп берсе, қалған жақтастарының өмірін сақтап қалуға дайын екенін айтып, онымен келісім жасамақ болады. Бірақ Пирлиг Құдай адам өмірін саудаға салмайтынын түсіндіреді. Жақтастары біртіндеп одан теріс айналып, тастап кеткенімен, Брида мен Пирлиг өз діндері мен сенімдері жайында әңгімелесіп, бір-бірінің көзқарасын белгілі дәрежеде түсіне бастайды. Ақырында олар Вибикені жерлейді. Эйлсбериге Этелфледаның қайтыс болғаны туралы хабар жетеді. Оның мұрагерін анықтау үшін олдормендер жиналғанда, Эдуард олардың бәрін өлтіруге бұйрық береді. Ол Этелхелмнің Элфвиннің таққа отыруына қарсы дауыс берулері үшін олдормендерге пара бергенін дұрыс аңғарады. Алайда жиенін қолдаудың орнына, Эдуард өзін Мерсияның, сондай-ақ барлық сакстар мен англдардың патшасы деп жариялайды. Элсвита Эдуард таққа отырған кезде Элфвинді сарайдан жасырын алып шығып, қауіпсіз жерге жеткізеді. Этелстан әкесіне төгілген қан үшін наразылық білдіреді. Бірақ Эдуард кейде көпшіліктің амандығы үшін аз адам құрбан болуы керек деп жауап береді. Оның айтуынша, тақты басып алу арқылы ол Элфвиннің әлсіздігі салдарынан алдын алу мүмкін болмас еді деген азамат соғысының жолын кескен. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 41 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Эдуард олдормендердің өлімі үшін тәубеге келіп, христиандық ораза ұстау арқылы Мерсия халқының көңілін аулауға тырысады. Осы кезде Эйлсберидегі қанды қырғын туралы хабар Эофервикке жетеді. Сигтрюгг Эдуардтың әрекеттеріне қатты алаңдайды. Ол мұны соғыс ашуға ұмтылған қанішер билеушінің іс-әрекеті деп қабылдайды. Сондықтан Эдуардқа Эофервикке жақындамауды ескерту үшін оңтүстікке шабарман жібереді. Элфвин мен Элсвита Бакстонға барып паналайды. Сол жерде Элсвита қызына Утредтің сарбаздарының бірі, Элфвиннің көңіл қосып жүрген Кинлаэфке тұрмысқа шығуды ұсынады. Оның ойынша, Элфвин қарапайым адамға күйеуге шықса, ешкім оны таққа үміткер деп санамайды әрі саяси мақсатта пайдалана алмайды. Эдуардпен некесінің сәтсіздікке ұшырап бара жатқанын сезген патшайым Эльфледа жұбанышты діннен іздеп, христиандық көріпкел әйел Аалиспен бірге Линдисфарнға жасырын жол тартады. Алайда олар Этелхелмнің Аалисті өлтіріп, бұл қылмысты дандарға жабу үшін соңдарына адам жібергенінен бейхабар еді. Осылайша ол дандар мен сакстар арасында соғыс тұтатып, нәтижесінде Эдуардтың қаза тауып, дандардың жеңілуін және немересі Эльфвердтің таққа отыруына жол ашуды көздейді. Әйелдерге тұтқиылдан шабуыл жасалғанда, Эльфледаны Аалиспен шатастырып, өлтіріп кетеді. Оқиға орнына жеткен Хаэстен қырғынның іздерін және аман қалған Аалисті тауып алады. Ол мәйіттерді жасыруға бұйрық беріп, болған жайды Утредке жеткізу үшін Рамкофаға аттанады. Шабуыл туралы хабар тараған соң, дандар да, сакстар да соғысты екінші тарап бастағысы келді деп бір-бірін айыптайды. Утред пен оның сарбаздары шындықты анықтап, одан әрі қан төгілуіне жол бермеу үшін бар күшін салады. Алайда Сигтрюгг те, Эдуард та Этелхелмнің арандатуымен соғысқа дайындала бастайды. Ал Этелхелм болса, өз қызының өліміне өзі бұйрық бергенін әлі білмейді. Қақтығыстардың бірінде Этелхелм Эдуардтың атынан жасырын жасақтаған жасақ Рамкофаға шабуыл жасап, Осферт қаза табады. Ақыры Эльфледаның өлгенін білген Этелхелм қайғыдан күйреп, өзіне қол жұмсамақ болады. Алайда оның көмекшісі жоспарын жалғастыруға көндіреді. Осы уақытта Брида Пирлиг әкейге Уэссекске қайтуға рұқсат береді. Пирлиг оны күнәларынан арылу үшін өзімен бірге жүруге шақырады. Брида бір шартпен келіседі: алдымен олар Утредті іздеп табуы керек. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 42 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Алекс Стракер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Эдуард пен Сигтрюгг әскерлерін бастап соғысқа аттанған кезде, Утред Этелхелмнің сатқындығын ескерту үшін Эдуардтың соңынан асығыс шабады. Эдуард оның сөзіне сеніп, соғысты тоқтатып, Утредке бұл хабарды дандарға жеткізуді тапсырады. Эдит Бакстонға келіп, Элфвин мен Элсвитаға қауіп төніп тұрғанын ескертеді. Алайда Элфвин Кинлаэф келмесе, анасы өзін монастырға жібермек деп қорқып, ескертуге құлақ аспастан қашып кетеді. Утред оларға жетіп үлгермей жатып, Сигтрюггтің әскері Этелхелм жасағын тауып алады. Олар таң ата қатып қалған көлдің үстімен өтіп, сакстарға тұтқиылдан шабуыл жасап, көпшілігін қырып салады. Утред шабуылды тоқтату үшін Сигтрюггке қарай ұмтылғанымен, өз әскерінің қырылып жатқанын көрген Эдуард келіп жетіп, қарсы шабуылға өзі бастап шығады. Соның нәтижесінде дан жасағы тас-талқан болады. Этелхелм қашып құтылып, немересі Эльфвердті саксон тағына отырғызу жоспарын жалғастыру үмітімен Шотландияға бет алады. Сигтрюгг пен Стиорра тұтқынға түседі. Утред оларды босатуды өтінеді. Эдуард Сигтрюгг пен оның сарбаздары шоқынып, өзіне адалдық антын берген жағдайда ғана келісетінін айтады. Бірақ Сигтрюгг бас тартады, сондықтан Эдуард оны өлім жазасына кеседі. Сигтрюгг өзін өлтіруді Утредтен өтінеді. Оның ойынша, Данияның ең ұлы жауынгерінің қолынан қаза табу — ең зор құрмет. Утред бұл өтінішті амалсыз қабылдайды. Оңтүстікке қарай жол тартқан Брида мен Пирлиг соғыстан қашып бара жатқан адамдарды кездестіреді. Алайда Пирлиг бұл туралы Бридаға айтпайды. Кейін оның шындықты жасырғанын білген Брида өзін алдап жүр деп ойлап, сакстар мен дандар арасындағы жаңа соғыстан көңілі қалады. Сөйтіп, ол жоспарын өзгертіп, Пирлигті пышақтап жаралайды да, егер тірі қалса, Утредке өзінің оны іздеп келе жатқанын жеткізуді тапсырады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 43 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Энтони Филопсон | WrittenBy = Алекс Стюард | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Сигтрюггті дандардың салт-дәстүріне сай жерлегеннен кейін, Эдуард Этелхелмнің оңтүстікке қарай жылжып, Уинчестерді басып алуға әрекеттенуі мүмкін деп қауіптенеді. Жергілікті халық қайтадан бүлік шығаруы ықтимал болғандықтан, Утред Эофервиктен кете алмайды. Сондықтан ол қаладағы тұрақтылықты сақтап, дан халқының көңілін аулау үшін Стиорраны патшайым етіп тағайындауды ұсынады. Стиорра әуелде келіседі, бірақ Эдуардқа адалдық антын беруге дәті бармайды. Эдуард оны жақтастарымен бірге қаладан қуып, орнына Рёгнвальдрды отырғызады. Эадгифу Эдуардқа жүкті екенін айтып, масқара болып сарайдан кетуге дайындалады. Алайда Эдуард мұны Құдайдың белгісі деп қабылдап, оған дереу үйленеді. Бұл жақында ғана қайтыс болған анасын сатқындық деп санайтын Эльфвердтің ашу-ызасын туғызады. Ол әкей Бенедиктке атасы Этелхелммен қайта қауышқысы келетінін айтып, діни қызметкерден өзімен бірге жүруді талап етеді. Ал Эофервиктің сыртында Брида саксондық күзет жасағына тұтқиылдан шабуыл жасап, тірі қалған жауынгерді Утредке хабар жеткізу үшін босатады. Ол Утредті Леодиске кездесуге шақырады. Ақыры Эдит пен Элсвита Элфвинді қуып жетеді. Алайда үшеуін Этелхелмнің адамдары тұтқындап, солтүстікке, Шотландияға алып кетеді. Этелхелм Шотландия королі Константинмен келісім жасасқан екен: ол Эдуардқа қарсы көтеріліске көмектесіп, Эльфвердті Уэссекс пен Мерсияның тағына отырғызуы керек. Оның орнына Константин Элфвинге үйленіп, Мерсия байлығының жартысын және оның корольдік әулетіндегі үлесін иеленеді. Сондай-ақ сакстар бұдан былай солтүстікке қарай басып кірмейтініне кепілдік алады. Алайда жол үстінде үш әйел тұтқын күзетшілерінің бірін жеңіп, өлтіреді. Екінші күзетші қашып құтылып, Элфвинді өзімен бірге алып кетеді. Утред Леодиске қарай батысқа бет алады. Онда граф Рагнардың кезінде өзі мен Брида бірге өскен ескі тойхананың қирандылары жатыр. Қысқа, бірақ кескілескен айқастан кейін Утред Бриданы жеңіп, оны өлтіруге дайындалады. Брида өлімді және Вальхаллаға аттануды өтінеді. Сол сәтте Утред балалық шағын, Бридамен бірге өткізген күндерін есіне түсіреді. Ол екеуінің арасындағы байланыстың тым берік екенін, Бриданы өлтіру өз жанының бір бөлшегін жоюмен тең екенін түсінеді. Жүрегі жараланған Бриданы өзін кешіріп, жаңа өмір бастауға біртіндеп көндіреді. Брида ақыры келісімін берген сәтте, Стиорра оның кеудесіне жебе атады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 44 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Энтони Филопсон | WrittenBy = Марта Хилльер және Джеймс Смит | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред Бриданың денесін өртеп, Стиорраны ақыры бірге отбасы болып өмір сүру үшін өзімен бірге Рамкофаға қайтуға көндірмек болады. Алайда Стиорра ашуланып, оның ұсынысын қабылдамайды. Ол Утредті өмір бойы өз міндеттерінен қашып, соның бәрін тағдырдың жазуына жаба салды деп айыптайды. Эофервикке оралған Утред сарбаздарын өзімен бірге Рамкофаға қайтуға шақырады. Бірақ олардың ешқайсысы келіспейді: отбасылары Уэссекске қоныс аударып кеткен, ал бұрынғы өмірлеріне қайтып оралу мүмкін емес. Солтүстікте Константиннің бұйрығымен Утредтің немере ағасы Вихтгар Беббанбургте Этелхелм мен Эльфвердті қонақ ретінде қарсы алып, оларды сарайына орналастырады. Көп ұзамай Элфвин де қамалға жеткізіледі. Салтанатты дастарқан басында Этелхелм Эльфвердке бүлік шығару жоспарын ашады. Эльфверд бұл ойға онша құлық танытпағанымен, жоспарды жүзеге асыруға бел буғандай болады. Әкей Бенедикт дастарқаннан рұқсат сұрап шығып, Эдуардқа ескерту жасау үшін оңтүстікке жол тартады. Эдит пен Элсвита Эофервикке келіп, болған жайтты хабарлайды. Алайда Эдуард Этелхелмнің жоспарына шектен тыс алаңдап, асығыс шешім қабылдап қоймау үшін Элфвинді құтқаруға бірден кіріспейді. Элсвита Утредті Элфвинді іздеп баруға көндіруге үміттенеді, бірақ ол алдымен өз отбасын ойлауы керектігін айтып, бас тартады. Осы кезде әкей Бенедикт келіп, Элфвиннің, Этелхелмнің және Эльфвердтің Беббанбургте екенін хабарлайды. Пирлиг әкей Утредке мұның бәрі Құдайдың қалауы болуы мүмкін екенін айтады. Сонда Утред жоспар құрады. Ол Эдуардқа Уэссекс пен Мерсияның біріккен әскерін Шотландия шекарасына жіберіп, Константиннің жолын кесуді ұсынады. Осылайша Этелхелм одақтасынан ажыратылады. Содан кейін біріккен әскер кері бұрылып, Этелхелмді шайқаста талқандамақ. Ал Утред Беббанбургті басып алып, Эдуардтың атынан Нортумбрияны билеп, біртұтас саксон Англиясын құру арманын жүзеге асырмақ болады. Алайда Эдуард бұл жоспардан бас тартады: оның ойынша, тәуекелі тым жоғары. Оның орнына қан төгілмеуі үшін Константинмен мәмілеге келіп, Нортумбрияны сакстар мен шотландтар арасында бөлісуді ұсынады. Утредпен ынтымақтас екенін көрсету үшін лорд Алдхелм, леди Элсвита, Пирлиг әкей, Финан, Ситрик пен Этелстан да Эдуардтың жоспарына қарсы шығады. Эдуард келіспегендердің бәрін қылыш кезенген күзетшілердің бақылауына алуды, қала қақпаларын жабуды және өлім жазасы қатерімен ешкімді қаладан шығармауды бұйырады. Бұған жауап ретінде лорд Алдхелм таң атқан соң Мерсия әскерінің Нортумбрияға қарай жорыққа шығатынын, қажет болса, қала қақпаларын бұзып өтетінін мәлімдейді. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 45 | EpisodeNumber2 = 9 | Title = Тоғызыншы бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Мерсия әскері Эофервиктен күшпен шығуға дайындалып жатқанда, Элсвита Эдуардты қан төгіске жол бермеу қажеттігіне көндіреді. Ақыры Эдуард райынан қайтып, қала қабырғаларындағы сарбаздарға қаруларын түсіруді бұйырады. Утред пен Алдхелм әскерді қаладан бастап шыққанда, олардың алдынан Уэссекс әскері шығады. Эдуард екі патшалықтың біріккен әскерін Беббанбургке өзі бастап баруға шешім қабылдаған екен. Солтүстікке қарай жолда әскер Кинлаэфті кездестіреді. Ол король Константиннің кемеге отырғанын көргенін айтады. Алайда оның қауіпті теңіз жолымен Беббанбургке жетуге тәуекел етуі мүмкін емес деп санап, бұл хабарға мән бермейді. Шын мәнінде, Константин өз жасағымен құрлық арқылы келе жатқан әскерінен бөлек, жеке күзетшілерімен бірге кемемен қамалға жеткен екен. Айлаға түскендерін түсінген Утред Элфвин тұтқында отырған кезде Беббанбургті қоршауға алудың мүмкін еместігін ұғады. Сондықтан ол бірнеше сарбазымен бірге жартастағы соқпақ арқылы қамалға жасырын кіріп, Элфвинді құтқаруды ұсынады. Сонымен қатар Хаэстенді кемесі апатқа ұшыраған саудагердің кейпіне еніп, Вихтгарды жағажайға түсіруге көндіреді. Сонда Хаэстен белгі беріп, Эдуард шабуылды бастайды. Қамалда Константин Элфвинмен кездесіп, оған екеуінің некесі тек саяси одақ болатынын түсіндіреді. Өзінің басқа біреуді сүйетінін айтып, Элфвинге күш көрсетпейтініне уәде береді. Утред, Финан мен Ситрик Беббанбургке жасырын кіре алғанымен, Финан мен Ситрик дан қарақшылары деп қате танылып, тұтқындалып, түрмеге қамалады. Хилдамен бірге саудагер кейпіне енген Хаэстен де жоспарын сәтті жүзеге асырады. Алайда оларды еріксіз қамалға алып келеді. Сол жерде Хаэстен тұтқынға түскен Финан мен Ситрикпен байланысы бар деген күдікке ілінеді. Ол оларды танымайтынын айтып, ештеңе білмейтінін алға тартады. Бірақ жоспарын ашпай, ақыры өлтіріледі. Шотландия әскері Беббанбургке қарай келе жатқаны байқалғанда, Эдуард Утред дайындалып үлгермесе де, шабуылды бастауға бұйрық береді. Ал Элсвита Эдитті ертіп орманға барады. Онда ол Стиорра мен өздеріне көңілі толмай жүрген дан жасағын кездестіріп, олардан көмек сұрайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 46 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = Оныншы бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред қамал ішінен Элфвинді іздеп жүргенде, Эдуард бастаған шабуыл сәтсіздікке ұшырай бастайды: қамал қақпаларын бұзу мүмкін болмайды. Шотландия әскерінің жақындап қалғанын білген Константин қамал қабырғаларын қорғап тұрған сарбаздарға шегінуге бұйрық береді. Соның арқасында ондаған қорғаушы мен бейбіт тұрғын теңіз жақтағы қақпа арқылы қамалдан шығып кетеді. Олардың арасында Хилда мен Элфвин де бар. Вихтгар бұл шешімге қарсылық білдіргенімен, шегіну шын мәнінде алдау амалы еді. Ол қорғаушылардың басым бөлігін қамал ауласына жинап, Эдуард әскерімен сыртқа шығып шайқасуды жоспарлайды. Ал шотландтар саксондарға ту сыртынан шабуыл жасауы керек болатын. Жоспар іске асып, Эдуард әскері біртіндеп жартастың шетіне қарай ығыстырылады. Қамалдың бос қалғанын байқаған Утред Стиорраны көріп, оған қарай шабады. Стиорра көмектескісі келгенімен, шайқастың тағдыры шешілді деп ойлап, шегінуге дайындалады. Алайда Утред оны және оның сарбаздарын шайқасқа қосылуға көндіреді. Ол жеңіске жеткен жағдайда Нортумбрия дандардың ата-бабалары аңсаған жаңа отанына айналатынын, онда сакстар мен дандардың бейбіт өмір сүре алатынын айтады. Дан болып тәрбиеленген сакстың өзі екі халықтың тату-тәтті өмір сүре алатынына дәлел екенін алға тартады. Эдуард әскері біртіндеп жартастың шетіне қарай ығыстырылып жатқанда, Утред пен Стиорра дан жасағын бастап, шотландтарға ту сыртынан шабуыл жасайды. Саксон әскері қайта күш жинап, дан жасақтарымен бірге Константиннің әскерін шайқас алаңынан қуып шығады. Вихтгардың әлі де Беббанбургте екенін білген Утред немере ағасымен есеп айырысып, ата-бабасының қонысын қайтарып алу үшін қамалға асығады. Оның соңынан Этелстан да кіреді. Алайда ол Этелхелм мен Эльфвердтің қашуға дайындалып жатқанын көреді. Этелстан Этелхелмнен Эльфледаның өліміне қатысты шындықты айтуды талап етеді. Этелхелм өз әрекетін ақтап, шабуыл кезінде Эльфледаның сол жерде болатынын білмегенін айтады. Атасының сөзіне жиіркенген Эльфверд одан теріс айналып кетеді. Ал Этелхелм өзіне қол жұмсайды. Вихтгармен қысқа айқастан кейін Утред оны балконнан төмен қарай лақтырып жібереді. Вихтгар төмендегі шырағданға шаншылып өледі. Алайда Утредтің жеңісі ұзаққа созылмайды. Залдан шыққанда, ол қамал қабырғалары мен қақпа мұнарасының өртеніп жатқанын көреді. Тағдырына мойынсұнған Утред кенеттен нөсер жауып, өртті басқан кезде таңғалады. Шайқастан кейін Эдуард жеңісті салтанатпен жариялап, Утредке көп жылғы қызметі үшін алғыс айтады. Ол Утредті Нортумбрияның жаңа лорды деп жариялап, Утредтің өзіне адалдық антын беруіне орай той өткізуді ұсынады. Алайда Утред Константинмен келісімге келгенін амалсыздан мойындайды. Келісім бойынша, Алдхелмді қоса алғанда, тұтқындар алмасқаннан кейін Константин Нортумбрияға деген талабынан бас тартады. Оның орнына Утред аймақтың тәуелсіздігін сақтап, оны Шотландия мен Англия арасындағы буферлік аймақ ретінде қалдыруға келіседі. Нортумбрия ешбір патшалықтың құрамына кірмей, дербес басқарылады. Утред Эдуардты өздерінің жоғарғы билеушісі деп мойындап, оған адалдық білдіреді, бірақ Нортумбрия Англияның құрамына қосылмайды. Эдуард бұл шешімге қатты ашуланып, Утредті сатқындық жасады деп айыптайды. Алайда Утред мұндай келісімге бару арқылы ғана шотландтардың Нортумбрияға қайта-қайта шабуыл жасауына жол бермеуге болатынын түсіндіреді. Нортумбрия Уэссекстің одақтасы болып қала береді және түптің түбінде Англияның құрамына қосылуы мүмкін, бірақ оған әлі уақыт келген жоқ. Утред Эдуардтың әрекеттері елде тым көп аласапыран туғызғанын, ал болашақта барлық патшалықтарды біріктіре алатын лайықты патшаның таққа отыратынын айтады. Әлі де ашуы тарқамаса да, Эдуард ақыры бұл келісімді қабылдайды. Утред, Стиорра және Жас Утред ақыры қайта қауышып, бірге өмір сүретін болғандарына қуанады. Осы кезде Хилда жасөспірім Осбертті Беббанбургке алып келеді. Осберт одан мұнда не үшін келгендерін сұрайды. Бірақ Хилда тек Беббанбургтің жаңа лорды оған әкесі туралы бірдеңе айтып бере алатынын меңзейді. Телехикая Утредтің өткен өміріне көз жүгіртіп, «Тағдыр — бәріне үстем» деген сенімін тағы бір мәрте растауымен аяқталады. | LineColor = 4B5320 }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] [[Санат:АҚШ телехикаяларының бөлімдер тізімі]] 5qwd0eaaeghd9bf430yi0xtokynkq33 3694800 3694799 2026-11-11T08:36:13Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3694800 wikitext text/x-wiki [[Сурет:TheLastKingdomLogo.png|right|300px|]] [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] «[[Саксон жылнамалары]]» деген ортақ атаумен жарық көрген кітаптар топтамасы негізінде түсірілген «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының бөлімдер тізімі<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |title=BBC Two announces new drama series, The Last Kingdom |date=2014-07-09 |work=BBC Media Centre |access-date=2015-09-15 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405204402/https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |url-status=live }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия саны ! colspan="2" | Көрсетілу күндері ! rowspan="2" | Арна |- ! Алғашқы серия ! Соңғы серия |- | style="background:#A52A16; width:10px; padding:0;" | | '''1''' | 8 | 10 қазан 2015 | 28 қараша 2015 | rowspan="2" | [[BBC Two]] |- | style="background:#280C0C; width:10px; padding:0;" | | '''2''' | 8 | 16 наурыз 2017 | 4 мамыр 2017 |- | style="background:#929D9B; width:10px; padding:0;" | | '''3''' | 10 | colspan="2" | 19 қараша 2018 | rowspan="3" | [[Netflix]] |- | style="background:#15151B; width:10px; padding:0;" | | '''4''' | 10 | colspan="2" | 26 сәуір 2020 |- | style="background:#4B5522; width:10px; padding:0;" | | '''5''' | 10 | colspan="2" | 9 наурыз 2022 |} == Бөлімдері == === 1 маусым (2015) === Бірінші маусым кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романға — «Соңғы патшалық» және «Бозарған салт атты» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Ұлыбританияда<br /> көрсетіле бастаған<br /> уақыты ! style="background:#9F260E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Бірінші бөлім |DirectedBy = Ник Мёрфи |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 10 қазан 2015 |AltDate = 22 қазан 2015 |Aux4 = 2,02<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a675187/uk-tv-ratings-the-big-bang-theory-wedding-attracts-huge-numbers-for-e4.html |title=UK TV ratings: The Big Bang Theory wedding attracts huge numbers for E4<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2015-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151028023137/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a675187/uk-tv-ratings-the-big-bang-theory-wedding-attracts-huge-numbers-for-e4.html |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = 866 жыл. Нортумбрия билеушілерінің бірі лорд Утред өлтіріліп, оның он бір жастағы ұлы Утред саксон қызы Бридамен бірге йарл Рагнардың қолына тұтқынға түседі. Бірде Утред Рагнардың қызы Тираны йарлдың жасағындағы Кияртанның ұлы Свеннен құтқарып қалады. Бұған қаһарланған Рагнар Свенді қуып жіберіп, бір көзін ойып алады. Осы оқиғадан кейін Утред пен Брида дандардың ортасында өсіп, Рагнардың өз балаларындай тәрбиеленеді. Арада көп жыл өткенде, Кияртан мен Свен Рагнардың отбасын қырып, Тираны алып қашады. Утред өзіне тиесілі жерлерді және әкесінің інісі Элфрик басып алған ата-баба мұрасы [[Бамборо қамалы|Беббанбург]] қамалын қайтарып алуға бел буады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Екінші бөлім |DirectedBy = Ник Мёрфи |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 17 қазан 2015 |AltDate = 29 қазан 2015 |Aux4 = 1,54<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a676490/uk-tv-ratings-the-class-of-92-score-over-3-million-viewers-on-bbc-one.html |title=UK TV ratings: The Class of 92 score over 3 million viewers on BBC One<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101124443/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a676490/uk-tv-ratings-the-class-of-92-score-over-3-million-viewers-on-bbc-one.html |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Рагнардың өлімі мен солтүстіктегі сакстар көтерілісіне Утред кінәлі деп айыпталады. Өзінің жазықсыз екенін Уббе мен Гутрумға дәлелдеуге тырысқан Утред Шығыс Англия патшасы [[Эдмунд (Шығыс Англия патшасы)|Эдмундтың]] өлім жазасына кесілуіне куә болады. Эдмундты христиан әулиесі [[Әулие Себастьян|Себастьян]] секілді азаптап өлтіреді. Утредтің сөзіне сенбеген Уббенің қаһарынан құтылу үшін ол Бридамен бірге Уэссекс патшалығының астанасы [[Уинчестер (Англия)|Уинчестерге]] қашады. Альфред пұтқа табынушыларға сенім артпайды. Сол себепті Утред оған Уббе туралы маңызды мәлімет жеткізгенімен, патшаның ағасы оны торға қамап, шайқасқа қатысуына жол бермейді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Үшінші бөлім |DirectedBy = Энтони Бирн |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 24 қазан 2015 |AltDate = 5 қараша 2015 |Aux4 = 1,58<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a773131/uk-tv-ratings-tom-hardys-love-of-dogs-makes-42m-swoon-on-itv/ |title=UK TV ratings: Tom Hardy's Love of Dogs makes 4.2m swoon on ITV<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129104557/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a773131/uk-tv-ratings-tom-hardys-love-of-dogs-makes-42m-swoon-on-itv/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = [[I Этелред|Этелред]] патша пен Альфред шайқаста жеңіске жеткенімен, Этелред ауыр жараланып, ажал алдында патшалық тәжін өз ұлына емес, Альфредке тапсырады. Утред пен Брида тұтқыннан босатылады. Гутрум және Уббемен бітімге келуді көздеген Альфред Утредтен кеңес сұрайды. Утред оған дандардың неден қауіптенетінін түсіндіреді. Уэссекске алдағы шайқастарға дайындалуға уақыт беру үшін Альфред бітім жасасады. Сондай-ақ Утредтен бір жыл бойы адал қызмет етуге ант алып, осы уақыт ішінде сакстарды дандарша соғысуға үйретуді тапсырады. Брида Утредтен көтерген баласынан айырылады. Көп ұзамай Рагнар Кіші келгенде, Брида онымен бірге кетеді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Төртінші бөлім |DirectedBy = Энтони Бирн |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 31 қазан 2015 |AltDate = 12 қараша 2015 |Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/news/a773907/uk-tv-ratings-paul-ogrady-for-the-love-of-dogs-gets-over-3-million-on-thursday/ |title=UK TV ratings: Paul O'Grady: For the Love of Dogs tops Thursday night<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142054/http://www.digitalspy.com/tv/news/a773907/uk-tv-ratings-paul-ogrady-for-the-love-of-dogs-gets-over-3-million-on-thursday/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Уэссекстен жер иеленуді көздеген Утред Альфредтің ұсынысын қабылдап, Милдритке үйленеді. Алайда Милдриттің әкесінен қалған шіркеу алдындағы орасан зор қарызы бар екені Утредке алдын ала айтылмайды. Мұның бәрі Альфредтің ойластырған жоспары екенін Утред кейін түсінеді. Утред пен Милдрит бірте-бірте тіл табысып, көп ұзамай Милдриттің жүкті екені белгілі болады. Осы кезде дандар бекіністі басып алады. Бейбіт келіссөздер барысында Утред пен бірнеше сакс жауынгері дандармен тұтқын алмасу үшін кепілге беріледі. Тұтқында жүргенде Утред Кіші Рагнар мен Бриданы қайта кездестіреді. Бітім мерзімі аяқталған соң, Гутрум кепілге алынғандарды өлтіруге бұйырады. Алайда Рагнар Утредті ажалдан арашалап қалады. Көп ұзамай Утред даттардың қалың флотының жақындап келе жатқанын байқап, алғашқы белгі отын жағады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Бесінші бөлім |DirectedBy = Бен Чанан |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 7 қараша 2015 |AltDate = 19 қараша 2015 |Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a774708/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-up-to-78m/ |title=UK TV ratings: I'm a Celebrity back up to 7.8m on Thursday night<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129145014/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a774708/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-up-to-78m/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Дат флоты оңтүстікке қарай аттанады, алайда қатты дауылдан көптеген кемесінен айырылады. Альфред әскерін екіге бөледі: өзі Ирландиядан келе жатқан дандарға қарсы тұру үшін жасақтың бір бөлігін батысқа бастап кетеді, ал Одда бастаған екінші жасақ жағалаудағы дат әскерімен бетпе-бет келеді. Утред Одданың жасағына қосылып, онымен келісіп, жау қосынына жасырын кіріп, диверсия жасауды ұйғарады. Ол даттардың кемелерін өртеп, жау арасында дүрбелең туғызады. Алайда жауға байқатпай құтыла алмай, Уббемен шайқасуға мәжбүр болады. Ақыры Уббені өлтіреді. Көмекке жеткен Одданың адамдары дандарды жеңгенімен, Одда ауыр жараланады. Уинчестерде Кіші Одда жағалаудағы жеңісті өзінің еңбегі етіп көрсетіп, Альфредке өтірік айтады. Утред оның жалған сөздерін әшкерелеуге тырысқанымен, дегеніне жете алмайды. Бұған ашуланған Альфред оны көпшілік алдында масқаралайды. Осыдан кейін Утред Милдритпен және кішкентай ұлы Утредпен бірге өз жеріне оралады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Алтыншы бөлім |DirectedBy = Бен Чанан |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 14 қараша 2015 |AltDate = 26 қараша 2015 |Aux4 = 1,55<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a775460/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-keeps-bringing-in-the-big-numbers-on-thursday/ |title=UK TV Ratings: I'm a Celebrity keeps bringing in the big numbers on Thursday<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143617/http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a775460/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-keeps-bringing-in-the-big-numbers-on-thursday/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Утред пен Леофрик байып, қарыздарынан құтылу үшін қарақшылықпен айналысуға бел буады. Сөйтіп, өз адамдарын ертіп, [[Корнуолл|Корнуоллға]] аттанады. Жолда оларға монах Ассер жолығып, Перадур патшаның алдына алып барады. Перадур оларды өз қарсыласымен күресу үшін жалдайды. Осы кезде Утредтің назарын тылсым күшке ие, сұлу Изолда аударады. Ол ел арасында көлеңке патшайымы атанған. Утред пен оның адамдары жорыққа шыққанда, қарсыластары Скорпа бастаған дандар болып шығады. Скорпа мен Утред жасырын келісімге келіп, қазынаны тең бөлісуге уағдаласады. Олар Перадур мен оның адамдарын өлтіреді. Алайда Скорпа кейін Утредке опасыздық жасап, қазынаның бәрін өзі иемденеді. Соған қарамастан, Изолда жасырылған қазынаны Утредке береді. Утред Изолдамен бірге өз жеріне оралып, Милдриттің шіркеуге берешек қарызын өтейді. Көп ұзамай оны Уэссекске шақырып, Корнуоллдағы әрекеттері үшін Альфредтің алдына жауап беруге мәжбүр етеді. Леофрик Утредке қарсы куәлік беруге мәжбүр болады. Алайда ол корольден Утредпен жекпе-жекке шығып, оны өз қолымен өлтіруге рұқсат сұрайды. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Жетінші бөлім |DirectedBy = Питер Хоар |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 21 қараша 2015 |AltDate = 3 желтоқсан 2015 |Aux4 = 1,54<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a776199/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-get-me-out-of-here-stays-top-with-76-million/ |title=UK TV ratings: I'm a Celebrity... Get Me Out of Here! stays top with 7.6 million<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143511/http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a776199/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-get-me-out-of-here-stays-top-with-76-million/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Корнуоллдағы әрекеттері үшін жаза ретінде Утред пен Леофрик өлімге дейін жекпе-жекке шығуға мәжбүр болған сәтте, дандар Уэссекске басып кіреді. Утред, Леофрик және Изолда дандар зорлаған монах әйел Хилданы құтқарып, онымен бірге батпақты жерлерге бой тасалайды. Сол жерде олар басқыншылардан отбасымен бірге жасырынған Альфредті кездестіреді. Патша Вулферге, Беоккаға және Ассерге хабар жібереді. Көп ұзамай олар Уэссекс әскерінің қалған бөлігімен бірге жетеді. Изолда өлім аузында жатқан ханзада Эдуардты ажалдан арашалап қалады. Алайда ол Утредке баласының орнына басқа бір баланың өлетінін ескертеді. Осы кезде Скорпаның флоты батпақты жерлерге келіп тоқтайды. Утред пен оның адамдары Скорпаның жауынгерлерін батпақтың түкпіріне қарай алдап кіргізіп, көздерін жояды. Артынша олардың кемелерін өртеп жібереді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Сегізінші бөлім |DirectedBy = Питер Хоар |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 28 қараша 2015 |AltDate = 10 желтоқсан 2015 |Aux4 = 1,65<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a776952/uk-tv-ratings-bbc-music-awards-attracts-25m/ |title=UK TV ratings: BBC Music Awards attracts 2.5m, down 1.4m from last year<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143537/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a776952/uk-tv-ratings-bbc-music-awards-attracts-25m |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Вулфер мен оның жасағы Гутрумға қосылады. Ал Альфред өзіне адал болып қалған адамдармен бірге әскер жинау үшін Одданың жанына аттанады. Утред Изолданың сиқырлы күші патшаның ұлын аман алып қалуы үшін өзінің ұлы құрбан болғанын біледі. Сондай-ақ Изолда оған Рагнардың апайы Тираның әлі де тірі екенін хабарлайды. Альфред соңғы шайқасқа дайындалу үшін барлық жасаққа Эгберт тасына жиналуды бұйырып, хабаршылар жібереді. Кіші Одда Альфредке қосылудан бас тартқанда, әкесі Одда Үлкен ұлын сатқындығы үшін өлтіріп, өз адамдарын патшаға бастап келеді. Альфредтің әскері Гутрумды жеңгенімен, Леофрик пен Изолда шайқаста қаза табады. Дандармен арадағы бейбітшілікті сақтау үшін Кіші Рагнар мен Брида кепілге алынады. Ал Гутрум христиан дінін қабылдайды. Утред, Хилда және Халиг солтүстікке, Беббанбургке қарай жол тартады. |LineColor = 9F260E }} |} === 2 маусым (2017) === Екінші маусым кітаптар топтамасының үшінші және төртінші романдарына: «Солтүстіктің әміршісі» және «Аспан қылышының әні» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Ұлыбританияда<br /> көрсетіле бастаған<br /> уақыты ! style="background:#2F0E0E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list | EpisodeNumber = 9 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Питер Хоар | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 16 наурыз 2017 | AltDate = 16 наурыз 2017 | Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.broadcastnow.co.uk/ratings/overnight-tv-ratings/the-last-kingdom-returns-with-16m/5116002.article |title=The Last Kingdom returns with 1.6m {{!}} Ratings {{!}} Broadcast<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195836/https://www.broadcastnow.co.uk/ratings/overnight-tv-ratings/the-last-kingdom-returns-with-16m/5116002.article |url-status=live }}</ref> | ShortSummary = 878 жыл. Утред йарл Рагнардың өлімі мен туған жері Беббанбургті тартып алған көкесі Элфриктен кек алуды көздеп, солтүстікке аттанады. Альфред Англиядағы бытыраңқы патшалықтарды біріктіру қажет деген ойға күн өткен сайын бекіне түседі. Енді оның назары викингтер билігіндегі солтүстік аймақтарға ауып, бұл өңірді бақылауында ұстап отырған ағайынды Эрик пен Зигфридке қарсы әрекет етуді ойластырады. Беокка Кияртан мен Свеннің қолына түскен Камберленд патшасы [[I Гутфрит|Гутредті]] құтқару ісіне Утред пен оның серіктерін жұмылдыруды ұсынады. Альфредтің ойынша, тумысынан дан, ал сенімі жағынан христиан Гутред солтүстік Англияны пұтқа табынушыларға қарсы біріктіріп, кейін оны Уэссекс билігіне бағындыра алады. Утред өзін аға Рагнардың өлімі үшін кек алуға келген «өлмейтін» жауынгер ретінде көрсетіп, Гутредті тұтқыннан босатады. Кияртан Утредтің Нортумбрияға оралғанын естіп, оны өлтірудің амалын қарастырады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 10 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = Питер Хоар | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 23 наурыз 2017 | AltDate = 23 наурыз 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Кияртан Камберлендтегі әскер лагеріне тыңшыларын жібереді. Олар Утредке тұтқиылдан шабуыл жасағанымен, жауынгерлері оны аман алып қалады. Хилда монастырь өмірінен бас тартып, жауынгер болуға бел буады. Гутредтің Альфредке еліктеп, ел басқаруға тырысқаны сәтсіз аяқталады. Оның жасқаншақтығы мен шешім қабылдаудағы дәрменсіздігі сакстардың жағдайын әлсіретеді. Гутредтің қарындасы Гизела мен Утред бір-біріне ғашық болады. Алайда көп ұзамай Утредтің көкесі Элфриктің әрекетінен Кияртанға қарсы құрылған одақ ыдырайды. Бұл бірлестіктің құрамында Эрик пен Зигфрид те болған еді. Утред Гутредке адал болуға ант береді, бірақ оның айлакер кеңесшісі, аббат Эадред, сенімсіз патшаны Утредтің қауіпті адам екеніне және түптің түбінде қарындасын да, тәжін де тартып алатынына иландырады. Гутред Элфрикпен келісімге келіп, Утредті викингтерге құлдыққа сатып жібереді. Утредтің адал серігі Халиг оны жалғыз қалдырмай, өз еркімен құлдыққа түседі. Гутредтің опасыздығын Хилдадан естіген Альфред Утредті іздеуге оның сүт бауыры Кіші Рагнар мен Бриданы аттандырады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 11 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 30 наурыз 2017 | AltDate = 30 наурыз 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Шынжырға байланған Утред пен Халиг исландиялық құл саудагері Сверридің кемесінде ескекші болып жұмыс істейді. Эофервикте Элфрик Гутредпен жасасқан келісімінен бас тартады, өйткені патша оған Утредтің шабылған басын бермеген еді. Элфриктің қолдауынан айырылған Эрик пен Зигфрид те Гутредті тастап кетеді. Қыс түскенде Утред пен Халигті Исландиядағы [[Хусавик]] қаласына апарып, Сверриге ағаш кесуші етіп жегеді. Қашуға әрекеттенгендері сәтсіз аяқталған соң, Халигті кеменің тұмсығына байлап қояды. Ол теңіз үстінде азаппен көз жұмады. Утредті Англияға қайта әкеліп, Свенге сатпақ болады. Кек алуға асыққан Свен әлсіреп қалған Утредті жазалауға кіріскен сәтте, Кіші Рагнар жасағымен келіп жетеді. Утред бостандыққа шығып, Хилда оны күтіп-баптап, аяққа тұрғызады. Аббат Эадред әйелдер монастырынан Гизеланы тауып алып, одақты қайта жандандыру үшін оны Элфрикке тұрмысқа шығуға мәжбүрлемек болады. Бірақ Утред пен Рагнар дер кезінде жетіп, үйлену рәсіміне кедергі жасайды. Ашуға булыққан Утред өзін келеке еткен аббатты өлтіріп, қасиетті орынға қол көтереді. Уэссекске келген соң, Альфред Эадредтің өлімі үшін Кіші Рагнар жауап беретінін айтады, өйткені Утредтің барлық әрекетіне сол жауапты деп санайды. Рагнарды жазалаймын деп сес көрсеткен Альфред Утредті өзіне қайтадан адалдық антын беруге мәжбүр етеді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 12 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 6 сәуір 2017 | AltDate = 6 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Рагнардың жақтастары Роллоның бастауымен аға Рагнардың өлімі үшін кек алуға қамданады. Дунхолмды басып алу үшін оларға қалың қол қажет, ал оны тек Гутредпен одақ құру арқылы жинай алады. Брида болса, Рагнардың адамдарын Гутред үшін құрбан еткісі келмейді. Утред Гутредке қарсы шығып, оның бұрынғы опасыздығын бетіне басады. Ақырында Гутред Утред Эрик пен Зигфридті Англиядан кетуге көндірсе, Рагнарға әскер беруге келіседі. Утред ағайынды викингтердің лагеріне жасырын кіріп, Зигфридті өлтірмек болады. Оны өлтіре алмағанымен, тұтқынға түсіріп, Эрикті Англиядан кетуге мәжбүрлейді. Кейін Утред Зигфридті босатарда оның қолының білезік тұсынан төменгі бөлігін шауып тастайды да, шабылған қолды Гутредке апарып береді. Утред пен Беокка Дунхолмға жасырын кіретін жолды тауып, Рагнар мен Гутредтің адамдарын қамалға өткізеді. Шайқаста Ролло мен Свен қаза тауып, Рагнар Кияртанды жекпе-жекте өлтіреді. Тайра болса, жылдар бойы тұтқында болып, қорлық көргеніне және ағаларының оны құтқармағанына күйініп, есінен адасқан күйде олардан кек алмақ болады. Алайда Беокка оны бауырларын кешіруге көндіреді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 13 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Джейми Донохью | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 13 сәуір 2017 | AltDate = 13 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Дунхолм түбіндегі шайқастан бері бірнеше жыл өтсе де, Утред Уэссекс патшалығында Кокхэмнің лорды ретінде Альфредке қызмет етіп жүр. Соңғы жылдары елде тыныштық орнағанымен, көршілес Шығыс Англияда жағдай шиеленісе бастайды. Осы кезде Этелволд Утредке тосын бір оқиғаны баяндап, оған еліктірер ұсыныс жасайды. Альфредтің патша сарайына сапары кезінде Утредтің тәуелсіз мінезі мен іштей мойынсұнбауы арадағы ахуалды ушықтырады. Ал Эрикпен күтпеген кездесу Утредті көп ойға қалдырып, оның Гизеламен арасына сызат түсіреді. Осы уақытта Винчестерде Мерсиядан Этелред келген соң, патша тойына дайындық басталады. Беокканың әкесі айығып келе жатқан Тайраға өзіне тұрмысқа шығуды ұсынады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 14 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Джейми Донохью | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 20 сәуір 2017 | AltDate = 20 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Винчестерде Этелред пен Этелфледаның үйлену тойы тойланады. Алайда мереке ұзаққа созылмайды: викингтердің Уэссекске қайта оралуы жаңа соғыстың басталу қаупін төндіреді, ал Альфредтің бейбітшілікті сақтауға қаражаты жетіспейді. Ел ішіндегі өсек-аяң Альфредтің Утредке деген күдігін күшейтіп, ақырында патша оны әскер басшысы қызметінен босатады. Оның орнына өркөкірек, бірақ ақыл-ойы таяз Этелредті тағайындайды. Алайда Лондонға жасалған жорық сәтсіз аяқталады. Мерсия билеушісінің өрескел қателігін пайдаланған Эрик пен Зигфрид сакстарды айласынан асырып, Этелфледаны тұтқынға түсіреді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 15 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Ричард Сеньор | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 27 сәуір 2017 | AltDate = 27 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Эрик пен Зигфрид Этелфледаны тұтқынға алған соң, сакстар бұл хабарды Альфред патшаға жеткізу үшін Винчестерге қайтады. Ал Утред Гизеланың үйіне барып, шындықты өз күшімен анықтауға бел буады. Альфредтің дегенінен қайтпайтын табандылығы Одданы патшаның ең алдымен патшалықтың қамын ойлайтынына күмәндандырады: ол үшін қызының тағдыры ел мүддесінен де маңызды емес пе? Утред пен Зигфрид Нортумбриядан қуылғаннан кейін алғаш рет бетпе-бет келеді. Осы кездесу кезінде Утред Уэссекстің болашағын айқындайтын шешім қабылдайды. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 16 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Ричард Сеньор | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 4 мамыр 2017 | AltDate = 4 мамыр 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Альфред патшаға Этелфледа үшін орасан зор құн төлеу талап етіледі. Ақша берілмеген жағдайда патшаның қызына қандай жаза қолданылатыны да ескертіледі. Бұл төлем бүкіл патшалықтың қауіпсіздігіне қатер төндірсе де, Альфред құнды төлеу керек деп шешеді. Бенфлеотта Эрик пен Этелфледаның бірге қашу жоспары әшкерелену қаупіне ұшырайды. Утред енді Уэссексті аман сақтап, сонымен бірге Этелфледа мен Эрикті құтқарудың жолын тез арада табуы керек. Одда патшалық үшін бар тәуекелге барып, күтпеген одақтасымен күш біріктіреді. Ал Гизела мен Утред Альфредтің қаһарына ұшырағаннан кейінгі өмірлерін ойластырады. Ақырында Бенфлеот түбінде өткен шайқас бәрін өзгертеді... | LineColor = 2F0E0E }} |} === 3 маусым (2018) === Үшінші маусым кітаптар топтамасының бесінші және алтыншы романдарына: «Жалындаған жер» және «Патшалардың өлімі» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #8F9A99; color: #000000;" | Жалпы № ! style="background: #8F9A99; color: #000000;" | Серияның № ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Атауы ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Режиссер ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Сценарист ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Бірінші бөлім |DirectedBy = Эрик Лейонборг |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Көріпкел Скаде Альфредтің викинг көсемі Қанды Шаштың қолынан шайқаста қаза табатынын болжайды. Хаэстен Альфредке Қанды Шаштың әскері келе жатқанын хабарлайды. Альфред Мерсия билеушісі Этелредке Уэссекс әскерімен күш біріктіруді ұсынады. Алайда Этелред бұл ұсыныстан бас тартады. Сонда Этелфледа әскерді өзі бастап, сарбаздарды шайқасқа дайындайды. Утред пен оның жасағы Қанды Шаш ойрандап кеткен Ауэлтун қаласында қараусыз қалған Скадені қолға түсіреді. Скаде Утредке қарғыс айтады. Эссенгумда ол Альфредке келесі жазды көрмейтінін ескертеді. Осы кезде Этелволд Утредке Кент билеушісі Сигебрихт пен тақ мұрагері Эдуардтың арасындағы жанжал туралы хабарлайды. Артынша Қанды Шаш Скадені қайтарып алу үшін келіссөз жүргізуге келеді. Алайда Утред көріпкелмен бірге қашып бара жатқандай кейіп танытып, Қанды Шаштың әскерін өзіне қарай тартуды көздейді. Ол Мерсия жасақтарымен кездесіп, оларды Қанды Шашқа қарсы шайқасқа қосылуға көндіреді. Альфредтің әскері де көмекке жетіп, дандар екі жақтан қысылып, қалқан қабырғаларының арасында күйрей жеңіледі. Дегенмен Қанды Шаш қашып құтылады. Винчестерге оралған Утредке Хилда әйелі ұлын босану кезінде қайтыс болғанын хабарлайды. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Екінші бөлім |DirectedBy = Эрик Лейонборг |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утред әйелінің мәйітін қабірінен қазып алып, денесін өртемек болады. Алайда оны байқап қойған соң, Альфред алдына шақыртады. Сол жерде монах Годвин Гизеланың өліміне қатысты Утредті келеке етеді. Ашуға булыққан Утред оны абайсызда өлтіріп алады. Альфред осы оқиғаны пайдаланып, Утредті Эдуардқа адалдық антын беруге мәжбүрлемек болады. Бірақ Утред көнбей, қашып шығу үшін Альфредті кепілге алады. Ол Дунхолмға қарай бет алады, алайда жолда сырқаттанып қалады. Утред мұны Скаденің қарғысы деп ойлайды. Осы кезде Этелволд бұл хабарды әуелі Этелредке, кейін Қанды Шаш пен Хаэстенге жеткізеді. Ол олардың Дунхолмда Рагнарға қосылып, Ұлы дан әскерін құруына үміт артады. Ал Этелред Алдхелмге Этелфледаны өлтіруді тапсырып, осылайша Альфредтің жағдайын одан әрі әлсіретуді көздейді. Дунхолмда Брида Нитинг бағанының көмегімен Скаденің қарғысының әсерін уақытша жояды. Осыдан кейін Утредтің жағдайы жақсарады. Рагнардың бауыры Кнут оның адалдығына күмән келтіріп, сұрақтың астына алғанымен, Утред бұдан былай дан ретінде өмір сүретініне ант береді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Үшінші бөлім |DirectedBy = Энди Де Эммони |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Алдхелм Этелфледаға Этелредтің қастандығы туралы ескертіп, оның Винчелкумбтағы монах әйелдер монастырына қашып кетуіне көмектеседі. Патша сарайында Альфред Беоккаға Эдуардқа лайықты қалыңдық іздеуді тапсырады. Алайда Элсвита Беоккадан Уилтуншир аймағының эалдорманы Этелхелмнің қызын таңдауды сұрайды. Осы кезде Қанды Шаш, Хаэстен және Этелволд Дунхолмға келеді. Ал Альфред Утредтің Кокхэмдегі иелігін тартып алып, балаларын Уинчестерге жеткізуді бұйырады. Этелфледаның күтушісі Сейбл одан Беоккаға арналған екі хат әкеледі. Хаттарда Этелфледа Утредті тауып, өзіне көмектесуін өтінеді. Қанды Шаш Скаде үшін Утредпен жекпе-жекке шыққысы келеді, бірақ Рагнар бұған келіспейді. Ақырында Рагнар, Қанды Шаш, Хаэстен және Утред Уэссекске қарсы күш біріктіруге уағдаласады. Алайда Утредтің жасағындағы сакстардың арасында наразылық күшейе түседі. Беокка мен Тира Утредті іздеп Дунхолмға келеді. Беокка оған Этелфледаға қажет кезінде көмекке келуге берген уәдесін еске салады. Утред дандардың қатарынан кетеді. Осыдан кейін Рагнар Қанды Шаштың өлімге дейін айқасу туралы талабын қабылдауға мәжбүр болады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Төртінші бөлім |DirectedBy = Энди Де Эммони |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утред Қанды Шашты жеңеді, бірақ Рагнар жекпе-жекті тоқтатып, Утред пен Скаде Дунхолмнан кетіп қалады. Винчелкумбта Утред Этелфледамен кездеседі. Ал Хаэстеннен Ұлы дан әскері туралы хабар алған Альфред Этелредке әскерін соғысқа әзірлеуді тапсырады. Хаэстен Этелфледаның осы монастырьда жасырынғанына күдіктеніп, одан кек алу үшін Винчелкумбқа аттанады. Оның адамдары монастырьға басып кірмек болғанда, алдынан Утред пен оның жасағы шығады. Жасағының едәуір бөлігінен айырылған Хаэстен келіссөз жүргізуге мәжбүр болады. Утред Этелфледаны Скадеге айырбастайды. Енді ол өмірін Скаденің қарғысынан аман алып қалу үшін көріпкел әйелден құтылудың жолын табуы керек. Викингтер лагерінде Этелволд Кнутқа Рагнарды өлтіруді ұсынады. Өйткені Рагнар Утредтің дандардан кетуіне Этелволдты кінәлайды. Кнут бұл ұсынысқа келіседі. Брида бала көтере алмайтындықтан, Рагнар ұрпақ сүйемін деген үмітпен бір әйелді шатырына ертіп келеді. Рагнар ұйықтап жатқанда, Этелволд оны пышақтап өлтіреді. Содан кейін оның қылышына қол жеткізуіне жол бермейді. Осылайша Рагнар семсерін ұстап үлгермей, Валхаллаға аттану мүмкіндігінен айырылады. Ақырында Этелволд оқиғаны Рагнардың қасындағы әйел оған шабуыл жасап, ал Рагнар өзін қорғау үшін оны өлтіргендей етіп көрсетеді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Бесінші бөлім |DirectedBy = Джон Ист |WrittenBy = Бен Ванстоун |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Ел ішінде Альфредтің қаза тапқаны туралы жалған хабар тараған соң, Рагнар өлгеннен кейін Қанды Шаш пен Кнут дан әскерінің тізгінін өз қолдарына алып, Уэссекс бағытына қарай жорығын жалғастырады. Брида Рагнарды жерлеп, оның қандай тағдырға душар болғанын Утредке жеткізеді: енді оның рухы Нифлхеймнің қақаған суығында мәңгілікке тентіреп жүруге мәжбүр. Утред Эглсбургте Альфредпен кездесіп, Хаэстенге шабуыл жасап, Скадені қайтару үшін әскер сұрайды. Алайда Альфред Ұлы дан әскерінің күшін әлсірету қажет деген сылтаумен оған сарбаз беруден бас тартады. Этелфледа болса, Хаэстеннің шын мәнінде кімнің жағында екенін әшкерелейді. Осы кезде Эдуард әкесінің рұқсатынсыз Утредке көмектесуге уәде береді. Эдуард әкесінен әскер сұрап өтінгенде, Альфред оның бұл әрекетіне көңілі толмаса да, болашақ мұрагерінің өзін лайықты ізбасар ретінде көрсетуіне мүмкіндік беруді ұйғарады. Бемфлеотта Утред Хаэстенді өзіне қарай тартып, шайқасқа шақырады. Алайда Альфред шабуыл жасауға бұйрық бермейді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Алтыншы бөлім |DirectedBy = Джон Ист |WrittenBy = Софи Петцаль |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Эдуард шабуылға өзі бұйрық береді. Хаэстен жеңіліс тапқанымен, Скадемен бірге ұрыс даласынан қашып құтылады. Утред Этелфледаның иелігіне оралған соң, Ситрикпен сөзге келіп қалады. Ситрик даниялық тұтқындарды босатып, дандар жағына өтіп кетеді. Осы уақытта Кнут Этелволдты Уинчестерге жіберіп, Утредті өлтіруді тапсырады. Рагнардың қабірінің басында Утред Бридамен қайта қауышады. Екеуі Рагнардың рухын Нифльхеймнен Вальхаллаға аттандыруға көмектеседі деп үміттенген Сторриді іздеуге жолға шығады. Жол үстінде Утред пен Брида татуласады. Утред Альфредке қайтадан қызмет етуге Рагнардың өмірін сақтап қалу үшін ғана келіскенін ақыры мойындайды. Бұған дейін Альфред аббат Эадредті өлтіргені үшін Утредтің орнына Рагнарды жауапқа тартқан еді. Сторриді тапқан соң, ол Рагнардың кегін оның қанішерін Рагнардың қанымен суарылған семсермен өлтіру арқылы ғана қайтаруға болатынын түсіндіреді. Брида Сторриді өлтіріп, оның бір кездері өзін бұтақпен қорлағаны үшін қарғысқа ұшыратқанын айтады. Сондай-ақ көріпкелді оның терісіне зақым келтірмей өлтіру ғана қарғысты бұза алатынын ашады. Утред пен Брида екі жаққа аттанады: Утред Рагнардың тірі қалған соңғы қандасы Тайраның қанын алуға барады, ал Брида Рагнардың өлтірушісін табу үшін дандарға қайта қосылады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Жетінші бөлім |DirectedBy = Ян Маттис |WrittenBy = Лидия Адетуньи |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утредке Этелволдтың адамдары шабуыл жасайды. Ол олардың басшысын қолға түсіріп, дандарға қайта жібереді. Жетекшісі арқылы жауларына кегін жақын арада қайтаратынын ескертеді. Ал Этелволд Уинчестерде түрмеге қамалады. Брида Кнутпен бірге болуға келіседі. Осы кезде Эдуард болашақ жары Элфледпен алғаш рет кездеседі. Утред Скадені іздеп жолға шығады. Кругландта оларды даниялықтарға ұстап бермек болған сатқын тегн тұтқындайды. Алайда Утред пен оның серіктері ауылды өртеп, қашып шығады. Қанды Шаш пен Хаэстен Скаде үшін өзара шайқасады. Скаденің көмегімен Хаэстен Қанды Шашты өлтіреді. Этелволдты Альфредтің алдына алып келеді. Патша оның жасаған қылмыстары үшін бір көзін ойып алуға бұйрық береді. Викингтер лагерінің сыртында Утред Ситрикпен қайта қауышады. Олардың бұған дейінгі жанжалы даниялық тұтқындарды алдап, өз әскерлеріне тыңшыны қабылдату үшін алдын ала ойластырылған әрекет болып шығады. Утред пен Ситрик Скадені қайта қолға түсіріп, қайықпен қашып кетеді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Сегізінші бөлім |DirectedBy = Ян Маттис |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Эдуардтың үйлену тойына елдің түкпір-түкпірінен ақсүйектер Уинчестерге жиналады. Осыны пайдаланған Этелволд пен Сигебрихт тақ мұрагеріне де, Утредке де қарсы астыртын әрекетке кіріседі. Кокхэмге келген Утред балаларын Уинчестерге алып кеткенін біледі. Ол Скадені өзенге батырып өлтіріп, қарғыстан құтылады. Өмірінің соңғы сәті жақындағанын сезген Альфред Элсвитаға Эдуардтың болашақта Утредтің көмегіне мұқтаж болатынын айтады. Алайда Элсвита оның бұл пікіріне қосылмайды. Жасағының көмегімен Утред, Уэссекс заңынан тыс жүргеніне қарамастан, жасырын түрде Уинчестерге оралып, Тайраның қанын алады. Этелволд одан күдіктенгенімен, Тайра мен Беокка Утредті үйлеріне жасырады. Беокка Утред пен Альфредтің кездесуін ұйымдастырады. Альфредті күтіп отырған Утред Англосаксон жылнамасының алғашқы нұсқасын тауып алады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Тоғызыншы бөлім |DirectedBy = Эд Базальгетти |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Альфред Утредке жылнаманың жазылу тарихын түсіндіріп, Эдуардтың болашағы, дін мен христиандық туралы әңгіме қозғайды. Ол бір кездері Утредті әдейі азапқа салғысы келгенін мойындайды. Алайда мұндай шешімнің өзімшілдік пен ақылға қонымсыз әрекет болғанын түсініп, қателескенін және Утредке лайықты құрмет көрсете алмағанын ашық айтады. Осы кезде олардың әңгімесін есіктің сыртынан тыңдап тұрған Элсвита бөлмеге кіріп, Утредтің Эдуардтың жанында болғанын қаламайтынын мәлімдейді. Альфред болса, болашақта не боларын ой елегінен өткізеді. Этелволд пен Сигебрихт өздерінің астыртын әрекеттерін жалғастырып, Утредтің жақын маңда жүргенін әрі кек алуға дайындалып жатқанын айтып, ел арасына қауесет таратады. Соған қарамастан, Альфред Утредке кешірім жариялайды. Кнут Бриданы құшағына алғанымен, Рагнардың өлімі туралы оған шындықты айтпайды. Уинчестерде Тидман Тайраға тиісіп, мазасын алғаны үшін жауапқа тартылады. Оны жақтап шыққан Беокка Тидманды басымен ұрып жібереді. Утред Эдуардты патша тағына отырғызуға көмектесу үшін қалатынын растағаннан кейін Альфред дүние салады. Элсвита патшаның кешірім жарлығын күшін жойды деп жариялап, Утредті түрмеге қаматады. Ал Тидман Тайраны қорлауын тоқтатпайды. Одан қашқан Тайра өз үйіне тығылады. Алайда Тидман оның соңынан жетіп, үйді өртеп жібереді. Тайра оны пышақпен өлтіргенімен, өрт өрши түскенде еден тақтайларының астында қамалып қалады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Оныншы бөлім |DirectedBy = Эд Базальгетти |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Финан мен Ситрик өртті сөндіруге асығады, бірақ Тайраның әлі үй ішінде қалуы мүмкін деп қауіптенеді. Өрт одан сайын өршіп, тірі қалудан үміті үзілген Тайра өзіне пышақ сұғып, жан тапсырады. Көп ұзамай оқиға орнына жеткен Беокка оның қазасына қайғырып, зар еңірейді. Осы кезде Этелволд Этелредпен келіссөз жүргізіп, дандармен одақ құруды ұсынады. Оның жоспары бойынша, дандар Эдуард пен оның жақтастарын қырып салуы керек. Түрмеде отырған Утредке Этелфледа Уэссекстан кетуін өтінеді, өйткені Элсвита оны елден қуған еді. Осы сәтте Беокка келіп, Тайраның қаза тапқанын хабарлайды. Дандар лагерінде Хаэстен Альфредтің қайтыс болғанын айтып, әскерді шайқасқа жігерлендіреді. Эдуард Утредке берілген кешірім жарлығын күшінде қалдырады. Осыдан кейін Утред еркін адам ретінде Эдуардтың жағына шығып, шайқасқа дайындалады. Утред Уэссекс әскерімен Беданфордқа аттанар алдында Сигебрихтпен бетпе-бет кездеседі. Ол Тайраның қанымен белгіленген семсерді пайдаланып, Рагнардың өлтірушісінен кек алуды көздейді. Ал қарсы жақта Брида бауырының кімнің қолынан қаза тапқанын анықтап, Джекдоуды Утредке хабар жеткізуге жібереді. Этелред бастаған Мерсия әскері жеткен соң, шайқас басталады. Алдын ала ойластырылғандай, Сигебрихт ұрыс алаңына кешігіп келіп, сакстар жағында соғысуды ұйғарады. Мұны көрген Хаэстен Сигебрихттің Уэссекс әскерімен бірге жүргенін байқап, өздеріне опасыздық жасалғанын мәлімдейді. Қанды шайқас басталып, Кнут Сигебрихтті өлтіреді. Утред пен Брида Этелволдтың алдынан шығады. Ол қашуға тырысқанымен, жолы бөгеліп, ақыры Утредтің қолынан қаза табады. Жылнамада жазылғандай, Эдуард алғашқы шайқасында жеңіске жетеді. Ал Рагнардың рухы ақыры Валхаллаға аттанады. |LineColor = 8F9A99 }} |} === 4 маусым (2020) === Төртінші маусым кітаптар топтамасының жетінші және сегізінші романдарына: «Пұтқа табынушылар әміршісі» және «Бос тақ» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #000000; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #000000; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list | EpisodeNumber = 27 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Беббанбургте лорд Элфрик Шотландиядан келген шапқыншылармен шайқаста жасағының жартысынан айырылады. Элфриктің әрекеттерін аңдып жүрген Финан, Ситрик пен Осферт Кокхэмге оралып, Утредке болған шабуылдар жайында хабарлайды. Утред шотландтар қайта оралып, ал Элфрик ойсырай азайған әскерін толықтырып үлгермей тұрып, Беббанбургке соққы беруді жоспарлайды. Ол Эдуардтан көмек сұрағанымен, патша өтінішін қабылдамайды. Беокка әкей бұл іске өз еркімен араласуға дайын болса, дін қызметкері болған Утредтің кіші ұлы Жас Утред әкесінің жоспарына амалсыздан көмектесуге мәжбүр болады. Хаэстен Кнуттың әскерін Шығыс Англиядан әкетіп жатқанын байқап, олар Ирландияға бет алды деп топшылайды. Бұл жайында ол Этелредтің жасағына қолбасшылық ететін Эардвульфке хабарлайды. Эардвульф мұны Этелредке жеткізеді. Ал Этелред жағдайды Шығыс Англияны жаулап алуға берілген мүмкіндік деп қабылдайды. Жеңіске жету мүмкіндігін арттыру үшін ол Беббанбургке монахтарды жіберіп, Элфриктен қасиетті жәдігер — әулие Освальдтың жүрегін сатып алуды тапсырады. Утред осы монахтардың кейпін пайдаланып, Беббанбургке жасырын кіруді көздейді. Король Эдуард барған сайын Этелхельмге арқа сүйей бастайды. Этелхелм оған Кнуттың Ирландияға аттанғанын хабарлайды. Соған қарамастан, Эдуард Уэссекс шекарасындағы қорғаныс бекіністерін күшейтуді бұйырады. Алайда шын мәнінде Кнут пен Брида Мерсияға басып кіріп, Этелред пен Эдуардты жеңіп, Мерсия мен Уэссексті өз биліктеріне қаратуды жоспарлап отыр. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 28 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Жас Утред әкесінің пұтқа табынушылыққа бейім әрі ымыраға келмейтін мінезін жақтырмайды. Леди Элсвита король Эдуардқа Этелредтің әулие Освальдқа тиесілі барлық қасиетті жәдігерді бір жерге жинауға ұмтылуы оның Уэссекспен арадағы одақтан бас тартып, Мерсияның бұрынғы даңқын қайта жаңғыртуды көздейтінін білдіретінін ескертеді. Алайда лорд Этелхелм Эдуардқа бұл ескертулерге құлақ аспауға кеңес береді. Элфрик әскер жалдауға ақша табу үшін әулие Освальдтың жүрегін сатуға бел буады. Этелред Эардвульфтің қарындасы Эдитке көңіл білдіргенімен, әзірге одан еш жауап ала алмай жүр. Кнут әскерімен бірге Мерсиядағы Тетсуортқа жетеді. Ол егіз ұлдарын қауіпсіз жерде ұстау үшін Хаэстенмен бірге басқа жаққа жібереді. Брида Хаэстенге Кнуттан жүкті екенін айтады, бірақ сакстармен шайқас аяқталғанша бұл сырды ешкімге жария еткісі келмейді. Бір кездері әкесі қуып жіберіп, суға батып өлді деп есептеген Элфриктің ұлы Уихтгар соғыс тәжірибесі мол өз жасағымен Беббанбургке оралады. Леди Элсвита Эдуардтың алғашқы әйелі Экгвинн мен оның ұлына барып, бұрынғы әрекеттері үшін өкініш білдіреді. Утред Беббанбургке жетіп, түн қараңғысын пайдаланып қамалға кіреді. Жас Утред өзін Элфрикке таныстырған сәтте, әкесі оны өлтіруден аман алып қалады. Утред Беббанбург жауынгерлерін өз қолбасшылығына алуды ұсынады, бірақ олар Уихтгарға адал болғандықтан, оның ұсынысын қабылдамайды. Ақырында Уихтгар Элфрикті өлтіреді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 29 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Сара О’Горман | WrittenBy = Шарлотта Вульф | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Уихтгар Жас Утредті арбалетпен атып өлтірмек болады. Беокка өзін жебенің алдына тосып, Жас Утредтің өмірін сақтап қалады, бірақ өзі сол жерде қаза табады. Утред пен оның жасағы кемеге мініп, Беббанбургтен қашып шығады. Осы кезде Кнут Мерсияға басып кірсе, Этелред Шығыс Англияны ойрандап, жаулап алу жорығын жалғастырады. Эдуард Мерсияны қорғау үшін Тэмвортқа жетіп, шайқасқа дайын отырған Кнуттың әскеріне қарсы аттануға тиіс. Алайда ол Этелредтің оралуын күтіп, содан кейін ғана соғысуды жөн көреді. Этелфледа уақыт жоғалтуға болмайтынын түсініп, мерсиялық жасақтарды жинау үшін Уэссекстан жасырын кетеді. Леди Элсвита оған әскерін Теттенхоллға топтастырса, Эдуардтың қолын да сол жерге жіберуге уәде береді. Ал Этелхелм Эдуардқа Этелредтен құтылу үшін Мерсияны құрбан етуге кеңес береді. Этелред Шығыс Англиядағы Ленада қоныс теуіп, викингтер басып алған жерлерді біртіндеп қайтарып алып жүр. Ол Эардвульф пен оның қарындасы Эдитке егер Эардвульф бүкіл Шығыс Англияны жаулап алуды қамтамасыз етсе, олардың әулетіне түскен масқараны кешіретінін айтады. Беоккадай ең жақын досынан әрі туған жері Беббанбургтен айырылған Утред қайғыдан қан жұтады. Жолында Хаэстенге кездескен ол Кнуттың Рагнардың өліміне себепкер болғанын және Мерсияға басып кіргенін біледі. Осыдан кейін Утред Кнуттың егіз ұлдарын тұтқынға алады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 30 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Сара О’Горман | WrittenBy = Джейми Крайтон | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Элсвитаның тапсырмасымен Пирлиг әкей Уэльске барып, король Хивелден көмек сұрайды. Утред болса, Эйлсбериде Этелфледаға қосылады. Қамалға Этелфледаны тұтқындамақ болған Кнуттың жауынгерлері шабуыл жасайды. Утред Кнуттың ұлдарының бірін өлтіремін деп қорқытады. Бірақ Кнуттың адамы Бьоргульф оның бұл қоқан-лоққысына сенбейді. Сонда Утред басы шабылған баланың мәйітін жауға қарай лақтырады. Мұны көрген викингтер шегінеді. Утред Кнуттың ұлдарын босатып жібереді. Эардвульф Мерсияға викингтер басып кіргенін Этелредке хабарлауы керектігін түсінеді. Эдит бұл хабарды естігенде ашуға мінбеуі үшін Этелредпен бірге болады. Алайда Этелред бар кінәні Эардвульфке артып, одан кек алуға уәде береді. Этелхелм Эдуардқа Элсвитаның Пирлигті Уэльске жасырын түрде көмек сұрауға жібергенін айтып қояды. Эдуард анасымен бетпе-бет сөйлескенде, ол Этелфледаның өліміне жол берсе, сарбаздары оны жек көретінін ескертеді. Бьоргульф Кнутқа ұлдарының бірінің өлтірілгенін хабарлайды. Қаһарына мінген Кнут тірі қалған ұлын құтқару үшін әскеріне дереу жорыққа шығуды бұйырады. Теттенхоллда мерсиялық жасақтар мен уэльстіктер дандарға қарсы шайқасады. Ұрысқа Этелредтің әскері де келіп қосылады. Жағдай әбден тығырыққа тірелген сәтте Эдуардтың әскері шайқастың тағдырын шешеді. Утред Кнутпен айқасып жатқанда, Брида оның Рагнарға опасыздық жасағанын біледі. Ол Кнутты өлтіреді. Уэльстіктер Бриданы тұтқынға алады. Брида Утредтен өзін өлтіруді өтінгенімен, ол бұған келіспейді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 31 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Теттенхолл шайқасында алған жарақаттарынан Этелредтің жағдайы қатты нашарлайды. Эардвульф оның өлімінің жақындағанын өз пайдасына жаратуға тырысады. Ал Эдит болса, бәрін тастап, бірге қашып кетуді жөн көреді. Бірақ Эардвульф бұған келіспейді. Этелфледа мен Утред Этелредтің орнына кім билік жүргізетінін анықтау үшін Эйлсбериге барып, олдормендермен сөйлесуді ұйғарады. Этелфледа тақ мұрагерлігінің жалғасуын қамтамасыз ету үшін Этелредтен қызы Элфвинге лайықты күйеу таңдауды сұрайды. Осы кезде Эдуард әскерімен Эйлсбериге келеді. Ол Этелхелмге анасы Хивел патшаның әскерін көмекке шақырғаны үшін жұрт алдында сөгіс жариялауды тапсырады. Этелхелм болса, Элсвитаны Уинчестерде түрмеге қамаудың амалын қарастырады. Сондай-ақ ол Эдуардты Мерсияны өз билігіне алуға көндірмек болады. Эдуард Элфвинді Эардвульфке атастыруды ойлайды. Алайда Этелред Эардвульфке мұндай некеге ешқашан келісім бермейтінін айтады. Бұдан кейін Эардвульф оны өлтіреді. Этелфледа Эдуардтың қызын атастыру жоспарына қатты ашуланады. Ал Эдуард құдалық рәсімі аяқталғанша Этелфледаны қамауда ұстауды Эардвульфке бұйырады. Утред қызы Стиорра, Этелфледаның қызы Элфвин және Эдуардтың тұңғыш ұлы Этелстан тұрып жатқан Солтвикке барады. Ол серіктерімен бірге оларды қауіпсіз жерге, Честерге алып кетуді жоспарлайды. Эдит Этелфледаның қашуына көмектеседі. Этелфледа одан Утредті тауып, Венлокадағы Әулие Милбурга монастырында кездесуін өтінуді тапсырады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 32 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Эдит Утредті тауып алады. Ол Честерге бара жатқан жолынан бұрылып, Этелфледамен кездесуге аттанады. Жолда оба індетінен қашып, аштықтан әлсіреген сакстарға кезігеді. Жұқпалы дерт тараған елді мекендерге соқпау үшін олар Венлокаға жаяу жетуді ұйғарады. Ал Венлокада Этелфледа Алдхелммен бірге Утредті күтіп отырады. Бірақ ол келмеген соң, Этелфледаның үміті үзіледі. Утред Венлокаға жеткенде, Этелфледаның кетіп қалғанын біледі. Стиорра Жас Утредке өзін сакстан гөрі данға жақын сезінетінін айтады. Ольдормендер Эардвульфтің Элфвинге үйленуіне келісім беруден бас тартады. Эардвульф Эдуардтың бұйрығына бағынбай, қашқындарды іздеу үшін мерсиялық сарбаздармен бірге жолға шығады. Осы кезде Элсвита Уинчестерден қашып шығады. Эйлсбериге келгенде, Этелхелм оны қамалға кіргізбейді. Қамал қақпасы обадан бас сауғалап келген қарапайым халыққа да жабық еді. Эдуард олдормендердің қарсылығына қарамастан, қақпаны ашуға бұйрық береді. Алайда бұл әрекеті оның Мерсияны өз билігіне қаратуды көздеп отырғанына күмән туғызады. Ал Брида Уэльсте құлдыққа түсіп, өзін тұтқындаған уэльстіктердің азаптауы мен қорлығына ұшырайды. Элсвита Эдуардтың Этелфледаны түрмеге қамап, оны және Элфвинді іздеуге сарбаздар жібергенін біледі. Эардвульф пен мерсиялық жауынгерлер Утред пен оның серіктерінің ізіне түсіп, оларды тауып алады. Олар Элфвинді қолға түсірмек болғанда, Эдит Эардвульфтің Этелредті өлтіргенін айтып қояды. Мұны естіген Эардвульф қашып кетеді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 33 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Дэвид Мур | WrittenBy = Джейми Крайтон | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Этелредті Эйлсбериде жерлеу рәсімі өтіп жатқанда, Пирлиг әкей Утред пен оның серіктеріне қамалға жасырын кіруге көмектеседі. Жерлеу рәсімінен кейін өткен Уитанда Утред олдормендер мен Эдуардқа Эардвульфтің опасыздығын әшкерелейді. Алайда Эдуард Утредтің өзін сатқын деп айыптап, түрмеге қаматады. Лорд Этелхелм Элфвиннің қайда екенін білуге тырысып, Утредті азаптайды, бірақ көздегеніне жете алмайды. Эдуард бірте-бірте Этелхелмнің өз мүддесін көздеп жүргенін түсінеді. Ол Утредті босатып, Этелхелмді кеңесшісі қызметінен алып, Уэссекске қайтуын бұйырады. Осы кезде викинг көсемі Сигтрюгг Бриданы іздеп, Уэльстегі елді мекендерге шабуыл жасайды. Брида өзін тұтқындаған уэльстіктерге олардың өзіне көрсеткен қорлығын қайтарады. Сигтрюгг Уэльстің бір елшісін Холиуэллдегі Хивел патшаға ағасының шабылған басын жеткізуге жібереді. Эдуард Утредтің мерсиялықтардың сеніміне бірден ие болғанын байқайды. Сондықтан Мерсиядағы бүлік басылып, Элфвинді атастыруға лайық жас олдормен кәмелетке толғанға дейін Утредті Мерсияның лорды әрі қорғаушысы етіп тағайындауды ұйғарады. Утредке бұл ұсынысты қабылдайтынын не қабылдамайтынын шешу үшін белгілі бір мерзім беріледі. Этелфледа Эдуардтың жоспары туралы хабардар болады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 34 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Дэвид Мур | WrittenBy = Питер Маккенна | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Уитанда Утредті Мерсияның лорды әрі қорғаушысы етіп тағайындау туралы шешім мақұлданады. Утред бұл міндетті қабылдағанымен, алғашқы ісі ретінде тәжден бас тартып, билікті Этелфледаға береді. Бұған Эдуард қатты ашуланады. Ал Этелфледа тәждің болашақта Элфвиннің олдорменге тұрмысқа шыққан күйеуіне өтуін қамтамасыз ету үшін пәктік сақтауға ант береді. Осы шартты қабылдаған Уитан оны Элфвин тұрмысқа шыққанға дейін Мерсия патшайымы етіп тағайындайды. Эдуард әскеріне Эйлсбериді басып алуды бұйырады. Утред Финанды Этелфледаны қорғауға қалдырып, Осферт пен Ситрикпен бірге мерсиялық жасақтардың көмегіне жүгіну үшін жолға шығады. Эдуардтың айласынан ұтылғанын түсінген соң, ол әскерін кері әкетеді. Кейін Эдуард пен Этелфледа өзара одақ құрып, Шығыс Англияны сакстардың билігінде ұстап қалу үшін бірлескен әскер жіберуге уағдаласады. Жас Утред дін қызметкері болу жолын жалғастыру үшін монастырьға қайтуды ұйғарады. Ал Брида Уэльстегі ауылдарға шабуыл жасауды жалғастырады. Ол Сигтрюггті Теттенхоллдағы оқиғалар үшін Эдуард пен Утредтен кек алу мақсатында Уэссекске басып кіруге үгіттейді. Хивел патша түнде Дехейбарт қамалын қайтарып алмақ болады. Алайда Сигтрюгг оның жоспарын алдын ала біліп, күтіп отырады да, уэльстік әскерді тас-талқан етеді. Брида Эардвульфті тұтқынға алады. Ол Эдуардтың Уинчестерді әскерсіз қалдырып кеткенін хабарлайды. Осыны естіген Сигтрюгг Уинчестерге шабуыл жасауды ұйғарады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 35 | EpisodeNumber2 = 9 | Title = Тоғызыншы бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Этелфледа Мерсия патшайымы ретінде таққа отырады да, әскерімен Эофервикке аттанады. Осы уақытта дандар Уинчестерді басып алады. Элсвита, Этелхелм, Элфледа және Эдуардтың балалары тұтқынға түседі. Утред пен оның жасағы Элсвитаны Бедвинге дейін шығарып салады. Ол сол жерде Этелстанды тәрбиелеп өсірмек болады. Алайда жолда Хаэстен бастаған викингтер оларға тұтқиылдан шабуыл жасап, Элсвитаны, Стиорраны және Этелстанды тұтқынға алады. Ал Утредті, Осфертті, Пирлиг әкей, Финан мен Ситрикті аяқтарынан ағашқа байлап, бастарын төмен қаратып іліп қояды да, өлгенше күзетуге сарбаздарын қалдырады. Дандар байқамай қалған Эдит орманда жасырынып жүреді. Ол күзетшілердің бірін өлтіріп, тұтқындарды босатады. Пирлиг әкей Эдуардқа хабар жеткізуге жіберіледі. Утред пен оның серіктері Уинчестерге жаяу аттанады. Эдит қалаға жасырын кіріп, Стиорра мен өзгелерге Утредтің жақындап қалғанын хабарлауға өзі ниет білдіреді. Эардвульф Бридаға Стиорраның Утредтің қызы екенін айтады. Брида оның басын алмақ болады, бірақ Сигтрюгг қызды қорғап қалады. Брида оған сакстар мен Утред туралы әңгімелеп береді. Сондай-ақ ол қаза тапқан сакстардың мәйіттерін қабірден қазып шығарады. Эардвульф Стиорраға күш көрсетпек болғанда, Сигтрюгг оны өлтіруге бұйрық береді. Ал Хаэстен Эдитті тұтқынға алады. Қамал қабырғаларын бұзып кіру мүмкін болмаса да, Эдуард Уинчестерге шабуыл жасайды. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 36 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = Оныншы бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Қамал отыз күн бойы қоршауда болғанымен, Эдуард Уинчестерге басып кіре алмайды. Бұған қатты күйінген ол не істерін білмей дағдарады. Ал Утред Сигтрюгг келіссөз жүргізуге дайын деп есептейді. Сигтрюгг Эдуардқа ұлдарын көрсетіп, әскерін кері әкетсе, олардың бірін босатуға уәде береді. Алайда қай ұлын таңдарын білмеген Эдуард қатты күйзеліске түседі. Сонда Утред екі баланың орнына өзін кепілге ұсынды. Сигтрюгг оның ұсынысын қабылдайды. Брида Утредті азаптағысы келгенімен, Сигтрюгг бұған жол бермейді. Утред пен Сигтрюгг өзара бітімге келудің жолдарын талқылайды. Осы кезде Этелфледа Эофервикті басып алып, әскерімен Уинчестерге жетеді. Эдуард шабуылды түтіннің астында жасырып, қамалға басып кіруді ұйғарады. Оның сарбаздары қамал қақпасын бұзып өтеді. Бірақ Утред шайқасты тоқтатады. Эдуард пен Этелфледа Сигтрюггке Эофервикті беруге келіседі. Бітімнің сақталуына кепілдік ретінде Сигтрюгг тұтқындардың бірін өзімен бірге алып кетуді талап етіп, Стиорраны таңдайды. Стиорра Утредті өзін жіберуге көндіреді, өйткені ол Сигтрюггтің серігі болғысы келеді. Брида Утредке шабуыл жасап, оны өлтірмек болады. Бірақ мақсатына жете алмай, одан кек алатынын айтып серт береді. Элсвита байқамай өз тағдырын өзі шешіп қояды: ол Этелхелмге қамал ауласында өсетін бір өсімдіктің гүлдері суға ерітілгенде дәмсіз, бірақ улы болатынын айтып береді. Ал Эдуард Этелстанды тәрбиелеуді Утредке тапсырады. | LineColor = 000000 }} |} === 5 маусым (2022) === Бесінші маусым кітаптар топтамасының тоғызыншы және оныншы романдарына: «Дауыл жауынгерлері» және «Жалын тасушы» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list | EpisodeNumber = 37 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Арада бірнеше жыл өтеді. Утред Рамкофаның (Ранкорн) лорды атанып, Мерсия шекарасын қорғауға көмектеседі. Сонымен қатар Этелстанды ер жеткізіп, жауынгерлік өнерге баулиды. Қызыл ай мерекесі кезінде лорд Этелхелм жалдаған қарақшылар Этелстанды өлтірмек болады. Алайда олардың басшысы қашып үлгергенше, Этелстан екеуін жайратып салады. Исландияда Брида өзіне және көріпкелге айналған жас қызы Вибикеге ерген даниялық жауынгерлердің фанатик тобына көсем болады. Олар Англияға шабуыл жасауға аттанады. Ал Сигтрюгг пен оның әйелі Стиорра Эофервикті басқарып, христиандар мен пұтқа табынушылар арасындағы бейбітшілікті сақтап келеді. Алайда теңізде қаза тапты деп есептелген Сигтрюггтің бауыры Рёгнвальдрдың оралуы бұл тыныштыққа қауіп төндіреді. Кейін оның Бриданың жақтастарына қосылғаны белгілі болады. Ол Эофервикке шабуыл жасап, Стиорраны жасырынуға мәжбүр етеді. Эдит Қызыл ай мерекесі қарсаңында Рамкофаға оралады. Көп ұзамай мерекеге Этелфледа, Элфвин және сырқатынан айыққан леди Элсвита да келеді. Мереке өтіп жатқан кезде піштіруге ұшыраған Жас Утред қалаға әрең жетіп, мұны Бриданың жасағанын хабарлайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 38 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = [[Александр Дреймон]] | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Жас Утредке күтім жасалып жатқанда, Утред пен оның сарбаздары шабуыл болуы мүмкін деп қауіптеніп, Рамкофада күзетте тұрады. Осы кезде оларға Эофервиктің жау қолына өткені туралы хабар жетеді. Утред Бриданың өзінен кек алу үшін балаларына шабуыл жасап жатқанын түсінеді. Брида Сигтрюггті тұтқынға алып, азаптайды да, Утредті өзіне ертіп келуге уәде берген соң босатады. Ал Стиорра нөкерлерімен бірге Эофервиктің астындағы көне римдік кәріз жүйесіне қашып тығылады. Бірақ ол Бриданың қала әйелдерін азаптап, құрбандыққа шалғанын көріп отыруға мәжбүр болады. Уинчестерде Кенттен келген леди Эадгифу ұрланған жерлерін қайтаруды өтініп, Эдуардтың алдына келгенде, ол қызға ерекше қызығушылық танытады. Екеуінің бала кезінде кездескені есіне түсіп, Эадгифуға сарайда қалуды ұсынады. Өз әулетінің ықпалы әлсіреп бара жатқанын байқаған лорд Этелхелм Эдуардты Мерсияның көмегіне жүгінбей-ақ Эофервикке шабуыл жасауға көндіріп, Уэссекс пен Нортумбрия арасында соғыс тұтатуды көздейді. Осылайша патша қаржы жағынан өзіне тәуелді болады деп үміттенеді. Ол адамдарын Мерсия шекарасындағы қалаларға жіберіп, патшаның атынан Утредке көмек көрсетпеуді бұйырады. Эдиттің Рамкофаға келуінің себебі де белгілі болады: Этелфледа одан емшілік көмегін сұраған екен. Оның қатерлі ісікке шалдыққаны және емделіп кетуге үміттенетіні анықталады. Алайда Эдит ауруды емдеуге тым кеш кіріскенін айтып, Этелфледаның көктемге дейін өмір сүрмейтінін ескертеді. Өзі қайтыс болған жағдайда мұрагерлік мәселесі шешілмей, Мерсияда бүлік туатынын болжаған Этелфледа Утредке Рамкофа сарбаздарын солтүстікке бастап баруға тыйым салады. Этелфледаның сырқатын одан жасырып, бұл шешімді не себепті қабылдағанын айтпауы Утредтің ашуын келтіреді. Сөйтіп, ол өзіне адал он шақты сарбазын ертіп солтүстікке аттанады. Жолда әпкесіне көмекке жіберілген және Эофервикке шабуыл жасауды күтіп отырған Эдуард әскерінің алдыңғы жасағына жолығады. Жол үстінде Сигтрюггті кездестіріп, Этелхелмнің саксон қалаларына берген бұйрығы туралы естіген соң, олар кәріз жүйесі арқылы қалаға жасырын кіру жоспарын құрады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 39 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Лора Грейс | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Стиорра қала тұрғындарының өмірін сақтап қалу үшін Бридаға қарсы шығып, онымен жекпе-жекке шығуды талап етеді. Дандар қала алаңына жиналып, екеуі айқасқа дайындалған сәтте Утред, Сигтрюгг және оның сарбаздары қалаға басып кіріп, тұтқындағы тұрғындарды босатады. Содан кейін олар Уэссекс әскерінің көмегімен басқыншыларға шабуыл жасайды. Шайқас кезінде Вибике қоңырау мұнарасынан құлап қаза табады. Қайғыдан қан жұтқан Брида быт-шыт болған жасағының қалған сарбаздарын ертіп қашып құтылады, бірақ қашып бара жатып Пирлиг әкейді тұтқынға алады. Шайқастың барысы өзгеріп бара жатқанын байқаған Рёгнвальдр Сигтрюггтің жағына шығып, бауырының ықыласына бөленуге тырысады. Алайда оны ұстап алып, түрмеге қамайды. Шайқаста жеңіске жеткен Сигтрюгг Мерсияның қаланы қайтарып алуға көмектеспеуін екі ел арасындағы бітімнің бұзылғаны деп қабылдайды. Ол Утредті өзіне адалдық антын беріп, саксон патшалықтарынан бас тартуға шақырады. Алайда Утред Бриданы іздеп тауып, оның соңына түсуді көздейді. Тек Финан Этелфледаның ауыр науқас екенін айтқаннан кейін ғана ол райынан қайтады. Утред пен оның сарбаздары Этелфледаны көзі тірісінде көріп үлгеру үшін асығыс Эйлсбериге қарай жолға шығады. Ал Рёгнвальдрға қатысты не істерін білмеген Стиорра оған не тез өлімді, не дан заңымен сотталуды ұсынады. Рёгнвальдр сотты таңдайды. Енді ол құдайлардың қолдауына ие болу үшін қайнап тұрған қазанға салынған темір кесекті жалаң қолымен алып, түсіріп алмай тоғыз қадам жүруі керек. Эйлсбериде әлсіреп бара жатқан Этелфледа қызы Элфвинді өзінің мұрагері етіп тағайындамақ болады. Ал Уинчестерде Этелхелм өз немересі Эльфвердті Мерсия патшасы етіп жариялауды көздеп, астыртын әрекет жасайды. Оның түпкі мақсаты — немересінің Мерсия мен Уэссексті бірдей билейтін патшаға айналуы. Бұл астыртын жоспарды кездейсоқ естіп қалған Эадгифу Эдуардқа хабарлайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 40 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Джеймс Смит | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред Эйлсбериге дер кезінде жетіп, Этелфледаны соңғы рет көреді. Екеуі күннің батуын бірге тамашалап, қоштасады. Этелфледа оның құшағында жатып, Утредті сүйгеннен кейін көз жұмады. Эдуард та Этелхелмді және бір топ сарбазын ертіп Эйлсбериге келеді. Ол Элфвинге король Альфредтің арманын жүзеге асыруға ниетті екенін айтады, алайда нақты қандай жоспар құрып отырғанын ашып айтпайды. Ал Элсвита шіркеу ішінде дұға етіп отырып, Құдайдың өзін тастап кеткенінен қорқады. Эофервикте Рёгнвальдр темір кесекті көтеріп алып жүру сынағынан өтеді, бірақ қаланың сыртында үш күн бойы күтуі керек болады. Егер үшінші күнге дейін қолдары жазыла бастаса, құдайлар оны кешіргені деп есептеледі. Сигтрюгг бауырына берілген жазаға қатты қиналады, алайда Стиорра оны әлсіздік танытпауға шақырады. Рёгнвальдрдың қолдары шынымен де жазыла бастайды. Соған қарамастан, Сигтрюгг бауырының тағдыры туралы нақты шешім айтпай, тек оның өз қанынан жаралғанын мойындайды. Брида Йоркширге қарай солтүстікке бет алған жолда қызының өліміне қайғырып, есінен адасқандай күй кешеді. Ол Пирлиг әкейге азап көрсетеді. Одан сенімі туралы сұрап, Вибикені тірілтіп берсе, қалған жақтастарының өмірін сақтап қалуға дайын екенін айтып, онымен келісім жасамақ болады. Бірақ Пирлиг Құдай адам өмірін саудаға салмайтынын түсіндіреді. Жақтастары біртіндеп одан теріс айналып, тастап кеткенімен, Брида мен Пирлиг өз діндері мен сенімдері жайында әңгімелесіп, бір-бірінің көзқарасын белгілі дәрежеде түсіне бастайды. Ақырында олар Вибикені жерлейді. Эйлсбериге Этелфледаның қайтыс болғаны туралы хабар жетеді. Оның мұрагерін анықтау үшін олдормендер жиналғанда, Эдуард олардың бәрін өлтіруге бұйрық береді. Ол Этелхелмнің Элфвиннің таққа отыруына қарсы дауыс берулері үшін олдормендерге пара бергенін дұрыс аңғарады. Алайда жиенін қолдаудың орнына, Эдуард өзін Мерсияның, сондай-ақ барлық сакстар мен англдардың патшасы деп жариялайды. Элсвита Эдуард таққа отырған кезде Элфвинді сарайдан жасырын алып шығып, қауіпсіз жерге жеткізеді. Этелстан әкесіне төгілген қан үшін наразылық білдіреді. Бірақ Эдуард кейде көпшіліктің амандығы үшін аз адам құрбан болуы керек деп жауап береді. Оның айтуынша, тақты басып алу арқылы ол Элфвиннің әлсіздігі салдарынан алдын алу мүмкін болмас еді деген азамат соғысының жолын кескен. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 41 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Эдуард олдормендердің өлімі үшін тәубеге келіп, христиандық ораза ұстау арқылы Мерсия халқының көңілін аулауға тырысады. Осы кезде Эйлсберидегі қанды қырғын туралы хабар Эофервикке жетеді. Сигтрюгг Эдуардтың әрекеттеріне қатты алаңдайды. Ол мұны соғыс ашуға ұмтылған қанішер билеушінің іс-әрекеті деп қабылдайды. Сондықтан Эдуардқа Эофервикке жақындамауды ескерту үшін оңтүстікке шабарман жібереді. Элфвин мен Элсвита Бакстонға барып паналайды. Сол жерде Элсвита қызына Утредтің сарбаздарының бірі, Элфвиннің көңіл қосып жүрген Кинлаэфке тұрмысқа шығуды ұсынады. Оның ойынша, Элфвин қарапайым адамға күйеуге шықса, ешкім оны таққа үміткер деп санамайды әрі саяси мақсатта пайдалана алмайды. Эдуардпен некесінің сәтсіздікке ұшырап бара жатқанын сезген патшайым Эльфледа жұбанышты діннен іздеп, христиандық көріпкел әйел Аалиспен бірге Линдисфарнға жасырын жол тартады. Алайда олар Этелхелмнің Аалисті өлтіріп, бұл қылмысты дандарға жабу үшін соңдарына адам жібергенінен бейхабар еді. Осылайша ол дандар мен сакстар арасында соғыс тұтатып, нәтижесінде Эдуардтың қаза тауып, дандардың жеңілуін және немересі Эльфвердтің таққа отыруына жол ашуды көздейді. Әйелдерге тұтқиылдан шабуыл жасалғанда, Эльфледаны Аалиспен шатастырып, өлтіріп кетеді. Оқиға орнына жеткен Хаэстен қырғынның іздерін және аман қалған Аалисті тауып алады. Ол мәйіттерді жасыруға бұйрық беріп, болған жайды Утредке жеткізу үшін Рамкофаға аттанады. Шабуыл туралы хабар тараған соң, дандар да, сакстар да соғысты екінші тарап бастағысы келді деп бір-бірін айыптайды. Утред пен оның сарбаздары шындықты анықтап, одан әрі қан төгілуіне жол бермеу үшін бар күшін салады. Алайда Сигтрюгг те, Эдуард та Этелхелмнің арандатуымен соғысқа дайындала бастайды. Ал Этелхелм болса, өз қызының өліміне өзі бұйрық бергенін әлі білмейді. Қақтығыстардың бірінде Этелхелм Эдуардтың атынан жасырын жасақтаған жасақ Рамкофаға шабуыл жасап, Осферт қаза табады. Ақыры Эльфледаның өлгенін білген Этелхелм қайғыдан күйреп, өзіне қол жұмсамақ болады. Алайда оның көмекшісі жоспарын жалғастыруға көндіреді. Осы уақытта Брида Пирлиг әкейге Уэссекске қайтуға рұқсат береді. Пирлиг оны күнәларынан арылу үшін өзімен бірге жүруге шақырады. Брида бір шартпен келіседі: алдымен олар Утредті іздеп табуы керек. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 42 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Алекс Стракер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Эдуард пен Сигтрюгг әскерлерін бастап соғысқа аттанған кезде, Утред Этелхелмнің сатқындығын ескерту үшін Эдуардтың соңынан асығыс шабады. Эдуард оның сөзіне сеніп, соғысты тоқтатып, Утредке бұл хабарды дандарға жеткізуді тапсырады. Эдит Бакстонға келіп, Элфвин мен Элсвитаға қауіп төніп тұрғанын ескертеді. Алайда Элфвин Кинлаэф келмесе, анасы өзін монастырға жібермек деп қорқып, ескертуге құлақ аспастан қашып кетеді. Утред оларға жетіп үлгермей жатып, Сигтрюггтің әскері Этелхелм жасағын тауып алады. Олар таң ата қатып қалған көлдің үстімен өтіп, сакстарға тұтқиылдан шабуыл жасап, көпшілігін қырып салады. Утред шабуылды тоқтату үшін Сигтрюггке қарай ұмтылғанымен, өз әскерінің қырылып жатқанын көрген Эдуард келіп жетіп, қарсы шабуылға өзі бастап шығады. Соның нәтижесінде дан жасағы тас-талқан болады. Этелхелм қашып құтылып, немересі Эльфвердті саксон тағына отырғызу жоспарын жалғастыру үмітімен Шотландияға бет алады. Сигтрюгг пен Стиорра тұтқынға түседі. Утред оларды босатуды өтінеді. Эдуард Сигтрюгг пен оның сарбаздары шоқынып, өзіне адалдық антын берген жағдайда ғана келісетінін айтады. Бірақ Сигтрюгг бас тартады, сондықтан Эдуард оны өлім жазасына кеседі. Сигтрюгг өзін өлтіруді Утредтен өтінеді. Оның ойынша, Данияның ең ұлы жауынгерінің қолынан қаза табу — ең зор құрмет. Утред бұл өтінішті амалсыз қабылдайды. Оңтүстікке қарай жол тартқан Брида мен Пирлиг соғыстан қашып бара жатқан адамдарды кездестіреді. Алайда Пирлиг бұл туралы Бридаға айтпайды. Кейін оның шындықты жасырғанын білген Брида өзін алдап жүр деп ойлап, сакстар мен дандар арасындағы жаңа соғыстан көңілі қалады. Сөйтіп, ол жоспарын өзгертіп, Пирлигті пышақтап жаралайды да, егер тірі қалса, Утредке өзінің оны іздеп келе жатқанын жеткізуді тапсырады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 43 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Энтони Филопсон | WrittenBy = Алекс Стюард | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Сигтрюггті дандардың салт-дәстүріне сай жерлегеннен кейін, Эдуард Этелхелмнің оңтүстікке қарай жылжып, Уинчестерді басып алуға әрекеттенуі мүмкін деп қауіптенеді. Жергілікті халық қайтадан бүлік шығаруы ықтимал болғандықтан, Утред Эофервиктен кете алмайды. Сондықтан ол қаладағы тұрақтылықты сақтап, дан халқының көңілін аулау үшін Стиорраны патшайым етіп тағайындауды ұсынады. Стиорра әуелде келіседі, бірақ Эдуардқа адалдық антын беруге дәті бармайды. Эдуард оны жақтастарымен бірге қаладан қуып, орнына Рёгнвальдрды отырғызады. Эадгифу Эдуардқа жүкті екенін айтып, масқара болып сарайдан кетуге дайындалады. Алайда Эдуард мұны Құдайдың белгісі деп қабылдап, оған дереу үйленеді. Бұл жақында ғана қайтыс болған анасын сатқындық деп санайтын Эльфвердтің ашу-ызасын туғызады. Ол әкей Бенедиктке атасы Этелхелммен қайта қауышқысы келетінін айтып, діни қызметкерден өзімен бірге жүруді талап етеді. Ал Эофервиктің сыртында Брида саксондық күзет жасағына тұтқиылдан шабуыл жасап, тірі қалған жауынгерді Утредке хабар жеткізу үшін босатады. Ол Утредті Леодиске кездесуге шақырады. Ақыры Эдит пен Элсвита Элфвинді қуып жетеді. Алайда үшеуін Этелхелмнің адамдары тұтқындап, солтүстікке, Шотландияға алып кетеді. Этелхелм Шотландия королі Константинмен келісім жасасқан екен: ол Эдуардқа қарсы көтеріліске көмектесіп, Эльфвердті Уэссекс пен Мерсияның тағына отырғызуы керек. Оның орнына Константин Элфвинге үйленіп, Мерсия байлығының жартысын және оның корольдік әулетіндегі үлесін иеленеді. Сондай-ақ сакстар бұдан былай солтүстікке қарай басып кірмейтініне кепілдік алады. Алайда жол үстінде үш әйел тұтқын күзетшілерінің бірін жеңіп, өлтіреді. Екінші күзетші қашып құтылып, Элфвинді өзімен бірге алып кетеді. Утред Леодиске қарай батысқа бет алады. Онда граф Рагнардың кезінде өзі мен Брида бірге өскен ескі тойхананың қирандылары жатыр. Қысқа, бірақ кескілескен айқастан кейін Утред Бриданы жеңіп, оны өлтіруге дайындалады. Брида өлімді және Вальхаллаға аттануды өтінеді. Сол сәтте Утред балалық шағын, Бридамен бірге өткізген күндерін есіне түсіреді. Ол екеуінің арасындағы байланыстың тым берік екенін, Бриданы өлтіру өз жанының бір бөлшегін жоюмен тең екенін түсінеді. Жүрегі жараланған Бриданы өзін кешіріп, жаңа өмір бастауға біртіндеп көндіреді. Брида ақыры келісімін берген сәтте, Стиорра оның кеудесіне жебе атады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 44 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Энтони Филопсон | WrittenBy = Марта Хилльер және Джеймс Смит | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред Бриданың денесін өртеп, Стиорраны ақыры бірге отбасы болып өмір сүру үшін өзімен бірге Рамкофаға қайтуға көндірмек болады. Алайда Стиорра ашуланып, оның ұсынысын қабылдамайды. Ол Утредті өмір бойы өз міндеттерінен қашып, соның бәрін тағдырдың жазуына жаба салды деп айыптайды. Эофервикке оралған Утред сарбаздарын өзімен бірге Рамкофаға қайтуға шақырады. Бірақ олардың ешқайсысы келіспейді: отбасылары Уэссекске қоныс аударып кеткен, ал бұрынғы өмірлеріне қайтып оралу мүмкін емес. Солтүстікте Константиннің бұйрығымен Утредтің немере ағасы Вихтгар Беббанбургте Этелхелм мен Эльфвердті қонақ ретінде қарсы алып, оларды сарайына орналастырады. Көп ұзамай Элфвин де қамалға жеткізіледі. Салтанатты дастарқан басында Этелхелм Эльфвердке бүлік шығару жоспарын ашады. Эльфверд бұл ойға онша құлық танытпағанымен, жоспарды жүзеге асыруға бел буғандай болады. Әкей Бенедикт дастарқаннан рұқсат сұрап шығып, Эдуардқа ескерту жасау үшін оңтүстікке жол тартады. Эдит пен Элсвита Эофервикке келіп, болған жайтты хабарлайды. Алайда Эдуард Этелхелмнің жоспарына шектен тыс алаңдап, асығыс шешім қабылдап қоймау үшін Элфвинді құтқаруға бірден кіріспейді. Элсвита Утредті Элфвинді іздеп баруға көндіруге үміттенеді, бірақ ол алдымен өз отбасын ойлауы керектігін айтып, бас тартады. Осы кезде әкей Бенедикт келіп, Элфвиннің, Этелхелмнің және Эльфвердтің Беббанбургте екенін хабарлайды. Пирлиг әкей Утредке мұның бәрі Құдайдың қалауы болуы мүмкін екенін айтады. Сонда Утред жоспар құрады. Ол Эдуардқа Уэссекс пен Мерсияның біріккен әскерін Шотландия шекарасына жіберіп, Константиннің жолын кесуді ұсынады. Осылайша Этелхелм одақтасынан ажыратылады. Содан кейін біріккен әскер кері бұрылып, Этелхелмді шайқаста талқандамақ. Ал Утред Беббанбургті басып алып, Эдуардтың атынан Нортумбрияны билеп, біртұтас саксон Англиясын құру арманын жүзеге асырмақ болады. Алайда Эдуард бұл жоспардан бас тартады: оның ойынша, тәуекелі тым жоғары. Оның орнына қан төгілмеуі үшін Константинмен мәмілеге келіп, Нортумбрияны сакстар мен шотландтар арасында бөлісуді ұсынады. Утредпен ынтымақтас екенін көрсету үшін лорд Алдхелм, леди Элсвита, Пирлиг әкей, Финан, Ситрик пен Этелстан да Эдуардтың жоспарына қарсы шығады. Эдуард келіспегендердің бәрін қылыш кезенген күзетшілердің бақылауына алуды, қала қақпаларын жабуды және өлім жазасы қатерімен ешкімді қаладан шығармауды бұйырады. Бұған жауап ретінде лорд Алдхелм таң атқан соң Мерсия әскерінің Нортумбрияға қарай жорыққа шығатынын, қажет болса, қала қақпаларын бұзып өтетінін мәлімдейді. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 45 | EpisodeNumber2 = 9 | Title = Тоғызыншы бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Мерсия әскері Эофервиктен күшпен шығуға дайындалып жатқанда, Элсвита Эдуардты қан төгіске жол бермеу қажеттігіне көндіреді. Ақыры Эдуард райынан қайтып, қала қабырғаларындағы сарбаздарға қаруларын түсіруді бұйырады. Утред пен Алдхелм әскерді қаладан бастап шыққанда, олардың алдынан Уэссекс әскері шығады. Эдуард екі патшалықтың біріккен әскерін Беббанбургке өзі бастап баруға шешім қабылдаған екен. Солтүстікке қарай жолда әскер Кинлаэфті кездестіреді. Ол король Константиннің кемеге отырғанын көргенін айтады. Алайда оның қауіпті теңіз жолымен Беббанбургке жетуге тәуекел етуі мүмкін емес деп санап, бұл хабарға мән бермейді. Шын мәнінде, Константин өз жасағымен құрлық арқылы келе жатқан әскерінен бөлек, жеке күзетшілерімен бірге кемемен қамалға жеткен екен. Айлаға түскендерін түсінген Утред Элфвин тұтқында отырған кезде Беббанбургті қоршауға алудың мүмкін еместігін ұғады. Сондықтан ол бірнеше сарбазымен бірге жартастағы соқпақ арқылы қамалға жасырын кіріп, Элфвинді құтқаруды ұсынады. Сонымен қатар Хаэстенді кемесі апатқа ұшыраған саудагердің кейпіне еніп, Вихтгарды жағажайға түсіруге көндіреді. Сонда Хаэстен белгі беріп, Эдуард шабуылды бастайды. Қамалда Константин Элфвинмен кездесіп, оған екеуінің некесі тек саяси одақ болатынын түсіндіреді. Өзінің басқа біреуді сүйетінін айтып, Элфвинге күш көрсетпейтініне уәде береді. Утред, Финан мен Ситрик Беббанбургке жасырын кіре алғанымен, Финан мен Ситрик дан қарақшылары деп қате танылып, тұтқындалып, түрмеге қамалады. Хилдамен бірге саудагер кейпіне енген Хаэстен де жоспарын сәтті жүзеге асырады. Алайда оларды еріксіз қамалға алып келеді. Сол жерде Хаэстен тұтқынға түскен Финан мен Ситрикпен байланысы бар деген күдікке ілінеді. Ол оларды танымайтынын айтып, ештеңе білмейтінін алға тартады. Бірақ жоспарын ашпай, ақыры өлтіріледі. Шотландия әскері Беббанбургке қарай келе жатқаны байқалғанда, Эдуард Утред дайындалып үлгермесе де, шабуылды бастауға бұйрық береді. Ал Элсвита Эдитті ертіп орманға барады. Онда ол Стиорра мен өздеріне көңілі толмай жүрген дан жасағын кездестіріп, олардан көмек сұрайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 46 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = Оныншы бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред қамал ішінен Элфвинді іздеп жүргенде, Эдуард бастаған шабуыл сәтсіздікке ұшырай бастайды: қамал қақпаларын бұзу мүмкін болмайды. Шотландия әскерінің жақындап қалғанын білген Константин қамал қабырғаларын қорғап тұрған сарбаздарға шегінуге бұйрық береді. Соның арқасында ондаған қорғаушы мен бейбіт тұрғын теңіз жақтағы қақпа арқылы қамалдан шығып кетеді. Олардың арасында Хилда мен Элфвин де бар. Вихтгар бұл шешімге қарсылық білдіргенімен, шегіну шын мәнінде алдау амалы еді. Ол қорғаушылардың басым бөлігін қамал ауласына жинап, Эдуард әскерімен сыртқа шығып шайқасуды жоспарлайды. Ал шотландтар саксондарға ту сыртынан шабуыл жасауы керек болатын. Жоспар іске асып, Эдуард әскері біртіндеп жартастың шетіне қарай ығыстырылады. Қамалдың бос қалғанын байқаған Утред Стиорраны көріп, оған қарай шабады. Стиорра көмектескісі келгенімен, шайқастың тағдыры шешілді деп ойлап, шегінуге дайындалады. Алайда Утред оны және оның сарбаздарын шайқасқа қосылуға көндіреді. Ол жеңіске жеткен жағдайда Нортумбрия дандардың ата-бабалары аңсаған жаңа отанына айналатынын, онда сакстар мен дандардың бейбіт өмір сүре алатынын айтады. Дан болып тәрбиеленген сакстың өзі екі халықтың тату-тәтті өмір сүре алатынына дәлел екенін алға тартады. Эдуард әскері біртіндеп жартастың шетіне қарай ығыстырылып жатқанда, Утред пен Стиорра дан жасағын бастап, шотландтарға ту сыртынан шабуыл жасайды. Саксон әскері қайта күш жинап, дан жасақтарымен бірге Константиннің әскерін шайқас алаңынан қуып шығады. Вихтгардың әлі де Беббанбургте екенін білген Утред немере ағасымен есеп айырысып, ата-бабасының қонысын қайтарып алу үшін қамалға асығады. Оның соңынан Этелстан да кіреді. Алайда ол Этелхелм мен Эльфвердтің қашуға дайындалып жатқанын көреді. Этелстан Этелхелмнен Эльфледаның өліміне қатысты шындықты айтуды талап етеді. Этелхелм өз әрекетін ақтап, шабуыл кезінде Эльфледаның сол жерде болатынын білмегенін айтады. Атасының сөзіне жиіркенген Эльфверд одан теріс айналып кетеді. Ал Этелхелм өзіне қол жұмсайды. Вихтгармен қысқа айқастан кейін Утред оны балконнан төмен қарай лақтырып жібереді. Вихтгар төмендегі шырағданға шаншылып өледі. Алайда Утредтің жеңісі ұзаққа созылмайды. Залдан шыққанда, ол қамал қабырғалары мен қақпа мұнарасының өртеніп жатқанын көреді. Тағдырына мойынсұнған Утред кенеттен нөсер жауып, өртті басқан кезде таңғалады. Шайқастан кейін Эдуард жеңісті салтанатпен жариялап, Утредке көп жылғы қызметі үшін алғыс айтады. Ол Утредті Нортумбрияның жаңа лорды деп жариялап, Утредтің өзіне адалдық антын беруіне орай той өткізуді ұсынады. Алайда Утред Константинмен келісімге келгенін амалсыздан мойындайды. Келісім бойынша, Алдхелмді қоса алғанда, тұтқындар алмасқаннан кейін Константин Нортумбрияға деген талабынан бас тартады. Оның орнына Утред аймақтың тәуелсіздігін сақтап, оны Шотландия мен Англия арасындағы буферлік аймақ ретінде қалдыруға келіседі. Нортумбрия ешбір патшалықтың құрамына кірмей, дербес басқарылады. Утред Эдуардты өздерінің жоғарғы билеушісі деп мойындап, оған адалдық білдіреді, бірақ Нортумбрия Англияның құрамына қосылмайды. Эдуард бұл шешімге қатты ашуланып, Утредті сатқындық жасады деп айыптайды. Алайда Утред мұндай келісімге бару арқылы ғана шотландтардың Нортумбрияға қайта-қайта шабуыл жасауына жол бермеуге болатынын түсіндіреді. Нортумбрия Уэссекстің одақтасы болып қала береді және түптің түбінде Англияның құрамына қосылуы мүмкін, бірақ оған әлі уақыт келген жоқ. Утред Эдуардтың әрекеттері елде тым көп аласапыран туғызғанын, ал болашақта барлық патшалықтарды біріктіре алатын лайықты патшаның таққа отыратынын айтады. Әлі де ашуы тарқамаса да, Эдуард ақыры бұл келісімді қабылдайды. Утред, Стиорра және Жас Утред ақыры қайта қауышып, бірге өмір сүретін болғандарына қуанады. Осы кезде Хилда жасөспірім Осбертті Беббанбургке алып келеді. Осберт одан мұнда не үшін келгендерін сұрайды. Бірақ Хилда тек Беббанбургтің жаңа лорды оған әкесі туралы бірдеңе айтып бере алатынын меңзейді. Телехикая Утредтің өткен өміріне көз жүгіртіп, «Тағдыр — бәріне үстем» деген сенімін тағы бір мәрте растауымен аяқталады. | LineColor = 4B5320 }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] [[Санат:АҚШ телехикаяларының бөлімдер тізімі]] cyrq1q22wx93z11jfvbntk3p18z82fx 3694801 3694800 2026-11-11T08:36:30Z Орел Карл 81620 /* Кіріспе бөлімін өңдеді */ 3694801 wikitext text/x-wiki [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] «[[Саксон жылнамалары]]» деген ортақ атаумен жарық көрген кітаптар топтамасы негізінде түсірілген «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының бөлімдер тізімі<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |title=BBC Two announces new drama series, The Last Kingdom |date=2014-07-09 |work=BBC Media Centre |access-date=2015-09-15 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405204402/https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |url-status=live }}</ref>. == Маусымдарға шолу == {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия саны ! colspan="2" | Көрсетілу күндері ! rowspan="2" | Арна |- ! Алғашқы серия ! Соңғы серия |- | style="background:#A52A16; width:10px; padding:0;" | | '''1''' | 8 | 10 қазан 2015 | 28 қараша 2015 | rowspan="2" | [[BBC Two]] |- | style="background:#280C0C; width:10px; padding:0;" | | '''2''' | 8 | 16 наурыз 2017 | 4 мамыр 2017 |- | style="background:#929D9B; width:10px; padding:0;" | | '''3''' | 10 | colspan="2" | 19 қараша 2018 | rowspan="3" | [[Netflix]] |- | style="background:#15151B; width:10px; padding:0;" | | '''4''' | 10 | colspan="2" | 26 сәуір 2020 |- | style="background:#4B5522; width:10px; padding:0;" | | '''5''' | 10 | colspan="2" | 9 наурыз 2022 |} == Бөлімдері == === 1 маусым (2015) === Бірінші маусым кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романға — «Соңғы патшалық» және «Бозарған салт атты» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Ұлыбританияда<br /> көрсетіле бастаған<br /> уақыты ! style="background:#9F260E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Бірінші бөлім |DirectedBy = Ник Мёрфи |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 10 қазан 2015 |AltDate = 22 қазан 2015 |Aux4 = 2,02<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a675187/uk-tv-ratings-the-big-bang-theory-wedding-attracts-huge-numbers-for-e4.html |title=UK TV ratings: The Big Bang Theory wedding attracts huge numbers for E4<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2015-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151028023137/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a675187/uk-tv-ratings-the-big-bang-theory-wedding-attracts-huge-numbers-for-e4.html |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = 866 жыл. Нортумбрия билеушілерінің бірі лорд Утред өлтіріліп, оның он бір жастағы ұлы Утред саксон қызы Бридамен бірге йарл Рагнардың қолына тұтқынға түседі. Бірде Утред Рагнардың қызы Тираны йарлдың жасағындағы Кияртанның ұлы Свеннен құтқарып қалады. Бұған қаһарланған Рагнар Свенді қуып жіберіп, бір көзін ойып алады. Осы оқиғадан кейін Утред пен Брида дандардың ортасында өсіп, Рагнардың өз балаларындай тәрбиеленеді. Арада көп жыл өткенде, Кияртан мен Свен Рагнардың отбасын қырып, Тираны алып қашады. Утред өзіне тиесілі жерлерді және әкесінің інісі Элфрик басып алған ата-баба мұрасы [[Бамборо қамалы|Беббанбург]] қамалын қайтарып алуға бел буады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Екінші бөлім |DirectedBy = Ник Мёрфи |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 17 қазан 2015 |AltDate = 29 қазан 2015 |Aux4 = 1,54<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a676490/uk-tv-ratings-the-class-of-92-score-over-3-million-viewers-on-bbc-one.html |title=UK TV ratings: The Class of 92 score over 3 million viewers on BBC One<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101124443/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a676490/uk-tv-ratings-the-class-of-92-score-over-3-million-viewers-on-bbc-one.html |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Рагнардың өлімі мен солтүстіктегі сакстар көтерілісіне Утред кінәлі деп айыпталады. Өзінің жазықсыз екенін Уббе мен Гутрумға дәлелдеуге тырысқан Утред Шығыс Англия патшасы [[Эдмунд (Шығыс Англия патшасы)|Эдмундтың]] өлім жазасына кесілуіне куә болады. Эдмундты христиан әулиесі [[Әулие Себастьян|Себастьян]] секілді азаптап өлтіреді. Утредтің сөзіне сенбеген Уббенің қаһарынан құтылу үшін ол Бридамен бірге Уэссекс патшалығының астанасы [[Уинчестер (Англия)|Уинчестерге]] қашады. Альфред пұтқа табынушыларға сенім артпайды. Сол себепті Утред оған Уббе туралы маңызды мәлімет жеткізгенімен, патшаның ағасы оны торға қамап, шайқасқа қатысуына жол бермейді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Үшінші бөлім |DirectedBy = Энтони Бирн |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 24 қазан 2015 |AltDate = 5 қараша 2015 |Aux4 = 1,58<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a773131/uk-tv-ratings-tom-hardys-love-of-dogs-makes-42m-swoon-on-itv/ |title=UK TV ratings: Tom Hardy's Love of Dogs makes 4.2m swoon on ITV<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129104557/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a773131/uk-tv-ratings-tom-hardys-love-of-dogs-makes-42m-swoon-on-itv/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = [[I Этелред|Этелред]] патша пен Альфред шайқаста жеңіске жеткенімен, Этелред ауыр жараланып, ажал алдында патшалық тәжін өз ұлына емес, Альфредке тапсырады. Утред пен Брида тұтқыннан босатылады. Гутрум және Уббемен бітімге келуді көздеген Альфред Утредтен кеңес сұрайды. Утред оған дандардың неден қауіптенетінін түсіндіреді. Уэссекске алдағы шайқастарға дайындалуға уақыт беру үшін Альфред бітім жасасады. Сондай-ақ Утредтен бір жыл бойы адал қызмет етуге ант алып, осы уақыт ішінде сакстарды дандарша соғысуға үйретуді тапсырады. Брида Утредтен көтерген баласынан айырылады. Көп ұзамай Рагнар Кіші келгенде, Брида онымен бірге кетеді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Төртінші бөлім |DirectedBy = Энтони Бирн |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 31 қазан 2015 |AltDate = 12 қараша 2015 |Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/news/a773907/uk-tv-ratings-paul-ogrady-for-the-love-of-dogs-gets-over-3-million-on-thursday/ |title=UK TV ratings: Paul O'Grady: For the Love of Dogs tops Thursday night<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142054/http://www.digitalspy.com/tv/news/a773907/uk-tv-ratings-paul-ogrady-for-the-love-of-dogs-gets-over-3-million-on-thursday/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Уэссекстен жер иеленуді көздеген Утред Альфредтің ұсынысын қабылдап, Милдритке үйленеді. Алайда Милдриттің әкесінен қалған шіркеу алдындағы орасан зор қарызы бар екені Утредке алдын ала айтылмайды. Мұның бәрі Альфредтің ойластырған жоспары екенін Утред кейін түсінеді. Утред пен Милдрит бірте-бірте тіл табысып, көп ұзамай Милдриттің жүкті екені белгілі болады. Осы кезде дандар бекіністі басып алады. Бейбіт келіссөздер барысында Утред пен бірнеше сакс жауынгері дандармен тұтқын алмасу үшін кепілге беріледі. Тұтқында жүргенде Утред Кіші Рагнар мен Бриданы қайта кездестіреді. Бітім мерзімі аяқталған соң, Гутрум кепілге алынғандарды өлтіруге бұйырады. Алайда Рагнар Утредті ажалдан арашалап қалады. Көп ұзамай Утред даттардың қалың флотының жақындап келе жатқанын байқап, алғашқы белгі отын жағады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Бесінші бөлім |DirectedBy = Бен Чанан |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 7 қараша 2015 |AltDate = 19 қараша 2015 |Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a774708/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-up-to-78m/ |title=UK TV ratings: I'm a Celebrity back up to 7.8m on Thursday night<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129145014/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a774708/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-up-to-78m/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Дат флоты оңтүстікке қарай аттанады, алайда қатты дауылдан көптеген кемесінен айырылады. Альфред әскерін екіге бөледі: өзі Ирландиядан келе жатқан дандарға қарсы тұру үшін жасақтың бір бөлігін батысқа бастап кетеді, ал Одда бастаған екінші жасақ жағалаудағы дат әскерімен бетпе-бет келеді. Утред Одданың жасағына қосылып, онымен келісіп, жау қосынына жасырын кіріп, диверсия жасауды ұйғарады. Ол даттардың кемелерін өртеп, жау арасында дүрбелең туғызады. Алайда жауға байқатпай құтыла алмай, Уббемен шайқасуға мәжбүр болады. Ақыры Уббені өлтіреді. Көмекке жеткен Одданың адамдары дандарды жеңгенімен, Одда ауыр жараланады. Уинчестерде Кіші Одда жағалаудағы жеңісті өзінің еңбегі етіп көрсетіп, Альфредке өтірік айтады. Утред оның жалған сөздерін әшкерелеуге тырысқанымен, дегеніне жете алмайды. Бұған ашуланған Альфред оны көпшілік алдында масқаралайды. Осыдан кейін Утред Милдритпен және кішкентай ұлы Утредпен бірге өз жеріне оралады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Алтыншы бөлім |DirectedBy = Бен Чанан |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 14 қараша 2015 |AltDate = 26 қараша 2015 |Aux4 = 1,55<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a775460/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-keeps-bringing-in-the-big-numbers-on-thursday/ |title=UK TV Ratings: I'm a Celebrity keeps bringing in the big numbers on Thursday<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143617/http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a775460/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-keeps-bringing-in-the-big-numbers-on-thursday/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Утред пен Леофрик байып, қарыздарынан құтылу үшін қарақшылықпен айналысуға бел буады. Сөйтіп, өз адамдарын ертіп, [[Корнуолл|Корнуоллға]] аттанады. Жолда оларға монах Ассер жолығып, Перадур патшаның алдына алып барады. Перадур оларды өз қарсыласымен күресу үшін жалдайды. Осы кезде Утредтің назарын тылсым күшке ие, сұлу Изолда аударады. Ол ел арасында көлеңке патшайымы атанған. Утред пен оның адамдары жорыққа шыққанда, қарсыластары Скорпа бастаған дандар болып шығады. Скорпа мен Утред жасырын келісімге келіп, қазынаны тең бөлісуге уағдаласады. Олар Перадур мен оның адамдарын өлтіреді. Алайда Скорпа кейін Утредке опасыздық жасап, қазынаның бәрін өзі иемденеді. Соған қарамастан, Изолда жасырылған қазынаны Утредке береді. Утред Изолдамен бірге өз жеріне оралып, Милдриттің шіркеуге берешек қарызын өтейді. Көп ұзамай оны Уэссекске шақырып, Корнуоллдағы әрекеттері үшін Альфредтің алдына жауап беруге мәжбүр етеді. Леофрик Утредке қарсы куәлік беруге мәжбүр болады. Алайда ол корольден Утредпен жекпе-жекке шығып, оны өз қолымен өлтіруге рұқсат сұрайды. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Жетінші бөлім |DirectedBy = Питер Хоар |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 21 қараша 2015 |AltDate = 3 желтоқсан 2015 |Aux4 = 1,54<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a776199/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-get-me-out-of-here-stays-top-with-76-million/ |title=UK TV ratings: I'm a Celebrity... Get Me Out of Here! stays top with 7.6 million<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143511/http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a776199/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-get-me-out-of-here-stays-top-with-76-million/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Корнуоллдағы әрекеттері үшін жаза ретінде Утред пен Леофрик өлімге дейін жекпе-жекке шығуға мәжбүр болған сәтте, дандар Уэссекске басып кіреді. Утред, Леофрик және Изолда дандар зорлаған монах әйел Хилданы құтқарып, онымен бірге батпақты жерлерге бой тасалайды. Сол жерде олар басқыншылардан отбасымен бірге жасырынған Альфредті кездестіреді. Патша Вулферге, Беоккаға және Ассерге хабар жібереді. Көп ұзамай олар Уэссекс әскерінің қалған бөлігімен бірге жетеді. Изолда өлім аузында жатқан ханзада Эдуардты ажалдан арашалап қалады. Алайда ол Утредке баласының орнына басқа бір баланың өлетінін ескертеді. Осы кезде Скорпаның флоты батпақты жерлерге келіп тоқтайды. Утред пен оның адамдары Скорпаның жауынгерлерін батпақтың түкпіріне қарай алдап кіргізіп, көздерін жояды. Артынша олардың кемелерін өртеп жібереді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Сегізінші бөлім |DirectedBy = Питер Хоар |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 28 қараша 2015 |AltDate = 10 желтоқсан 2015 |Aux4 = 1,65<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a776952/uk-tv-ratings-bbc-music-awards-attracts-25m/ |title=UK TV ratings: BBC Music Awards attracts 2.5m, down 1.4m from last year<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143537/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a776952/uk-tv-ratings-bbc-music-awards-attracts-25m |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Вулфер мен оның жасағы Гутрумға қосылады. Ал Альфред өзіне адал болып қалған адамдармен бірге әскер жинау үшін Одданың жанына аттанады. Утред Изолданың сиқырлы күші патшаның ұлын аман алып қалуы үшін өзінің ұлы құрбан болғанын біледі. Сондай-ақ Изолда оған Рагнардың апайы Тираның әлі де тірі екенін хабарлайды. Альфред соңғы шайқасқа дайындалу үшін барлық жасаққа Эгберт тасына жиналуды бұйырып, хабаршылар жібереді. Кіші Одда Альфредке қосылудан бас тартқанда, әкесі Одда Үлкен ұлын сатқындығы үшін өлтіріп, өз адамдарын патшаға бастап келеді. Альфредтің әскері Гутрумды жеңгенімен, Леофрик пен Изолда шайқаста қаза табады. Дандармен арадағы бейбітшілікті сақтау үшін Кіші Рагнар мен Брида кепілге алынады. Ал Гутрум христиан дінін қабылдайды. Утред, Хилда және Халиг солтүстікке, Беббанбургке қарай жол тартады. |LineColor = 9F260E }} |} === 2 маусым (2017) === Екінші маусым кітаптар топтамасының үшінші және төртінші романдарына: «Солтүстіктің әміршісі» және «Аспан қылышының әні» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Ұлыбританияда<br /> көрсетіле бастаған<br /> уақыты ! style="background:#2F0E0E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list | EpisodeNumber = 9 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Питер Хоар | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 16 наурыз 2017 | AltDate = 16 наурыз 2017 | Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.broadcastnow.co.uk/ratings/overnight-tv-ratings/the-last-kingdom-returns-with-16m/5116002.article |title=The Last Kingdom returns with 1.6m {{!}} Ratings {{!}} Broadcast<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195836/https://www.broadcastnow.co.uk/ratings/overnight-tv-ratings/the-last-kingdom-returns-with-16m/5116002.article |url-status=live }}</ref> | ShortSummary = 878 жыл. Утред йарл Рагнардың өлімі мен туған жері Беббанбургті тартып алған көкесі Элфриктен кек алуды көздеп, солтүстікке аттанады. Альфред Англиядағы бытыраңқы патшалықтарды біріктіру қажет деген ойға күн өткен сайын бекіне түседі. Енді оның назары викингтер билігіндегі солтүстік аймақтарға ауып, бұл өңірді бақылауында ұстап отырған ағайынды Эрик пен Зигфридке қарсы әрекет етуді ойластырады. Беокка Кияртан мен Свеннің қолына түскен Камберленд патшасы [[I Гутфрит|Гутредті]] құтқару ісіне Утред пен оның серіктерін жұмылдыруды ұсынады. Альфредтің ойынша, тумысынан дан, ал сенімі жағынан христиан Гутред солтүстік Англияны пұтқа табынушыларға қарсы біріктіріп, кейін оны Уэссекс билігіне бағындыра алады. Утред өзін аға Рагнардың өлімі үшін кек алуға келген «өлмейтін» жауынгер ретінде көрсетіп, Гутредті тұтқыннан босатады. Кияртан Утредтің Нортумбрияға оралғанын естіп, оны өлтірудің амалын қарастырады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 10 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = Питер Хоар | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 23 наурыз 2017 | AltDate = 23 наурыз 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Кияртан Камберлендтегі әскер лагеріне тыңшыларын жібереді. Олар Утредке тұтқиылдан шабуыл жасағанымен, жауынгерлері оны аман алып қалады. Хилда монастырь өмірінен бас тартып, жауынгер болуға бел буады. Гутредтің Альфредке еліктеп, ел басқаруға тырысқаны сәтсіз аяқталады. Оның жасқаншақтығы мен шешім қабылдаудағы дәрменсіздігі сакстардың жағдайын әлсіретеді. Гутредтің қарындасы Гизела мен Утред бір-біріне ғашық болады. Алайда көп ұзамай Утредтің көкесі Элфриктің әрекетінен Кияртанға қарсы құрылған одақ ыдырайды. Бұл бірлестіктің құрамында Эрик пен Зигфрид те болған еді. Утред Гутредке адал болуға ант береді, бірақ оның айлакер кеңесшісі, аббат Эадред, сенімсіз патшаны Утредтің қауіпті адам екеніне және түптің түбінде қарындасын да, тәжін де тартып алатынына иландырады. Гутред Элфрикпен келісімге келіп, Утредті викингтерге құлдыққа сатып жібереді. Утредтің адал серігі Халиг оны жалғыз қалдырмай, өз еркімен құлдыққа түседі. Гутредтің опасыздығын Хилдадан естіген Альфред Утредті іздеуге оның сүт бауыры Кіші Рагнар мен Бриданы аттандырады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 11 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 30 наурыз 2017 | AltDate = 30 наурыз 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Шынжырға байланған Утред пен Халиг исландиялық құл саудагері Сверридің кемесінде ескекші болып жұмыс істейді. Эофервикте Элфрик Гутредпен жасасқан келісімінен бас тартады, өйткені патша оған Утредтің шабылған басын бермеген еді. Элфриктің қолдауынан айырылған Эрик пен Зигфрид те Гутредті тастап кетеді. Қыс түскенде Утред пен Халигті Исландиядағы [[Хусавик]] қаласына апарып, Сверриге ағаш кесуші етіп жегеді. Қашуға әрекеттенгендері сәтсіз аяқталған соң, Халигті кеменің тұмсығына байлап қояды. Ол теңіз үстінде азаппен көз жұмады. Утредті Англияға қайта әкеліп, Свенге сатпақ болады. Кек алуға асыққан Свен әлсіреп қалған Утредті жазалауға кіріскен сәтте, Кіші Рагнар жасағымен келіп жетеді. Утред бостандыққа шығып, Хилда оны күтіп-баптап, аяққа тұрғызады. Аббат Эадред әйелдер монастырынан Гизеланы тауып алып, одақты қайта жандандыру үшін оны Элфрикке тұрмысқа шығуға мәжбүрлемек болады. Бірақ Утред пен Рагнар дер кезінде жетіп, үйлену рәсіміне кедергі жасайды. Ашуға булыққан Утред өзін келеке еткен аббатты өлтіріп, қасиетті орынға қол көтереді. Уэссекске келген соң, Альфред Эадредтің өлімі үшін Кіші Рагнар жауап беретінін айтады, өйткені Утредтің барлық әрекетіне сол жауапты деп санайды. Рагнарды жазалаймын деп сес көрсеткен Альфред Утредті өзіне қайтадан адалдық антын беруге мәжбүр етеді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 12 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 6 сәуір 2017 | AltDate = 6 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Рагнардың жақтастары Роллоның бастауымен аға Рагнардың өлімі үшін кек алуға қамданады. Дунхолмды басып алу үшін оларға қалың қол қажет, ал оны тек Гутредпен одақ құру арқылы жинай алады. Брида болса, Рагнардың адамдарын Гутред үшін құрбан еткісі келмейді. Утред Гутредке қарсы шығып, оның бұрынғы опасыздығын бетіне басады. Ақырында Гутред Утред Эрик пен Зигфридті Англиядан кетуге көндірсе, Рагнарға әскер беруге келіседі. Утред ағайынды викингтердің лагеріне жасырын кіріп, Зигфридті өлтірмек болады. Оны өлтіре алмағанымен, тұтқынға түсіріп, Эрикті Англиядан кетуге мәжбүрлейді. Кейін Утред Зигфридті босатарда оның қолының білезік тұсынан төменгі бөлігін шауып тастайды да, шабылған қолды Гутредке апарып береді. Утред пен Беокка Дунхолмға жасырын кіретін жолды тауып, Рагнар мен Гутредтің адамдарын қамалға өткізеді. Шайқаста Ролло мен Свен қаза тауып, Рагнар Кияртанды жекпе-жекте өлтіреді. Тайра болса, жылдар бойы тұтқында болып, қорлық көргеніне және ағаларының оны құтқармағанына күйініп, есінен адасқан күйде олардан кек алмақ болады. Алайда Беокка оны бауырларын кешіруге көндіреді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 13 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Джейми Донохью | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 13 сәуір 2017 | AltDate = 13 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Дунхолм түбіндегі шайқастан бері бірнеше жыл өтсе де, Утред Уэссекс патшалығында Кокхэмнің лорды ретінде Альфредке қызмет етіп жүр. Соңғы жылдары елде тыныштық орнағанымен, көршілес Шығыс Англияда жағдай шиеленісе бастайды. Осы кезде Этелволд Утредке тосын бір оқиғаны баяндап, оған еліктірер ұсыныс жасайды. Альфредтің патша сарайына сапары кезінде Утредтің тәуелсіз мінезі мен іштей мойынсұнбауы арадағы ахуалды ушықтырады. Ал Эрикпен күтпеген кездесу Утредті көп ойға қалдырып, оның Гизеламен арасына сызат түсіреді. Осы уақытта Винчестерде Мерсиядан Этелред келген соң, патша тойына дайындық басталады. Беокканың әкесі айығып келе жатқан Тайраға өзіне тұрмысқа шығуды ұсынады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 14 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Джейми Донохью | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 20 сәуір 2017 | AltDate = 20 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Винчестерде Этелред пен Этелфледаның үйлену тойы тойланады. Алайда мереке ұзаққа созылмайды: викингтердің Уэссекске қайта оралуы жаңа соғыстың басталу қаупін төндіреді, ал Альфредтің бейбітшілікті сақтауға қаражаты жетіспейді. Ел ішіндегі өсек-аяң Альфредтің Утредке деген күдігін күшейтіп, ақырында патша оны әскер басшысы қызметінен босатады. Оның орнына өркөкірек, бірақ ақыл-ойы таяз Этелредті тағайындайды. Алайда Лондонға жасалған жорық сәтсіз аяқталады. Мерсия билеушісінің өрескел қателігін пайдаланған Эрик пен Зигфрид сакстарды айласынан асырып, Этелфледаны тұтқынға түсіреді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 15 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Ричард Сеньор | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 27 сәуір 2017 | AltDate = 27 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Эрик пен Зигфрид Этелфледаны тұтқынға алған соң, сакстар бұл хабарды Альфред патшаға жеткізу үшін Винчестерге қайтады. Ал Утред Гизеланың үйіне барып, шындықты өз күшімен анықтауға бел буады. Альфредтің дегенінен қайтпайтын табандылығы Одданы патшаның ең алдымен патшалықтың қамын ойлайтынына күмәндандырады: ол үшін қызының тағдыры ел мүддесінен де маңызды емес пе? Утред пен Зигфрид Нортумбриядан қуылғаннан кейін алғаш рет бетпе-бет келеді. Осы кездесу кезінде Утред Уэссекстің болашағын айқындайтын шешім қабылдайды. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 16 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Ричард Сеньор | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 4 мамыр 2017 | AltDate = 4 мамыр 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Альфред патшаға Этелфледа үшін орасан зор құн төлеу талап етіледі. Ақша берілмеген жағдайда патшаның қызына қандай жаза қолданылатыны да ескертіледі. Бұл төлем бүкіл патшалықтың қауіпсіздігіне қатер төндірсе де, Альфред құнды төлеу керек деп шешеді. Бенфлеотта Эрик пен Этелфледаның бірге қашу жоспары әшкерелену қаупіне ұшырайды. Утред енді Уэссексті аман сақтап, сонымен бірге Этелфледа мен Эрикті құтқарудың жолын тез арада табуы керек. Одда патшалық үшін бар тәуекелге барып, күтпеген одақтасымен күш біріктіреді. Ал Гизела мен Утред Альфредтің қаһарына ұшырағаннан кейінгі өмірлерін ойластырады. Ақырында Бенфлеот түбінде өткен шайқас бәрін өзгертеді... | LineColor = 2F0E0E }} |} === 3 маусым (2018) === Үшінші маусым кітаптар топтамасының бесінші және алтыншы романдарына: «Жалындаған жер» және «Патшалардың өлімі» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #8F9A99; color: #000000;" | Жалпы № ! style="background: #8F9A99; color: #000000;" | Серияның № ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Атауы ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Режиссер ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Сценарист ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Бірінші бөлім |DirectedBy = Эрик Лейонборг |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Көріпкел Скаде Альфредтің викинг көсемі Қанды Шаштың қолынан шайқаста қаза табатынын болжайды. Хаэстен Альфредке Қанды Шаштың әскері келе жатқанын хабарлайды. Альфред Мерсия билеушісі Этелредке Уэссекс әскерімен күш біріктіруді ұсынады. Алайда Этелред бұл ұсыныстан бас тартады. Сонда Этелфледа әскерді өзі бастап, сарбаздарды шайқасқа дайындайды. Утред пен оның жасағы Қанды Шаш ойрандап кеткен Ауэлтун қаласында қараусыз қалған Скадені қолға түсіреді. Скаде Утредке қарғыс айтады. Эссенгумда ол Альфредке келесі жазды көрмейтінін ескертеді. Осы кезде Этелволд Утредке Кент билеушісі Сигебрихт пен тақ мұрагері Эдуардтың арасындағы жанжал туралы хабарлайды. Артынша Қанды Шаш Скадені қайтарып алу үшін келіссөз жүргізуге келеді. Алайда Утред көріпкелмен бірге қашып бара жатқандай кейіп танытып, Қанды Шаштың әскерін өзіне қарай тартуды көздейді. Ол Мерсия жасақтарымен кездесіп, оларды Қанды Шашқа қарсы шайқасқа қосылуға көндіреді. Альфредтің әскері де көмекке жетіп, дандар екі жақтан қысылып, қалқан қабырғаларының арасында күйрей жеңіледі. Дегенмен Қанды Шаш қашып құтылады. Винчестерге оралған Утредке Хилда әйелі ұлын босану кезінде қайтыс болғанын хабарлайды. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Екінші бөлім |DirectedBy = Эрик Лейонборг |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утред әйелінің мәйітін қабірінен қазып алып, денесін өртемек болады. Алайда оны байқап қойған соң, Альфред алдына шақыртады. Сол жерде монах Годвин Гизеланың өліміне қатысты Утредті келеке етеді. Ашуға булыққан Утред оны абайсызда өлтіріп алады. Альфред осы оқиғаны пайдаланып, Утредті Эдуардқа адалдық антын беруге мәжбүрлемек болады. Бірақ Утред көнбей, қашып шығу үшін Альфредті кепілге алады. Ол Дунхолмға қарай бет алады, алайда жолда сырқаттанып қалады. Утред мұны Скаденің қарғысы деп ойлайды. Осы кезде Этелволд бұл хабарды әуелі Этелредке, кейін Қанды Шаш пен Хаэстенге жеткізеді. Ол олардың Дунхолмда Рагнарға қосылып, Ұлы дан әскерін құруына үміт артады. Ал Этелред Алдхелмге Этелфледаны өлтіруді тапсырып, осылайша Альфредтің жағдайын одан әрі әлсіретуді көздейді. Дунхолмда Брида Нитинг бағанының көмегімен Скаденің қарғысының әсерін уақытша жояды. Осыдан кейін Утредтің жағдайы жақсарады. Рагнардың бауыры Кнут оның адалдығына күмән келтіріп, сұрақтың астына алғанымен, Утред бұдан былай дан ретінде өмір сүретініне ант береді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Үшінші бөлім |DirectedBy = Энди Де Эммони |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Алдхелм Этелфледаға Этелредтің қастандығы туралы ескертіп, оның Винчелкумбтағы монах әйелдер монастырына қашып кетуіне көмектеседі. Патша сарайында Альфред Беоккаға Эдуардқа лайықты қалыңдық іздеуді тапсырады. Алайда Элсвита Беоккадан Уилтуншир аймағының эалдорманы Этелхелмнің қызын таңдауды сұрайды. Осы кезде Қанды Шаш, Хаэстен және Этелволд Дунхолмға келеді. Ал Альфред Утредтің Кокхэмдегі иелігін тартып алып, балаларын Уинчестерге жеткізуді бұйырады. Этелфледаның күтушісі Сейбл одан Беоккаға арналған екі хат әкеледі. Хаттарда Этелфледа Утредті тауып, өзіне көмектесуін өтінеді. Қанды Шаш Скаде үшін Утредпен жекпе-жекке шыққысы келеді, бірақ Рагнар бұған келіспейді. Ақырында Рагнар, Қанды Шаш, Хаэстен және Утред Уэссекске қарсы күш біріктіруге уағдаласады. Алайда Утредтің жасағындағы сакстардың арасында наразылық күшейе түседі. Беокка мен Тира Утредті іздеп Дунхолмға келеді. Беокка оған Этелфледаға қажет кезінде көмекке келуге берген уәдесін еске салады. Утред дандардың қатарынан кетеді. Осыдан кейін Рагнар Қанды Шаштың өлімге дейін айқасу туралы талабын қабылдауға мәжбүр болады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Төртінші бөлім |DirectedBy = Энди Де Эммони |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утред Қанды Шашты жеңеді, бірақ Рагнар жекпе-жекті тоқтатып, Утред пен Скаде Дунхолмнан кетіп қалады. Винчелкумбта Утред Этелфледамен кездеседі. Ал Хаэстеннен Ұлы дан әскері туралы хабар алған Альфред Этелредке әскерін соғысқа әзірлеуді тапсырады. Хаэстен Этелфледаның осы монастырьда жасырынғанына күдіктеніп, одан кек алу үшін Винчелкумбқа аттанады. Оның адамдары монастырьға басып кірмек болғанда, алдынан Утред пен оның жасағы шығады. Жасағының едәуір бөлігінен айырылған Хаэстен келіссөз жүргізуге мәжбүр болады. Утред Этелфледаны Скадеге айырбастайды. Енді ол өмірін Скаденің қарғысынан аман алып қалу үшін көріпкел әйелден құтылудың жолын табуы керек. Викингтер лагерінде Этелволд Кнутқа Рагнарды өлтіруді ұсынады. Өйткені Рагнар Утредтің дандардан кетуіне Этелволдты кінәлайды. Кнут бұл ұсынысқа келіседі. Брида бала көтере алмайтындықтан, Рагнар ұрпақ сүйемін деген үмітпен бір әйелді шатырына ертіп келеді. Рагнар ұйықтап жатқанда, Этелволд оны пышақтап өлтіреді. Содан кейін оның қылышына қол жеткізуіне жол бермейді. Осылайша Рагнар семсерін ұстап үлгермей, Валхаллаға аттану мүмкіндігінен айырылады. Ақырында Этелволд оқиғаны Рагнардың қасындағы әйел оған шабуыл жасап, ал Рагнар өзін қорғау үшін оны өлтіргендей етіп көрсетеді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Бесінші бөлім |DirectedBy = Джон Ист |WrittenBy = Бен Ванстоун |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Ел ішінде Альфредтің қаза тапқаны туралы жалған хабар тараған соң, Рагнар өлгеннен кейін Қанды Шаш пен Кнут дан әскерінің тізгінін өз қолдарына алып, Уэссекс бағытына қарай жорығын жалғастырады. Брида Рагнарды жерлеп, оның қандай тағдырға душар болғанын Утредке жеткізеді: енді оның рухы Нифлхеймнің қақаған суығында мәңгілікке тентіреп жүруге мәжбүр. Утред Эглсбургте Альфредпен кездесіп, Хаэстенге шабуыл жасап, Скадені қайтару үшін әскер сұрайды. Алайда Альфред Ұлы дан әскерінің күшін әлсірету қажет деген сылтаумен оған сарбаз беруден бас тартады. Этелфледа болса, Хаэстеннің шын мәнінде кімнің жағында екенін әшкерелейді. Осы кезде Эдуард әкесінің рұқсатынсыз Утредке көмектесуге уәде береді. Эдуард әкесінен әскер сұрап өтінгенде, Альфред оның бұл әрекетіне көңілі толмаса да, болашақ мұрагерінің өзін лайықты ізбасар ретінде көрсетуіне мүмкіндік беруді ұйғарады. Бемфлеотта Утред Хаэстенді өзіне қарай тартып, шайқасқа шақырады. Алайда Альфред шабуыл жасауға бұйрық бермейді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Алтыншы бөлім |DirectedBy = Джон Ист |WrittenBy = Софи Петцаль |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Эдуард шабуылға өзі бұйрық береді. Хаэстен жеңіліс тапқанымен, Скадемен бірге ұрыс даласынан қашып құтылады. Утред Этелфледаның иелігіне оралған соң, Ситрикпен сөзге келіп қалады. Ситрик даниялық тұтқындарды босатып, дандар жағына өтіп кетеді. Осы уақытта Кнут Этелволдты Уинчестерге жіберіп, Утредті өлтіруді тапсырады. Рагнардың қабірінің басында Утред Бридамен қайта қауышады. Екеуі Рагнардың рухын Нифльхеймнен Вальхаллаға аттандыруға көмектеседі деп үміттенген Сторриді іздеуге жолға шығады. Жол үстінде Утред пен Брида татуласады. Утред Альфредке қайтадан қызмет етуге Рагнардың өмірін сақтап қалу үшін ғана келіскенін ақыры мойындайды. Бұған дейін Альфред аббат Эадредті өлтіргені үшін Утредтің орнына Рагнарды жауапқа тартқан еді. Сторриді тапқан соң, ол Рагнардың кегін оның қанішерін Рагнардың қанымен суарылған семсермен өлтіру арқылы ғана қайтаруға болатынын түсіндіреді. Брида Сторриді өлтіріп, оның бір кездері өзін бұтақпен қорлағаны үшін қарғысқа ұшыратқанын айтады. Сондай-ақ көріпкелді оның терісіне зақым келтірмей өлтіру ғана қарғысты бұза алатынын ашады. Утред пен Брида екі жаққа аттанады: Утред Рагнардың тірі қалған соңғы қандасы Тайраның қанын алуға барады, ал Брида Рагнардың өлтірушісін табу үшін дандарға қайта қосылады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Жетінші бөлім |DirectedBy = Ян Маттис |WrittenBy = Лидия Адетуньи |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утредке Этелволдтың адамдары шабуыл жасайды. Ол олардың басшысын қолға түсіріп, дандарға қайта жібереді. Жетекшісі арқылы жауларына кегін жақын арада қайтаратынын ескертеді. Ал Этелволд Уинчестерде түрмеге қамалады. Брида Кнутпен бірге болуға келіседі. Осы кезде Эдуард болашақ жары Элфледпен алғаш рет кездеседі. Утред Скадені іздеп жолға шығады. Кругландта оларды даниялықтарға ұстап бермек болған сатқын тегн тұтқындайды. Алайда Утред пен оның серіктері ауылды өртеп, қашып шығады. Қанды Шаш пен Хаэстен Скаде үшін өзара шайқасады. Скаденің көмегімен Хаэстен Қанды Шашты өлтіреді. Этелволдты Альфредтің алдына алып келеді. Патша оның жасаған қылмыстары үшін бір көзін ойып алуға бұйрық береді. Викингтер лагерінің сыртында Утред Ситрикпен қайта қауышады. Олардың бұған дейінгі жанжалы даниялық тұтқындарды алдап, өз әскерлеріне тыңшыны қабылдату үшін алдын ала ойластырылған әрекет болып шығады. Утред пен Ситрик Скадені қайта қолға түсіріп, қайықпен қашып кетеді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Сегізінші бөлім |DirectedBy = Ян Маттис |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Эдуардтың үйлену тойына елдің түкпір-түкпірінен ақсүйектер Уинчестерге жиналады. Осыны пайдаланған Этелволд пен Сигебрихт тақ мұрагеріне де, Утредке де қарсы астыртын әрекетке кіріседі. Кокхэмге келген Утред балаларын Уинчестерге алып кеткенін біледі. Ол Скадені өзенге батырып өлтіріп, қарғыстан құтылады. Өмірінің соңғы сәті жақындағанын сезген Альфред Элсвитаға Эдуардтың болашақта Утредтің көмегіне мұқтаж болатынын айтады. Алайда Элсвита оның бұл пікіріне қосылмайды. Жасағының көмегімен Утред, Уэссекс заңынан тыс жүргеніне қарамастан, жасырын түрде Уинчестерге оралып, Тайраның қанын алады. Этелволд одан күдіктенгенімен, Тайра мен Беокка Утредті үйлеріне жасырады. Беокка Утред пен Альфредтің кездесуін ұйымдастырады. Альфредті күтіп отырған Утред Англосаксон жылнамасының алғашқы нұсқасын тауып алады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Тоғызыншы бөлім |DirectedBy = Эд Базальгетти |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Альфред Утредке жылнаманың жазылу тарихын түсіндіріп, Эдуардтың болашағы, дін мен христиандық туралы әңгіме қозғайды. Ол бір кездері Утредті әдейі азапқа салғысы келгенін мойындайды. Алайда мұндай шешімнің өзімшілдік пен ақылға қонымсыз әрекет болғанын түсініп, қателескенін және Утредке лайықты құрмет көрсете алмағанын ашық айтады. Осы кезде олардың әңгімесін есіктің сыртынан тыңдап тұрған Элсвита бөлмеге кіріп, Утредтің Эдуардтың жанында болғанын қаламайтынын мәлімдейді. Альфред болса, болашақта не боларын ой елегінен өткізеді. Этелволд пен Сигебрихт өздерінің астыртын әрекеттерін жалғастырып, Утредтің жақын маңда жүргенін әрі кек алуға дайындалып жатқанын айтып, ел арасына қауесет таратады. Соған қарамастан, Альфред Утредке кешірім жариялайды. Кнут Бриданы құшағына алғанымен, Рагнардың өлімі туралы оған шындықты айтпайды. Уинчестерде Тидман Тайраға тиісіп, мазасын алғаны үшін жауапқа тартылады. Оны жақтап шыққан Беокка Тидманды басымен ұрып жібереді. Утред Эдуардты патша тағына отырғызуға көмектесу үшін қалатынын растағаннан кейін Альфред дүние салады. Элсвита патшаның кешірім жарлығын күшін жойды деп жариялап, Утредті түрмеге қаматады. Ал Тидман Тайраны қорлауын тоқтатпайды. Одан қашқан Тайра өз үйіне тығылады. Алайда Тидман оның соңынан жетіп, үйді өртеп жібереді. Тайра оны пышақпен өлтіргенімен, өрт өрши түскенде еден тақтайларының астында қамалып қалады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Оныншы бөлім |DirectedBy = Эд Базальгетти |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Финан мен Ситрик өртті сөндіруге асығады, бірақ Тайраның әлі үй ішінде қалуы мүмкін деп қауіптенеді. Өрт одан сайын өршіп, тірі қалудан үміті үзілген Тайра өзіне пышақ сұғып, жан тапсырады. Көп ұзамай оқиға орнына жеткен Беокка оның қазасына қайғырып, зар еңірейді. Осы кезде Этелволд Этелредпен келіссөз жүргізіп, дандармен одақ құруды ұсынады. Оның жоспары бойынша, дандар Эдуард пен оның жақтастарын қырып салуы керек. Түрмеде отырған Утредке Этелфледа Уэссекстан кетуін өтінеді, өйткені Элсвита оны елден қуған еді. Осы сәтте Беокка келіп, Тайраның қаза тапқанын хабарлайды. Дандар лагерінде Хаэстен Альфредтің қайтыс болғанын айтып, әскерді шайқасқа жігерлендіреді. Эдуард Утредке берілген кешірім жарлығын күшінде қалдырады. Осыдан кейін Утред еркін адам ретінде Эдуардтың жағына шығып, шайқасқа дайындалады. Утред Уэссекс әскерімен Беданфордқа аттанар алдында Сигебрихтпен бетпе-бет кездеседі. Ол Тайраның қанымен белгіленген семсерді пайдаланып, Рагнардың өлтірушісінен кек алуды көздейді. Ал қарсы жақта Брида бауырының кімнің қолынан қаза тапқанын анықтап, Джекдоуды Утредке хабар жеткізуге жібереді. Этелред бастаған Мерсия әскері жеткен соң, шайқас басталады. Алдын ала ойластырылғандай, Сигебрихт ұрыс алаңына кешігіп келіп, сакстар жағында соғысуды ұйғарады. Мұны көрген Хаэстен Сигебрихттің Уэссекс әскерімен бірге жүргенін байқап, өздеріне опасыздық жасалғанын мәлімдейді. Қанды шайқас басталып, Кнут Сигебрихтті өлтіреді. Утред пен Брида Этелволдтың алдынан шығады. Ол қашуға тырысқанымен, жолы бөгеліп, ақыры Утредтің қолынан қаза табады. Жылнамада жазылғандай, Эдуард алғашқы шайқасында жеңіске жетеді. Ал Рагнардың рухы ақыры Валхаллаға аттанады. |LineColor = 8F9A99 }} |} === 4 маусым (2020) === Төртінші маусым кітаптар топтамасының жетінші және сегізінші романдарына: «Пұтқа табынушылар әміршісі» және «Бос тақ» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #000000; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #000000; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list | EpisodeNumber = 27 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Беббанбургте лорд Элфрик Шотландиядан келген шапқыншылармен шайқаста жасағының жартысынан айырылады. Элфриктің әрекеттерін аңдып жүрген Финан, Ситрик пен Осферт Кокхэмге оралып, Утредке болған шабуылдар жайында хабарлайды. Утред шотландтар қайта оралып, ал Элфрик ойсырай азайған әскерін толықтырып үлгермей тұрып, Беббанбургке соққы беруді жоспарлайды. Ол Эдуардтан көмек сұрағанымен, патша өтінішін қабылдамайды. Беокка әкей бұл іске өз еркімен араласуға дайын болса, дін қызметкері болған Утредтің кіші ұлы Жас Утред әкесінің жоспарына амалсыздан көмектесуге мәжбүр болады. Хаэстен Кнуттың әскерін Шығыс Англиядан әкетіп жатқанын байқап, олар Ирландияға бет алды деп топшылайды. Бұл жайында ол Этелредтің жасағына қолбасшылық ететін Эардвульфке хабарлайды. Эардвульф мұны Этелредке жеткізеді. Ал Этелред жағдайды Шығыс Англияны жаулап алуға берілген мүмкіндік деп қабылдайды. Жеңіске жету мүмкіндігін арттыру үшін ол Беббанбургке монахтарды жіберіп, Элфриктен қасиетті жәдігер — әулие Освальдтың жүрегін сатып алуды тапсырады. Утред осы монахтардың кейпін пайдаланып, Беббанбургке жасырын кіруді көздейді. Король Эдуард барған сайын Этелхельмге арқа сүйей бастайды. Этелхелм оған Кнуттың Ирландияға аттанғанын хабарлайды. Соған қарамастан, Эдуард Уэссекс шекарасындағы қорғаныс бекіністерін күшейтуді бұйырады. Алайда шын мәнінде Кнут пен Брида Мерсияға басып кіріп, Этелред пен Эдуардты жеңіп, Мерсия мен Уэссексті өз биліктеріне қаратуды жоспарлап отыр. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 28 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Жас Утред әкесінің пұтқа табынушылыққа бейім әрі ымыраға келмейтін мінезін жақтырмайды. Леди Элсвита король Эдуардқа Этелредтің әулие Освальдқа тиесілі барлық қасиетті жәдігерді бір жерге жинауға ұмтылуы оның Уэссекспен арадағы одақтан бас тартып, Мерсияның бұрынғы даңқын қайта жаңғыртуды көздейтінін білдіретінін ескертеді. Алайда лорд Этелхелм Эдуардқа бұл ескертулерге құлақ аспауға кеңес береді. Элфрик әскер жалдауға ақша табу үшін әулие Освальдтың жүрегін сатуға бел буады. Этелред Эардвульфтің қарындасы Эдитке көңіл білдіргенімен, әзірге одан еш жауап ала алмай жүр. Кнут әскерімен бірге Мерсиядағы Тетсуортқа жетеді. Ол егіз ұлдарын қауіпсіз жерде ұстау үшін Хаэстенмен бірге басқа жаққа жібереді. Брида Хаэстенге Кнуттан жүкті екенін айтады, бірақ сакстармен шайқас аяқталғанша бұл сырды ешкімге жария еткісі келмейді. Бір кездері әкесі қуып жіберіп, суға батып өлді деп есептеген Элфриктің ұлы Уихтгар соғыс тәжірибесі мол өз жасағымен Беббанбургке оралады. Леди Элсвита Эдуардтың алғашқы әйелі Экгвинн мен оның ұлына барып, бұрынғы әрекеттері үшін өкініш білдіреді. Утред Беббанбургке жетіп, түн қараңғысын пайдаланып қамалға кіреді. Жас Утред өзін Элфрикке таныстырған сәтте, әкесі оны өлтіруден аман алып қалады. Утред Беббанбург жауынгерлерін өз қолбасшылығына алуды ұсынады, бірақ олар Уихтгарға адал болғандықтан, оның ұсынысын қабылдамайды. Ақырында Уихтгар Элфрикті өлтіреді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 29 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Сара О’Горман | WrittenBy = Шарлотта Вульф | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Уихтгар Жас Утредті арбалетпен атып өлтірмек болады. Беокка өзін жебенің алдына тосып, Жас Утредтің өмірін сақтап қалады, бірақ өзі сол жерде қаза табады. Утред пен оның жасағы кемеге мініп, Беббанбургтен қашып шығады. Осы кезде Кнут Мерсияға басып кірсе, Этелред Шығыс Англияны ойрандап, жаулап алу жорығын жалғастырады. Эдуард Мерсияны қорғау үшін Тэмвортқа жетіп, шайқасқа дайын отырған Кнуттың әскеріне қарсы аттануға тиіс. Алайда ол Этелредтің оралуын күтіп, содан кейін ғана соғысуды жөн көреді. Этелфледа уақыт жоғалтуға болмайтынын түсініп, мерсиялық жасақтарды жинау үшін Уэссекстан жасырын кетеді. Леди Элсвита оған әскерін Теттенхоллға топтастырса, Эдуардтың қолын да сол жерге жіберуге уәде береді. Ал Этелхелм Эдуардқа Этелредтен құтылу үшін Мерсияны құрбан етуге кеңес береді. Этелред Шығыс Англиядағы Ленада қоныс теуіп, викингтер басып алған жерлерді біртіндеп қайтарып алып жүр. Ол Эардвульф пен оның қарындасы Эдитке егер Эардвульф бүкіл Шығыс Англияны жаулап алуды қамтамасыз етсе, олардың әулетіне түскен масқараны кешіретінін айтады. Беоккадай ең жақын досынан әрі туған жері Беббанбургтен айырылған Утред қайғыдан қан жұтады. Жолында Хаэстенге кездескен ол Кнуттың Рагнардың өліміне себепкер болғанын және Мерсияға басып кіргенін біледі. Осыдан кейін Утред Кнуттың егіз ұлдарын тұтқынға алады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 30 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Сара О’Горман | WrittenBy = Джейми Крайтон | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Элсвитаның тапсырмасымен Пирлиг әкей Уэльске барып, король Хивелден көмек сұрайды. Утред болса, Эйлсбериде Этелфледаға қосылады. Қамалға Этелфледаны тұтқындамақ болған Кнуттың жауынгерлері шабуыл жасайды. Утред Кнуттың ұлдарының бірін өлтіремін деп қорқытады. Бірақ Кнуттың адамы Бьоргульф оның бұл қоқан-лоққысына сенбейді. Сонда Утред басы шабылған баланың мәйітін жауға қарай лақтырады. Мұны көрген викингтер шегінеді. Утред Кнуттың ұлдарын босатып жібереді. Эардвульф Мерсияға викингтер басып кіргенін Этелредке хабарлауы керектігін түсінеді. Эдит бұл хабарды естігенде ашуға мінбеуі үшін Этелредпен бірге болады. Алайда Этелред бар кінәні Эардвульфке артып, одан кек алуға уәде береді. Этелхелм Эдуардқа Элсвитаның Пирлигті Уэльске жасырын түрде көмек сұрауға жібергенін айтып қояды. Эдуард анасымен бетпе-бет сөйлескенде, ол Этелфледаның өліміне жол берсе, сарбаздары оны жек көретінін ескертеді. Бьоргульф Кнутқа ұлдарының бірінің өлтірілгенін хабарлайды. Қаһарына мінген Кнут тірі қалған ұлын құтқару үшін әскеріне дереу жорыққа шығуды бұйырады. Теттенхоллда мерсиялық жасақтар мен уэльстіктер дандарға қарсы шайқасады. Ұрысқа Этелредтің әскері де келіп қосылады. Жағдай әбден тығырыққа тірелген сәтте Эдуардтың әскері шайқастың тағдырын шешеді. Утред Кнутпен айқасып жатқанда, Брида оның Рагнарға опасыздық жасағанын біледі. Ол Кнутты өлтіреді. Уэльстіктер Бриданы тұтқынға алады. Брида Утредтен өзін өлтіруді өтінгенімен, ол бұған келіспейді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 31 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Теттенхолл шайқасында алған жарақаттарынан Этелредтің жағдайы қатты нашарлайды. Эардвульф оның өлімінің жақындағанын өз пайдасына жаратуға тырысады. Ал Эдит болса, бәрін тастап, бірге қашып кетуді жөн көреді. Бірақ Эардвульф бұған келіспейді. Этелфледа мен Утред Этелредтің орнына кім билік жүргізетінін анықтау үшін Эйлсбериге барып, олдормендермен сөйлесуді ұйғарады. Этелфледа тақ мұрагерлігінің жалғасуын қамтамасыз ету үшін Этелредтен қызы Элфвинге лайықты күйеу таңдауды сұрайды. Осы кезде Эдуард әскерімен Эйлсбериге келеді. Ол Этелхелмге анасы Хивел патшаның әскерін көмекке шақырғаны үшін жұрт алдында сөгіс жариялауды тапсырады. Этелхелм болса, Элсвитаны Уинчестерде түрмеге қамаудың амалын қарастырады. Сондай-ақ ол Эдуардты Мерсияны өз билігіне алуға көндірмек болады. Эдуард Элфвинді Эардвульфке атастыруды ойлайды. Алайда Этелред Эардвульфке мұндай некеге ешқашан келісім бермейтінін айтады. Бұдан кейін Эардвульф оны өлтіреді. Этелфледа Эдуардтың қызын атастыру жоспарына қатты ашуланады. Ал Эдуард құдалық рәсімі аяқталғанша Этелфледаны қамауда ұстауды Эардвульфке бұйырады. Утред қызы Стиорра, Этелфледаның қызы Элфвин және Эдуардтың тұңғыш ұлы Этелстан тұрып жатқан Солтвикке барады. Ол серіктерімен бірге оларды қауіпсіз жерге, Честерге алып кетуді жоспарлайды. Эдит Этелфледаның қашуына көмектеседі. Этелфледа одан Утредті тауып, Венлокадағы Әулие Милбурга монастырында кездесуін өтінуді тапсырады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 32 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Эдит Утредті тауып алады. Ол Честерге бара жатқан жолынан бұрылып, Этелфледамен кездесуге аттанады. Жолда оба індетінен қашып, аштықтан әлсіреген сакстарға кезігеді. Жұқпалы дерт тараған елді мекендерге соқпау үшін олар Венлокаға жаяу жетуді ұйғарады. Ал Венлокада Этелфледа Алдхелммен бірге Утредті күтіп отырады. Бірақ ол келмеген соң, Этелфледаның үміті үзіледі. Утред Венлокаға жеткенде, Этелфледаның кетіп қалғанын біледі. Стиорра Жас Утредке өзін сакстан гөрі данға жақын сезінетінін айтады. Ольдормендер Эардвульфтің Элфвинге үйленуіне келісім беруден бас тартады. Эардвульф Эдуардтың бұйрығына бағынбай, қашқындарды іздеу үшін мерсиялық сарбаздармен бірге жолға шығады. Осы кезде Элсвита Уинчестерден қашып шығады. Эйлсбериге келгенде, Этелхелм оны қамалға кіргізбейді. Қамал қақпасы обадан бас сауғалап келген қарапайым халыққа да жабық еді. Эдуард олдормендердің қарсылығына қарамастан, қақпаны ашуға бұйрық береді. Алайда бұл әрекеті оның Мерсияны өз билігіне қаратуды көздеп отырғанына күмән туғызады. Ал Брида Уэльсте құлдыққа түсіп, өзін тұтқындаған уэльстіктердің азаптауы мен қорлығына ұшырайды. Элсвита Эдуардтың Этелфледаны түрмеге қамап, оны және Элфвинді іздеуге сарбаздар жібергенін біледі. Эардвульф пен мерсиялық жауынгерлер Утред пен оның серіктерінің ізіне түсіп, оларды тауып алады. Олар Элфвинді қолға түсірмек болғанда, Эдит Эардвульфтің Этелредті өлтіргенін айтып қояды. Мұны естіген Эардвульф қашып кетеді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 33 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Дэвид Мур | WrittenBy = Джейми Крайтон | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Этелредті Эйлсбериде жерлеу рәсімі өтіп жатқанда, Пирлиг әкей Утред пен оның серіктеріне қамалға жасырын кіруге көмектеседі. Жерлеу рәсімінен кейін өткен Уитанда Утред олдормендер мен Эдуардқа Эардвульфтің опасыздығын әшкерелейді. Алайда Эдуард Утредтің өзін сатқын деп айыптап, түрмеге қаматады. Лорд Этелхелм Элфвиннің қайда екенін білуге тырысып, Утредті азаптайды, бірақ көздегеніне жете алмайды. Эдуард бірте-бірте Этелхелмнің өз мүддесін көздеп жүргенін түсінеді. Ол Утредті босатып, Этелхелмді кеңесшісі қызметінен алып, Уэссекске қайтуын бұйырады. Осы кезде викинг көсемі Сигтрюгг Бриданы іздеп, Уэльстегі елді мекендерге шабуыл жасайды. Брида өзін тұтқындаған уэльстіктерге олардың өзіне көрсеткен қорлығын қайтарады. Сигтрюгг Уэльстің бір елшісін Холиуэллдегі Хивел патшаға ағасының шабылған басын жеткізуге жібереді. Эдуард Утредтің мерсиялықтардың сеніміне бірден ие болғанын байқайды. Сондықтан Мерсиядағы бүлік басылып, Элфвинді атастыруға лайық жас олдормен кәмелетке толғанға дейін Утредті Мерсияның лорды әрі қорғаушысы етіп тағайындауды ұйғарады. Утредке бұл ұсынысты қабылдайтынын не қабылдамайтынын шешу үшін белгілі бір мерзім беріледі. Этелфледа Эдуардтың жоспары туралы хабардар болады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 34 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Дэвид Мур | WrittenBy = Питер Маккенна | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Уитанда Утредті Мерсияның лорды әрі қорғаушысы етіп тағайындау туралы шешім мақұлданады. Утред бұл міндетті қабылдағанымен, алғашқы ісі ретінде тәжден бас тартып, билікті Этелфледаға береді. Бұған Эдуард қатты ашуланады. Ал Этелфледа тәждің болашақта Элфвиннің олдорменге тұрмысқа шыққан күйеуіне өтуін қамтамасыз ету үшін пәктік сақтауға ант береді. Осы шартты қабылдаған Уитан оны Элфвин тұрмысқа шыққанға дейін Мерсия патшайымы етіп тағайындайды. Эдуард әскеріне Эйлсбериді басып алуды бұйырады. Утред Финанды Этелфледаны қорғауға қалдырып, Осферт пен Ситрикпен бірге мерсиялық жасақтардың көмегіне жүгіну үшін жолға шығады. Эдуардтың айласынан ұтылғанын түсінген соң, ол әскерін кері әкетеді. Кейін Эдуард пен Этелфледа өзара одақ құрып, Шығыс Англияны сакстардың билігінде ұстап қалу үшін бірлескен әскер жіберуге уағдаласады. Жас Утред дін қызметкері болу жолын жалғастыру үшін монастырьға қайтуды ұйғарады. Ал Брида Уэльстегі ауылдарға шабуыл жасауды жалғастырады. Ол Сигтрюггті Теттенхоллдағы оқиғалар үшін Эдуард пен Утредтен кек алу мақсатында Уэссекске басып кіруге үгіттейді. Хивел патша түнде Дехейбарт қамалын қайтарып алмақ болады. Алайда Сигтрюгг оның жоспарын алдын ала біліп, күтіп отырады да, уэльстік әскерді тас-талқан етеді. Брида Эардвульфті тұтқынға алады. Ол Эдуардтың Уинчестерді әскерсіз қалдырып кеткенін хабарлайды. Осыны естіген Сигтрюгг Уинчестерге шабуыл жасауды ұйғарады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 35 | EpisodeNumber2 = 9 | Title = Тоғызыншы бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Этелфледа Мерсия патшайымы ретінде таққа отырады да, әскерімен Эофервикке аттанады. Осы уақытта дандар Уинчестерді басып алады. Элсвита, Этелхелм, Элфледа және Эдуардтың балалары тұтқынға түседі. Утред пен оның жасағы Элсвитаны Бедвинге дейін шығарып салады. Ол сол жерде Этелстанды тәрбиелеп өсірмек болады. Алайда жолда Хаэстен бастаған викингтер оларға тұтқиылдан шабуыл жасап, Элсвитаны, Стиорраны және Этелстанды тұтқынға алады. Ал Утредті, Осфертті, Пирлиг әкей, Финан мен Ситрикті аяқтарынан ағашқа байлап, бастарын төмен қаратып іліп қояды да, өлгенше күзетуге сарбаздарын қалдырады. Дандар байқамай қалған Эдит орманда жасырынып жүреді. Ол күзетшілердің бірін өлтіріп, тұтқындарды босатады. Пирлиг әкей Эдуардқа хабар жеткізуге жіберіледі. Утред пен оның серіктері Уинчестерге жаяу аттанады. Эдит қалаға жасырын кіріп, Стиорра мен өзгелерге Утредтің жақындап қалғанын хабарлауға өзі ниет білдіреді. Эардвульф Бридаға Стиорраның Утредтің қызы екенін айтады. Брида оның басын алмақ болады, бірақ Сигтрюгг қызды қорғап қалады. Брида оған сакстар мен Утред туралы әңгімелеп береді. Сондай-ақ ол қаза тапқан сакстардың мәйіттерін қабірден қазып шығарады. Эардвульф Стиорраға күш көрсетпек болғанда, Сигтрюгг оны өлтіруге бұйрық береді. Ал Хаэстен Эдитті тұтқынға алады. Қамал қабырғаларын бұзып кіру мүмкін болмаса да, Эдуард Уинчестерге шабуыл жасайды. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 36 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = Оныншы бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Қамал отыз күн бойы қоршауда болғанымен, Эдуард Уинчестерге басып кіре алмайды. Бұған қатты күйінген ол не істерін білмей дағдарады. Ал Утред Сигтрюгг келіссөз жүргізуге дайын деп есептейді. Сигтрюгг Эдуардқа ұлдарын көрсетіп, әскерін кері әкетсе, олардың бірін босатуға уәде береді. Алайда қай ұлын таңдарын білмеген Эдуард қатты күйзеліске түседі. Сонда Утред екі баланың орнына өзін кепілге ұсынды. Сигтрюгг оның ұсынысын қабылдайды. Брида Утредті азаптағысы келгенімен, Сигтрюгг бұған жол бермейді. Утред пен Сигтрюгг өзара бітімге келудің жолдарын талқылайды. Осы кезде Этелфледа Эофервикті басып алып, әскерімен Уинчестерге жетеді. Эдуард шабуылды түтіннің астында жасырып, қамалға басып кіруді ұйғарады. Оның сарбаздары қамал қақпасын бұзып өтеді. Бірақ Утред шайқасты тоқтатады. Эдуард пен Этелфледа Сигтрюггке Эофервикті беруге келіседі. Бітімнің сақталуына кепілдік ретінде Сигтрюгг тұтқындардың бірін өзімен бірге алып кетуді талап етіп, Стиорраны таңдайды. Стиорра Утредті өзін жіберуге көндіреді, өйткені ол Сигтрюггтің серігі болғысы келеді. Брида Утредке шабуыл жасап, оны өлтірмек болады. Бірақ мақсатына жете алмай, одан кек алатынын айтып серт береді. Элсвита байқамай өз тағдырын өзі шешіп қояды: ол Этелхелмге қамал ауласында өсетін бір өсімдіктің гүлдері суға ерітілгенде дәмсіз, бірақ улы болатынын айтып береді. Ал Эдуард Этелстанды тәрбиелеуді Утредке тапсырады. | LineColor = 000000 }} |} === 5 маусым (2022) === Бесінші маусым кітаптар топтамасының тоғызыншы және оныншы романдарына: «Дауыл жауынгерлері» және «Жалын тасушы» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list | EpisodeNumber = 37 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Арада бірнеше жыл өтеді. Утред Рамкофаның (Ранкорн) лорды атанып, Мерсия шекарасын қорғауға көмектеседі. Сонымен қатар Этелстанды ер жеткізіп, жауынгерлік өнерге баулиды. Қызыл ай мерекесі кезінде лорд Этелхелм жалдаған қарақшылар Этелстанды өлтірмек болады. Алайда олардың басшысы қашып үлгергенше, Этелстан екеуін жайратып салады. Исландияда Брида өзіне және көріпкелге айналған жас қызы Вибикеге ерген даниялық жауынгерлердің фанатик тобына көсем болады. Олар Англияға шабуыл жасауға аттанады. Ал Сигтрюгг пен оның әйелі Стиорра Эофервикті басқарып, христиандар мен пұтқа табынушылар арасындағы бейбітшілікті сақтап келеді. Алайда теңізде қаза тапты деп есептелген Сигтрюггтің бауыры Рёгнвальдрдың оралуы бұл тыныштыққа қауіп төндіреді. Кейін оның Бриданың жақтастарына қосылғаны белгілі болады. Ол Эофервикке шабуыл жасап, Стиорраны жасырынуға мәжбүр етеді. Эдит Қызыл ай мерекесі қарсаңында Рамкофаға оралады. Көп ұзамай мерекеге Этелфледа, Элфвин және сырқатынан айыққан леди Элсвита да келеді. Мереке өтіп жатқан кезде піштіруге ұшыраған Жас Утред қалаға әрең жетіп, мұны Бриданың жасағанын хабарлайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 38 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = [[Александр Дреймон]] | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Жас Утредке күтім жасалып жатқанда, Утред пен оның сарбаздары шабуыл болуы мүмкін деп қауіптеніп, Рамкофада күзетте тұрады. Осы кезде оларға Эофервиктің жау қолына өткені туралы хабар жетеді. Утред Бриданың өзінен кек алу үшін балаларына шабуыл жасап жатқанын түсінеді. Брида Сигтрюггті тұтқынға алып, азаптайды да, Утредті өзіне ертіп келуге уәде берген соң босатады. Ал Стиорра нөкерлерімен бірге Эофервиктің астындағы көне римдік кәріз жүйесіне қашып тығылады. Бірақ ол Бриданың қала әйелдерін азаптап, құрбандыққа шалғанын көріп отыруға мәжбүр болады. Уинчестерде Кенттен келген леди Эадгифу ұрланған жерлерін қайтаруды өтініп, Эдуардтың алдына келгенде, ол қызға ерекше қызығушылық танытады. Екеуінің бала кезінде кездескені есіне түсіп, Эадгифуға сарайда қалуды ұсынады. Өз әулетінің ықпалы әлсіреп бара жатқанын байқаған лорд Этелхелм Эдуардты Мерсияның көмегіне жүгінбей-ақ Эофервикке шабуыл жасауға көндіріп, Уэссекс пен Нортумбрия арасында соғыс тұтатуды көздейді. Осылайша патша қаржы жағынан өзіне тәуелді болады деп үміттенеді. Ол адамдарын Мерсия шекарасындағы қалаларға жіберіп, патшаның атынан Утредке көмек көрсетпеуді бұйырады. Эдиттің Рамкофаға келуінің себебі де белгілі болады: Этелфледа одан емшілік көмегін сұраған екен. Оның қатерлі ісікке шалдыққаны және емделіп кетуге үміттенетіні анықталады. Алайда Эдит ауруды емдеуге тым кеш кіріскенін айтып, Этелфледаның көктемге дейін өмір сүрмейтінін ескертеді. Өзі қайтыс болған жағдайда мұрагерлік мәселесі шешілмей, Мерсияда бүлік туатынын болжаған Этелфледа Утредке Рамкофа сарбаздарын солтүстікке бастап баруға тыйым салады. Этелфледаның сырқатын одан жасырып, бұл шешімді не себепті қабылдағанын айтпауы Утредтің ашуын келтіреді. Сөйтіп, ол өзіне адал он шақты сарбазын ертіп солтүстікке аттанады. Жолда әпкесіне көмекке жіберілген және Эофервикке шабуыл жасауды күтіп отырған Эдуард әскерінің алдыңғы жасағына жолығады. Жол үстінде Сигтрюггті кездестіріп, Этелхелмнің саксон қалаларына берген бұйрығы туралы естіген соң, олар кәріз жүйесі арқылы қалаға жасырын кіру жоспарын құрады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 39 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Лора Грейс | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Стиорра қала тұрғындарының өмірін сақтап қалу үшін Бридаға қарсы шығып, онымен жекпе-жекке шығуды талап етеді. Дандар қала алаңына жиналып, екеуі айқасқа дайындалған сәтте Утред, Сигтрюгг және оның сарбаздары қалаға басып кіріп, тұтқындағы тұрғындарды босатады. Содан кейін олар Уэссекс әскерінің көмегімен басқыншыларға шабуыл жасайды. Шайқас кезінде Вибике қоңырау мұнарасынан құлап қаза табады. Қайғыдан қан жұтқан Брида быт-шыт болған жасағының қалған сарбаздарын ертіп қашып құтылады, бірақ қашып бара жатып Пирлиг әкейді тұтқынға алады. Шайқастың барысы өзгеріп бара жатқанын байқаған Рёгнвальдр Сигтрюггтің жағына шығып, бауырының ықыласына бөленуге тырысады. Алайда оны ұстап алып, түрмеге қамайды. Шайқаста жеңіске жеткен Сигтрюгг Мерсияның қаланы қайтарып алуға көмектеспеуін екі ел арасындағы бітімнің бұзылғаны деп қабылдайды. Ол Утредті өзіне адалдық антын беріп, саксон патшалықтарынан бас тартуға шақырады. Алайда Утред Бриданы іздеп тауып, оның соңына түсуді көздейді. Тек Финан Этелфледаның ауыр науқас екенін айтқаннан кейін ғана ол райынан қайтады. Утред пен оның сарбаздары Этелфледаны көзі тірісінде көріп үлгеру үшін асығыс Эйлсбериге қарай жолға шығады. Ал Рёгнвальдрға қатысты не істерін білмеген Стиорра оған не тез өлімді, не дан заңымен сотталуды ұсынады. Рёгнвальдр сотты таңдайды. Енді ол құдайлардың қолдауына ие болу үшін қайнап тұрған қазанға салынған темір кесекті жалаң қолымен алып, түсіріп алмай тоғыз қадам жүруі керек. Эйлсбериде әлсіреп бара жатқан Этелфледа қызы Элфвинді өзінің мұрагері етіп тағайындамақ болады. Ал Уинчестерде Этелхелм өз немересі Эльфвердті Мерсия патшасы етіп жариялауды көздеп, астыртын әрекет жасайды. Оның түпкі мақсаты — немересінің Мерсия мен Уэссексті бірдей билейтін патшаға айналуы. Бұл астыртын жоспарды кездейсоқ естіп қалған Эадгифу Эдуардқа хабарлайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 40 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Джеймс Смит | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред Эйлсбериге дер кезінде жетіп, Этелфледаны соңғы рет көреді. Екеуі күннің батуын бірге тамашалап, қоштасады. Этелфледа оның құшағында жатып, Утредті сүйгеннен кейін көз жұмады. Эдуард та Этелхелмді және бір топ сарбазын ертіп Эйлсбериге келеді. Ол Элфвинге король Альфредтің арманын жүзеге асыруға ниетті екенін айтады, алайда нақты қандай жоспар құрып отырғанын ашып айтпайды. Ал Элсвита шіркеу ішінде дұға етіп отырып, Құдайдың өзін тастап кеткенінен қорқады. Эофервикте Рёгнвальдр темір кесекті көтеріп алып жүру сынағынан өтеді, бірақ қаланың сыртында үш күн бойы күтуі керек болады. Егер үшінші күнге дейін қолдары жазыла бастаса, құдайлар оны кешіргені деп есептеледі. Сигтрюгг бауырына берілген жазаға қатты қиналады, алайда Стиорра оны әлсіздік танытпауға шақырады. Рёгнвальдрдың қолдары шынымен де жазыла бастайды. Соған қарамастан, Сигтрюгг бауырының тағдыры туралы нақты шешім айтпай, тек оның өз қанынан жаралғанын мойындайды. Брида Йоркширге қарай солтүстікке бет алған жолда қызының өліміне қайғырып, есінен адасқандай күй кешеді. Ол Пирлиг әкейге азап көрсетеді. Одан сенімі туралы сұрап, Вибикені тірілтіп берсе, қалған жақтастарының өмірін сақтап қалуға дайын екенін айтып, онымен келісім жасамақ болады. Бірақ Пирлиг Құдай адам өмірін саудаға салмайтынын түсіндіреді. Жақтастары біртіндеп одан теріс айналып, тастап кеткенімен, Брида мен Пирлиг өз діндері мен сенімдері жайында әңгімелесіп, бір-бірінің көзқарасын белгілі дәрежеде түсіне бастайды. Ақырында олар Вибикені жерлейді. Эйлсбериге Этелфледаның қайтыс болғаны туралы хабар жетеді. Оның мұрагерін анықтау үшін олдормендер жиналғанда, Эдуард олардың бәрін өлтіруге бұйрық береді. Ол Этелхелмнің Элфвиннің таққа отыруына қарсы дауыс берулері үшін олдормендерге пара бергенін дұрыс аңғарады. Алайда жиенін қолдаудың орнына, Эдуард өзін Мерсияның, сондай-ақ барлық сакстар мен англдардың патшасы деп жариялайды. Элсвита Эдуард таққа отырған кезде Элфвинді сарайдан жасырын алып шығып, қауіпсіз жерге жеткізеді. Этелстан әкесіне төгілген қан үшін наразылық білдіреді. Бірақ Эдуард кейде көпшіліктің амандығы үшін аз адам құрбан болуы керек деп жауап береді. Оның айтуынша, тақты басып алу арқылы ол Элфвиннің әлсіздігі салдарынан алдын алу мүмкін болмас еді деген азамат соғысының жолын кескен. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 41 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Эдуард олдормендердің өлімі үшін тәубеге келіп, христиандық ораза ұстау арқылы Мерсия халқының көңілін аулауға тырысады. Осы кезде Эйлсберидегі қанды қырғын туралы хабар Эофервикке жетеді. Сигтрюгг Эдуардтың әрекеттеріне қатты алаңдайды. Ол мұны соғыс ашуға ұмтылған қанішер билеушінің іс-әрекеті деп қабылдайды. Сондықтан Эдуардқа Эофервикке жақындамауды ескерту үшін оңтүстікке шабарман жібереді. Элфвин мен Элсвита Бакстонға барып паналайды. Сол жерде Элсвита қызына Утредтің сарбаздарының бірі, Элфвиннің көңіл қосып жүрген Кинлаэфке тұрмысқа шығуды ұсынады. Оның ойынша, Элфвин қарапайым адамға күйеуге шықса, ешкім оны таққа үміткер деп санамайды әрі саяси мақсатта пайдалана алмайды. Эдуардпен некесінің сәтсіздікке ұшырап бара жатқанын сезген патшайым Эльфледа жұбанышты діннен іздеп, христиандық көріпкел әйел Аалиспен бірге Линдисфарнға жасырын жол тартады. Алайда олар Этелхелмнің Аалисті өлтіріп, бұл қылмысты дандарға жабу үшін соңдарына адам жібергенінен бейхабар еді. Осылайша ол дандар мен сакстар арасында соғыс тұтатып, нәтижесінде Эдуардтың қаза тауып, дандардың жеңілуін және немересі Эльфвердтің таққа отыруына жол ашуды көздейді. Әйелдерге тұтқиылдан шабуыл жасалғанда, Эльфледаны Аалиспен шатастырып, өлтіріп кетеді. Оқиға орнына жеткен Хаэстен қырғынның іздерін және аман қалған Аалисті тауып алады. Ол мәйіттерді жасыруға бұйрық беріп, болған жайды Утредке жеткізу үшін Рамкофаға аттанады. Шабуыл туралы хабар тараған соң, дандар да, сакстар да соғысты екінші тарап бастағысы келді деп бір-бірін айыптайды. Утред пен оның сарбаздары шындықты анықтап, одан әрі қан төгілуіне жол бермеу үшін бар күшін салады. Алайда Сигтрюгг те, Эдуард та Этелхелмнің арандатуымен соғысқа дайындала бастайды. Ал Этелхелм болса, өз қызының өліміне өзі бұйрық бергенін әлі білмейді. Қақтығыстардың бірінде Этелхелм Эдуардтың атынан жасырын жасақтаған жасақ Рамкофаға шабуыл жасап, Осферт қаза табады. Ақыры Эльфледаның өлгенін білген Этелхелм қайғыдан күйреп, өзіне қол жұмсамақ болады. Алайда оның көмекшісі жоспарын жалғастыруға көндіреді. Осы уақытта Брида Пирлиг әкейге Уэссекске қайтуға рұқсат береді. Пирлиг оны күнәларынан арылу үшін өзімен бірге жүруге шақырады. Брида бір шартпен келіседі: алдымен олар Утредті іздеп табуы керек. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 42 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Алекс Стракер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Эдуард пен Сигтрюгг әскерлерін бастап соғысқа аттанған кезде, Утред Этелхелмнің сатқындығын ескерту үшін Эдуардтың соңынан асығыс шабады. Эдуард оның сөзіне сеніп, соғысты тоқтатып, Утредке бұл хабарды дандарға жеткізуді тапсырады. Эдит Бакстонға келіп, Элфвин мен Элсвитаға қауіп төніп тұрғанын ескертеді. Алайда Элфвин Кинлаэф келмесе, анасы өзін монастырға жібермек деп қорқып, ескертуге құлақ аспастан қашып кетеді. Утред оларға жетіп үлгермей жатып, Сигтрюггтің әскері Этелхелм жасағын тауып алады. Олар таң ата қатып қалған көлдің үстімен өтіп, сакстарға тұтқиылдан шабуыл жасап, көпшілігін қырып салады. Утред шабуылды тоқтату үшін Сигтрюггке қарай ұмтылғанымен, өз әскерінің қырылып жатқанын көрген Эдуард келіп жетіп, қарсы шабуылға өзі бастап шығады. Соның нәтижесінде дан жасағы тас-талқан болады. Этелхелм қашып құтылып, немересі Эльфвердті саксон тағына отырғызу жоспарын жалғастыру үмітімен Шотландияға бет алады. Сигтрюгг пен Стиорра тұтқынға түседі. Утред оларды босатуды өтінеді. Эдуард Сигтрюгг пен оның сарбаздары шоқынып, өзіне адалдық антын берген жағдайда ғана келісетінін айтады. Бірақ Сигтрюгг бас тартады, сондықтан Эдуард оны өлім жазасына кеседі. Сигтрюгг өзін өлтіруді Утредтен өтінеді. Оның ойынша, Данияның ең ұлы жауынгерінің қолынан қаза табу — ең зор құрмет. Утред бұл өтінішті амалсыз қабылдайды. Оңтүстікке қарай жол тартқан Брида мен Пирлиг соғыстан қашып бара жатқан адамдарды кездестіреді. Алайда Пирлиг бұл туралы Бридаға айтпайды. Кейін оның шындықты жасырғанын білген Брида өзін алдап жүр деп ойлап, сакстар мен дандар арасындағы жаңа соғыстан көңілі қалады. Сөйтіп, ол жоспарын өзгертіп, Пирлигті пышақтап жаралайды да, егер тірі қалса, Утредке өзінің оны іздеп келе жатқанын жеткізуді тапсырады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 43 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Энтони Филопсон | WrittenBy = Алекс Стюард | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Сигтрюггті дандардың салт-дәстүріне сай жерлегеннен кейін, Эдуард Этелхелмнің оңтүстікке қарай жылжып, Уинчестерді басып алуға әрекеттенуі мүмкін деп қауіптенеді. Жергілікті халық қайтадан бүлік шығаруы ықтимал болғандықтан, Утред Эофервиктен кете алмайды. Сондықтан ол қаладағы тұрақтылықты сақтап, дан халқының көңілін аулау үшін Стиорраны патшайым етіп тағайындауды ұсынады. Стиорра әуелде келіседі, бірақ Эдуардқа адалдық антын беруге дәті бармайды. Эдуард оны жақтастарымен бірге қаладан қуып, орнына Рёгнвальдрды отырғызады. Эадгифу Эдуардқа жүкті екенін айтып, масқара болып сарайдан кетуге дайындалады. Алайда Эдуард мұны Құдайдың белгісі деп қабылдап, оған дереу үйленеді. Бұл жақында ғана қайтыс болған анасын сатқындық деп санайтын Эльфвердтің ашу-ызасын туғызады. Ол әкей Бенедиктке атасы Этелхелммен қайта қауышқысы келетінін айтып, діни қызметкерден өзімен бірге жүруді талап етеді. Ал Эофервиктің сыртында Брида саксондық күзет жасағына тұтқиылдан шабуыл жасап, тірі қалған жауынгерді Утредке хабар жеткізу үшін босатады. Ол Утредті Леодиске кездесуге шақырады. Ақыры Эдит пен Элсвита Элфвинді қуып жетеді. Алайда үшеуін Этелхелмнің адамдары тұтқындап, солтүстікке, Шотландияға алып кетеді. Этелхелм Шотландия королі Константинмен келісім жасасқан екен: ол Эдуардқа қарсы көтеріліске көмектесіп, Эльфвердті Уэссекс пен Мерсияның тағына отырғызуы керек. Оның орнына Константин Элфвинге үйленіп, Мерсия байлығының жартысын және оның корольдік әулетіндегі үлесін иеленеді. Сондай-ақ сакстар бұдан былай солтүстікке қарай басып кірмейтініне кепілдік алады. Алайда жол үстінде үш әйел тұтқын күзетшілерінің бірін жеңіп, өлтіреді. Екінші күзетші қашып құтылып, Элфвинді өзімен бірге алып кетеді. Утред Леодиске қарай батысқа бет алады. Онда граф Рагнардың кезінде өзі мен Брида бірге өскен ескі тойхананың қирандылары жатыр. Қысқа, бірақ кескілескен айқастан кейін Утред Бриданы жеңіп, оны өлтіруге дайындалады. Брида өлімді және Вальхаллаға аттануды өтінеді. Сол сәтте Утред балалық шағын, Бридамен бірге өткізген күндерін есіне түсіреді. Ол екеуінің арасындағы байланыстың тым берік екенін, Бриданы өлтіру өз жанының бір бөлшегін жоюмен тең екенін түсінеді. Жүрегі жараланған Бриданы өзін кешіріп, жаңа өмір бастауға біртіндеп көндіреді. Брида ақыры келісімін берген сәтте, Стиорра оның кеудесіне жебе атады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 44 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Энтони Филопсон | WrittenBy = Марта Хилльер және Джеймс Смит | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред Бриданың денесін өртеп, Стиорраны ақыры бірге отбасы болып өмір сүру үшін өзімен бірге Рамкофаға қайтуға көндірмек болады. Алайда Стиорра ашуланып, оның ұсынысын қабылдамайды. Ол Утредті өмір бойы өз міндеттерінен қашып, соның бәрін тағдырдың жазуына жаба салды деп айыптайды. Эофервикке оралған Утред сарбаздарын өзімен бірге Рамкофаға қайтуға шақырады. Бірақ олардың ешқайсысы келіспейді: отбасылары Уэссекске қоныс аударып кеткен, ал бұрынғы өмірлеріне қайтып оралу мүмкін емес. Солтүстікте Константиннің бұйрығымен Утредтің немере ағасы Вихтгар Беббанбургте Этелхелм мен Эльфвердті қонақ ретінде қарсы алып, оларды сарайына орналастырады. Көп ұзамай Элфвин де қамалға жеткізіледі. Салтанатты дастарқан басында Этелхелм Эльфвердке бүлік шығару жоспарын ашады. Эльфверд бұл ойға онша құлық танытпағанымен, жоспарды жүзеге асыруға бел буғандай болады. Әкей Бенедикт дастарқаннан рұқсат сұрап шығып, Эдуардқа ескерту жасау үшін оңтүстікке жол тартады. Эдит пен Элсвита Эофервикке келіп, болған жайтты хабарлайды. Алайда Эдуард Этелхелмнің жоспарына шектен тыс алаңдап, асығыс шешім қабылдап қоймау үшін Элфвинді құтқаруға бірден кіріспейді. Элсвита Утредті Элфвинді іздеп баруға көндіруге үміттенеді, бірақ ол алдымен өз отбасын ойлауы керектігін айтып, бас тартады. Осы кезде әкей Бенедикт келіп, Элфвиннің, Этелхелмнің және Эльфвердтің Беббанбургте екенін хабарлайды. Пирлиг әкей Утредке мұның бәрі Құдайдың қалауы болуы мүмкін екенін айтады. Сонда Утред жоспар құрады. Ол Эдуардқа Уэссекс пен Мерсияның біріккен әскерін Шотландия шекарасына жіберіп, Константиннің жолын кесуді ұсынады. Осылайша Этелхелм одақтасынан ажыратылады. Содан кейін біріккен әскер кері бұрылып, Этелхелмді шайқаста талқандамақ. Ал Утред Беббанбургті басып алып, Эдуардтың атынан Нортумбрияны билеп, біртұтас саксон Англиясын құру арманын жүзеге асырмақ болады. Алайда Эдуард бұл жоспардан бас тартады: оның ойынша, тәуекелі тым жоғары. Оның орнына қан төгілмеуі үшін Константинмен мәмілеге келіп, Нортумбрияны сакстар мен шотландтар арасында бөлісуді ұсынады. Утредпен ынтымақтас екенін көрсету үшін лорд Алдхелм, леди Элсвита, Пирлиг әкей, Финан, Ситрик пен Этелстан да Эдуардтың жоспарына қарсы шығады. Эдуард келіспегендердің бәрін қылыш кезенген күзетшілердің бақылауына алуды, қала қақпаларын жабуды және өлім жазасы қатерімен ешкімді қаладан шығармауды бұйырады. Бұған жауап ретінде лорд Алдхелм таң атқан соң Мерсия әскерінің Нортумбрияға қарай жорыққа шығатынын, қажет болса, қала қақпаларын бұзып өтетінін мәлімдейді. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 45 | EpisodeNumber2 = 9 | Title = Тоғызыншы бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Мерсия әскері Эофервиктен күшпен шығуға дайындалып жатқанда, Элсвита Эдуардты қан төгіске жол бермеу қажеттігіне көндіреді. Ақыры Эдуард райынан қайтып, қала қабырғаларындағы сарбаздарға қаруларын түсіруді бұйырады. Утред пен Алдхелм әскерді қаладан бастап шыққанда, олардың алдынан Уэссекс әскері шығады. Эдуард екі патшалықтың біріккен әскерін Беббанбургке өзі бастап баруға шешім қабылдаған екен. Солтүстікке қарай жолда әскер Кинлаэфті кездестіреді. Ол король Константиннің кемеге отырғанын көргенін айтады. Алайда оның қауіпті теңіз жолымен Беббанбургке жетуге тәуекел етуі мүмкін емес деп санап, бұл хабарға мән бермейді. Шын мәнінде, Константин өз жасағымен құрлық арқылы келе жатқан әскерінен бөлек, жеке күзетшілерімен бірге кемемен қамалға жеткен екен. Айлаға түскендерін түсінген Утред Элфвин тұтқында отырған кезде Беббанбургті қоршауға алудың мүмкін еместігін ұғады. Сондықтан ол бірнеше сарбазымен бірге жартастағы соқпақ арқылы қамалға жасырын кіріп, Элфвинді құтқаруды ұсынады. Сонымен қатар Хаэстенді кемесі апатқа ұшыраған саудагердің кейпіне еніп, Вихтгарды жағажайға түсіруге көндіреді. Сонда Хаэстен белгі беріп, Эдуард шабуылды бастайды. Қамалда Константин Элфвинмен кездесіп, оған екеуінің некесі тек саяси одақ болатынын түсіндіреді. Өзінің басқа біреуді сүйетінін айтып, Элфвинге күш көрсетпейтініне уәде береді. Утред, Финан мен Ситрик Беббанбургке жасырын кіре алғанымен, Финан мен Ситрик дан қарақшылары деп қате танылып, тұтқындалып, түрмеге қамалады. Хилдамен бірге саудагер кейпіне енген Хаэстен де жоспарын сәтті жүзеге асырады. Алайда оларды еріксіз қамалға алып келеді. Сол жерде Хаэстен тұтқынға түскен Финан мен Ситрикпен байланысы бар деген күдікке ілінеді. Ол оларды танымайтынын айтып, ештеңе білмейтінін алға тартады. Бірақ жоспарын ашпай, ақыры өлтіріледі. Шотландия әскері Беббанбургке қарай келе жатқаны байқалғанда, Эдуард Утред дайындалып үлгермесе де, шабуылды бастауға бұйрық береді. Ал Элсвита Эдитті ертіп орманға барады. Онда ол Стиорра мен өздеріне көңілі толмай жүрген дан жасағын кездестіріп, олардан көмек сұрайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 46 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = Оныншы бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред қамал ішінен Элфвинді іздеп жүргенде, Эдуард бастаған шабуыл сәтсіздікке ұшырай бастайды: қамал қақпаларын бұзу мүмкін болмайды. Шотландия әскерінің жақындап қалғанын білген Константин қамал қабырғаларын қорғап тұрған сарбаздарға шегінуге бұйрық береді. Соның арқасында ондаған қорғаушы мен бейбіт тұрғын теңіз жақтағы қақпа арқылы қамалдан шығып кетеді. Олардың арасында Хилда мен Элфвин де бар. Вихтгар бұл шешімге қарсылық білдіргенімен, шегіну шын мәнінде алдау амалы еді. Ол қорғаушылардың басым бөлігін қамал ауласына жинап, Эдуард әскерімен сыртқа шығып шайқасуды жоспарлайды. Ал шотландтар саксондарға ту сыртынан шабуыл жасауы керек болатын. Жоспар іске асып, Эдуард әскері біртіндеп жартастың шетіне қарай ығыстырылады. Қамалдың бос қалғанын байқаған Утред Стиорраны көріп, оған қарай шабады. Стиорра көмектескісі келгенімен, шайқастың тағдыры шешілді деп ойлап, шегінуге дайындалады. Алайда Утред оны және оның сарбаздарын шайқасқа қосылуға көндіреді. Ол жеңіске жеткен жағдайда Нортумбрия дандардың ата-бабалары аңсаған жаңа отанына айналатынын, онда сакстар мен дандардың бейбіт өмір сүре алатынын айтады. Дан болып тәрбиеленген сакстың өзі екі халықтың тату-тәтті өмір сүре алатынына дәлел екенін алға тартады. Эдуард әскері біртіндеп жартастың шетіне қарай ығыстырылып жатқанда, Утред пен Стиорра дан жасағын бастап, шотландтарға ту сыртынан шабуыл жасайды. Саксон әскері қайта күш жинап, дан жасақтарымен бірге Константиннің әскерін шайқас алаңынан қуып шығады. Вихтгардың әлі де Беббанбургте екенін білген Утред немере ағасымен есеп айырысып, ата-бабасының қонысын қайтарып алу үшін қамалға асығады. Оның соңынан Этелстан да кіреді. Алайда ол Этелхелм мен Эльфвердтің қашуға дайындалып жатқанын көреді. Этелстан Этелхелмнен Эльфледаның өліміне қатысты шындықты айтуды талап етеді. Этелхелм өз әрекетін ақтап, шабуыл кезінде Эльфледаның сол жерде болатынын білмегенін айтады. Атасының сөзіне жиіркенген Эльфверд одан теріс айналып кетеді. Ал Этелхелм өзіне қол жұмсайды. Вихтгармен қысқа айқастан кейін Утред оны балконнан төмен қарай лақтырып жібереді. Вихтгар төмендегі шырағданға шаншылып өледі. Алайда Утредтің жеңісі ұзаққа созылмайды. Залдан шыққанда, ол қамал қабырғалары мен қақпа мұнарасының өртеніп жатқанын көреді. Тағдырына мойынсұнған Утред кенеттен нөсер жауып, өртті басқан кезде таңғалады. Шайқастан кейін Эдуард жеңісті салтанатпен жариялап, Утредке көп жылғы қызметі үшін алғыс айтады. Ол Утредті Нортумбрияның жаңа лорды деп жариялап, Утредтің өзіне адалдық антын беруіне орай той өткізуді ұсынады. Алайда Утред Константинмен келісімге келгенін амалсыздан мойындайды. Келісім бойынша, Алдхелмді қоса алғанда, тұтқындар алмасқаннан кейін Константин Нортумбрияға деген талабынан бас тартады. Оның орнына Утред аймақтың тәуелсіздігін сақтап, оны Шотландия мен Англия арасындағы буферлік аймақ ретінде қалдыруға келіседі. Нортумбрия ешбір патшалықтың құрамына кірмей, дербес басқарылады. Утред Эдуардты өздерінің жоғарғы билеушісі деп мойындап, оған адалдық білдіреді, бірақ Нортумбрия Англияның құрамына қосылмайды. Эдуард бұл шешімге қатты ашуланып, Утредті сатқындық жасады деп айыптайды. Алайда Утред мұндай келісімге бару арқылы ғана шотландтардың Нортумбрияға қайта-қайта шабуыл жасауына жол бермеуге болатынын түсіндіреді. Нортумбрия Уэссекстің одақтасы болып қала береді және түптің түбінде Англияның құрамына қосылуы мүмкін, бірақ оған әлі уақыт келген жоқ. Утред Эдуардтың әрекеттері елде тым көп аласапыран туғызғанын, ал болашақта барлық патшалықтарды біріктіре алатын лайықты патшаның таққа отыратынын айтады. Әлі де ашуы тарқамаса да, Эдуард ақыры бұл келісімді қабылдайды. Утред, Стиорра және Жас Утред ақыры қайта қауышып, бірге өмір сүретін болғандарына қуанады. Осы кезде Хилда жасөспірім Осбертті Беббанбургке алып келеді. Осберт одан мұнда не үшін келгендерін сұрайды. Бірақ Хилда тек Беббанбургтің жаңа лорды оған әкесі туралы бірдеңе айтып бере алатынын меңзейді. Телехикая Утредтің өткен өміріне көз жүгіртіп, «Тағдыр — бәріне үстем» деген сенімін тағы бір мәрте растауымен аяқталады. | LineColor = 4B5320 }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] [[Санат:АҚШ телехикаяларының бөлімдер тізімі]] a82xq1fyem3y9uw7jr0kzt4bcjyl4jq 3694802 3694801 2026-11-11T08:36:42Z Орел Карл 81620 /* Маусымдарға шолу */ 3694802 wikitext text/x-wiki [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] «[[Саксон жылнамалары]]» деген ортақ атаумен жарық көрген кітаптар топтамасы негізінде түсірілген «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының бөлімдер тізімі<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |title=BBC Two announces new drama series, The Last Kingdom |date=2014-07-09 |work=BBC Media Centre |access-date=2015-09-15 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405204402/https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |url-status=live }}</ref>. == Маусымдарға шолу == [[Сурет:TheLastKingdomLogo.png|right|300px|]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия саны ! colspan="2" | Көрсетілу күндері ! rowspan="2" | Арна |- ! Алғашқы серия ! Соңғы серия |- | style="background:#A52A16; width:10px; padding:0;" | | '''1''' | 8 | 10 қазан 2015 | 28 қараша 2015 | rowspan="2" | [[BBC Two]] |- | style="background:#280C0C; width:10px; padding:0;" | | '''2''' | 8 | 16 наурыз 2017 | 4 мамыр 2017 |- | style="background:#929D9B; width:10px; padding:0;" | | '''3''' | 10 | colspan="2" | 19 қараша 2018 | rowspan="3" | [[Netflix]] |- | style="background:#15151B; width:10px; padding:0;" | | '''4''' | 10 | colspan="2" | 26 сәуір 2020 |- | style="background:#4B5522; width:10px; padding:0;" | | '''5''' | 10 | colspan="2" | 9 наурыз 2022 |} == Бөлімдері == === 1 маусым (2015) === Бірінші маусым кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романға — «Соңғы патшалық» және «Бозарған салт атты» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Ұлыбританияда<br /> көрсетіле бастаған<br /> уақыты ! style="background:#9F260E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Бірінші бөлім |DirectedBy = Ник Мёрфи |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 10 қазан 2015 |AltDate = 22 қазан 2015 |Aux4 = 2,02<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a675187/uk-tv-ratings-the-big-bang-theory-wedding-attracts-huge-numbers-for-e4.html |title=UK TV ratings: The Big Bang Theory wedding attracts huge numbers for E4<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2015-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151028023137/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a675187/uk-tv-ratings-the-big-bang-theory-wedding-attracts-huge-numbers-for-e4.html |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = 866 жыл. Нортумбрия билеушілерінің бірі лорд Утред өлтіріліп, оның он бір жастағы ұлы Утред саксон қызы Бридамен бірге йарл Рагнардың қолына тұтқынға түседі. Бірде Утред Рагнардың қызы Тираны йарлдың жасағындағы Кияртанның ұлы Свеннен құтқарып қалады. Бұған қаһарланған Рагнар Свенді қуып жіберіп, бір көзін ойып алады. Осы оқиғадан кейін Утред пен Брида дандардың ортасында өсіп, Рагнардың өз балаларындай тәрбиеленеді. Арада көп жыл өткенде, Кияртан мен Свен Рагнардың отбасын қырып, Тираны алып қашады. Утред өзіне тиесілі жерлерді және әкесінің інісі Элфрик басып алған ата-баба мұрасы [[Бамборо қамалы|Беббанбург]] қамалын қайтарып алуға бел буады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Екінші бөлім |DirectedBy = Ник Мёрфи |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 17 қазан 2015 |AltDate = 29 қазан 2015 |Aux4 = 1,54<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a676490/uk-tv-ratings-the-class-of-92-score-over-3-million-viewers-on-bbc-one.html |title=UK TV ratings: The Class of 92 score over 3 million viewers on BBC One<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101124443/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a676490/uk-tv-ratings-the-class-of-92-score-over-3-million-viewers-on-bbc-one.html |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Рагнардың өлімі мен солтүстіктегі сакстар көтерілісіне Утред кінәлі деп айыпталады. Өзінің жазықсыз екенін Уббе мен Гутрумға дәлелдеуге тырысқан Утред Шығыс Англия патшасы [[Эдмунд (Шығыс Англия патшасы)|Эдмундтың]] өлім жазасына кесілуіне куә болады. Эдмундты христиан әулиесі [[Әулие Себастьян|Себастьян]] секілді азаптап өлтіреді. Утредтің сөзіне сенбеген Уббенің қаһарынан құтылу үшін ол Бридамен бірге Уэссекс патшалығының астанасы [[Уинчестер (Англия)|Уинчестерге]] қашады. Альфред пұтқа табынушыларға сенім артпайды. Сол себепті Утред оған Уббе туралы маңызды мәлімет жеткізгенімен, патшаның ағасы оны торға қамап, шайқасқа қатысуына жол бермейді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Үшінші бөлім |DirectedBy = Энтони Бирн |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 24 қазан 2015 |AltDate = 5 қараша 2015 |Aux4 = 1,58<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a773131/uk-tv-ratings-tom-hardys-love-of-dogs-makes-42m-swoon-on-itv/ |title=UK TV ratings: Tom Hardy's Love of Dogs makes 4.2m swoon on ITV<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129104557/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a773131/uk-tv-ratings-tom-hardys-love-of-dogs-makes-42m-swoon-on-itv/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = [[I Этелред|Этелред]] патша пен Альфред шайқаста жеңіске жеткенімен, Этелред ауыр жараланып, ажал алдында патшалық тәжін өз ұлына емес, Альфредке тапсырады. Утред пен Брида тұтқыннан босатылады. Гутрум және Уббемен бітімге келуді көздеген Альфред Утредтен кеңес сұрайды. Утред оған дандардың неден қауіптенетінін түсіндіреді. Уэссекске алдағы шайқастарға дайындалуға уақыт беру үшін Альфред бітім жасасады. Сондай-ақ Утредтен бір жыл бойы адал қызмет етуге ант алып, осы уақыт ішінде сакстарды дандарша соғысуға үйретуді тапсырады. Брида Утредтен көтерген баласынан айырылады. Көп ұзамай Рагнар Кіші келгенде, Брида онымен бірге кетеді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Төртінші бөлім |DirectedBy = Энтони Бирн |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 31 қазан 2015 |AltDate = 12 қараша 2015 |Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/news/a773907/uk-tv-ratings-paul-ogrady-for-the-love-of-dogs-gets-over-3-million-on-thursday/ |title=UK TV ratings: Paul O'Grady: For the Love of Dogs tops Thursday night<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142054/http://www.digitalspy.com/tv/news/a773907/uk-tv-ratings-paul-ogrady-for-the-love-of-dogs-gets-over-3-million-on-thursday/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Уэссекстен жер иеленуді көздеген Утред Альфредтің ұсынысын қабылдап, Милдритке үйленеді. Алайда Милдриттің әкесінен қалған шіркеу алдындағы орасан зор қарызы бар екені Утредке алдын ала айтылмайды. Мұның бәрі Альфредтің ойластырған жоспары екенін Утред кейін түсінеді. Утред пен Милдрит бірте-бірте тіл табысып, көп ұзамай Милдриттің жүкті екені белгілі болады. Осы кезде дандар бекіністі басып алады. Бейбіт келіссөздер барысында Утред пен бірнеше сакс жауынгері дандармен тұтқын алмасу үшін кепілге беріледі. Тұтқында жүргенде Утред Кіші Рагнар мен Бриданы қайта кездестіреді. Бітім мерзімі аяқталған соң, Гутрум кепілге алынғандарды өлтіруге бұйырады. Алайда Рагнар Утредті ажалдан арашалап қалады. Көп ұзамай Утред даттардың қалың флотының жақындап келе жатқанын байқап, алғашқы белгі отын жағады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Бесінші бөлім |DirectedBy = Бен Чанан |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 7 қараша 2015 |AltDate = 19 қараша 2015 |Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a774708/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-up-to-78m/ |title=UK TV ratings: I'm a Celebrity back up to 7.8m on Thursday night<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129145014/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a774708/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-up-to-78m/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Дат флоты оңтүстікке қарай аттанады, алайда қатты дауылдан көптеген кемесінен айырылады. Альфред әскерін екіге бөледі: өзі Ирландиядан келе жатқан дандарға қарсы тұру үшін жасақтың бір бөлігін батысқа бастап кетеді, ал Одда бастаған екінші жасақ жағалаудағы дат әскерімен бетпе-бет келеді. Утред Одданың жасағына қосылып, онымен келісіп, жау қосынына жасырын кіріп, диверсия жасауды ұйғарады. Ол даттардың кемелерін өртеп, жау арасында дүрбелең туғызады. Алайда жауға байқатпай құтыла алмай, Уббемен шайқасуға мәжбүр болады. Ақыры Уббені өлтіреді. Көмекке жеткен Одданың адамдары дандарды жеңгенімен, Одда ауыр жараланады. Уинчестерде Кіші Одда жағалаудағы жеңісті өзінің еңбегі етіп көрсетіп, Альфредке өтірік айтады. Утред оның жалған сөздерін әшкерелеуге тырысқанымен, дегеніне жете алмайды. Бұған ашуланған Альфред оны көпшілік алдында масқаралайды. Осыдан кейін Утред Милдритпен және кішкентай ұлы Утредпен бірге өз жеріне оралады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Алтыншы бөлім |DirectedBy = Бен Чанан |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 14 қараша 2015 |AltDate = 26 қараша 2015 |Aux4 = 1,55<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a775460/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-keeps-bringing-in-the-big-numbers-on-thursday/ |title=UK TV Ratings: I'm a Celebrity keeps bringing in the big numbers on Thursday<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143617/http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a775460/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-keeps-bringing-in-the-big-numbers-on-thursday/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Утред пен Леофрик байып, қарыздарынан құтылу үшін қарақшылықпен айналысуға бел буады. Сөйтіп, өз адамдарын ертіп, [[Корнуолл|Корнуоллға]] аттанады. Жолда оларға монах Ассер жолығып, Перадур патшаның алдына алып барады. Перадур оларды өз қарсыласымен күресу үшін жалдайды. Осы кезде Утредтің назарын тылсым күшке ие, сұлу Изолда аударады. Ол ел арасында көлеңке патшайымы атанған. Утред пен оның адамдары жорыққа шыққанда, қарсыластары Скорпа бастаған дандар болып шығады. Скорпа мен Утред жасырын келісімге келіп, қазынаны тең бөлісуге уағдаласады. Олар Перадур мен оның адамдарын өлтіреді. Алайда Скорпа кейін Утредке опасыздық жасап, қазынаның бәрін өзі иемденеді. Соған қарамастан, Изолда жасырылған қазынаны Утредке береді. Утред Изолдамен бірге өз жеріне оралып, Милдриттің шіркеуге берешек қарызын өтейді. Көп ұзамай оны Уэссекске шақырып, Корнуоллдағы әрекеттері үшін Альфредтің алдына жауап беруге мәжбүр етеді. Леофрик Утредке қарсы куәлік беруге мәжбүр болады. Алайда ол корольден Утредпен жекпе-жекке шығып, оны өз қолымен өлтіруге рұқсат сұрайды. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Жетінші бөлім |DirectedBy = Питер Хоар |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 21 қараша 2015 |AltDate = 3 желтоқсан 2015 |Aux4 = 1,54<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a776199/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-get-me-out-of-here-stays-top-with-76-million/ |title=UK TV ratings: I'm a Celebrity... Get Me Out of Here! stays top with 7.6 million<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143511/http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a776199/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-get-me-out-of-here-stays-top-with-76-million/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Корнуоллдағы әрекеттері үшін жаза ретінде Утред пен Леофрик өлімге дейін жекпе-жекке шығуға мәжбүр болған сәтте, дандар Уэссекске басып кіреді. Утред, Леофрик және Изолда дандар зорлаған монах әйел Хилданы құтқарып, онымен бірге батпақты жерлерге бой тасалайды. Сол жерде олар басқыншылардан отбасымен бірге жасырынған Альфредті кездестіреді. Патша Вулферге, Беоккаға және Ассерге хабар жібереді. Көп ұзамай олар Уэссекс әскерінің қалған бөлігімен бірге жетеді. Изолда өлім аузында жатқан ханзада Эдуардты ажалдан арашалап қалады. Алайда ол Утредке баласының орнына басқа бір баланың өлетінін ескертеді. Осы кезде Скорпаның флоты батпақты жерлерге келіп тоқтайды. Утред пен оның адамдары Скорпаның жауынгерлерін батпақтың түкпіріне қарай алдап кіргізіп, көздерін жояды. Артынша олардың кемелерін өртеп жібереді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Сегізінші бөлім |DirectedBy = Питер Хоар |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 28 қараша 2015 |AltDate = 10 желтоқсан 2015 |Aux4 = 1,65<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a776952/uk-tv-ratings-bbc-music-awards-attracts-25m/ |title=UK TV ratings: BBC Music Awards attracts 2.5m, down 1.4m from last year<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143537/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a776952/uk-tv-ratings-bbc-music-awards-attracts-25m |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Вулфер мен оның жасағы Гутрумға қосылады. Ал Альфред өзіне адал болып қалған адамдармен бірге әскер жинау үшін Одданың жанына аттанады. Утред Изолданың сиқырлы күші патшаның ұлын аман алып қалуы үшін өзінің ұлы құрбан болғанын біледі. Сондай-ақ Изолда оған Рагнардың апайы Тираның әлі де тірі екенін хабарлайды. Альфред соңғы шайқасқа дайындалу үшін барлық жасаққа Эгберт тасына жиналуды бұйырып, хабаршылар жібереді. Кіші Одда Альфредке қосылудан бас тартқанда, әкесі Одда Үлкен ұлын сатқындығы үшін өлтіріп, өз адамдарын патшаға бастап келеді. Альфредтің әскері Гутрумды жеңгенімен, Леофрик пен Изолда шайқаста қаза табады. Дандармен арадағы бейбітшілікті сақтау үшін Кіші Рагнар мен Брида кепілге алынады. Ал Гутрум христиан дінін қабылдайды. Утред, Хилда және Халиг солтүстікке, Беббанбургке қарай жол тартады. |LineColor = 9F260E }} |} === 2 маусым (2017) === Екінші маусым кітаптар топтамасының үшінші және төртінші романдарына: «Солтүстіктің әміршісі» және «Аспан қылышының әні» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Ұлыбританияда<br /> көрсетіле бастаған<br /> уақыты ! style="background:#2F0E0E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list | EpisodeNumber = 9 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Питер Хоар | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 16 наурыз 2017 | AltDate = 16 наурыз 2017 | Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.broadcastnow.co.uk/ratings/overnight-tv-ratings/the-last-kingdom-returns-with-16m/5116002.article |title=The Last Kingdom returns with 1.6m {{!}} Ratings {{!}} Broadcast<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195836/https://www.broadcastnow.co.uk/ratings/overnight-tv-ratings/the-last-kingdom-returns-with-16m/5116002.article |url-status=live }}</ref> | ShortSummary = 878 жыл. Утред йарл Рагнардың өлімі мен туған жері Беббанбургті тартып алған көкесі Элфриктен кек алуды көздеп, солтүстікке аттанады. Альфред Англиядағы бытыраңқы патшалықтарды біріктіру қажет деген ойға күн өткен сайын бекіне түседі. Енді оның назары викингтер билігіндегі солтүстік аймақтарға ауып, бұл өңірді бақылауында ұстап отырған ағайынды Эрик пен Зигфридке қарсы әрекет етуді ойластырады. Беокка Кияртан мен Свеннің қолына түскен Камберленд патшасы [[I Гутфрит|Гутредті]] құтқару ісіне Утред пен оның серіктерін жұмылдыруды ұсынады. Альфредтің ойынша, тумысынан дан, ал сенімі жағынан христиан Гутред солтүстік Англияны пұтқа табынушыларға қарсы біріктіріп, кейін оны Уэссекс билігіне бағындыра алады. Утред өзін аға Рагнардың өлімі үшін кек алуға келген «өлмейтін» жауынгер ретінде көрсетіп, Гутредті тұтқыннан босатады. Кияртан Утредтің Нортумбрияға оралғанын естіп, оны өлтірудің амалын қарастырады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 10 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = Питер Хоар | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 23 наурыз 2017 | AltDate = 23 наурыз 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Кияртан Камберлендтегі әскер лагеріне тыңшыларын жібереді. Олар Утредке тұтқиылдан шабуыл жасағанымен, жауынгерлері оны аман алып қалады. Хилда монастырь өмірінен бас тартып, жауынгер болуға бел буады. Гутредтің Альфредке еліктеп, ел басқаруға тырысқаны сәтсіз аяқталады. Оның жасқаншақтығы мен шешім қабылдаудағы дәрменсіздігі сакстардың жағдайын әлсіретеді. Гутредтің қарындасы Гизела мен Утред бір-біріне ғашық болады. Алайда көп ұзамай Утредтің көкесі Элфриктің әрекетінен Кияртанға қарсы құрылған одақ ыдырайды. Бұл бірлестіктің құрамында Эрик пен Зигфрид те болған еді. Утред Гутредке адал болуға ант береді, бірақ оның айлакер кеңесшісі, аббат Эадред, сенімсіз патшаны Утредтің қауіпті адам екеніне және түптің түбінде қарындасын да, тәжін де тартып алатынына иландырады. Гутред Элфрикпен келісімге келіп, Утредті викингтерге құлдыққа сатып жібереді. Утредтің адал серігі Халиг оны жалғыз қалдырмай, өз еркімен құлдыққа түседі. Гутредтің опасыздығын Хилдадан естіген Альфред Утредті іздеуге оның сүт бауыры Кіші Рагнар мен Бриданы аттандырады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 11 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 30 наурыз 2017 | AltDate = 30 наурыз 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Шынжырға байланған Утред пен Халиг исландиялық құл саудагері Сверридің кемесінде ескекші болып жұмыс істейді. Эофервикте Элфрик Гутредпен жасасқан келісімінен бас тартады, өйткені патша оған Утредтің шабылған басын бермеген еді. Элфриктің қолдауынан айырылған Эрик пен Зигфрид те Гутредті тастап кетеді. Қыс түскенде Утред пен Халигті Исландиядағы [[Хусавик]] қаласына апарып, Сверриге ағаш кесуші етіп жегеді. Қашуға әрекеттенгендері сәтсіз аяқталған соң, Халигті кеменің тұмсығына байлап қояды. Ол теңіз үстінде азаппен көз жұмады. Утредті Англияға қайта әкеліп, Свенге сатпақ болады. Кек алуға асыққан Свен әлсіреп қалған Утредті жазалауға кіріскен сәтте, Кіші Рагнар жасағымен келіп жетеді. Утред бостандыққа шығып, Хилда оны күтіп-баптап, аяққа тұрғызады. Аббат Эадред әйелдер монастырынан Гизеланы тауып алып, одақты қайта жандандыру үшін оны Элфрикке тұрмысқа шығуға мәжбүрлемек болады. Бірақ Утред пен Рагнар дер кезінде жетіп, үйлену рәсіміне кедергі жасайды. Ашуға булыққан Утред өзін келеке еткен аббатты өлтіріп, қасиетті орынға қол көтереді. Уэссекске келген соң, Альфред Эадредтің өлімі үшін Кіші Рагнар жауап беретінін айтады, өйткені Утредтің барлық әрекетіне сол жауапты деп санайды. Рагнарды жазалаймын деп сес көрсеткен Альфред Утредті өзіне қайтадан адалдық антын беруге мәжбүр етеді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 12 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 6 сәуір 2017 | AltDate = 6 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Рагнардың жақтастары Роллоның бастауымен аға Рагнардың өлімі үшін кек алуға қамданады. Дунхолмды басып алу үшін оларға қалың қол қажет, ал оны тек Гутредпен одақ құру арқылы жинай алады. Брида болса, Рагнардың адамдарын Гутред үшін құрбан еткісі келмейді. Утред Гутредке қарсы шығып, оның бұрынғы опасыздығын бетіне басады. Ақырында Гутред Утред Эрик пен Зигфридті Англиядан кетуге көндірсе, Рагнарға әскер беруге келіседі. Утред ағайынды викингтердің лагеріне жасырын кіріп, Зигфридті өлтірмек болады. Оны өлтіре алмағанымен, тұтқынға түсіріп, Эрикті Англиядан кетуге мәжбүрлейді. Кейін Утред Зигфридті босатарда оның қолының білезік тұсынан төменгі бөлігін шауып тастайды да, шабылған қолды Гутредке апарып береді. Утред пен Беокка Дунхолмға жасырын кіретін жолды тауып, Рагнар мен Гутредтің адамдарын қамалға өткізеді. Шайқаста Ролло мен Свен қаза тауып, Рагнар Кияртанды жекпе-жекте өлтіреді. Тайра болса, жылдар бойы тұтқында болып, қорлық көргеніне және ағаларының оны құтқармағанына күйініп, есінен адасқан күйде олардан кек алмақ болады. Алайда Беокка оны бауырларын кешіруге көндіреді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 13 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Джейми Донохью | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 13 сәуір 2017 | AltDate = 13 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Дунхолм түбіндегі шайқастан бері бірнеше жыл өтсе де, Утред Уэссекс патшалығында Кокхэмнің лорды ретінде Альфредке қызмет етіп жүр. Соңғы жылдары елде тыныштық орнағанымен, көршілес Шығыс Англияда жағдай шиеленісе бастайды. Осы кезде Этелволд Утредке тосын бір оқиғаны баяндап, оған еліктірер ұсыныс жасайды. Альфредтің патша сарайына сапары кезінде Утредтің тәуелсіз мінезі мен іштей мойынсұнбауы арадағы ахуалды ушықтырады. Ал Эрикпен күтпеген кездесу Утредті көп ойға қалдырып, оның Гизеламен арасына сызат түсіреді. Осы уақытта Винчестерде Мерсиядан Этелред келген соң, патша тойына дайындық басталады. Беокканың әкесі айығып келе жатқан Тайраға өзіне тұрмысқа шығуды ұсынады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 14 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Джейми Донохью | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 20 сәуір 2017 | AltDate = 20 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Винчестерде Этелред пен Этелфледаның үйлену тойы тойланады. Алайда мереке ұзаққа созылмайды: викингтердің Уэссекске қайта оралуы жаңа соғыстың басталу қаупін төндіреді, ал Альфредтің бейбітшілікті сақтауға қаражаты жетіспейді. Ел ішіндегі өсек-аяң Альфредтің Утредке деген күдігін күшейтіп, ақырында патша оны әскер басшысы қызметінен босатады. Оның орнына өркөкірек, бірақ ақыл-ойы таяз Этелредті тағайындайды. Алайда Лондонға жасалған жорық сәтсіз аяқталады. Мерсия билеушісінің өрескел қателігін пайдаланған Эрик пен Зигфрид сакстарды айласынан асырып, Этелфледаны тұтқынға түсіреді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 15 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Ричард Сеньор | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 27 сәуір 2017 | AltDate = 27 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Эрик пен Зигфрид Этелфледаны тұтқынға алған соң, сакстар бұл хабарды Альфред патшаға жеткізу үшін Винчестерге қайтады. Ал Утред Гизеланың үйіне барып, шындықты өз күшімен анықтауға бел буады. Альфредтің дегенінен қайтпайтын табандылығы Одданы патшаның ең алдымен патшалықтың қамын ойлайтынына күмәндандырады: ол үшін қызының тағдыры ел мүддесінен де маңызды емес пе? Утред пен Зигфрид Нортумбриядан қуылғаннан кейін алғаш рет бетпе-бет келеді. Осы кездесу кезінде Утред Уэссекстің болашағын айқындайтын шешім қабылдайды. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 16 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Ричард Сеньор | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 4 мамыр 2017 | AltDate = 4 мамыр 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Альфред патшаға Этелфледа үшін орасан зор құн төлеу талап етіледі. Ақша берілмеген жағдайда патшаның қызына қандай жаза қолданылатыны да ескертіледі. Бұл төлем бүкіл патшалықтың қауіпсіздігіне қатер төндірсе де, Альфред құнды төлеу керек деп шешеді. Бенфлеотта Эрик пен Этелфледаның бірге қашу жоспары әшкерелену қаупіне ұшырайды. Утред енді Уэссексті аман сақтап, сонымен бірге Этелфледа мен Эрикті құтқарудың жолын тез арада табуы керек. Одда патшалық үшін бар тәуекелге барып, күтпеген одақтасымен күш біріктіреді. Ал Гизела мен Утред Альфредтің қаһарына ұшырағаннан кейінгі өмірлерін ойластырады. Ақырында Бенфлеот түбінде өткен шайқас бәрін өзгертеді... | LineColor = 2F0E0E }} |} === 3 маусым (2018) === Үшінші маусым кітаптар топтамасының бесінші және алтыншы романдарына: «Жалындаған жер» және «Патшалардың өлімі» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #8F9A99; color: #000000;" | Жалпы № ! style="background: #8F9A99; color: #000000;" | Серияның № ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Атауы ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Режиссер ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Сценарист ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Бірінші бөлім |DirectedBy = Эрик Лейонборг |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Көріпкел Скаде Альфредтің викинг көсемі Қанды Шаштың қолынан шайқаста қаза табатынын болжайды. Хаэстен Альфредке Қанды Шаштың әскері келе жатқанын хабарлайды. Альфред Мерсия билеушісі Этелредке Уэссекс әскерімен күш біріктіруді ұсынады. Алайда Этелред бұл ұсыныстан бас тартады. Сонда Этелфледа әскерді өзі бастап, сарбаздарды шайқасқа дайындайды. Утред пен оның жасағы Қанды Шаш ойрандап кеткен Ауэлтун қаласында қараусыз қалған Скадені қолға түсіреді. Скаде Утредке қарғыс айтады. Эссенгумда ол Альфредке келесі жазды көрмейтінін ескертеді. Осы кезде Этелволд Утредке Кент билеушісі Сигебрихт пен тақ мұрагері Эдуардтың арасындағы жанжал туралы хабарлайды. Артынша Қанды Шаш Скадені қайтарып алу үшін келіссөз жүргізуге келеді. Алайда Утред көріпкелмен бірге қашып бара жатқандай кейіп танытып, Қанды Шаштың әскерін өзіне қарай тартуды көздейді. Ол Мерсия жасақтарымен кездесіп, оларды Қанды Шашқа қарсы шайқасқа қосылуға көндіреді. Альфредтің әскері де көмекке жетіп, дандар екі жақтан қысылып, қалқан қабырғаларының арасында күйрей жеңіледі. Дегенмен Қанды Шаш қашып құтылады. Винчестерге оралған Утредке Хилда әйелі ұлын босану кезінде қайтыс болғанын хабарлайды. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Екінші бөлім |DirectedBy = Эрик Лейонборг |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утред әйелінің мәйітін қабірінен қазып алып, денесін өртемек болады. Алайда оны байқап қойған соң, Альфред алдына шақыртады. Сол жерде монах Годвин Гизеланың өліміне қатысты Утредті келеке етеді. Ашуға булыққан Утред оны абайсызда өлтіріп алады. Альфред осы оқиғаны пайдаланып, Утредті Эдуардқа адалдық антын беруге мәжбүрлемек болады. Бірақ Утред көнбей, қашып шығу үшін Альфредті кепілге алады. Ол Дунхолмға қарай бет алады, алайда жолда сырқаттанып қалады. Утред мұны Скаденің қарғысы деп ойлайды. Осы кезде Этелволд бұл хабарды әуелі Этелредке, кейін Қанды Шаш пен Хаэстенге жеткізеді. Ол олардың Дунхолмда Рагнарға қосылып, Ұлы дан әскерін құруына үміт артады. Ал Этелред Алдхелмге Этелфледаны өлтіруді тапсырып, осылайша Альфредтің жағдайын одан әрі әлсіретуді көздейді. Дунхолмда Брида Нитинг бағанының көмегімен Скаденің қарғысының әсерін уақытша жояды. Осыдан кейін Утредтің жағдайы жақсарады. Рагнардың бауыры Кнут оның адалдығына күмән келтіріп, сұрақтың астына алғанымен, Утред бұдан былай дан ретінде өмір сүретініне ант береді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Үшінші бөлім |DirectedBy = Энди Де Эммони |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Алдхелм Этелфледаға Этелредтің қастандығы туралы ескертіп, оның Винчелкумбтағы монах әйелдер монастырына қашып кетуіне көмектеседі. Патша сарайында Альфред Беоккаға Эдуардқа лайықты қалыңдық іздеуді тапсырады. Алайда Элсвита Беоккадан Уилтуншир аймағының эалдорманы Этелхелмнің қызын таңдауды сұрайды. Осы кезде Қанды Шаш, Хаэстен және Этелволд Дунхолмға келеді. Ал Альфред Утредтің Кокхэмдегі иелігін тартып алып, балаларын Уинчестерге жеткізуді бұйырады. Этелфледаның күтушісі Сейбл одан Беоккаға арналған екі хат әкеледі. Хаттарда Этелфледа Утредті тауып, өзіне көмектесуін өтінеді. Қанды Шаш Скаде үшін Утредпен жекпе-жекке шыққысы келеді, бірақ Рагнар бұған келіспейді. Ақырында Рагнар, Қанды Шаш, Хаэстен және Утред Уэссекске қарсы күш біріктіруге уағдаласады. Алайда Утредтің жасағындағы сакстардың арасында наразылық күшейе түседі. Беокка мен Тира Утредті іздеп Дунхолмға келеді. Беокка оған Этелфледаға қажет кезінде көмекке келуге берген уәдесін еске салады. Утред дандардың қатарынан кетеді. Осыдан кейін Рагнар Қанды Шаштың өлімге дейін айқасу туралы талабын қабылдауға мәжбүр болады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Төртінші бөлім |DirectedBy = Энди Де Эммони |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утред Қанды Шашты жеңеді, бірақ Рагнар жекпе-жекті тоқтатып, Утред пен Скаде Дунхолмнан кетіп қалады. Винчелкумбта Утред Этелфледамен кездеседі. Ал Хаэстеннен Ұлы дан әскері туралы хабар алған Альфред Этелредке әскерін соғысқа әзірлеуді тапсырады. Хаэстен Этелфледаның осы монастырьда жасырынғанына күдіктеніп, одан кек алу үшін Винчелкумбқа аттанады. Оның адамдары монастырьға басып кірмек болғанда, алдынан Утред пен оның жасағы шығады. Жасағының едәуір бөлігінен айырылған Хаэстен келіссөз жүргізуге мәжбүр болады. Утред Этелфледаны Скадеге айырбастайды. Енді ол өмірін Скаденің қарғысынан аман алып қалу үшін көріпкел әйелден құтылудың жолын табуы керек. Викингтер лагерінде Этелволд Кнутқа Рагнарды өлтіруді ұсынады. Өйткені Рагнар Утредтің дандардан кетуіне Этелволдты кінәлайды. Кнут бұл ұсынысқа келіседі. Брида бала көтере алмайтындықтан, Рагнар ұрпақ сүйемін деген үмітпен бір әйелді шатырына ертіп келеді. Рагнар ұйықтап жатқанда, Этелволд оны пышақтап өлтіреді. Содан кейін оның қылышына қол жеткізуіне жол бермейді. Осылайша Рагнар семсерін ұстап үлгермей, Валхаллаға аттану мүмкіндігінен айырылады. Ақырында Этелволд оқиғаны Рагнардың қасындағы әйел оған шабуыл жасап, ал Рагнар өзін қорғау үшін оны өлтіргендей етіп көрсетеді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Бесінші бөлім |DirectedBy = Джон Ист |WrittenBy = Бен Ванстоун |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Ел ішінде Альфредтің қаза тапқаны туралы жалған хабар тараған соң, Рагнар өлгеннен кейін Қанды Шаш пен Кнут дан әскерінің тізгінін өз қолдарына алып, Уэссекс бағытына қарай жорығын жалғастырады. Брида Рагнарды жерлеп, оның қандай тағдырға душар болғанын Утредке жеткізеді: енді оның рухы Нифлхеймнің қақаған суығында мәңгілікке тентіреп жүруге мәжбүр. Утред Эглсбургте Альфредпен кездесіп, Хаэстенге шабуыл жасап, Скадені қайтару үшін әскер сұрайды. Алайда Альфред Ұлы дан әскерінің күшін әлсірету қажет деген сылтаумен оған сарбаз беруден бас тартады. Этелфледа болса, Хаэстеннің шын мәнінде кімнің жағында екенін әшкерелейді. Осы кезде Эдуард әкесінің рұқсатынсыз Утредке көмектесуге уәде береді. Эдуард әкесінен әскер сұрап өтінгенде, Альфред оның бұл әрекетіне көңілі толмаса да, болашақ мұрагерінің өзін лайықты ізбасар ретінде көрсетуіне мүмкіндік беруді ұйғарады. Бемфлеотта Утред Хаэстенді өзіне қарай тартып, шайқасқа шақырады. Алайда Альфред шабуыл жасауға бұйрық бермейді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Алтыншы бөлім |DirectedBy = Джон Ист |WrittenBy = Софи Петцаль |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Эдуард шабуылға өзі бұйрық береді. Хаэстен жеңіліс тапқанымен, Скадемен бірге ұрыс даласынан қашып құтылады. Утред Этелфледаның иелігіне оралған соң, Ситрикпен сөзге келіп қалады. Ситрик даниялық тұтқындарды босатып, дандар жағына өтіп кетеді. Осы уақытта Кнут Этелволдты Уинчестерге жіберіп, Утредті өлтіруді тапсырады. Рагнардың қабірінің басында Утред Бридамен қайта қауышады. Екеуі Рагнардың рухын Нифльхеймнен Вальхаллаға аттандыруға көмектеседі деп үміттенген Сторриді іздеуге жолға шығады. Жол үстінде Утред пен Брида татуласады. Утред Альфредке қайтадан қызмет етуге Рагнардың өмірін сақтап қалу үшін ғана келіскенін ақыры мойындайды. Бұған дейін Альфред аббат Эадредті өлтіргені үшін Утредтің орнына Рагнарды жауапқа тартқан еді. Сторриді тапқан соң, ол Рагнардың кегін оның қанішерін Рагнардың қанымен суарылған семсермен өлтіру арқылы ғана қайтаруға болатынын түсіндіреді. Брида Сторриді өлтіріп, оның бір кездері өзін бұтақпен қорлағаны үшін қарғысқа ұшыратқанын айтады. Сондай-ақ көріпкелді оның терісіне зақым келтірмей өлтіру ғана қарғысты бұза алатынын ашады. Утред пен Брида екі жаққа аттанады: Утред Рагнардың тірі қалған соңғы қандасы Тайраның қанын алуға барады, ал Брида Рагнардың өлтірушісін табу үшін дандарға қайта қосылады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Жетінші бөлім |DirectedBy = Ян Маттис |WrittenBy = Лидия Адетуньи |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утредке Этелволдтың адамдары шабуыл жасайды. Ол олардың басшысын қолға түсіріп, дандарға қайта жібереді. Жетекшісі арқылы жауларына кегін жақын арада қайтаратынын ескертеді. Ал Этелволд Уинчестерде түрмеге қамалады. Брида Кнутпен бірге болуға келіседі. Осы кезде Эдуард болашақ жары Элфледпен алғаш рет кездеседі. Утред Скадені іздеп жолға шығады. Кругландта оларды даниялықтарға ұстап бермек болған сатқын тегн тұтқындайды. Алайда Утред пен оның серіктері ауылды өртеп, қашып шығады. Қанды Шаш пен Хаэстен Скаде үшін өзара шайқасады. Скаденің көмегімен Хаэстен Қанды Шашты өлтіреді. Этелволдты Альфредтің алдына алып келеді. Патша оның жасаған қылмыстары үшін бір көзін ойып алуға бұйрық береді. Викингтер лагерінің сыртында Утред Ситрикпен қайта қауышады. Олардың бұған дейінгі жанжалы даниялық тұтқындарды алдап, өз әскерлеріне тыңшыны қабылдату үшін алдын ала ойластырылған әрекет болып шығады. Утред пен Ситрик Скадені қайта қолға түсіріп, қайықпен қашып кетеді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Сегізінші бөлім |DirectedBy = Ян Маттис |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Эдуардтың үйлену тойына елдің түкпір-түкпірінен ақсүйектер Уинчестерге жиналады. Осыны пайдаланған Этелволд пен Сигебрихт тақ мұрагеріне де, Утредке де қарсы астыртын әрекетке кіріседі. Кокхэмге келген Утред балаларын Уинчестерге алып кеткенін біледі. Ол Скадені өзенге батырып өлтіріп, қарғыстан құтылады. Өмірінің соңғы сәті жақындағанын сезген Альфред Элсвитаға Эдуардтың болашақта Утредтің көмегіне мұқтаж болатынын айтады. Алайда Элсвита оның бұл пікіріне қосылмайды. Жасағының көмегімен Утред, Уэссекс заңынан тыс жүргеніне қарамастан, жасырын түрде Уинчестерге оралып, Тайраның қанын алады. Этелволд одан күдіктенгенімен, Тайра мен Беокка Утредті үйлеріне жасырады. Беокка Утред пен Альфредтің кездесуін ұйымдастырады. Альфредті күтіп отырған Утред Англосаксон жылнамасының алғашқы нұсқасын тауып алады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Тоғызыншы бөлім |DirectedBy = Эд Базальгетти |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Альфред Утредке жылнаманың жазылу тарихын түсіндіріп, Эдуардтың болашағы, дін мен христиандық туралы әңгіме қозғайды. Ол бір кездері Утредті әдейі азапқа салғысы келгенін мойындайды. Алайда мұндай шешімнің өзімшілдік пен ақылға қонымсыз әрекет болғанын түсініп, қателескенін және Утредке лайықты құрмет көрсете алмағанын ашық айтады. Осы кезде олардың әңгімесін есіктің сыртынан тыңдап тұрған Элсвита бөлмеге кіріп, Утредтің Эдуардтың жанында болғанын қаламайтынын мәлімдейді. Альфред болса, болашақта не боларын ой елегінен өткізеді. Этелволд пен Сигебрихт өздерінің астыртын әрекеттерін жалғастырып, Утредтің жақын маңда жүргенін әрі кек алуға дайындалып жатқанын айтып, ел арасына қауесет таратады. Соған қарамастан, Альфред Утредке кешірім жариялайды. Кнут Бриданы құшағына алғанымен, Рагнардың өлімі туралы оған шындықты айтпайды. Уинчестерде Тидман Тайраға тиісіп, мазасын алғаны үшін жауапқа тартылады. Оны жақтап шыққан Беокка Тидманды басымен ұрып жібереді. Утред Эдуардты патша тағына отырғызуға көмектесу үшін қалатынын растағаннан кейін Альфред дүние салады. Элсвита патшаның кешірім жарлығын күшін жойды деп жариялап, Утредті түрмеге қаматады. Ал Тидман Тайраны қорлауын тоқтатпайды. Одан қашқан Тайра өз үйіне тығылады. Алайда Тидман оның соңынан жетіп, үйді өртеп жібереді. Тайра оны пышақпен өлтіргенімен, өрт өрши түскенде еден тақтайларының астында қамалып қалады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Оныншы бөлім |DirectedBy = Эд Базальгетти |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Финан мен Ситрик өртті сөндіруге асығады, бірақ Тайраның әлі үй ішінде қалуы мүмкін деп қауіптенеді. Өрт одан сайын өршіп, тірі қалудан үміті үзілген Тайра өзіне пышақ сұғып, жан тапсырады. Көп ұзамай оқиға орнына жеткен Беокка оның қазасына қайғырып, зар еңірейді. Осы кезде Этелволд Этелредпен келіссөз жүргізіп, дандармен одақ құруды ұсынады. Оның жоспары бойынша, дандар Эдуард пен оның жақтастарын қырып салуы керек. Түрмеде отырған Утредке Этелфледа Уэссекстан кетуін өтінеді, өйткені Элсвита оны елден қуған еді. Осы сәтте Беокка келіп, Тайраның қаза тапқанын хабарлайды. Дандар лагерінде Хаэстен Альфредтің қайтыс болғанын айтып, әскерді шайқасқа жігерлендіреді. Эдуард Утредке берілген кешірім жарлығын күшінде қалдырады. Осыдан кейін Утред еркін адам ретінде Эдуардтың жағына шығып, шайқасқа дайындалады. Утред Уэссекс әскерімен Беданфордқа аттанар алдында Сигебрихтпен бетпе-бет кездеседі. Ол Тайраның қанымен белгіленген семсерді пайдаланып, Рагнардың өлтірушісінен кек алуды көздейді. Ал қарсы жақта Брида бауырының кімнің қолынан қаза тапқанын анықтап, Джекдоуды Утредке хабар жеткізуге жібереді. Этелред бастаған Мерсия әскері жеткен соң, шайқас басталады. Алдын ала ойластырылғандай, Сигебрихт ұрыс алаңына кешігіп келіп, сакстар жағында соғысуды ұйғарады. Мұны көрген Хаэстен Сигебрихттің Уэссекс әскерімен бірге жүргенін байқап, өздеріне опасыздық жасалғанын мәлімдейді. Қанды шайқас басталып, Кнут Сигебрихтті өлтіреді. Утред пен Брида Этелволдтың алдынан шығады. Ол қашуға тырысқанымен, жолы бөгеліп, ақыры Утредтің қолынан қаза табады. Жылнамада жазылғандай, Эдуард алғашқы шайқасында жеңіске жетеді. Ал Рагнардың рухы ақыры Валхаллаға аттанады. |LineColor = 8F9A99 }} |} === 4 маусым (2020) === Төртінші маусым кітаптар топтамасының жетінші және сегізінші романдарына: «Пұтқа табынушылар әміршісі» және «Бос тақ» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #000000; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #000000; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list | EpisodeNumber = 27 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Беббанбургте лорд Элфрик Шотландиядан келген шапқыншылармен шайқаста жасағының жартысынан айырылады. Элфриктің әрекеттерін аңдып жүрген Финан, Ситрик пен Осферт Кокхэмге оралып, Утредке болған шабуылдар жайында хабарлайды. Утред шотландтар қайта оралып, ал Элфрик ойсырай азайған әскерін толықтырып үлгермей тұрып, Беббанбургке соққы беруді жоспарлайды. Ол Эдуардтан көмек сұрағанымен, патша өтінішін қабылдамайды. Беокка әкей бұл іске өз еркімен араласуға дайын болса, дін қызметкері болған Утредтің кіші ұлы Жас Утред әкесінің жоспарына амалсыздан көмектесуге мәжбүр болады. Хаэстен Кнуттың әскерін Шығыс Англиядан әкетіп жатқанын байқап, олар Ирландияға бет алды деп топшылайды. Бұл жайында ол Этелредтің жасағына қолбасшылық ететін Эардвульфке хабарлайды. Эардвульф мұны Этелредке жеткізеді. Ал Этелред жағдайды Шығыс Англияны жаулап алуға берілген мүмкіндік деп қабылдайды. Жеңіске жету мүмкіндігін арттыру үшін ол Беббанбургке монахтарды жіберіп, Элфриктен қасиетті жәдігер — әулие Освальдтың жүрегін сатып алуды тапсырады. Утред осы монахтардың кейпін пайдаланып, Беббанбургке жасырын кіруді көздейді. Король Эдуард барған сайын Этелхельмге арқа сүйей бастайды. Этелхелм оған Кнуттың Ирландияға аттанғанын хабарлайды. Соған қарамастан, Эдуард Уэссекс шекарасындағы қорғаныс бекіністерін күшейтуді бұйырады. Алайда шын мәнінде Кнут пен Брида Мерсияға басып кіріп, Этелред пен Эдуардты жеңіп, Мерсия мен Уэссексті өз биліктеріне қаратуды жоспарлап отыр. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 28 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Жас Утред әкесінің пұтқа табынушылыққа бейім әрі ымыраға келмейтін мінезін жақтырмайды. Леди Элсвита король Эдуардқа Этелредтің әулие Освальдқа тиесілі барлық қасиетті жәдігерді бір жерге жинауға ұмтылуы оның Уэссекспен арадағы одақтан бас тартып, Мерсияның бұрынғы даңқын қайта жаңғыртуды көздейтінін білдіретінін ескертеді. Алайда лорд Этелхелм Эдуардқа бұл ескертулерге құлақ аспауға кеңес береді. Элфрик әскер жалдауға ақша табу үшін әулие Освальдтың жүрегін сатуға бел буады. Этелред Эардвульфтің қарындасы Эдитке көңіл білдіргенімен, әзірге одан еш жауап ала алмай жүр. Кнут әскерімен бірге Мерсиядағы Тетсуортқа жетеді. Ол егіз ұлдарын қауіпсіз жерде ұстау үшін Хаэстенмен бірге басқа жаққа жібереді. Брида Хаэстенге Кнуттан жүкті екенін айтады, бірақ сакстармен шайқас аяқталғанша бұл сырды ешкімге жария еткісі келмейді. Бір кездері әкесі қуып жіберіп, суға батып өлді деп есептеген Элфриктің ұлы Уихтгар соғыс тәжірибесі мол өз жасағымен Беббанбургке оралады. Леди Элсвита Эдуардтың алғашқы әйелі Экгвинн мен оның ұлына барып, бұрынғы әрекеттері үшін өкініш білдіреді. Утред Беббанбургке жетіп, түн қараңғысын пайдаланып қамалға кіреді. Жас Утред өзін Элфрикке таныстырған сәтте, әкесі оны өлтіруден аман алып қалады. Утред Беббанбург жауынгерлерін өз қолбасшылығына алуды ұсынады, бірақ олар Уихтгарға адал болғандықтан, оның ұсынысын қабылдамайды. Ақырында Уихтгар Элфрикті өлтіреді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 29 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Сара О’Горман | WrittenBy = Шарлотта Вульф | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Уихтгар Жас Утредті арбалетпен атып өлтірмек болады. Беокка өзін жебенің алдына тосып, Жас Утредтің өмірін сақтап қалады, бірақ өзі сол жерде қаза табады. Утред пен оның жасағы кемеге мініп, Беббанбургтен қашып шығады. Осы кезде Кнут Мерсияға басып кірсе, Этелред Шығыс Англияны ойрандап, жаулап алу жорығын жалғастырады. Эдуард Мерсияны қорғау үшін Тэмвортқа жетіп, шайқасқа дайын отырған Кнуттың әскеріне қарсы аттануға тиіс. Алайда ол Этелредтің оралуын күтіп, содан кейін ғана соғысуды жөн көреді. Этелфледа уақыт жоғалтуға болмайтынын түсініп, мерсиялық жасақтарды жинау үшін Уэссекстан жасырын кетеді. Леди Элсвита оған әскерін Теттенхоллға топтастырса, Эдуардтың қолын да сол жерге жіберуге уәде береді. Ал Этелхелм Эдуардқа Этелредтен құтылу үшін Мерсияны құрбан етуге кеңес береді. Этелред Шығыс Англиядағы Ленада қоныс теуіп, викингтер басып алған жерлерді біртіндеп қайтарып алып жүр. Ол Эардвульф пен оның қарындасы Эдитке егер Эардвульф бүкіл Шығыс Англияны жаулап алуды қамтамасыз етсе, олардың әулетіне түскен масқараны кешіретінін айтады. Беоккадай ең жақын досынан әрі туған жері Беббанбургтен айырылған Утред қайғыдан қан жұтады. Жолында Хаэстенге кездескен ол Кнуттың Рагнардың өліміне себепкер болғанын және Мерсияға басып кіргенін біледі. Осыдан кейін Утред Кнуттың егіз ұлдарын тұтқынға алады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 30 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Сара О’Горман | WrittenBy = Джейми Крайтон | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Элсвитаның тапсырмасымен Пирлиг әкей Уэльске барып, король Хивелден көмек сұрайды. Утред болса, Эйлсбериде Этелфледаға қосылады. Қамалға Этелфледаны тұтқындамақ болған Кнуттың жауынгерлері шабуыл жасайды. Утред Кнуттың ұлдарының бірін өлтіремін деп қорқытады. Бірақ Кнуттың адамы Бьоргульф оның бұл қоқан-лоққысына сенбейді. Сонда Утред басы шабылған баланың мәйітін жауға қарай лақтырады. Мұны көрген викингтер шегінеді. Утред Кнуттың ұлдарын босатып жібереді. Эардвульф Мерсияға викингтер басып кіргенін Этелредке хабарлауы керектігін түсінеді. Эдит бұл хабарды естігенде ашуға мінбеуі үшін Этелредпен бірге болады. Алайда Этелред бар кінәні Эардвульфке артып, одан кек алуға уәде береді. Этелхелм Эдуардқа Элсвитаның Пирлигті Уэльске жасырын түрде көмек сұрауға жібергенін айтып қояды. Эдуард анасымен бетпе-бет сөйлескенде, ол Этелфледаның өліміне жол берсе, сарбаздары оны жек көретінін ескертеді. Бьоргульф Кнутқа ұлдарының бірінің өлтірілгенін хабарлайды. Қаһарына мінген Кнут тірі қалған ұлын құтқару үшін әскеріне дереу жорыққа шығуды бұйырады. Теттенхоллда мерсиялық жасақтар мен уэльстіктер дандарға қарсы шайқасады. Ұрысқа Этелредтің әскері де келіп қосылады. Жағдай әбден тығырыққа тірелген сәтте Эдуардтың әскері шайқастың тағдырын шешеді. Утред Кнутпен айқасып жатқанда, Брида оның Рагнарға опасыздық жасағанын біледі. Ол Кнутты өлтіреді. Уэльстіктер Бриданы тұтқынға алады. Брида Утредтен өзін өлтіруді өтінгенімен, ол бұған келіспейді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 31 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Теттенхолл шайқасында алған жарақаттарынан Этелредтің жағдайы қатты нашарлайды. Эардвульф оның өлімінің жақындағанын өз пайдасына жаратуға тырысады. Ал Эдит болса, бәрін тастап, бірге қашып кетуді жөн көреді. Бірақ Эардвульф бұған келіспейді. Этелфледа мен Утред Этелредтің орнына кім билік жүргізетінін анықтау үшін Эйлсбериге барып, олдормендермен сөйлесуді ұйғарады. Этелфледа тақ мұрагерлігінің жалғасуын қамтамасыз ету үшін Этелредтен қызы Элфвинге лайықты күйеу таңдауды сұрайды. Осы кезде Эдуард әскерімен Эйлсбериге келеді. Ол Этелхелмге анасы Хивел патшаның әскерін көмекке шақырғаны үшін жұрт алдында сөгіс жариялауды тапсырады. Этелхелм болса, Элсвитаны Уинчестерде түрмеге қамаудың амалын қарастырады. Сондай-ақ ол Эдуардты Мерсияны өз билігіне алуға көндірмек болады. Эдуард Элфвинді Эардвульфке атастыруды ойлайды. Алайда Этелред Эардвульфке мұндай некеге ешқашан келісім бермейтінін айтады. Бұдан кейін Эардвульф оны өлтіреді. Этелфледа Эдуардтың қызын атастыру жоспарына қатты ашуланады. Ал Эдуард құдалық рәсімі аяқталғанша Этелфледаны қамауда ұстауды Эардвульфке бұйырады. Утред қызы Стиорра, Этелфледаның қызы Элфвин және Эдуардтың тұңғыш ұлы Этелстан тұрып жатқан Солтвикке барады. Ол серіктерімен бірге оларды қауіпсіз жерге, Честерге алып кетуді жоспарлайды. Эдит Этелфледаның қашуына көмектеседі. Этелфледа одан Утредті тауып, Венлокадағы Әулие Милбурга монастырында кездесуін өтінуді тапсырады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 32 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Эдит Утредті тауып алады. Ол Честерге бара жатқан жолынан бұрылып, Этелфледамен кездесуге аттанады. Жолда оба індетінен қашып, аштықтан әлсіреген сакстарға кезігеді. Жұқпалы дерт тараған елді мекендерге соқпау үшін олар Венлокаға жаяу жетуді ұйғарады. Ал Венлокада Этелфледа Алдхелммен бірге Утредті күтіп отырады. Бірақ ол келмеген соң, Этелфледаның үміті үзіледі. Утред Венлокаға жеткенде, Этелфледаның кетіп қалғанын біледі. Стиорра Жас Утредке өзін сакстан гөрі данға жақын сезінетінін айтады. Ольдормендер Эардвульфтің Элфвинге үйленуіне келісім беруден бас тартады. Эардвульф Эдуардтың бұйрығына бағынбай, қашқындарды іздеу үшін мерсиялық сарбаздармен бірге жолға шығады. Осы кезде Элсвита Уинчестерден қашып шығады. Эйлсбериге келгенде, Этелхелм оны қамалға кіргізбейді. Қамал қақпасы обадан бас сауғалап келген қарапайым халыққа да жабық еді. Эдуард олдормендердің қарсылығына қарамастан, қақпаны ашуға бұйрық береді. Алайда бұл әрекеті оның Мерсияны өз билігіне қаратуды көздеп отырғанына күмән туғызады. Ал Брида Уэльсте құлдыққа түсіп, өзін тұтқындаған уэльстіктердің азаптауы мен қорлығына ұшырайды. Элсвита Эдуардтың Этелфледаны түрмеге қамап, оны және Элфвинді іздеуге сарбаздар жібергенін біледі. Эардвульф пен мерсиялық жауынгерлер Утред пен оның серіктерінің ізіне түсіп, оларды тауып алады. Олар Элфвинді қолға түсірмек болғанда, Эдит Эардвульфтің Этелредті өлтіргенін айтып қояды. Мұны естіген Эардвульф қашып кетеді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 33 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Дэвид Мур | WrittenBy = Джейми Крайтон | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Этелредті Эйлсбериде жерлеу рәсімі өтіп жатқанда, Пирлиг әкей Утред пен оның серіктеріне қамалға жасырын кіруге көмектеседі. Жерлеу рәсімінен кейін өткен Уитанда Утред олдормендер мен Эдуардқа Эардвульфтің опасыздығын әшкерелейді. Алайда Эдуард Утредтің өзін сатқын деп айыптап, түрмеге қаматады. Лорд Этелхелм Элфвиннің қайда екенін білуге тырысып, Утредті азаптайды, бірақ көздегеніне жете алмайды. Эдуард бірте-бірте Этелхелмнің өз мүддесін көздеп жүргенін түсінеді. Ол Утредті босатып, Этелхелмді кеңесшісі қызметінен алып, Уэссекске қайтуын бұйырады. Осы кезде викинг көсемі Сигтрюгг Бриданы іздеп, Уэльстегі елді мекендерге шабуыл жасайды. Брида өзін тұтқындаған уэльстіктерге олардың өзіне көрсеткен қорлығын қайтарады. Сигтрюгг Уэльстің бір елшісін Холиуэллдегі Хивел патшаға ағасының шабылған басын жеткізуге жібереді. Эдуард Утредтің мерсиялықтардың сеніміне бірден ие болғанын байқайды. Сондықтан Мерсиядағы бүлік басылып, Элфвинді атастыруға лайық жас олдормен кәмелетке толғанға дейін Утредті Мерсияның лорды әрі қорғаушысы етіп тағайындауды ұйғарады. Утредке бұл ұсынысты қабылдайтынын не қабылдамайтынын шешу үшін белгілі бір мерзім беріледі. Этелфледа Эдуардтың жоспары туралы хабардар болады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 34 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Дэвид Мур | WrittenBy = Питер Маккенна | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Уитанда Утредті Мерсияның лорды әрі қорғаушысы етіп тағайындау туралы шешім мақұлданады. Утред бұл міндетті қабылдағанымен, алғашқы ісі ретінде тәжден бас тартып, билікті Этелфледаға береді. Бұған Эдуард қатты ашуланады. Ал Этелфледа тәждің болашақта Элфвиннің олдорменге тұрмысқа шыққан күйеуіне өтуін қамтамасыз ету үшін пәктік сақтауға ант береді. Осы шартты қабылдаған Уитан оны Элфвин тұрмысқа шыққанға дейін Мерсия патшайымы етіп тағайындайды. Эдуард әскеріне Эйлсбериді басып алуды бұйырады. Утред Финанды Этелфледаны қорғауға қалдырып, Осферт пен Ситрикпен бірге мерсиялық жасақтардың көмегіне жүгіну үшін жолға шығады. Эдуардтың айласынан ұтылғанын түсінген соң, ол әскерін кері әкетеді. Кейін Эдуард пен Этелфледа өзара одақ құрып, Шығыс Англияны сакстардың билігінде ұстап қалу үшін бірлескен әскер жіберуге уағдаласады. Жас Утред дін қызметкері болу жолын жалғастыру үшін монастырьға қайтуды ұйғарады. Ал Брида Уэльстегі ауылдарға шабуыл жасауды жалғастырады. Ол Сигтрюггті Теттенхоллдағы оқиғалар үшін Эдуард пен Утредтен кек алу мақсатында Уэссекске басып кіруге үгіттейді. Хивел патша түнде Дехейбарт қамалын қайтарып алмақ болады. Алайда Сигтрюгг оның жоспарын алдын ала біліп, күтіп отырады да, уэльстік әскерді тас-талқан етеді. Брида Эардвульфті тұтқынға алады. Ол Эдуардтың Уинчестерді әскерсіз қалдырып кеткенін хабарлайды. Осыны естіген Сигтрюгг Уинчестерге шабуыл жасауды ұйғарады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 35 | EpisodeNumber2 = 9 | Title = Тоғызыншы бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Этелфледа Мерсия патшайымы ретінде таққа отырады да, әскерімен Эофервикке аттанады. Осы уақытта дандар Уинчестерді басып алады. Элсвита, Этелхелм, Элфледа және Эдуардтың балалары тұтқынға түседі. Утред пен оның жасағы Элсвитаны Бедвинге дейін шығарып салады. Ол сол жерде Этелстанды тәрбиелеп өсірмек болады. Алайда жолда Хаэстен бастаған викингтер оларға тұтқиылдан шабуыл жасап, Элсвитаны, Стиорраны және Этелстанды тұтқынға алады. Ал Утредті, Осфертті, Пирлиг әкей, Финан мен Ситрикті аяқтарынан ағашқа байлап, бастарын төмен қаратып іліп қояды да, өлгенше күзетуге сарбаздарын қалдырады. Дандар байқамай қалған Эдит орманда жасырынып жүреді. Ол күзетшілердің бірін өлтіріп, тұтқындарды босатады. Пирлиг әкей Эдуардқа хабар жеткізуге жіберіледі. Утред пен оның серіктері Уинчестерге жаяу аттанады. Эдит қалаға жасырын кіріп, Стиорра мен өзгелерге Утредтің жақындап қалғанын хабарлауға өзі ниет білдіреді. Эардвульф Бридаға Стиорраның Утредтің қызы екенін айтады. Брида оның басын алмақ болады, бірақ Сигтрюгг қызды қорғап қалады. Брида оған сакстар мен Утред туралы әңгімелеп береді. Сондай-ақ ол қаза тапқан сакстардың мәйіттерін қабірден қазып шығарады. Эардвульф Стиорраға күш көрсетпек болғанда, Сигтрюгг оны өлтіруге бұйрық береді. Ал Хаэстен Эдитті тұтқынға алады. Қамал қабырғаларын бұзып кіру мүмкін болмаса да, Эдуард Уинчестерге шабуыл жасайды. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 36 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = Оныншы бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Қамал отыз күн бойы қоршауда болғанымен, Эдуард Уинчестерге басып кіре алмайды. Бұған қатты күйінген ол не істерін білмей дағдарады. Ал Утред Сигтрюгг келіссөз жүргізуге дайын деп есептейді. Сигтрюгг Эдуардқа ұлдарын көрсетіп, әскерін кері әкетсе, олардың бірін босатуға уәде береді. Алайда қай ұлын таңдарын білмеген Эдуард қатты күйзеліске түседі. Сонда Утред екі баланың орнына өзін кепілге ұсынды. Сигтрюгг оның ұсынысын қабылдайды. Брида Утредті азаптағысы келгенімен, Сигтрюгг бұған жол бермейді. Утред пен Сигтрюгг өзара бітімге келудің жолдарын талқылайды. Осы кезде Этелфледа Эофервикті басып алып, әскерімен Уинчестерге жетеді. Эдуард шабуылды түтіннің астында жасырып, қамалға басып кіруді ұйғарады. Оның сарбаздары қамал қақпасын бұзып өтеді. Бірақ Утред шайқасты тоқтатады. Эдуард пен Этелфледа Сигтрюггке Эофервикті беруге келіседі. Бітімнің сақталуына кепілдік ретінде Сигтрюгг тұтқындардың бірін өзімен бірге алып кетуді талап етіп, Стиорраны таңдайды. Стиорра Утредті өзін жіберуге көндіреді, өйткені ол Сигтрюггтің серігі болғысы келеді. Брида Утредке шабуыл жасап, оны өлтірмек болады. Бірақ мақсатына жете алмай, одан кек алатынын айтып серт береді. Элсвита байқамай өз тағдырын өзі шешіп қояды: ол Этелхелмге қамал ауласында өсетін бір өсімдіктің гүлдері суға ерітілгенде дәмсіз, бірақ улы болатынын айтып береді. Ал Эдуард Этелстанды тәрбиелеуді Утредке тапсырады. | LineColor = 000000 }} |} === 5 маусым (2022) === Бесінші маусым кітаптар топтамасының тоғызыншы және оныншы романдарына: «Дауыл жауынгерлері» және «Жалын тасушы» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list | EpisodeNumber = 37 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Арада бірнеше жыл өтеді. Утред Рамкофаның (Ранкорн) лорды атанып, Мерсия шекарасын қорғауға көмектеседі. Сонымен қатар Этелстанды ер жеткізіп, жауынгерлік өнерге баулиды. Қызыл ай мерекесі кезінде лорд Этелхелм жалдаған қарақшылар Этелстанды өлтірмек болады. Алайда олардың басшысы қашып үлгергенше, Этелстан екеуін жайратып салады. Исландияда Брида өзіне және көріпкелге айналған жас қызы Вибикеге ерген даниялық жауынгерлердің фанатик тобына көсем болады. Олар Англияға шабуыл жасауға аттанады. Ал Сигтрюгг пен оның әйелі Стиорра Эофервикті басқарып, христиандар мен пұтқа табынушылар арасындағы бейбітшілікті сақтап келеді. Алайда теңізде қаза тапты деп есептелген Сигтрюггтің бауыры Рёгнвальдрдың оралуы бұл тыныштыққа қауіп төндіреді. Кейін оның Бриданың жақтастарына қосылғаны белгілі болады. Ол Эофервикке шабуыл жасап, Стиорраны жасырынуға мәжбүр етеді. Эдит Қызыл ай мерекесі қарсаңында Рамкофаға оралады. Көп ұзамай мерекеге Этелфледа, Элфвин және сырқатынан айыққан леди Элсвита да келеді. Мереке өтіп жатқан кезде піштіруге ұшыраған Жас Утред қалаға әрең жетіп, мұны Бриданың жасағанын хабарлайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 38 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = [[Александр Дреймон]] | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Жас Утредке күтім жасалып жатқанда, Утред пен оның сарбаздары шабуыл болуы мүмкін деп қауіптеніп, Рамкофада күзетте тұрады. Осы кезде оларға Эофервиктің жау қолына өткені туралы хабар жетеді. Утред Бриданың өзінен кек алу үшін балаларына шабуыл жасап жатқанын түсінеді. Брида Сигтрюггті тұтқынға алып, азаптайды да, Утредті өзіне ертіп келуге уәде берген соң босатады. Ал Стиорра нөкерлерімен бірге Эофервиктің астындағы көне римдік кәріз жүйесіне қашып тығылады. Бірақ ол Бриданың қала әйелдерін азаптап, құрбандыққа шалғанын көріп отыруға мәжбүр болады. Уинчестерде Кенттен келген леди Эадгифу ұрланған жерлерін қайтаруды өтініп, Эдуардтың алдына келгенде, ол қызға ерекше қызығушылық танытады. Екеуінің бала кезінде кездескені есіне түсіп, Эадгифуға сарайда қалуды ұсынады. Өз әулетінің ықпалы әлсіреп бара жатқанын байқаған лорд Этелхелм Эдуардты Мерсияның көмегіне жүгінбей-ақ Эофервикке шабуыл жасауға көндіріп, Уэссекс пен Нортумбрия арасында соғыс тұтатуды көздейді. Осылайша патша қаржы жағынан өзіне тәуелді болады деп үміттенеді. Ол адамдарын Мерсия шекарасындағы қалаларға жіберіп, патшаның атынан Утредке көмек көрсетпеуді бұйырады. Эдиттің Рамкофаға келуінің себебі де белгілі болады: Этелфледа одан емшілік көмегін сұраған екен. Оның қатерлі ісікке шалдыққаны және емделіп кетуге үміттенетіні анықталады. Алайда Эдит ауруды емдеуге тым кеш кіріскенін айтып, Этелфледаның көктемге дейін өмір сүрмейтінін ескертеді. Өзі қайтыс болған жағдайда мұрагерлік мәселесі шешілмей, Мерсияда бүлік туатынын болжаған Этелфледа Утредке Рамкофа сарбаздарын солтүстікке бастап баруға тыйым салады. Этелфледаның сырқатын одан жасырып, бұл шешімді не себепті қабылдағанын айтпауы Утредтің ашуын келтіреді. Сөйтіп, ол өзіне адал он шақты сарбазын ертіп солтүстікке аттанады. Жолда әпкесіне көмекке жіберілген және Эофервикке шабуыл жасауды күтіп отырған Эдуард әскерінің алдыңғы жасағына жолығады. Жол үстінде Сигтрюггті кездестіріп, Этелхелмнің саксон қалаларына берген бұйрығы туралы естіген соң, олар кәріз жүйесі арқылы қалаға жасырын кіру жоспарын құрады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 39 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Лора Грейс | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Стиорра қала тұрғындарының өмірін сақтап қалу үшін Бридаға қарсы шығып, онымен жекпе-жекке шығуды талап етеді. Дандар қала алаңына жиналып, екеуі айқасқа дайындалған сәтте Утред, Сигтрюгг және оның сарбаздары қалаға басып кіріп, тұтқындағы тұрғындарды босатады. Содан кейін олар Уэссекс әскерінің көмегімен басқыншыларға шабуыл жасайды. Шайқас кезінде Вибике қоңырау мұнарасынан құлап қаза табады. Қайғыдан қан жұтқан Брида быт-шыт болған жасағының қалған сарбаздарын ертіп қашып құтылады, бірақ қашып бара жатып Пирлиг әкейді тұтқынға алады. Шайқастың барысы өзгеріп бара жатқанын байқаған Рёгнвальдр Сигтрюггтің жағына шығып, бауырының ықыласына бөленуге тырысады. Алайда оны ұстап алып, түрмеге қамайды. Шайқаста жеңіске жеткен Сигтрюгг Мерсияның қаланы қайтарып алуға көмектеспеуін екі ел арасындағы бітімнің бұзылғаны деп қабылдайды. Ол Утредті өзіне адалдық антын беріп, саксон патшалықтарынан бас тартуға шақырады. Алайда Утред Бриданы іздеп тауып, оның соңына түсуді көздейді. Тек Финан Этелфледаның ауыр науқас екенін айтқаннан кейін ғана ол райынан қайтады. Утред пен оның сарбаздары Этелфледаны көзі тірісінде көріп үлгеру үшін асығыс Эйлсбериге қарай жолға шығады. Ал Рёгнвальдрға қатысты не істерін білмеген Стиорра оған не тез өлімді, не дан заңымен сотталуды ұсынады. Рёгнвальдр сотты таңдайды. Енді ол құдайлардың қолдауына ие болу үшін қайнап тұрған қазанға салынған темір кесекті жалаң қолымен алып, түсіріп алмай тоғыз қадам жүруі керек. Эйлсбериде әлсіреп бара жатқан Этелфледа қызы Элфвинді өзінің мұрагері етіп тағайындамақ болады. Ал Уинчестерде Этелхелм өз немересі Эльфвердті Мерсия патшасы етіп жариялауды көздеп, астыртын әрекет жасайды. Оның түпкі мақсаты — немересінің Мерсия мен Уэссексті бірдей билейтін патшаға айналуы. Бұл астыртын жоспарды кездейсоқ естіп қалған Эадгифу Эдуардқа хабарлайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 40 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Джеймс Смит | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред Эйлсбериге дер кезінде жетіп, Этелфледаны соңғы рет көреді. Екеуі күннің батуын бірге тамашалап, қоштасады. Этелфледа оның құшағында жатып, Утредті сүйгеннен кейін көз жұмады. Эдуард та Этелхелмді және бір топ сарбазын ертіп Эйлсбериге келеді. Ол Элфвинге король Альфредтің арманын жүзеге асыруға ниетті екенін айтады, алайда нақты қандай жоспар құрып отырғанын ашып айтпайды. Ал Элсвита шіркеу ішінде дұға етіп отырып, Құдайдың өзін тастап кеткенінен қорқады. Эофервикте Рёгнвальдр темір кесекті көтеріп алып жүру сынағынан өтеді, бірақ қаланың сыртында үш күн бойы күтуі керек болады. Егер үшінші күнге дейін қолдары жазыла бастаса, құдайлар оны кешіргені деп есептеледі. Сигтрюгг бауырына берілген жазаға қатты қиналады, алайда Стиорра оны әлсіздік танытпауға шақырады. Рёгнвальдрдың қолдары шынымен де жазыла бастайды. Соған қарамастан, Сигтрюгг бауырының тағдыры туралы нақты шешім айтпай, тек оның өз қанынан жаралғанын мойындайды. Брида Йоркширге қарай солтүстікке бет алған жолда қызының өліміне қайғырып, есінен адасқандай күй кешеді. Ол Пирлиг әкейге азап көрсетеді. Одан сенімі туралы сұрап, Вибикені тірілтіп берсе, қалған жақтастарының өмірін сақтап қалуға дайын екенін айтып, онымен келісім жасамақ болады. Бірақ Пирлиг Құдай адам өмірін саудаға салмайтынын түсіндіреді. Жақтастары біртіндеп одан теріс айналып, тастап кеткенімен, Брида мен Пирлиг өз діндері мен сенімдері жайында әңгімелесіп, бір-бірінің көзқарасын белгілі дәрежеде түсіне бастайды. Ақырында олар Вибикені жерлейді. Эйлсбериге Этелфледаның қайтыс болғаны туралы хабар жетеді. Оның мұрагерін анықтау үшін олдормендер жиналғанда, Эдуард олардың бәрін өлтіруге бұйрық береді. Ол Этелхелмнің Элфвиннің таққа отыруына қарсы дауыс берулері үшін олдормендерге пара бергенін дұрыс аңғарады. Алайда жиенін қолдаудың орнына, Эдуард өзін Мерсияның, сондай-ақ барлық сакстар мен англдардың патшасы деп жариялайды. Элсвита Эдуард таққа отырған кезде Элфвинді сарайдан жасырын алып шығып, қауіпсіз жерге жеткізеді. Этелстан әкесіне төгілген қан үшін наразылық білдіреді. Бірақ Эдуард кейде көпшіліктің амандығы үшін аз адам құрбан болуы керек деп жауап береді. Оның айтуынша, тақты басып алу арқылы ол Элфвиннің әлсіздігі салдарынан алдын алу мүмкін болмас еді деген азамат соғысының жолын кескен. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 41 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Эдуард олдормендердің өлімі үшін тәубеге келіп, христиандық ораза ұстау арқылы Мерсия халқының көңілін аулауға тырысады. Осы кезде Эйлсберидегі қанды қырғын туралы хабар Эофервикке жетеді. Сигтрюгг Эдуардтың әрекеттеріне қатты алаңдайды. Ол мұны соғыс ашуға ұмтылған қанішер билеушінің іс-әрекеті деп қабылдайды. Сондықтан Эдуардқа Эофервикке жақындамауды ескерту үшін оңтүстікке шабарман жібереді. Элфвин мен Элсвита Бакстонға барып паналайды. Сол жерде Элсвита қызына Утредтің сарбаздарының бірі, Элфвиннің көңіл қосып жүрген Кинлаэфке тұрмысқа шығуды ұсынады. Оның ойынша, Элфвин қарапайым адамға күйеуге шықса, ешкім оны таққа үміткер деп санамайды әрі саяси мақсатта пайдалана алмайды. Эдуардпен некесінің сәтсіздікке ұшырап бара жатқанын сезген патшайым Эльфледа жұбанышты діннен іздеп, христиандық көріпкел әйел Аалиспен бірге Линдисфарнға жасырын жол тартады. Алайда олар Этелхелмнің Аалисті өлтіріп, бұл қылмысты дандарға жабу үшін соңдарына адам жібергенінен бейхабар еді. Осылайша ол дандар мен сакстар арасында соғыс тұтатып, нәтижесінде Эдуардтың қаза тауып, дандардың жеңілуін және немересі Эльфвердтің таққа отыруына жол ашуды көздейді. Әйелдерге тұтқиылдан шабуыл жасалғанда, Эльфледаны Аалиспен шатастырып, өлтіріп кетеді. Оқиға орнына жеткен Хаэстен қырғынның іздерін және аман қалған Аалисті тауып алады. Ол мәйіттерді жасыруға бұйрық беріп, болған жайды Утредке жеткізу үшін Рамкофаға аттанады. Шабуыл туралы хабар тараған соң, дандар да, сакстар да соғысты екінші тарап бастағысы келді деп бір-бірін айыптайды. Утред пен оның сарбаздары шындықты анықтап, одан әрі қан төгілуіне жол бермеу үшін бар күшін салады. Алайда Сигтрюгг те, Эдуард та Этелхелмнің арандатуымен соғысқа дайындала бастайды. Ал Этелхелм болса, өз қызының өліміне өзі бұйрық бергенін әлі білмейді. Қақтығыстардың бірінде Этелхелм Эдуардтың атынан жасырын жасақтаған жасақ Рамкофаға шабуыл жасап, Осферт қаза табады. Ақыры Эльфледаның өлгенін білген Этелхелм қайғыдан күйреп, өзіне қол жұмсамақ болады. Алайда оның көмекшісі жоспарын жалғастыруға көндіреді. Осы уақытта Брида Пирлиг әкейге Уэссекске қайтуға рұқсат береді. Пирлиг оны күнәларынан арылу үшін өзімен бірге жүруге шақырады. Брида бір шартпен келіседі: алдымен олар Утредті іздеп табуы керек. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 42 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Алекс Стракер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Эдуард пен Сигтрюгг әскерлерін бастап соғысқа аттанған кезде, Утред Этелхелмнің сатқындығын ескерту үшін Эдуардтың соңынан асығыс шабады. Эдуард оның сөзіне сеніп, соғысты тоқтатып, Утредке бұл хабарды дандарға жеткізуді тапсырады. Эдит Бакстонға келіп, Элфвин мен Элсвитаға қауіп төніп тұрғанын ескертеді. Алайда Элфвин Кинлаэф келмесе, анасы өзін монастырға жібермек деп қорқып, ескертуге құлақ аспастан қашып кетеді. Утред оларға жетіп үлгермей жатып, Сигтрюггтің әскері Этелхелм жасағын тауып алады. Олар таң ата қатып қалған көлдің үстімен өтіп, сакстарға тұтқиылдан шабуыл жасап, көпшілігін қырып салады. Утред шабуылды тоқтату үшін Сигтрюггке қарай ұмтылғанымен, өз әскерінің қырылып жатқанын көрген Эдуард келіп жетіп, қарсы шабуылға өзі бастап шығады. Соның нәтижесінде дан жасағы тас-талқан болады. Этелхелм қашып құтылып, немересі Эльфвердті саксон тағына отырғызу жоспарын жалғастыру үмітімен Шотландияға бет алады. Сигтрюгг пен Стиорра тұтқынға түседі. Утред оларды босатуды өтінеді. Эдуард Сигтрюгг пен оның сарбаздары шоқынып, өзіне адалдық антын берген жағдайда ғана келісетінін айтады. Бірақ Сигтрюгг бас тартады, сондықтан Эдуард оны өлім жазасына кеседі. Сигтрюгг өзін өлтіруді Утредтен өтінеді. Оның ойынша, Данияның ең ұлы жауынгерінің қолынан қаза табу — ең зор құрмет. Утред бұл өтінішті амалсыз қабылдайды. Оңтүстікке қарай жол тартқан Брида мен Пирлиг соғыстан қашып бара жатқан адамдарды кездестіреді. Алайда Пирлиг бұл туралы Бридаға айтпайды. Кейін оның шындықты жасырғанын білген Брида өзін алдап жүр деп ойлап, сакстар мен дандар арасындағы жаңа соғыстан көңілі қалады. Сөйтіп, ол жоспарын өзгертіп, Пирлигті пышақтап жаралайды да, егер тірі қалса, Утредке өзінің оны іздеп келе жатқанын жеткізуді тапсырады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 43 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Энтони Филопсон | WrittenBy = Алекс Стюард | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Сигтрюггті дандардың салт-дәстүріне сай жерлегеннен кейін, Эдуард Этелхелмнің оңтүстікке қарай жылжып, Уинчестерді басып алуға әрекеттенуі мүмкін деп қауіптенеді. Жергілікті халық қайтадан бүлік шығаруы ықтимал болғандықтан, Утред Эофервиктен кете алмайды. Сондықтан ол қаладағы тұрақтылықты сақтап, дан халқының көңілін аулау үшін Стиорраны патшайым етіп тағайындауды ұсынады. Стиорра әуелде келіседі, бірақ Эдуардқа адалдық антын беруге дәті бармайды. Эдуард оны жақтастарымен бірге қаладан қуып, орнына Рёгнвальдрды отырғызады. Эадгифу Эдуардқа жүкті екенін айтып, масқара болып сарайдан кетуге дайындалады. Алайда Эдуард мұны Құдайдың белгісі деп қабылдап, оған дереу үйленеді. Бұл жақында ғана қайтыс болған анасын сатқындық деп санайтын Эльфвердтің ашу-ызасын туғызады. Ол әкей Бенедиктке атасы Этелхелммен қайта қауышқысы келетінін айтып, діни қызметкерден өзімен бірге жүруді талап етеді. Ал Эофервиктің сыртында Брида саксондық күзет жасағына тұтқиылдан шабуыл жасап, тірі қалған жауынгерді Утредке хабар жеткізу үшін босатады. Ол Утредті Леодиске кездесуге шақырады. Ақыры Эдит пен Элсвита Элфвинді қуып жетеді. Алайда үшеуін Этелхелмнің адамдары тұтқындап, солтүстікке, Шотландияға алып кетеді. Этелхелм Шотландия королі Константинмен келісім жасасқан екен: ол Эдуардқа қарсы көтеріліске көмектесіп, Эльфвердті Уэссекс пен Мерсияның тағына отырғызуы керек. Оның орнына Константин Элфвинге үйленіп, Мерсия байлығының жартысын және оның корольдік әулетіндегі үлесін иеленеді. Сондай-ақ сакстар бұдан былай солтүстікке қарай басып кірмейтініне кепілдік алады. Алайда жол үстінде үш әйел тұтқын күзетшілерінің бірін жеңіп, өлтіреді. Екінші күзетші қашып құтылып, Элфвинді өзімен бірге алып кетеді. Утред Леодиске қарай батысқа бет алады. Онда граф Рагнардың кезінде өзі мен Брида бірге өскен ескі тойхананың қирандылары жатыр. Қысқа, бірақ кескілескен айқастан кейін Утред Бриданы жеңіп, оны өлтіруге дайындалады. Брида өлімді және Вальхаллаға аттануды өтінеді. Сол сәтте Утред балалық шағын, Бридамен бірге өткізген күндерін есіне түсіреді. Ол екеуінің арасындағы байланыстың тым берік екенін, Бриданы өлтіру өз жанының бір бөлшегін жоюмен тең екенін түсінеді. Жүрегі жараланған Бриданы өзін кешіріп, жаңа өмір бастауға біртіндеп көндіреді. Брида ақыры келісімін берген сәтте, Стиорра оның кеудесіне жебе атады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 44 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Энтони Филопсон | WrittenBy = Марта Хилльер және Джеймс Смит | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред Бриданың денесін өртеп, Стиорраны ақыры бірге отбасы болып өмір сүру үшін өзімен бірге Рамкофаға қайтуға көндірмек болады. Алайда Стиорра ашуланып, оның ұсынысын қабылдамайды. Ол Утредті өмір бойы өз міндеттерінен қашып, соның бәрін тағдырдың жазуына жаба салды деп айыптайды. Эофервикке оралған Утред сарбаздарын өзімен бірге Рамкофаға қайтуға шақырады. Бірақ олардың ешқайсысы келіспейді: отбасылары Уэссекске қоныс аударып кеткен, ал бұрынғы өмірлеріне қайтып оралу мүмкін емес. Солтүстікте Константиннің бұйрығымен Утредтің немере ағасы Вихтгар Беббанбургте Этелхелм мен Эльфвердті қонақ ретінде қарсы алып, оларды сарайына орналастырады. Көп ұзамай Элфвин де қамалға жеткізіледі. Салтанатты дастарқан басында Этелхелм Эльфвердке бүлік шығару жоспарын ашады. Эльфверд бұл ойға онша құлық танытпағанымен, жоспарды жүзеге асыруға бел буғандай болады. Әкей Бенедикт дастарқаннан рұқсат сұрап шығып, Эдуардқа ескерту жасау үшін оңтүстікке жол тартады. Эдит пен Элсвита Эофервикке келіп, болған жайтты хабарлайды. Алайда Эдуард Этелхелмнің жоспарына шектен тыс алаңдап, асығыс шешім қабылдап қоймау үшін Элфвинді құтқаруға бірден кіріспейді. Элсвита Утредті Элфвинді іздеп баруға көндіруге үміттенеді, бірақ ол алдымен өз отбасын ойлауы керектігін айтып, бас тартады. Осы кезде әкей Бенедикт келіп, Элфвиннің, Этелхелмнің және Эльфвердтің Беббанбургте екенін хабарлайды. Пирлиг әкей Утредке мұның бәрі Құдайдың қалауы болуы мүмкін екенін айтады. Сонда Утред жоспар құрады. Ол Эдуардқа Уэссекс пен Мерсияның біріккен әскерін Шотландия шекарасына жіберіп, Константиннің жолын кесуді ұсынады. Осылайша Этелхелм одақтасынан ажыратылады. Содан кейін біріккен әскер кері бұрылып, Этелхелмді шайқаста талқандамақ. Ал Утред Беббанбургті басып алып, Эдуардтың атынан Нортумбрияны билеп, біртұтас саксон Англиясын құру арманын жүзеге асырмақ болады. Алайда Эдуард бұл жоспардан бас тартады: оның ойынша, тәуекелі тым жоғары. Оның орнына қан төгілмеуі үшін Константинмен мәмілеге келіп, Нортумбрияны сакстар мен шотландтар арасында бөлісуді ұсынады. Утредпен ынтымақтас екенін көрсету үшін лорд Алдхелм, леди Элсвита, Пирлиг әкей, Финан, Ситрик пен Этелстан да Эдуардтың жоспарына қарсы шығады. Эдуард келіспегендердің бәрін қылыш кезенген күзетшілердің бақылауына алуды, қала қақпаларын жабуды және өлім жазасы қатерімен ешкімді қаладан шығармауды бұйырады. Бұған жауап ретінде лорд Алдхелм таң атқан соң Мерсия әскерінің Нортумбрияға қарай жорыққа шығатынын, қажет болса, қала қақпаларын бұзып өтетінін мәлімдейді. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 45 | EpisodeNumber2 = 9 | Title = Тоғызыншы бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Мерсия әскері Эофервиктен күшпен шығуға дайындалып жатқанда, Элсвита Эдуардты қан төгіске жол бермеу қажеттігіне көндіреді. Ақыры Эдуард райынан қайтып, қала қабырғаларындағы сарбаздарға қаруларын түсіруді бұйырады. Утред пен Алдхелм әскерді қаладан бастап шыққанда, олардың алдынан Уэссекс әскері шығады. Эдуард екі патшалықтың біріккен әскерін Беббанбургке өзі бастап баруға шешім қабылдаған екен. Солтүстікке қарай жолда әскер Кинлаэфті кездестіреді. Ол король Константиннің кемеге отырғанын көргенін айтады. Алайда оның қауіпті теңіз жолымен Беббанбургке жетуге тәуекел етуі мүмкін емес деп санап, бұл хабарға мән бермейді. Шын мәнінде, Константин өз жасағымен құрлық арқылы келе жатқан әскерінен бөлек, жеке күзетшілерімен бірге кемемен қамалға жеткен екен. Айлаға түскендерін түсінген Утред Элфвин тұтқында отырған кезде Беббанбургті қоршауға алудың мүмкін еместігін ұғады. Сондықтан ол бірнеше сарбазымен бірге жартастағы соқпақ арқылы қамалға жасырын кіріп, Элфвинді құтқаруды ұсынады. Сонымен қатар Хаэстенді кемесі апатқа ұшыраған саудагердің кейпіне еніп, Вихтгарды жағажайға түсіруге көндіреді. Сонда Хаэстен белгі беріп, Эдуард шабуылды бастайды. Қамалда Константин Элфвинмен кездесіп, оған екеуінің некесі тек саяси одақ болатынын түсіндіреді. Өзінің басқа біреуді сүйетінін айтып, Элфвинге күш көрсетпейтініне уәде береді. Утред, Финан мен Ситрик Беббанбургке жасырын кіре алғанымен, Финан мен Ситрик дан қарақшылары деп қате танылып, тұтқындалып, түрмеге қамалады. Хилдамен бірге саудагер кейпіне енген Хаэстен де жоспарын сәтті жүзеге асырады. Алайда оларды еріксіз қамалға алып келеді. Сол жерде Хаэстен тұтқынға түскен Финан мен Ситрикпен байланысы бар деген күдікке ілінеді. Ол оларды танымайтынын айтып, ештеңе білмейтінін алға тартады. Бірақ жоспарын ашпай, ақыры өлтіріледі. Шотландия әскері Беббанбургке қарай келе жатқаны байқалғанда, Эдуард Утред дайындалып үлгермесе де, шабуылды бастауға бұйрық береді. Ал Элсвита Эдитті ертіп орманға барады. Онда ол Стиорра мен өздеріне көңілі толмай жүрген дан жасағын кездестіріп, олардан көмек сұрайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 46 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = Оныншы бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред қамал ішінен Элфвинді іздеп жүргенде, Эдуард бастаған шабуыл сәтсіздікке ұшырай бастайды: қамал қақпаларын бұзу мүмкін болмайды. Шотландия әскерінің жақындап қалғанын білген Константин қамал қабырғаларын қорғап тұрған сарбаздарға шегінуге бұйрық береді. Соның арқасында ондаған қорғаушы мен бейбіт тұрғын теңіз жақтағы қақпа арқылы қамалдан шығып кетеді. Олардың арасында Хилда мен Элфвин де бар. Вихтгар бұл шешімге қарсылық білдіргенімен, шегіну шын мәнінде алдау амалы еді. Ол қорғаушылардың басым бөлігін қамал ауласына жинап, Эдуард әскерімен сыртқа шығып шайқасуды жоспарлайды. Ал шотландтар саксондарға ту сыртынан шабуыл жасауы керек болатын. Жоспар іске асып, Эдуард әскері біртіндеп жартастың шетіне қарай ығыстырылады. Қамалдың бос қалғанын байқаған Утред Стиорраны көріп, оған қарай шабады. Стиорра көмектескісі келгенімен, шайқастың тағдыры шешілді деп ойлап, шегінуге дайындалады. Алайда Утред оны және оның сарбаздарын шайқасқа қосылуға көндіреді. Ол жеңіске жеткен жағдайда Нортумбрия дандардың ата-бабалары аңсаған жаңа отанына айналатынын, онда сакстар мен дандардың бейбіт өмір сүре алатынын айтады. Дан болып тәрбиеленген сакстың өзі екі халықтың тату-тәтті өмір сүре алатынына дәлел екенін алға тартады. Эдуард әскері біртіндеп жартастың шетіне қарай ығыстырылып жатқанда, Утред пен Стиорра дан жасағын бастап, шотландтарға ту сыртынан шабуыл жасайды. Саксон әскері қайта күш жинап, дан жасақтарымен бірге Константиннің әскерін шайқас алаңынан қуып шығады. Вихтгардың әлі де Беббанбургте екенін білген Утред немере ағасымен есеп айырысып, ата-бабасының қонысын қайтарып алу үшін қамалға асығады. Оның соңынан Этелстан да кіреді. Алайда ол Этелхелм мен Эльфвердтің қашуға дайындалып жатқанын көреді. Этелстан Этелхелмнен Эльфледаның өліміне қатысты шындықты айтуды талап етеді. Этелхелм өз әрекетін ақтап, шабуыл кезінде Эльфледаның сол жерде болатынын білмегенін айтады. Атасының сөзіне жиіркенген Эльфверд одан теріс айналып кетеді. Ал Этелхелм өзіне қол жұмсайды. Вихтгармен қысқа айқастан кейін Утред оны балконнан төмен қарай лақтырып жібереді. Вихтгар төмендегі шырағданға шаншылып өледі. Алайда Утредтің жеңісі ұзаққа созылмайды. Залдан шыққанда, ол қамал қабырғалары мен қақпа мұнарасының өртеніп жатқанын көреді. Тағдырына мойынсұнған Утред кенеттен нөсер жауып, өртті басқан кезде таңғалады. Шайқастан кейін Эдуард жеңісті салтанатпен жариялап, Утредке көп жылғы қызметі үшін алғыс айтады. Ол Утредті Нортумбрияның жаңа лорды деп жариялап, Утредтің өзіне адалдық антын беруіне орай той өткізуді ұсынады. Алайда Утред Константинмен келісімге келгенін амалсыздан мойындайды. Келісім бойынша, Алдхелмді қоса алғанда, тұтқындар алмасқаннан кейін Константин Нортумбрияға деген талабынан бас тартады. Оның орнына Утред аймақтың тәуелсіздігін сақтап, оны Шотландия мен Англия арасындағы буферлік аймақ ретінде қалдыруға келіседі. Нортумбрия ешбір патшалықтың құрамына кірмей, дербес басқарылады. Утред Эдуардты өздерінің жоғарғы билеушісі деп мойындап, оған адалдық білдіреді, бірақ Нортумбрия Англияның құрамына қосылмайды. Эдуард бұл шешімге қатты ашуланып, Утредті сатқындық жасады деп айыптайды. Алайда Утред мұндай келісімге бару арқылы ғана шотландтардың Нортумбрияға қайта-қайта шабуыл жасауына жол бермеуге болатынын түсіндіреді. Нортумбрия Уэссекстің одақтасы болып қала береді және түптің түбінде Англияның құрамына қосылуы мүмкін, бірақ оған әлі уақыт келген жоқ. Утред Эдуардтың әрекеттері елде тым көп аласапыран туғызғанын, ал болашақта барлық патшалықтарды біріктіре алатын лайықты патшаның таққа отыратынын айтады. Әлі де ашуы тарқамаса да, Эдуард ақыры бұл келісімді қабылдайды. Утред, Стиорра және Жас Утред ақыры қайта қауышып, бірге өмір сүретін болғандарына қуанады. Осы кезде Хилда жасөспірім Осбертті Беббанбургке алып келеді. Осберт одан мұнда не үшін келгендерін сұрайды. Бірақ Хилда тек Беббанбургтің жаңа лорды оған әкесі туралы бірдеңе айтып бере алатынын меңзейді. Телехикая Утредтің өткен өміріне көз жүгіртіп, «Тағдыр — бәріне үстем» деген сенімін тағы бір мәрте растауымен аяқталады. | LineColor = 4B5320 }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] [[Санат:АҚШ телехикаяларының бөлімдер тізімі]] 8orjs8lz7ikngy7p83lnlz375klzdmn 3694806 3694802 2026-11-11T08:39:09Z Орел Карл 81620 /* 5 маусым (2022) */ 3694806 wikitext text/x-wiki [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] «[[Саксон жылнамалары]]» деген ортақ атаумен жарық көрген кітаптар топтамасы негізінде түсірілген «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының бөлімдер тізімі<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |title=BBC Two announces new drama series, The Last Kingdom |date=2014-07-09 |work=BBC Media Centre |access-date=2015-09-15 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405204402/https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |url-status=live }}</ref>. == Маусымдарға шолу == [[Сурет:TheLastKingdomLogo.png|right|300px|]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия саны ! colspan="2" | Көрсетілу күндері ! rowspan="2" | Арна |- ! Алғашқы серия ! Соңғы серия |- | style="background:#A52A16; width:10px; padding:0;" | | '''1''' | 8 | 10 қазан 2015 | 28 қараша 2015 | rowspan="2" | [[BBC Two]] |- | style="background:#280C0C; width:10px; padding:0;" | | '''2''' | 8 | 16 наурыз 2017 | 4 мамыр 2017 |- | style="background:#929D9B; width:10px; padding:0;" | | '''3''' | 10 | colspan="2" | 19 қараша 2018 | rowspan="3" | [[Netflix]] |- | style="background:#15151B; width:10px; padding:0;" | | '''4''' | 10 | colspan="2" | 26 сәуір 2020 |- | style="background:#4B5522; width:10px; padding:0;" | | '''5''' | 10 | colspan="2" | 9 наурыз 2022 |} == Бөлімдері == === 1 маусым (2015) === Бірінші маусым кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романға — «Соңғы патшалық» және «Бозарған салт атты» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Ұлыбританияда<br /> көрсетіле бастаған<br /> уақыты ! style="background:#9F260E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Бірінші бөлім |DirectedBy = Ник Мёрфи |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 10 қазан 2015 |AltDate = 22 қазан 2015 |Aux4 = 2,02<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a675187/uk-tv-ratings-the-big-bang-theory-wedding-attracts-huge-numbers-for-e4.html |title=UK TV ratings: The Big Bang Theory wedding attracts huge numbers for E4<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2015-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151028023137/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a675187/uk-tv-ratings-the-big-bang-theory-wedding-attracts-huge-numbers-for-e4.html |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = 866 жыл. Нортумбрия билеушілерінің бірі лорд Утред өлтіріліп, оның он бір жастағы ұлы Утред саксон қызы Бридамен бірге йарл Рагнардың қолына тұтқынға түседі. Бірде Утред Рагнардың қызы Тираны йарлдың жасағындағы Кияртанның ұлы Свеннен құтқарып қалады. Бұған қаһарланған Рагнар Свенді қуып жіберіп, бір көзін ойып алады. Осы оқиғадан кейін Утред пен Брида дандардың ортасында өсіп, Рагнардың өз балаларындай тәрбиеленеді. Арада көп жыл өткенде, Кияртан мен Свен Рагнардың отбасын қырып, Тираны алып қашады. Утред өзіне тиесілі жерлерді және әкесінің інісі Элфрик басып алған ата-баба мұрасы [[Бамборо қамалы|Беббанбург]] қамалын қайтарып алуға бел буады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Екінші бөлім |DirectedBy = Ник Мёрфи |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 17 қазан 2015 |AltDate = 29 қазан 2015 |Aux4 = 1,54<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a676490/uk-tv-ratings-the-class-of-92-score-over-3-million-viewers-on-bbc-one.html |title=UK TV ratings: The Class of 92 score over 3 million viewers on BBC One<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101124443/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a676490/uk-tv-ratings-the-class-of-92-score-over-3-million-viewers-on-bbc-one.html |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Рагнардың өлімі мен солтүстіктегі сакстар көтерілісіне Утред кінәлі деп айыпталады. Өзінің жазықсыз екенін Уббе мен Гутрумға дәлелдеуге тырысқан Утред Шығыс Англия патшасы [[Эдмунд (Шығыс Англия патшасы)|Эдмундтың]] өлім жазасына кесілуіне куә болады. Эдмундты христиан әулиесі [[Әулие Себастьян|Себастьян]] секілді азаптап өлтіреді. Утредтің сөзіне сенбеген Уббенің қаһарынан құтылу үшін ол Бридамен бірге Уэссекс патшалығының астанасы [[Уинчестер (Англия)|Уинчестерге]] қашады. Альфред пұтқа табынушыларға сенім артпайды. Сол себепті Утред оған Уббе туралы маңызды мәлімет жеткізгенімен, патшаның ағасы оны торға қамап, шайқасқа қатысуына жол бермейді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Үшінші бөлім |DirectedBy = Энтони Бирн |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 24 қазан 2015 |AltDate = 5 қараша 2015 |Aux4 = 1,58<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a773131/uk-tv-ratings-tom-hardys-love-of-dogs-makes-42m-swoon-on-itv/ |title=UK TV ratings: Tom Hardy's Love of Dogs makes 4.2m swoon on ITV<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129104557/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a773131/uk-tv-ratings-tom-hardys-love-of-dogs-makes-42m-swoon-on-itv/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = [[I Этелред|Этелред]] патша пен Альфред шайқаста жеңіске жеткенімен, Этелред ауыр жараланып, ажал алдында патшалық тәжін өз ұлына емес, Альфредке тапсырады. Утред пен Брида тұтқыннан босатылады. Гутрум және Уббемен бітімге келуді көздеген Альфред Утредтен кеңес сұрайды. Утред оған дандардың неден қауіптенетінін түсіндіреді. Уэссекске алдағы шайқастарға дайындалуға уақыт беру үшін Альфред бітім жасасады. Сондай-ақ Утредтен бір жыл бойы адал қызмет етуге ант алып, осы уақыт ішінде сакстарды дандарша соғысуға үйретуді тапсырады. Брида Утредтен көтерген баласынан айырылады. Көп ұзамай Рагнар Кіші келгенде, Брида онымен бірге кетеді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Төртінші бөлім |DirectedBy = Энтони Бирн |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 31 қазан 2015 |AltDate = 12 қараша 2015 |Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/news/a773907/uk-tv-ratings-paul-ogrady-for-the-love-of-dogs-gets-over-3-million-on-thursday/ |title=UK TV ratings: Paul O'Grady: For the Love of Dogs tops Thursday night<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142054/http://www.digitalspy.com/tv/news/a773907/uk-tv-ratings-paul-ogrady-for-the-love-of-dogs-gets-over-3-million-on-thursday/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Уэссекстен жер иеленуді көздеген Утред Альфредтің ұсынысын қабылдап, Милдритке үйленеді. Алайда Милдриттің әкесінен қалған шіркеу алдындағы орасан зор қарызы бар екені Утредке алдын ала айтылмайды. Мұның бәрі Альфредтің ойластырған жоспары екенін Утред кейін түсінеді. Утред пен Милдрит бірте-бірте тіл табысып, көп ұзамай Милдриттің жүкті екені белгілі болады. Осы кезде дандар бекіністі басып алады. Бейбіт келіссөздер барысында Утред пен бірнеше сакс жауынгері дандармен тұтқын алмасу үшін кепілге беріледі. Тұтқында жүргенде Утред Кіші Рагнар мен Бриданы қайта кездестіреді. Бітім мерзімі аяқталған соң, Гутрум кепілге алынғандарды өлтіруге бұйырады. Алайда Рагнар Утредті ажалдан арашалап қалады. Көп ұзамай Утред даттардың қалың флотының жақындап келе жатқанын байқап, алғашқы белгі отын жағады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Бесінші бөлім |DirectedBy = Бен Чанан |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 7 қараша 2015 |AltDate = 19 қараша 2015 |Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a774708/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-up-to-78m/ |title=UK TV ratings: I'm a Celebrity back up to 7.8m on Thursday night<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129145014/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a774708/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-up-to-78m/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Дат флоты оңтүстікке қарай аттанады, алайда қатты дауылдан көптеген кемесінен айырылады. Альфред әскерін екіге бөледі: өзі Ирландиядан келе жатқан дандарға қарсы тұру үшін жасақтың бір бөлігін батысқа бастап кетеді, ал Одда бастаған екінші жасақ жағалаудағы дат әскерімен бетпе-бет келеді. Утред Одданың жасағына қосылып, онымен келісіп, жау қосынына жасырын кіріп, диверсия жасауды ұйғарады. Ол даттардың кемелерін өртеп, жау арасында дүрбелең туғызады. Алайда жауға байқатпай құтыла алмай, Уббемен шайқасуға мәжбүр болады. Ақыры Уббені өлтіреді. Көмекке жеткен Одданың адамдары дандарды жеңгенімен, Одда ауыр жараланады. Уинчестерде Кіші Одда жағалаудағы жеңісті өзінің еңбегі етіп көрсетіп, Альфредке өтірік айтады. Утред оның жалған сөздерін әшкерелеуге тырысқанымен, дегеніне жете алмайды. Бұған ашуланған Альфред оны көпшілік алдында масқаралайды. Осыдан кейін Утред Милдритпен және кішкентай ұлы Утредпен бірге өз жеріне оралады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Алтыншы бөлім |DirectedBy = Бен Чанан |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 14 қараша 2015 |AltDate = 26 қараша 2015 |Aux4 = 1,55<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a775460/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-keeps-bringing-in-the-big-numbers-on-thursday/ |title=UK TV Ratings: I'm a Celebrity keeps bringing in the big numbers on Thursday<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143617/http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a775460/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-keeps-bringing-in-the-big-numbers-on-thursday/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Утред пен Леофрик байып, қарыздарынан құтылу үшін қарақшылықпен айналысуға бел буады. Сөйтіп, өз адамдарын ертіп, [[Корнуолл|Корнуоллға]] аттанады. Жолда оларға монах Ассер жолығып, Перадур патшаның алдына алып барады. Перадур оларды өз қарсыласымен күресу үшін жалдайды. Осы кезде Утредтің назарын тылсым күшке ие, сұлу Изолда аударады. Ол ел арасында көлеңке патшайымы атанған. Утред пен оның адамдары жорыққа шыққанда, қарсыластары Скорпа бастаған дандар болып шығады. Скорпа мен Утред жасырын келісімге келіп, қазынаны тең бөлісуге уағдаласады. Олар Перадур мен оның адамдарын өлтіреді. Алайда Скорпа кейін Утредке опасыздық жасап, қазынаның бәрін өзі иемденеді. Соған қарамастан, Изолда жасырылған қазынаны Утредке береді. Утред Изолдамен бірге өз жеріне оралып, Милдриттің шіркеуге берешек қарызын өтейді. Көп ұзамай оны Уэссекске шақырып, Корнуоллдағы әрекеттері үшін Альфредтің алдына жауап беруге мәжбүр етеді. Леофрик Утредке қарсы куәлік беруге мәжбүр болады. Алайда ол корольден Утредпен жекпе-жекке шығып, оны өз қолымен өлтіруге рұқсат сұрайды. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Жетінші бөлім |DirectedBy = Питер Хоар |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 21 қараша 2015 |AltDate = 3 желтоқсан 2015 |Aux4 = 1,54<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a776199/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-get-me-out-of-here-stays-top-with-76-million/ |title=UK TV ratings: I'm a Celebrity... Get Me Out of Here! stays top with 7.6 million<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143511/http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a776199/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-get-me-out-of-here-stays-top-with-76-million/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Корнуоллдағы әрекеттері үшін жаза ретінде Утред пен Леофрик өлімге дейін жекпе-жекке шығуға мәжбүр болған сәтте, дандар Уэссекске басып кіреді. Утред, Леофрик және Изолда дандар зорлаған монах әйел Хилданы құтқарып, онымен бірге батпақты жерлерге бой тасалайды. Сол жерде олар басқыншылардан отбасымен бірге жасырынған Альфредті кездестіреді. Патша Вулферге, Беоккаға және Ассерге хабар жібереді. Көп ұзамай олар Уэссекс әскерінің қалған бөлігімен бірге жетеді. Изолда өлім аузында жатқан ханзада Эдуардты ажалдан арашалап қалады. Алайда ол Утредке баласының орнына басқа бір баланың өлетінін ескертеді. Осы кезде Скорпаның флоты батпақты жерлерге келіп тоқтайды. Утред пен оның адамдары Скорпаның жауынгерлерін батпақтың түкпіріне қарай алдап кіргізіп, көздерін жояды. Артынша олардың кемелерін өртеп жібереді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Сегізінші бөлім |DirectedBy = Питер Хоар |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 28 қараша 2015 |AltDate = 10 желтоқсан 2015 |Aux4 = 1,65<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a776952/uk-tv-ratings-bbc-music-awards-attracts-25m/ |title=UK TV ratings: BBC Music Awards attracts 2.5m, down 1.4m from last year<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143537/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a776952/uk-tv-ratings-bbc-music-awards-attracts-25m |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Вулфер мен оның жасағы Гутрумға қосылады. Ал Альфред өзіне адал болып қалған адамдармен бірге әскер жинау үшін Одданың жанына аттанады. Утред Изолданың сиқырлы күші патшаның ұлын аман алып қалуы үшін өзінің ұлы құрбан болғанын біледі. Сондай-ақ Изолда оған Рагнардың апайы Тираның әлі де тірі екенін хабарлайды. Альфред соңғы шайқасқа дайындалу үшін барлық жасаққа Эгберт тасына жиналуды бұйырып, хабаршылар жібереді. Кіші Одда Альфредке қосылудан бас тартқанда, әкесі Одда Үлкен ұлын сатқындығы үшін өлтіріп, өз адамдарын патшаға бастап келеді. Альфредтің әскері Гутрумды жеңгенімен, Леофрик пен Изолда шайқаста қаза табады. Дандармен арадағы бейбітшілікті сақтау үшін Кіші Рагнар мен Брида кепілге алынады. Ал Гутрум христиан дінін қабылдайды. Утред, Хилда және Халиг солтүстікке, Беббанбургке қарай жол тартады. |LineColor = 9F260E }} |} === 2 маусым (2017) === Екінші маусым кітаптар топтамасының үшінші және төртінші романдарына: «Солтүстіктің әміршісі» және «Аспан қылышының әні» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Ұлыбританияда<br /> көрсетіле бастаған<br /> уақыты ! style="background:#2F0E0E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list | EpisodeNumber = 9 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Питер Хоар | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 16 наурыз 2017 | AltDate = 16 наурыз 2017 | Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.broadcastnow.co.uk/ratings/overnight-tv-ratings/the-last-kingdom-returns-with-16m/5116002.article |title=The Last Kingdom returns with 1.6m {{!}} Ratings {{!}} Broadcast<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195836/https://www.broadcastnow.co.uk/ratings/overnight-tv-ratings/the-last-kingdom-returns-with-16m/5116002.article |url-status=live }}</ref> | ShortSummary = 878 жыл. Утред йарл Рагнардың өлімі мен туған жері Беббанбургті тартып алған көкесі Элфриктен кек алуды көздеп, солтүстікке аттанады. Альфред Англиядағы бытыраңқы патшалықтарды біріктіру қажет деген ойға күн өткен сайын бекіне түседі. Енді оның назары викингтер билігіндегі солтүстік аймақтарға ауып, бұл өңірді бақылауында ұстап отырған ағайынды Эрик пен Зигфридке қарсы әрекет етуді ойластырады. Беокка Кияртан мен Свеннің қолына түскен Камберленд патшасы [[I Гутфрит|Гутредті]] құтқару ісіне Утред пен оның серіктерін жұмылдыруды ұсынады. Альфредтің ойынша, тумысынан дан, ал сенімі жағынан христиан Гутред солтүстік Англияны пұтқа табынушыларға қарсы біріктіріп, кейін оны Уэссекс билігіне бағындыра алады. Утред өзін аға Рагнардың өлімі үшін кек алуға келген «өлмейтін» жауынгер ретінде көрсетіп, Гутредті тұтқыннан босатады. Кияртан Утредтің Нортумбрияға оралғанын естіп, оны өлтірудің амалын қарастырады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 10 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = Питер Хоар | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 23 наурыз 2017 | AltDate = 23 наурыз 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Кияртан Камберлендтегі әскер лагеріне тыңшыларын жібереді. Олар Утредке тұтқиылдан шабуыл жасағанымен, жауынгерлері оны аман алып қалады. Хилда монастырь өмірінен бас тартып, жауынгер болуға бел буады. Гутредтің Альфредке еліктеп, ел басқаруға тырысқаны сәтсіз аяқталады. Оның жасқаншақтығы мен шешім қабылдаудағы дәрменсіздігі сакстардың жағдайын әлсіретеді. Гутредтің қарындасы Гизела мен Утред бір-біріне ғашық болады. Алайда көп ұзамай Утредтің көкесі Элфриктің әрекетінен Кияртанға қарсы құрылған одақ ыдырайды. Бұл бірлестіктің құрамында Эрик пен Зигфрид те болған еді. Утред Гутредке адал болуға ант береді, бірақ оның айлакер кеңесшісі, аббат Эадред, сенімсіз патшаны Утредтің қауіпті адам екеніне және түптің түбінде қарындасын да, тәжін де тартып алатынына иландырады. Гутред Элфрикпен келісімге келіп, Утредті викингтерге құлдыққа сатып жібереді. Утредтің адал серігі Халиг оны жалғыз қалдырмай, өз еркімен құлдыққа түседі. Гутредтің опасыздығын Хилдадан естіген Альфред Утредті іздеуге оның сүт бауыры Кіші Рагнар мен Бриданы аттандырады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 11 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 30 наурыз 2017 | AltDate = 30 наурыз 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Шынжырға байланған Утред пен Халиг исландиялық құл саудагері Сверридің кемесінде ескекші болып жұмыс істейді. Эофервикте Элфрик Гутредпен жасасқан келісімінен бас тартады, өйткені патша оған Утредтің шабылған басын бермеген еді. Элфриктің қолдауынан айырылған Эрик пен Зигфрид те Гутредті тастап кетеді. Қыс түскенде Утред пен Халигті Исландиядағы [[Хусавик]] қаласына апарып, Сверриге ағаш кесуші етіп жегеді. Қашуға әрекеттенгендері сәтсіз аяқталған соң, Халигті кеменің тұмсығына байлап қояды. Ол теңіз үстінде азаппен көз жұмады. Утредті Англияға қайта әкеліп, Свенге сатпақ болады. Кек алуға асыққан Свен әлсіреп қалған Утредті жазалауға кіріскен сәтте, Кіші Рагнар жасағымен келіп жетеді. Утред бостандыққа шығып, Хилда оны күтіп-баптап, аяққа тұрғызады. Аббат Эадред әйелдер монастырынан Гизеланы тауып алып, одақты қайта жандандыру үшін оны Элфрикке тұрмысқа шығуға мәжбүрлемек болады. Бірақ Утред пен Рагнар дер кезінде жетіп, үйлену рәсіміне кедергі жасайды. Ашуға булыққан Утред өзін келеке еткен аббатты өлтіріп, қасиетті орынға қол көтереді. Уэссекске келген соң, Альфред Эадредтің өлімі үшін Кіші Рагнар жауап беретінін айтады, өйткені Утредтің барлық әрекетіне сол жауапты деп санайды. Рагнарды жазалаймын деп сес көрсеткен Альфред Утредті өзіне қайтадан адалдық антын беруге мәжбүр етеді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 12 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 6 сәуір 2017 | AltDate = 6 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Рагнардың жақтастары Роллоның бастауымен аға Рагнардың өлімі үшін кек алуға қамданады. Дунхолмды басып алу үшін оларға қалың қол қажет, ал оны тек Гутредпен одақ құру арқылы жинай алады. Брида болса, Рагнардың адамдарын Гутред үшін құрбан еткісі келмейді. Утред Гутредке қарсы шығып, оның бұрынғы опасыздығын бетіне басады. Ақырында Гутред Утред Эрик пен Зигфридті Англиядан кетуге көндірсе, Рагнарға әскер беруге келіседі. Утред ағайынды викингтердің лагеріне жасырын кіріп, Зигфридті өлтірмек болады. Оны өлтіре алмағанымен, тұтқынға түсіріп, Эрикті Англиядан кетуге мәжбүрлейді. Кейін Утред Зигфридті босатарда оның қолының білезік тұсынан төменгі бөлігін шауып тастайды да, шабылған қолды Гутредке апарып береді. Утред пен Беокка Дунхолмға жасырын кіретін жолды тауып, Рагнар мен Гутредтің адамдарын қамалға өткізеді. Шайқаста Ролло мен Свен қаза тауып, Рагнар Кияртанды жекпе-жекте өлтіреді. Тайра болса, жылдар бойы тұтқында болып, қорлық көргеніне және ағаларының оны құтқармағанына күйініп, есінен адасқан күйде олардан кек алмақ болады. Алайда Беокка оны бауырларын кешіруге көндіреді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 13 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Джейми Донохью | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 13 сәуір 2017 | AltDate = 13 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Дунхолм түбіндегі шайқастан бері бірнеше жыл өтсе де, Утред Уэссекс патшалығында Кокхэмнің лорды ретінде Альфредке қызмет етіп жүр. Соңғы жылдары елде тыныштық орнағанымен, көршілес Шығыс Англияда жағдай шиеленісе бастайды. Осы кезде Этелволд Утредке тосын бір оқиғаны баяндап, оған еліктірер ұсыныс жасайды. Альфредтің патша сарайына сапары кезінде Утредтің тәуелсіз мінезі мен іштей мойынсұнбауы арадағы ахуалды ушықтырады. Ал Эрикпен күтпеген кездесу Утредті көп ойға қалдырып, оның Гизеламен арасына сызат түсіреді. Осы уақытта Винчестерде Мерсиядан Этелред келген соң, патша тойына дайындық басталады. Беокканың әкесі айығып келе жатқан Тайраға өзіне тұрмысқа шығуды ұсынады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 14 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Джейми Донохью | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 20 сәуір 2017 | AltDate = 20 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Винчестерде Этелред пен Этелфледаның үйлену тойы тойланады. Алайда мереке ұзаққа созылмайды: викингтердің Уэссекске қайта оралуы жаңа соғыстың басталу қаупін төндіреді, ал Альфредтің бейбітшілікті сақтауға қаражаты жетіспейді. Ел ішіндегі өсек-аяң Альфредтің Утредке деген күдігін күшейтіп, ақырында патша оны әскер басшысы қызметінен босатады. Оның орнына өркөкірек, бірақ ақыл-ойы таяз Этелредті тағайындайды. Алайда Лондонға жасалған жорық сәтсіз аяқталады. Мерсия билеушісінің өрескел қателігін пайдаланған Эрик пен Зигфрид сакстарды айласынан асырып, Этелфледаны тұтқынға түсіреді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 15 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Ричард Сеньор | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 27 сәуір 2017 | AltDate = 27 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Эрик пен Зигфрид Этелфледаны тұтқынға алған соң, сакстар бұл хабарды Альфред патшаға жеткізу үшін Винчестерге қайтады. Ал Утред Гизеланың үйіне барып, шындықты өз күшімен анықтауға бел буады. Альфредтің дегенінен қайтпайтын табандылығы Одданы патшаның ең алдымен патшалықтың қамын ойлайтынына күмәндандырады: ол үшін қызының тағдыры ел мүддесінен де маңызды емес пе? Утред пен Зигфрид Нортумбриядан қуылғаннан кейін алғаш рет бетпе-бет келеді. Осы кездесу кезінде Утред Уэссекстің болашағын айқындайтын шешім қабылдайды. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 16 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Ричард Сеньор | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 4 мамыр 2017 | AltDate = 4 мамыр 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Альфред патшаға Этелфледа үшін орасан зор құн төлеу талап етіледі. Ақша берілмеген жағдайда патшаның қызына қандай жаза қолданылатыны да ескертіледі. Бұл төлем бүкіл патшалықтың қауіпсіздігіне қатер төндірсе де, Альфред құнды төлеу керек деп шешеді. Бенфлеотта Эрик пен Этелфледаның бірге қашу жоспары әшкерелену қаупіне ұшырайды. Утред енді Уэссексті аман сақтап, сонымен бірге Этелфледа мен Эрикті құтқарудың жолын тез арада табуы керек. Одда патшалық үшін бар тәуекелге барып, күтпеген одақтасымен күш біріктіреді. Ал Гизела мен Утред Альфредтің қаһарына ұшырағаннан кейінгі өмірлерін ойластырады. Ақырында Бенфлеот түбінде өткен шайқас бәрін өзгертеді... | LineColor = 2F0E0E }} |} === 3 маусым (2018) === Үшінші маусым кітаптар топтамасының бесінші және алтыншы романдарына: «Жалындаған жер» және «Патшалардың өлімі» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #8F9A99; color: #000000;" | Жалпы № ! style="background: #8F9A99; color: #000000;" | Серияның № ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Атауы ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Режиссер ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Сценарист ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Бірінші бөлім |DirectedBy = Эрик Лейонборг |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Көріпкел Скаде Альфредтің викинг көсемі Қанды Шаштың қолынан шайқаста қаза табатынын болжайды. Хаэстен Альфредке Қанды Шаштың әскері келе жатқанын хабарлайды. Альфред Мерсия билеушісі Этелредке Уэссекс әскерімен күш біріктіруді ұсынады. Алайда Этелред бұл ұсыныстан бас тартады. Сонда Этелфледа әскерді өзі бастап, сарбаздарды шайқасқа дайындайды. Утред пен оның жасағы Қанды Шаш ойрандап кеткен Ауэлтун қаласында қараусыз қалған Скадені қолға түсіреді. Скаде Утредке қарғыс айтады. Эссенгумда ол Альфредке келесі жазды көрмейтінін ескертеді. Осы кезде Этелволд Утредке Кент билеушісі Сигебрихт пен тақ мұрагері Эдуардтың арасындағы жанжал туралы хабарлайды. Артынша Қанды Шаш Скадені қайтарып алу үшін келіссөз жүргізуге келеді. Алайда Утред көріпкелмен бірге қашып бара жатқандай кейіп танытып, Қанды Шаштың әскерін өзіне қарай тартуды көздейді. Ол Мерсия жасақтарымен кездесіп, оларды Қанды Шашқа қарсы шайқасқа қосылуға көндіреді. Альфредтің әскері де көмекке жетіп, дандар екі жақтан қысылып, қалқан қабырғаларының арасында күйрей жеңіледі. Дегенмен Қанды Шаш қашып құтылады. Винчестерге оралған Утредке Хилда әйелі ұлын босану кезінде қайтыс болғанын хабарлайды. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Екінші бөлім |DirectedBy = Эрик Лейонборг |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утред әйелінің мәйітін қабірінен қазып алып, денесін өртемек болады. Алайда оны байқап қойған соң, Альфред алдына шақыртады. Сол жерде монах Годвин Гизеланың өліміне қатысты Утредті келеке етеді. Ашуға булыққан Утред оны абайсызда өлтіріп алады. Альфред осы оқиғаны пайдаланып, Утредті Эдуардқа адалдық антын беруге мәжбүрлемек болады. Бірақ Утред көнбей, қашып шығу үшін Альфредті кепілге алады. Ол Дунхолмға қарай бет алады, алайда жолда сырқаттанып қалады. Утред мұны Скаденің қарғысы деп ойлайды. Осы кезде Этелволд бұл хабарды әуелі Этелредке, кейін Қанды Шаш пен Хаэстенге жеткізеді. Ол олардың Дунхолмда Рагнарға қосылып, Ұлы дан әскерін құруына үміт артады. Ал Этелред Алдхелмге Этелфледаны өлтіруді тапсырып, осылайша Альфредтің жағдайын одан әрі әлсіретуді көздейді. Дунхолмда Брида Нитинг бағанының көмегімен Скаденің қарғысының әсерін уақытша жояды. Осыдан кейін Утредтің жағдайы жақсарады. Рагнардың бауыры Кнут оның адалдығына күмән келтіріп, сұрақтың астына алғанымен, Утред бұдан былай дан ретінде өмір сүретініне ант береді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Үшінші бөлім |DirectedBy = Энди Де Эммони |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Алдхелм Этелфледаға Этелредтің қастандығы туралы ескертіп, оның Винчелкумбтағы монах әйелдер монастырына қашып кетуіне көмектеседі. Патша сарайында Альфред Беоккаға Эдуардқа лайықты қалыңдық іздеуді тапсырады. Алайда Элсвита Беоккадан Уилтуншир аймағының эалдорманы Этелхелмнің қызын таңдауды сұрайды. Осы кезде Қанды Шаш, Хаэстен және Этелволд Дунхолмға келеді. Ал Альфред Утредтің Кокхэмдегі иелігін тартып алып, балаларын Уинчестерге жеткізуді бұйырады. Этелфледаның күтушісі Сейбл одан Беоккаға арналған екі хат әкеледі. Хаттарда Этелфледа Утредті тауып, өзіне көмектесуін өтінеді. Қанды Шаш Скаде үшін Утредпен жекпе-жекке шыққысы келеді, бірақ Рагнар бұған келіспейді. Ақырында Рагнар, Қанды Шаш, Хаэстен және Утред Уэссекске қарсы күш біріктіруге уағдаласады. Алайда Утредтің жасағындағы сакстардың арасында наразылық күшейе түседі. Беокка мен Тира Утредті іздеп Дунхолмға келеді. Беокка оған Этелфледаға қажет кезінде көмекке келуге берген уәдесін еске салады. Утред дандардың қатарынан кетеді. Осыдан кейін Рагнар Қанды Шаштың өлімге дейін айқасу туралы талабын қабылдауға мәжбүр болады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Төртінші бөлім |DirectedBy = Энди Де Эммони |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утред Қанды Шашты жеңеді, бірақ Рагнар жекпе-жекті тоқтатып, Утред пен Скаде Дунхолмнан кетіп қалады. Винчелкумбта Утред Этелфледамен кездеседі. Ал Хаэстеннен Ұлы дан әскері туралы хабар алған Альфред Этелредке әскерін соғысқа әзірлеуді тапсырады. Хаэстен Этелфледаның осы монастырьда жасырынғанына күдіктеніп, одан кек алу үшін Винчелкумбқа аттанады. Оның адамдары монастырьға басып кірмек болғанда, алдынан Утред пен оның жасағы шығады. Жасағының едәуір бөлігінен айырылған Хаэстен келіссөз жүргізуге мәжбүр болады. Утред Этелфледаны Скадеге айырбастайды. Енді ол өмірін Скаденің қарғысынан аман алып қалу үшін көріпкел әйелден құтылудың жолын табуы керек. Викингтер лагерінде Этелволд Кнутқа Рагнарды өлтіруді ұсынады. Өйткені Рагнар Утредтің дандардан кетуіне Этелволдты кінәлайды. Кнут бұл ұсынысқа келіседі. Брида бала көтере алмайтындықтан, Рагнар ұрпақ сүйемін деген үмітпен бір әйелді шатырына ертіп келеді. Рагнар ұйықтап жатқанда, Этелволд оны пышақтап өлтіреді. Содан кейін оның қылышына қол жеткізуіне жол бермейді. Осылайша Рагнар семсерін ұстап үлгермей, Валхаллаға аттану мүмкіндігінен айырылады. Ақырында Этелволд оқиғаны Рагнардың қасындағы әйел оған шабуыл жасап, ал Рагнар өзін қорғау үшін оны өлтіргендей етіп көрсетеді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Бесінші бөлім |DirectedBy = Джон Ист |WrittenBy = Бен Ванстоун |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Ел ішінде Альфредтің қаза тапқаны туралы жалған хабар тараған соң, Рагнар өлгеннен кейін Қанды Шаш пен Кнут дан әскерінің тізгінін өз қолдарына алып, Уэссекс бағытына қарай жорығын жалғастырады. Брида Рагнарды жерлеп, оның қандай тағдырға душар болғанын Утредке жеткізеді: енді оның рухы Нифлхеймнің қақаған суығында мәңгілікке тентіреп жүруге мәжбүр. Утред Эглсбургте Альфредпен кездесіп, Хаэстенге шабуыл жасап, Скадені қайтару үшін әскер сұрайды. Алайда Альфред Ұлы дан әскерінің күшін әлсірету қажет деген сылтаумен оған сарбаз беруден бас тартады. Этелфледа болса, Хаэстеннің шын мәнінде кімнің жағында екенін әшкерелейді. Осы кезде Эдуард әкесінің рұқсатынсыз Утредке көмектесуге уәде береді. Эдуард әкесінен әскер сұрап өтінгенде, Альфред оның бұл әрекетіне көңілі толмаса да, болашақ мұрагерінің өзін лайықты ізбасар ретінде көрсетуіне мүмкіндік беруді ұйғарады. Бемфлеотта Утред Хаэстенді өзіне қарай тартып, шайқасқа шақырады. Алайда Альфред шабуыл жасауға бұйрық бермейді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Алтыншы бөлім |DirectedBy = Джон Ист |WrittenBy = Софи Петцаль |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Эдуард шабуылға өзі бұйрық береді. Хаэстен жеңіліс тапқанымен, Скадемен бірге ұрыс даласынан қашып құтылады. Утред Этелфледаның иелігіне оралған соң, Ситрикпен сөзге келіп қалады. Ситрик даниялық тұтқындарды босатып, дандар жағына өтіп кетеді. Осы уақытта Кнут Этелволдты Уинчестерге жіберіп, Утредті өлтіруді тапсырады. Рагнардың қабірінің басында Утред Бридамен қайта қауышады. Екеуі Рагнардың рухын Нифльхеймнен Вальхаллаға аттандыруға көмектеседі деп үміттенген Сторриді іздеуге жолға шығады. Жол үстінде Утред пен Брида татуласады. Утред Альфредке қайтадан қызмет етуге Рагнардың өмірін сақтап қалу үшін ғана келіскенін ақыры мойындайды. Бұған дейін Альфред аббат Эадредті өлтіргені үшін Утредтің орнына Рагнарды жауапқа тартқан еді. Сторриді тапқан соң, ол Рагнардың кегін оның қанішерін Рагнардың қанымен суарылған семсермен өлтіру арқылы ғана қайтаруға болатынын түсіндіреді. Брида Сторриді өлтіріп, оның бір кездері өзін бұтақпен қорлағаны үшін қарғысқа ұшыратқанын айтады. Сондай-ақ көріпкелді оның терісіне зақым келтірмей өлтіру ғана қарғысты бұза алатынын ашады. Утред пен Брида екі жаққа аттанады: Утред Рагнардың тірі қалған соңғы қандасы Тайраның қанын алуға барады, ал Брида Рагнардың өлтірушісін табу үшін дандарға қайта қосылады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Жетінші бөлім |DirectedBy = Ян Маттис |WrittenBy = Лидия Адетуньи |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утредке Этелволдтың адамдары шабуыл жасайды. Ол олардың басшысын қолға түсіріп, дандарға қайта жібереді. Жетекшісі арқылы жауларына кегін жақын арада қайтаратынын ескертеді. Ал Этелволд Уинчестерде түрмеге қамалады. Брида Кнутпен бірге болуға келіседі. Осы кезде Эдуард болашақ жары Элфледпен алғаш рет кездеседі. Утред Скадені іздеп жолға шығады. Кругландта оларды даниялықтарға ұстап бермек болған сатқын тегн тұтқындайды. Алайда Утред пен оның серіктері ауылды өртеп, қашып шығады. Қанды Шаш пен Хаэстен Скаде үшін өзара шайқасады. Скаденің көмегімен Хаэстен Қанды Шашты өлтіреді. Этелволдты Альфредтің алдына алып келеді. Патша оның жасаған қылмыстары үшін бір көзін ойып алуға бұйрық береді. Викингтер лагерінің сыртында Утред Ситрикпен қайта қауышады. Олардың бұған дейінгі жанжалы даниялық тұтқындарды алдап, өз әскерлеріне тыңшыны қабылдату үшін алдын ала ойластырылған әрекет болып шығады. Утред пен Ситрик Скадені қайта қолға түсіріп, қайықпен қашып кетеді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Сегізінші бөлім |DirectedBy = Ян Маттис |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Эдуардтың үйлену тойына елдің түкпір-түкпірінен ақсүйектер Уинчестерге жиналады. Осыны пайдаланған Этелволд пен Сигебрихт тақ мұрагеріне де, Утредке де қарсы астыртын әрекетке кіріседі. Кокхэмге келген Утред балаларын Уинчестерге алып кеткенін біледі. Ол Скадені өзенге батырып өлтіріп, қарғыстан құтылады. Өмірінің соңғы сәті жақындағанын сезген Альфред Элсвитаға Эдуардтың болашақта Утредтің көмегіне мұқтаж болатынын айтады. Алайда Элсвита оның бұл пікіріне қосылмайды. Жасағының көмегімен Утред, Уэссекс заңынан тыс жүргеніне қарамастан, жасырын түрде Уинчестерге оралып, Тайраның қанын алады. Этелволд одан күдіктенгенімен, Тайра мен Беокка Утредті үйлеріне жасырады. Беокка Утред пен Альфредтің кездесуін ұйымдастырады. Альфредті күтіп отырған Утред Англосаксон жылнамасының алғашқы нұсқасын тауып алады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Тоғызыншы бөлім |DirectedBy = Эд Базальгетти |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Альфред Утредке жылнаманың жазылу тарихын түсіндіріп, Эдуардтың болашағы, дін мен христиандық туралы әңгіме қозғайды. Ол бір кездері Утредті әдейі азапқа салғысы келгенін мойындайды. Алайда мұндай шешімнің өзімшілдік пен ақылға қонымсыз әрекет болғанын түсініп, қателескенін және Утредке лайықты құрмет көрсете алмағанын ашық айтады. Осы кезде олардың әңгімесін есіктің сыртынан тыңдап тұрған Элсвита бөлмеге кіріп, Утредтің Эдуардтың жанында болғанын қаламайтынын мәлімдейді. Альфред болса, болашақта не боларын ой елегінен өткізеді. Этелволд пен Сигебрихт өздерінің астыртын әрекеттерін жалғастырып, Утредтің жақын маңда жүргенін әрі кек алуға дайындалып жатқанын айтып, ел арасына қауесет таратады. Соған қарамастан, Альфред Утредке кешірім жариялайды. Кнут Бриданы құшағына алғанымен, Рагнардың өлімі туралы оған шындықты айтпайды. Уинчестерде Тидман Тайраға тиісіп, мазасын алғаны үшін жауапқа тартылады. Оны жақтап шыққан Беокка Тидманды басымен ұрып жібереді. Утред Эдуардты патша тағына отырғызуға көмектесу үшін қалатынын растағаннан кейін Альфред дүние салады. Элсвита патшаның кешірім жарлығын күшін жойды деп жариялап, Утредті түрмеге қаматады. Ал Тидман Тайраны қорлауын тоқтатпайды. Одан қашқан Тайра өз үйіне тығылады. Алайда Тидман оның соңынан жетіп, үйді өртеп жібереді. Тайра оны пышақпен өлтіргенімен, өрт өрши түскенде еден тақтайларының астында қамалып қалады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Оныншы бөлім |DirectedBy = Эд Базальгетти |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Финан мен Ситрик өртті сөндіруге асығады, бірақ Тайраның әлі үй ішінде қалуы мүмкін деп қауіптенеді. Өрт одан сайын өршіп, тірі қалудан үміті үзілген Тайра өзіне пышақ сұғып, жан тапсырады. Көп ұзамай оқиға орнына жеткен Беокка оның қазасына қайғырып, зар еңірейді. Осы кезде Этелволд Этелредпен келіссөз жүргізіп, дандармен одақ құруды ұсынады. Оның жоспары бойынша, дандар Эдуард пен оның жақтастарын қырып салуы керек. Түрмеде отырған Утредке Этелфледа Уэссекстан кетуін өтінеді, өйткені Элсвита оны елден қуған еді. Осы сәтте Беокка келіп, Тайраның қаза тапқанын хабарлайды. Дандар лагерінде Хаэстен Альфредтің қайтыс болғанын айтып, әскерді шайқасқа жігерлендіреді. Эдуард Утредке берілген кешірім жарлығын күшінде қалдырады. Осыдан кейін Утред еркін адам ретінде Эдуардтың жағына шығып, шайқасқа дайындалады. Утред Уэссекс әскерімен Беданфордқа аттанар алдында Сигебрихтпен бетпе-бет кездеседі. Ол Тайраның қанымен белгіленген семсерді пайдаланып, Рагнардың өлтірушісінен кек алуды көздейді. Ал қарсы жақта Брида бауырының кімнің қолынан қаза тапқанын анықтап, Джекдоуды Утредке хабар жеткізуге жібереді. Этелред бастаған Мерсия әскері жеткен соң, шайқас басталады. Алдын ала ойластырылғандай, Сигебрихт ұрыс алаңына кешігіп келіп, сакстар жағында соғысуды ұйғарады. Мұны көрген Хаэстен Сигебрихттің Уэссекс әскерімен бірге жүргенін байқап, өздеріне опасыздық жасалғанын мәлімдейді. Қанды шайқас басталып, Кнут Сигебрихтті өлтіреді. Утред пен Брида Этелволдтың алдынан шығады. Ол қашуға тырысқанымен, жолы бөгеліп, ақыры Утредтің қолынан қаза табады. Жылнамада жазылғандай, Эдуард алғашқы шайқасында жеңіске жетеді. Ал Рагнардың рухы ақыры Валхаллаға аттанады. |LineColor = 8F9A99 }} |} === 4 маусым (2020) === Төртінші маусым кітаптар топтамасының жетінші және сегізінші романдарына: «Пұтқа табынушылар әміршісі» және «Бос тақ» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #000000; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #000000; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list | EpisodeNumber = 27 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Беббанбургте лорд Элфрик Шотландиядан келген шапқыншылармен шайқаста жасағының жартысынан айырылады. Элфриктің әрекеттерін аңдып жүрген Финан, Ситрик пен Осферт Кокхэмге оралып, Утредке болған шабуылдар жайында хабарлайды. Утред шотландтар қайта оралып, ал Элфрик ойсырай азайған әскерін толықтырып үлгермей тұрып, Беббанбургке соққы беруді жоспарлайды. Ол Эдуардтан көмек сұрағанымен, патша өтінішін қабылдамайды. Беокка әкей бұл іске өз еркімен араласуға дайын болса, дін қызметкері болған Утредтің кіші ұлы Жас Утред әкесінің жоспарына амалсыздан көмектесуге мәжбүр болады. Хаэстен Кнуттың әскерін Шығыс Англиядан әкетіп жатқанын байқап, олар Ирландияға бет алды деп топшылайды. Бұл жайында ол Этелредтің жасағына қолбасшылық ететін Эардвульфке хабарлайды. Эардвульф мұны Этелредке жеткізеді. Ал Этелред жағдайды Шығыс Англияны жаулап алуға берілген мүмкіндік деп қабылдайды. Жеңіске жету мүмкіндігін арттыру үшін ол Беббанбургке монахтарды жіберіп, Элфриктен қасиетті жәдігер — әулие Освальдтың жүрегін сатып алуды тапсырады. Утред осы монахтардың кейпін пайдаланып, Беббанбургке жасырын кіруді көздейді. Король Эдуард барған сайын Этелхельмге арқа сүйей бастайды. Этелхелм оған Кнуттың Ирландияға аттанғанын хабарлайды. Соған қарамастан, Эдуард Уэссекс шекарасындағы қорғаныс бекіністерін күшейтуді бұйырады. Алайда шын мәнінде Кнут пен Брида Мерсияға басып кіріп, Этелред пен Эдуардты жеңіп, Мерсия мен Уэссексті өз биліктеріне қаратуды жоспарлап отыр. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 28 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Жас Утред әкесінің пұтқа табынушылыққа бейім әрі ымыраға келмейтін мінезін жақтырмайды. Леди Элсвита король Эдуардқа Этелредтің әулие Освальдқа тиесілі барлық қасиетті жәдігерді бір жерге жинауға ұмтылуы оның Уэссекспен арадағы одақтан бас тартып, Мерсияның бұрынғы даңқын қайта жаңғыртуды көздейтінін білдіретінін ескертеді. Алайда лорд Этелхелм Эдуардқа бұл ескертулерге құлақ аспауға кеңес береді. Элфрик әскер жалдауға ақша табу үшін әулие Освальдтың жүрегін сатуға бел буады. Этелред Эардвульфтің қарындасы Эдитке көңіл білдіргенімен, әзірге одан еш жауап ала алмай жүр. Кнут әскерімен бірге Мерсиядағы Тетсуортқа жетеді. Ол егіз ұлдарын қауіпсіз жерде ұстау үшін Хаэстенмен бірге басқа жаққа жібереді. Брида Хаэстенге Кнуттан жүкті екенін айтады, бірақ сакстармен шайқас аяқталғанша бұл сырды ешкімге жария еткісі келмейді. Бір кездері әкесі қуып жіберіп, суға батып өлді деп есептеген Элфриктің ұлы Уихтгар соғыс тәжірибесі мол өз жасағымен Беббанбургке оралады. Леди Элсвита Эдуардтың алғашқы әйелі Экгвинн мен оның ұлына барып, бұрынғы әрекеттері үшін өкініш білдіреді. Утред Беббанбургке жетіп, түн қараңғысын пайдаланып қамалға кіреді. Жас Утред өзін Элфрикке таныстырған сәтте, әкесі оны өлтіруден аман алып қалады. Утред Беббанбург жауынгерлерін өз қолбасшылығына алуды ұсынады, бірақ олар Уихтгарға адал болғандықтан, оның ұсынысын қабылдамайды. Ақырында Уихтгар Элфрикті өлтіреді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 29 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Сара О’Горман | WrittenBy = Шарлотта Вульф | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Уихтгар Жас Утредті арбалетпен атып өлтірмек болады. Беокка өзін жебенің алдына тосып, Жас Утредтің өмірін сақтап қалады, бірақ өзі сол жерде қаза табады. Утред пен оның жасағы кемеге мініп, Беббанбургтен қашып шығады. Осы кезде Кнут Мерсияға басып кірсе, Этелред Шығыс Англияны ойрандап, жаулап алу жорығын жалғастырады. Эдуард Мерсияны қорғау үшін Тэмвортқа жетіп, шайқасқа дайын отырған Кнуттың әскеріне қарсы аттануға тиіс. Алайда ол Этелредтің оралуын күтіп, содан кейін ғана соғысуды жөн көреді. Этелфледа уақыт жоғалтуға болмайтынын түсініп, мерсиялық жасақтарды жинау үшін Уэссекстан жасырын кетеді. Леди Элсвита оған әскерін Теттенхоллға топтастырса, Эдуардтың қолын да сол жерге жіберуге уәде береді. Ал Этелхелм Эдуардқа Этелредтен құтылу үшін Мерсияны құрбан етуге кеңес береді. Этелред Шығыс Англиядағы Ленада қоныс теуіп, викингтер басып алған жерлерді біртіндеп қайтарып алып жүр. Ол Эардвульф пен оның қарындасы Эдитке егер Эардвульф бүкіл Шығыс Англияны жаулап алуды қамтамасыз етсе, олардың әулетіне түскен масқараны кешіретінін айтады. Беоккадай ең жақын досынан әрі туған жері Беббанбургтен айырылған Утред қайғыдан қан жұтады. Жолында Хаэстенге кездескен ол Кнуттың Рагнардың өліміне себепкер болғанын және Мерсияға басып кіргенін біледі. Осыдан кейін Утред Кнуттың егіз ұлдарын тұтқынға алады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 30 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Сара О’Горман | WrittenBy = Джейми Крайтон | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Элсвитаның тапсырмасымен Пирлиг әкей Уэльске барып, король Хивелден көмек сұрайды. Утред болса, Эйлсбериде Этелфледаға қосылады. Қамалға Этелфледаны тұтқындамақ болған Кнуттың жауынгерлері шабуыл жасайды. Утред Кнуттың ұлдарының бірін өлтіремін деп қорқытады. Бірақ Кнуттың адамы Бьоргульф оның бұл қоқан-лоққысына сенбейді. Сонда Утред басы шабылған баланың мәйітін жауға қарай лақтырады. Мұны көрген викингтер шегінеді. Утред Кнуттың ұлдарын босатып жібереді. Эардвульф Мерсияға викингтер басып кіргенін Этелредке хабарлауы керектігін түсінеді. Эдит бұл хабарды естігенде ашуға мінбеуі үшін Этелредпен бірге болады. Алайда Этелред бар кінәні Эардвульфке артып, одан кек алуға уәде береді. Этелхелм Эдуардқа Элсвитаның Пирлигті Уэльске жасырын түрде көмек сұрауға жібергенін айтып қояды. Эдуард анасымен бетпе-бет сөйлескенде, ол Этелфледаның өліміне жол берсе, сарбаздары оны жек көретінін ескертеді. Бьоргульф Кнутқа ұлдарының бірінің өлтірілгенін хабарлайды. Қаһарына мінген Кнут тірі қалған ұлын құтқару үшін әскеріне дереу жорыққа шығуды бұйырады. Теттенхоллда мерсиялық жасақтар мен уэльстіктер дандарға қарсы шайқасады. Ұрысқа Этелредтің әскері де келіп қосылады. Жағдай әбден тығырыққа тірелген сәтте Эдуардтың әскері шайқастың тағдырын шешеді. Утред Кнутпен айқасып жатқанда, Брида оның Рагнарға опасыздық жасағанын біледі. Ол Кнутты өлтіреді. Уэльстіктер Бриданы тұтқынға алады. Брида Утредтен өзін өлтіруді өтінгенімен, ол бұған келіспейді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 31 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Теттенхолл шайқасында алған жарақаттарынан Этелредтің жағдайы қатты нашарлайды. Эардвульф оның өлімінің жақындағанын өз пайдасына жаратуға тырысады. Ал Эдит болса, бәрін тастап, бірге қашып кетуді жөн көреді. Бірақ Эардвульф бұған келіспейді. Этелфледа мен Утред Этелредтің орнына кім билік жүргізетінін анықтау үшін Эйлсбериге барып, олдормендермен сөйлесуді ұйғарады. Этелфледа тақ мұрагерлігінің жалғасуын қамтамасыз ету үшін Этелредтен қызы Элфвинге лайықты күйеу таңдауды сұрайды. Осы кезде Эдуард әскерімен Эйлсбериге келеді. Ол Этелхелмге анасы Хивел патшаның әскерін көмекке шақырғаны үшін жұрт алдында сөгіс жариялауды тапсырады. Этелхелм болса, Элсвитаны Уинчестерде түрмеге қамаудың амалын қарастырады. Сондай-ақ ол Эдуардты Мерсияны өз билігіне алуға көндірмек болады. Эдуард Элфвинді Эардвульфке атастыруды ойлайды. Алайда Этелред Эардвульфке мұндай некеге ешқашан келісім бермейтінін айтады. Бұдан кейін Эардвульф оны өлтіреді. Этелфледа Эдуардтың қызын атастыру жоспарына қатты ашуланады. Ал Эдуард құдалық рәсімі аяқталғанша Этелфледаны қамауда ұстауды Эардвульфке бұйырады. Утред қызы Стиорра, Этелфледаның қызы Элфвин және Эдуардтың тұңғыш ұлы Этелстан тұрып жатқан Солтвикке барады. Ол серіктерімен бірге оларды қауіпсіз жерге, Честерге алып кетуді жоспарлайды. Эдит Этелфледаның қашуына көмектеседі. Этелфледа одан Утредті тауып, Венлокадағы Әулие Милбурга монастырында кездесуін өтінуді тапсырады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 32 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Эдит Утредті тауып алады. Ол Честерге бара жатқан жолынан бұрылып, Этелфледамен кездесуге аттанады. Жолда оба індетінен қашып, аштықтан әлсіреген сакстарға кезігеді. Жұқпалы дерт тараған елді мекендерге соқпау үшін олар Венлокаға жаяу жетуді ұйғарады. Ал Венлокада Этелфледа Алдхелммен бірге Утредті күтіп отырады. Бірақ ол келмеген соң, Этелфледаның үміті үзіледі. Утред Венлокаға жеткенде, Этелфледаның кетіп қалғанын біледі. Стиорра Жас Утредке өзін сакстан гөрі данға жақын сезінетінін айтады. Ольдормендер Эардвульфтің Элфвинге үйленуіне келісім беруден бас тартады. Эардвульф Эдуардтың бұйрығына бағынбай, қашқындарды іздеу үшін мерсиялық сарбаздармен бірге жолға шығады. Осы кезде Элсвита Уинчестерден қашып шығады. Эйлсбериге келгенде, Этелхелм оны қамалға кіргізбейді. Қамал қақпасы обадан бас сауғалап келген қарапайым халыққа да жабық еді. Эдуард олдормендердің қарсылығына қарамастан, қақпаны ашуға бұйрық береді. Алайда бұл әрекеті оның Мерсияны өз билігіне қаратуды көздеп отырғанына күмән туғызады. Ал Брида Уэльсте құлдыққа түсіп, өзін тұтқындаған уэльстіктердің азаптауы мен қорлығына ұшырайды. Элсвита Эдуардтың Этелфледаны түрмеге қамап, оны және Элфвинді іздеуге сарбаздар жібергенін біледі. Эардвульф пен мерсиялық жауынгерлер Утред пен оның серіктерінің ізіне түсіп, оларды тауып алады. Олар Элфвинді қолға түсірмек болғанда, Эдит Эардвульфтің Этелредті өлтіргенін айтып қояды. Мұны естіген Эардвульф қашып кетеді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 33 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Дэвид Мур | WrittenBy = Джейми Крайтон | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Этелредті Эйлсбериде жерлеу рәсімі өтіп жатқанда, Пирлиг әкей Утред пен оның серіктеріне қамалға жасырын кіруге көмектеседі. Жерлеу рәсімінен кейін өткен Уитанда Утред олдормендер мен Эдуардқа Эардвульфтің опасыздығын әшкерелейді. Алайда Эдуард Утредтің өзін сатқын деп айыптап, түрмеге қаматады. Лорд Этелхелм Элфвиннің қайда екенін білуге тырысып, Утредті азаптайды, бірақ көздегеніне жете алмайды. Эдуард бірте-бірте Этелхелмнің өз мүддесін көздеп жүргенін түсінеді. Ол Утредті босатып, Этелхелмді кеңесшісі қызметінен алып, Уэссекске қайтуын бұйырады. Осы кезде викинг көсемі Сигтрюгг Бриданы іздеп, Уэльстегі елді мекендерге шабуыл жасайды. Брида өзін тұтқындаған уэльстіктерге олардың өзіне көрсеткен қорлығын қайтарады. Сигтрюгг Уэльстің бір елшісін Холиуэллдегі Хивел патшаға ағасының шабылған басын жеткізуге жібереді. Эдуард Утредтің мерсиялықтардың сеніміне бірден ие болғанын байқайды. Сондықтан Мерсиядағы бүлік басылып, Элфвинді атастыруға лайық жас олдормен кәмелетке толғанға дейін Утредті Мерсияның лорды әрі қорғаушысы етіп тағайындауды ұйғарады. Утредке бұл ұсынысты қабылдайтынын не қабылдамайтынын шешу үшін белгілі бір мерзім беріледі. Этелфледа Эдуардтың жоспары туралы хабардар болады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 34 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Дэвид Мур | WrittenBy = Питер Маккенна | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Уитанда Утредті Мерсияның лорды әрі қорғаушысы етіп тағайындау туралы шешім мақұлданады. Утред бұл міндетті қабылдағанымен, алғашқы ісі ретінде тәжден бас тартып, билікті Этелфледаға береді. Бұған Эдуард қатты ашуланады. Ал Этелфледа тәждің болашақта Элфвиннің олдорменге тұрмысқа шыққан күйеуіне өтуін қамтамасыз ету үшін пәктік сақтауға ант береді. Осы шартты қабылдаған Уитан оны Элфвин тұрмысқа шыққанға дейін Мерсия патшайымы етіп тағайындайды. Эдуард әскеріне Эйлсбериді басып алуды бұйырады. Утред Финанды Этелфледаны қорғауға қалдырып, Осферт пен Ситрикпен бірге мерсиялық жасақтардың көмегіне жүгіну үшін жолға шығады. Эдуардтың айласынан ұтылғанын түсінген соң, ол әскерін кері әкетеді. Кейін Эдуард пен Этелфледа өзара одақ құрып, Шығыс Англияны сакстардың билігінде ұстап қалу үшін бірлескен әскер жіберуге уағдаласады. Жас Утред дін қызметкері болу жолын жалғастыру үшін монастырьға қайтуды ұйғарады. Ал Брида Уэльстегі ауылдарға шабуыл жасауды жалғастырады. Ол Сигтрюггті Теттенхоллдағы оқиғалар үшін Эдуард пен Утредтен кек алу мақсатында Уэссекске басып кіруге үгіттейді. Хивел патша түнде Дехейбарт қамалын қайтарып алмақ болады. Алайда Сигтрюгг оның жоспарын алдын ала біліп, күтіп отырады да, уэльстік әскерді тас-талқан етеді. Брида Эардвульфті тұтқынға алады. Ол Эдуардтың Уинчестерді әскерсіз қалдырып кеткенін хабарлайды. Осыны естіген Сигтрюгг Уинчестерге шабуыл жасауды ұйғарады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 35 | EpisodeNumber2 = 9 | Title = Тоғызыншы бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Этелфледа Мерсия патшайымы ретінде таққа отырады да, әскерімен Эофервикке аттанады. Осы уақытта дандар Уинчестерді басып алады. Элсвита, Этелхелм, Элфледа және Эдуардтың балалары тұтқынға түседі. Утред пен оның жасағы Элсвитаны Бедвинге дейін шығарып салады. Ол сол жерде Этелстанды тәрбиелеп өсірмек болады. Алайда жолда Хаэстен бастаған викингтер оларға тұтқиылдан шабуыл жасап, Элсвитаны, Стиорраны және Этелстанды тұтқынға алады. Ал Утредті, Осфертті, Пирлиг әкей, Финан мен Ситрикті аяқтарынан ағашқа байлап, бастарын төмен қаратып іліп қояды да, өлгенше күзетуге сарбаздарын қалдырады. Дандар байқамай қалған Эдит орманда жасырынып жүреді. Ол күзетшілердің бірін өлтіріп, тұтқындарды босатады. Пирлиг әкей Эдуардқа хабар жеткізуге жіберіледі. Утред пен оның серіктері Уинчестерге жаяу аттанады. Эдит қалаға жасырын кіріп, Стиорра мен өзгелерге Утредтің жақындап қалғанын хабарлауға өзі ниет білдіреді. Эардвульф Бридаға Стиорраның Утредтің қызы екенін айтады. Брида оның басын алмақ болады, бірақ Сигтрюгг қызды қорғап қалады. Брида оған сакстар мен Утред туралы әңгімелеп береді. Сондай-ақ ол қаза тапқан сакстардың мәйіттерін қабірден қазып шығарады. Эардвульф Стиорраға күш көрсетпек болғанда, Сигтрюгг оны өлтіруге бұйрық береді. Ал Хаэстен Эдитті тұтқынға алады. Қамал қабырғаларын бұзып кіру мүмкін болмаса да, Эдуард Уинчестерге шабуыл жасайды. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 36 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = Оныншы бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Қамал отыз күн бойы қоршауда болғанымен, Эдуард Уинчестерге басып кіре алмайды. Бұған қатты күйінген ол не істерін білмей дағдарады. Ал Утред Сигтрюгг келіссөз жүргізуге дайын деп есептейді. Сигтрюгг Эдуардқа ұлдарын көрсетіп, әскерін кері әкетсе, олардың бірін босатуға уәде береді. Алайда қай ұлын таңдарын білмеген Эдуард қатты күйзеліске түседі. Сонда Утред екі баланың орнына өзін кепілге ұсынды. Сигтрюгг оның ұсынысын қабылдайды. Брида Утредті азаптағысы келгенімен, Сигтрюгг бұған жол бермейді. Утред пен Сигтрюгг өзара бітімге келудің жолдарын талқылайды. Осы кезде Этелфледа Эофервикті басып алып, әскерімен Уинчестерге жетеді. Эдуард шабуылды түтіннің астында жасырып, қамалға басып кіруді ұйғарады. Оның сарбаздары қамал қақпасын бұзып өтеді. Бірақ Утред шайқасты тоқтатады. Эдуард пен Этелфледа Сигтрюггке Эофервикті беруге келіседі. Бітімнің сақталуына кепілдік ретінде Сигтрюгг тұтқындардың бірін өзімен бірге алып кетуді талап етіп, Стиорраны таңдайды. Стиорра Утредті өзін жіберуге көндіреді, өйткені ол Сигтрюггтің серігі болғысы келеді. Брида Утредке шабуыл жасап, оны өлтірмек болады. Бірақ мақсатына жете алмай, одан кек алатынын айтып серт береді. Элсвита байқамай өз тағдырын өзі шешіп қояды: ол Этелхелмге қамал ауласында өсетін бір өсімдіктің гүлдері суға ерітілгенде дәмсіз, бірақ улы болатынын айтып береді. Ал Эдуард Этелстанды тәрбиелеуді Утредке тапсырады. | LineColor = 000000 }} |} === 5 маусым (2022) === Бесінші маусым кітаптар топтамасының тоғызыншы және оныншы романдарына: «Дауыл жауынгерлері» және «Жалын тасушы» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list | EpisodeNumber = 37 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Арада бірнеше жыл өтеді. Утред Рамкофаның (Ранкорн) лорды атанып, Мерсия шекарасын қорғауға көмектеседі. Сонымен қатар Этелстанды ер жеткізіп, жауынгерлік өнерге баулиды. Қызыл ай мерекесі кезінде лорд Этелхелм жалдаған қарақшылар Этелстанды өлтірмек болады. Алайда олардың басшысы қашып үлгергенше, Этелстан екеуін жайратып салады. Исландияда Брида өзіне және көріпкелге айналған жас қызы Вибикеге ерген даниялық жауынгерлердің фанатик тобына көсем болады. Олар Англияға шабуыл жасауға аттанады. Ал Сигтрюгг пен оның әйелі Стиорра Эофервикті басқарып, христиандар мен пұтқа табынушылар арасындағы бейбітшілікті сақтап келеді. Алайда теңізде қаза тапты деп есептелген Сигтрюггтің бауыры Рёгнвальдрдың оралуы бұл тыныштыққа қауіп төндіреді. Кейін оның Бриданың жақтастарына қосылғаны белгілі болады. Ол Эофервикке шабуыл жасап, Стиорраны жасырынуға мәжбүр етеді. Эдит Қызыл ай мерекесі қарсаңында Рамкофаға оралады. Көп ұзамай мерекеге Этелфледа, Элфвин және сырқатынан айыққан леди Элсвита да келеді. Мереке өтіп жатқан кезде піштіруге ұшыраған Жас Утред қалаға әрең жетіп, мұны Бриданың жасағанын хабарлайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 38 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = [[Александр Дреймон]] | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Жас Утредке күтім жасалып жатқанда, Утред пен оның сарбаздары шабуыл болуы мүмкін деп қауіптеніп, Рамкофада күзетте тұрады. Осы кезде оларға Эофервиктің жау қолына өткені туралы хабар жетеді. Утред Бриданың өзінен кек алу үшін балаларына шабуыл жасап жатқанын түсінеді. Брида Сигтрюггті тұтқынға алып, азаптайды да, Утредті өзіне ертіп келуге уәде берген соң босатады. Ал Стиорра нөкерлерімен бірге Эофервиктің астындағы көне римдік кәріз жүйесіне қашып тығылады. Бірақ ол Бриданың қала әйелдерін азаптап, құрбандыққа шалғанын көріп отыруға мәжбүр болады. Уинчестерде Кенттен келген леди Эадгифу ұрланған жерлерін қайтаруды өтініп, Эдуардтың алдына келгенде, ол қызға ерекше қызығушылық танытады. Екеуінің бала кезінде кездескені есіне түсіп, Эадгифуға сарайда қалуды ұсынады. Өз әулетінің ықпалы әлсіреп бара жатқанын байқаған лорд Этелхелм Эдуардты Мерсияның көмегіне жүгінбей-ақ Эофервикке шабуыл жасауға көндіріп, Уэссекс пен Нортумбрия арасында соғыс тұтатуды көздейді. Осылайша патша қаржы жағынан өзіне тәуелді болады деп үміттенеді. Ол адамдарын Мерсия шекарасындағы қалаларға жіберіп, патшаның атынан Утредке көмек көрсетпеуді бұйырады. Эдиттің Рамкофаға келуінің себебі де белгілі болады: Этелфледа одан емшілік көмегін сұраған екен. Оның қатерлі ісікке шалдыққаны және емделіп кетуге үміттенетіні анықталады. Алайда Эдит ауруды емдеуге тым кеш кіріскенін айтып, Этелфледаның көктемге дейін өмір сүрмейтінін ескертеді. Өзі қайтыс болған жағдайда мұрагерлік мәселесі шешілмей, Мерсияда бүлік туатынын болжаған Этелфледа Утредке Рамкофа сарбаздарын солтүстікке бастап баруға тыйым салады. Этелфледаның сырқатын одан жасырып, бұл шешімді не себепті қабылдағанын айтпауы Утредтің ашуын келтіреді. Сөйтіп, ол өзіне адал он шақты сарбазын ертіп солтүстікке аттанады. Жолда әпкесіне көмекке жіберілген және Эофервикке шабуыл жасауды күтіп отырған Эдуард әскерінің алдыңғы жасағына жолығады. Жол үстінде Сигтрюггті кездестіріп, Этелхелмнің саксон қалаларына берген бұйрығы туралы естіген соң, олар кәріз жүйесі арқылы қалаға жасырын кіру жоспарын құрады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 39 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Лора Грейс | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Стиорра қала тұрғындарының өмірін сақтап қалу үшін Бридаға қарсы шығып, онымен жекпе-жекке шығуды талап етеді. Дандар қала алаңына жиналып, екеуі айқасқа дайындалған сәтте Утред, Сигтрюгг және оның сарбаздары қалаға басып кіріп, тұтқындағы тұрғындарды босатады. Содан кейін олар Уэссекс әскерінің көмегімен басқыншыларға шабуыл жасайды. Шайқас кезінде Вибике қоңырау мұнарасынан құлап қаза табады. Қайғыдан қан жұтқан Брида быт-шыт болған жасағының қалған сарбаздарын ертіп қашып құтылады, бірақ қашып бара жатып Пирлиг әкейді тұтқынға алады. Шайқастың барысы өзгеріп бара жатқанын байқаған Рёгнвальдр Сигтрюггтің жағына шығып, бауырының ықыласына бөленуге тырысады. Алайда оны ұстап алып, түрмеге қамайды. Шайқаста жеңіске жеткен Сигтрюгг Мерсияның қаланы қайтарып алуға көмектеспеуін екі ел арасындағы бітімнің бұзылғаны деп қабылдайды. Ол Утредті өзіне адалдық антын беріп, саксон патшалықтарынан бас тартуға шақырады. Алайда Утред Бриданы іздеп тауып, оның соңына түсуді көздейді. Тек Финан Этелфледаның ауыр науқас екенін айтқаннан кейін ғана ол райынан қайтады. Утред пен оның сарбаздары Этелфледаны көзі тірісінде көріп үлгеру үшін асығыс Эйлсбериге қарай жолға шығады. Ал Рёгнвальдрға қатысты не істерін білмеген Стиорра оған не тез өлімді, не дан заңымен сотталуды ұсынады. Рёгнвальдр сотты таңдайды. Енді ол құдайлардың қолдауына ие болу үшін қайнап тұрған қазанға салынған темір кесекті жалаң қолымен алып, түсіріп алмай тоғыз қадам жүруі керек. Эйлсбериде әлсіреп бара жатқан Этелфледа қызы Элфвинді өзінің мұрагері етіп тағайындамақ болады. Ал Уинчестерде Этелхелм өз немересі Элфвердті Мерсия патшасы етіп жариялауды көздеп, астыртын әрекет жасайды. Оның түпкі мақсаты — немересінің Мерсия мен Уэссексті бірдей билейтін патшаға айналуы. Бұл астыртын жоспарды кездейсоқ естіп қалған Эадгифу Эдуардқа хабарлайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 40 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Джеймс Смит | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред Эйлсбериге дер кезінде жетіп, Этелфледаны соңғы рет көреді. Екеуі күннің батуын бірге тамашалап, қоштасады. Этелфледа оның құшағында жатып, Утредті сүйгеннен кейін көз жұмады. Эдуард та Этелхелмді және бір топ сарбазын ертіп Эйлсбериге келеді. Ол Элфвинге король Альфредтің арманын жүзеге асыруға ниетті екенін айтады, алайда нақты қандай жоспар құрып отырғанын ашып айтпайды. Ал Элсвита шіркеу ішінде дұға етіп отырып, Құдайдың өзін тастап кеткенінен қорқады. Эофервикте Рёгнвальдр темір кесекті көтеріп алып жүру сынағынан өтеді, бірақ қаланың сыртында үш күн бойы күтуі керек болады. Егер үшінші күнге дейін қолдары жазыла бастаса, құдайлар оны кешіргені деп есептеледі. Сигтрюгг бауырына берілген жазаға қатты қиналады, алайда Стиорра оны әлсіздік танытпауға шақырады. Рёгнвальдрдың қолдары шынымен де жазыла бастайды. Соған қарамастан, Сигтрюгг бауырының тағдыры туралы нақты шешім айтпай, тек оның өз қанынан жаралғанын мойындайды. Брида Йоркширге қарай солтүстікке бет алған жолда қызының өліміне қайғырып, есінен адасқандай күй кешеді. Ол Пирлиг әкейге азап көрсетеді. Одан сенімі туралы сұрап, Вибикені тірілтіп берсе, қалған жақтастарының өмірін сақтап қалуға дайын екенін айтып, онымен келісім жасамақ болады. Бірақ Пирлиг Құдай адам өмірін саудаға салмайтынын түсіндіреді. Жақтастары біртіндеп одан теріс айналып, тастап кеткенімен, Брида мен Пирлиг өз діндері мен сенімдері жайында әңгімелесіп, бір-бірінің көзқарасын белгілі дәрежеде түсіне бастайды. Ақырында олар Вибикені жерлейді. Эйлсбериге Этелфледаның қайтыс болғаны туралы хабар жетеді. Оның мұрагерін анықтау үшін олдормендер жиналғанда, Эдуард олардың бәрін өлтіруге бұйрық береді. Ол Этелхелмнің Элфвиннің таққа отыруына қарсы дауыс берулері үшін олдормендерге пара бергенін дұрыс аңғарады. Алайда жиенін қолдаудың орнына, Эдуард өзін Мерсияның, сондай-ақ барлық сакстар мен англдардың патшасы деп жариялайды. Элсвита Эдуард таққа отырған кезде Элфвинді сарайдан жасырын алып шығып, қауіпсіз жерге жеткізеді. Этелстан әкесіне төгілген қан үшін наразылық білдіреді. Бірақ Эдуард кейде көпшіліктің амандығы үшін аз адам құрбан болуы керек деп жауап береді. Оның айтуынша, тақты басып алу арқылы ол Элфвиннің әлсіздігі салдарынан алдын алу мүмкін болмас еді деген азамат соғысының жолын кескен. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 41 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Эдуард олдормендердің өлімі үшін тәубеге келіп, христиандық ораза ұстау арқылы Мерсия халқының көңілін аулауға тырысады. Осы кезде Эйлсберидегі қанды қырғын туралы хабар Эофервикке жетеді. Сигтрюгг Эдуардтың әрекеттеріне қатты алаңдайды. Ол мұны соғыс ашуға ұмтылған қанішер билеушінің іс-әрекеті деп қабылдайды. Сондықтан Эдуардқа Эофервикке жақындамауды ескерту үшін оңтүстікке шабарман жібереді. Элфвин мен Элсвита Бакстонға барып паналайды. Сол жерде Элсвита қызына Утредтің сарбаздарының бірі, Элфвиннің көңіл қосып жүрген Кинлаэфке тұрмысқа шығуды ұсынады. Оның ойынша, Элфвин қарапайым адамға күйеуге шықса, ешкім оны таққа үміткер деп санамайды әрі саяси мақсатта пайдалана алмайды. Эдуардпен некесінің сәтсіздікке ұшырап бара жатқанын сезген патшайым Элфледа жұбанышты діннен іздеп, христиандық көріпкел әйел Аалиспен бірге Линдисфарнға жасырын жол тартады. Алайда олар Этелхелмнің Аалисті өлтіріп, бұл қылмысты дандарға жабу үшін соңдарына адам жібергенінен бейхабар еді. Осылайша ол дандар мен сакстар арасында соғыс тұтатып, нәтижесінде Эдуардтың қаза тауып, дандардың жеңілуін және немересі Элфвердтің таққа отыруына жол ашуды көздейді. Әйелдерге тұтқиылдан шабуыл жасалғанда, Элфледаны Аалиспен шатастырып, өлтіріп кетеді. Оқиға орнына жеткен Хаэстен қырғынның іздерін және аман қалған Аалисті тауып алады. Ол мәйіттерді жасыруға бұйрық беріп, болған жайды Утредке жеткізу үшін Рамкофаға аттанады. Шабуыл туралы хабар тараған соң, дандар да, сакстар да соғысты екінші тарап бастағысы келді деп бір-бірін айыптайды. Утред пен оның сарбаздары шындықты анықтап, одан әрі қан төгілуіне жол бермеу үшін бар күшін салады. Алайда Сигтрюгг те, Эдуард та Этелхелмнің арандатуымен соғысқа дайындала бастайды. Ал Этелхелм болса, өз қызының өліміне өзі бұйрық бергенін әлі білмейді. Қақтығыстардың бірінде Этелхелм Эдуардтың атынан жасырын жасақтаған жасақ Рамкофаға шабуыл жасап, Осферт қаза табады. Ақыры Элфледаның өлгенін білген Этелхелм қайғыдан күйреп, өзіне қол жұмсамақ болады. Алайда оның көмекшісі жоспарын жалғастыруға көндіреді. Осы уақытта Брида Пирлиг әкейге Уэссекске қайтуға рұқсат береді. Пирлиг оны күнәларынан арылу үшін өзімен бірге жүруге шақырады. Брида бір шартпен келіседі: алдымен олар Утредті іздеп табуы керек. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 42 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Алекс Стракер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Эдуард пен Сигтрюгг әскерлерін бастап соғысқа аттанған кезде, Утред Этелхелмнің сатқындығын ескерту үшін Эдуардтың соңынан асығыс шабады. Эдуард оның сөзіне сеніп, соғысты тоқтатып, Утредке бұл хабарды дандарға жеткізуді тапсырады. Эдит Бакстонға келіп, Элфвин мен Элсвитаға қауіп төніп тұрғанын ескертеді. Алайда Элфвин Кинлаэф келмесе, анасы өзін монастырға жібермек деп қорқып, ескертуге құлақ аспастан қашып кетеді. Утред оларға жетіп үлгермей жатып, Сигтрюггтің әскері Этелхелм жасағын тауып алады. Олар таң ата қатып қалған көлдің үстімен өтіп, сакстарға тұтқиылдан шабуыл жасап, көпшілігін қырып салады. Утред шабуылды тоқтату үшін Сигтрюггке қарай ұмтылғанымен, өз әскерінің қырылып жатқанын көрген Эдуард келіп жетіп, қарсы шабуылға өзі бастап шығады. Соның нәтижесінде дан жасағы тас-талқан болады. Этелхелм қашып құтылып, немересі Элфвердті саксон тағына отырғызу жоспарын жалғастыру үмітімен Шотландияға бет алады. Сигтрюгг пен Стиорра тұтқынға түседі. Утред оларды босатуды өтінеді. Эдуард Сигтрюгг пен оның сарбаздары шоқынып, өзіне адалдық антын берген жағдайда ғана келісетінін айтады. Бірақ Сигтрюгг бас тартады, сондықтан Эдуард оны өлім жазасына кеседі. Сигтрюгг өзін өлтіруді Утредтен өтінеді. Оның ойынша, Данияның ең ұлы жауынгерінің қолынан қаза табу — ең зор құрмет. Утред бұл өтінішті амалсыз қабылдайды. Оңтүстікке қарай жол тартқан Брида мен Пирлиг соғыстан қашып бара жатқан адамдарды кездестіреді. Алайда Пирлиг бұл туралы Бридаға айтпайды. Кейін оның шындықты жасырғанын білген Брида өзін алдап жүр деп ойлап, сакстар мен дандар арасындағы жаңа соғыстан көңілі қалады. Сөйтіп, ол жоспарын өзгертіп, Пирлигті пышақтап жаралайды да, егер тірі қалса, Утредке өзінің оны іздеп келе жатқанын жеткізуді тапсырады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 43 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Энтони Филопсон | WrittenBy = Алекс Стюард | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Сигтрюггті дандардың салт-дәстүріне сай жерлегеннен кейін, Эдуард Этелхелмнің оңтүстікке қарай жылжып, Уинчестерді басып алуға әрекеттенуі мүмкін деп қауіптенеді. Жергілікті халық қайтадан бүлік шығаруы ықтимал болғандықтан, Утред Эофервиктен кете алмайды. Сондықтан ол қаладағы тұрақтылықты сақтап, дан халқының көңілін аулау үшін Стиорраны патшайым етіп тағайындауды ұсынады. Стиорра әуелде келіседі, бірақ Эдуардқа адалдық антын беруге дәті бармайды. Эдуард оны жақтастарымен бірге қаладан қуып, орнына Рёгнвальдрды отырғызады. Эадгифу Эдуардқа жүкті екенін айтып, масқара болып сарайдан кетуге дайындалады. Алайда Эдуард мұны Құдайдың белгісі деп қабылдап, оған дереу үйленеді. Бұл жақында ғана қайтыс болған анасын сатқындық деп санайтын Элфвердтің ашу-ызасын туғызады. Ол әкей Бенедиктке атасы Этелхелммен қайта қауышқысы келетінін айтып, діни қызметкерден өзімен бірге жүруді талап етеді. Ал Эофервиктің сыртында Брида саксондық күзет жасағына тұтқиылдан шабуыл жасап, тірі қалған жауынгерді Утредке хабар жеткізу үшін босатады. Ол Утредті Леодиске кездесуге шақырады. Ақыры Эдит пен Элсвита Элфвинді қуып жетеді. Алайда үшеуін Этелхелмнің адамдары тұтқындап, солтүстікке, Шотландияға алып кетеді. Этелхелм Шотландия королі Константинмен келісім жасасқан екен: ол Эдуардқа қарсы көтеріліске көмектесіп, Элфвердті Уэссекс пен Мерсияның тағына отырғызуы керек. Оның орнына Константин Элфвинге үйленіп, Мерсия байлығының жартысын және оның корольдік әулетіндегі үлесін иеленеді. Сондай-ақ сакстар бұдан былай солтүстікке қарай басып кірмейтініне кепілдік алады. Алайда жол үстінде үш әйел тұтқын күзетшілерінің бірін жеңіп, өлтіреді. Екінші күзетші қашып құтылып, Элфвинді өзімен бірге алып кетеді. Утред Леодиске қарай батысқа бет алады. Онда граф Рагнардың кезінде өзі мен Брида бірге өскен ескі тойхананың қирандылары жатыр. Қысқа, бірақ кескілескен айқастан кейін Утред Бриданы жеңіп, оны өлтіруге дайындалады. Брида өлімді және Вальхаллаға аттануды өтінеді. Сол сәтте Утред балалық шағын, Бридамен бірге өткізген күндерін есіне түсіреді. Ол екеуінің арасындағы байланыстың тым берік екенін, Бриданы өлтіру өз жанының бір бөлшегін жоюмен тең екенін түсінеді. Жүрегі жараланған Бриданы өзін кешіріп, жаңа өмір бастауға біртіндеп көндіреді. Брида ақыры келісімін берген сәтте, Стиорра оның кеудесіне жебе атады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 44 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Энтони Филопсон | WrittenBy = Марта Хилльер және Джеймс Смит | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред Бриданың денесін өртеп, Стиорраны ақыры бірге отбасы болып өмір сүру үшін өзімен бірге Рамкофаға қайтуға көндірмек болады. Алайда Стиорра ашуланып, оның ұсынысын қабылдамайды. Ол Утредті өмір бойы өз міндеттерінен қашып, соның бәрін тағдырдың жазуына жаба салды деп айыптайды. Эофервикке оралған Утред сарбаздарын өзімен бірге Рамкофаға қайтуға шақырады. Бірақ олардың ешқайсысы келіспейді: отбасылары Уэссекске қоныс аударып кеткен, ал бұрынғы өмірлеріне қайтып оралу мүмкін емес. Солтүстікте Константиннің бұйрығымен Утредтің немере ағасы Вихтгар Беббанбургте Этелхелм мен Элфвердті қонақ ретінде қарсы алып, оларды сарайына орналастырады. Көп ұзамай Элфвин де қамалға жеткізіледі. Салтанатты дастарқан басында Этелхелм Элфвердке бүлік шығару жоспарын ашады. Элфверд бұл ойға онша құлық танытпағанымен, жоспарды жүзеге асыруға бел буғандай болады. Әкей Бенедикт дастарқаннан рұқсат сұрап шығып, Эдуардқа ескерту жасау үшін оңтүстікке жол тартады. Эдит пен Элсвита Эофервикке келіп, болған жайтты хабарлайды. Алайда Эдуард Этелхелмнің жоспарына шектен тыс алаңдап, асығыс шешім қабылдап қоймау үшін Элфвинді құтқаруға бірден кіріспейді. Элсвита Утредті Элфвинді іздеп баруға көндіруге үміттенеді, бірақ ол алдымен өз отбасын ойлауы керектігін айтып, бас тартады. Осы кезде әкей Бенедикт келіп, Элфвиннің, Этелхелмнің және Элфвердтің Беббанбургте екенін хабарлайды. Пирлиг әкей Утредке мұның бәрі Құдайдың қалауы болуы мүмкін екенін айтады. Сонда Утред жоспар құрады. Ол Эдуардқа Уэссекс пен Мерсияның біріккен әскерін Шотландия шекарасына жіберіп, Константиннің жолын кесуді ұсынады. Осылайша Этелхелм одақтасынан ажыратылады. Содан кейін біріккен әскер кері бұрылып, Этелхелмді шайқаста талқандамақ. Ал Утред Беббанбургті басып алып, Эдуардтың атынан Нортумбрияны билеп, біртұтас саксон Англиясын құру арманын жүзеге асырмақ болады. Алайда Эдуард бұл жоспардан бас тартады: оның ойынша, тәуекелі тым жоғары. Оның орнына қан төгілмеуі үшін Константинмен мәмілеге келіп, Нортумбрияны сакстар мен шотландтар арасында бөлісуді ұсынады. Утредпен ынтымақтас екенін көрсету үшін лорд Алдхелм, леди Элсвита, Пирлиг әкей, Финан, Ситрик пен Этелстан да Эдуардтың жоспарына қарсы шығады. Эдуард келіспегендердің бәрін қылыш кезенген күзетшілердің бақылауына алуды, қала қақпаларын жабуды және өлім жазасы қатерімен ешкімді қаладан шығармауды бұйырады. Бұған жауап ретінде лорд Алдхелм таң атқан соң Мерсия әскерінің Нортумбрияға қарай жорыққа шығатынын, қажет болса, қала қақпаларын бұзып өтетінін мәлімдейді. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 45 | EpisodeNumber2 = 9 | Title = Тоғызыншы бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Мерсия әскері Эофервиктен күшпен шығуға дайындалып жатқанда, Элсвита Эдуардты қан төгіске жол бермеу қажеттігіне көндіреді. Ақыры Эдуард райынан қайтып, қала қабырғаларындағы сарбаздарға қаруларын түсіруді бұйырады. Утред пен Алдхелм әскерді қаладан бастап шыққанда, олардың алдынан Уэссекс әскері шығады. Эдуард екі патшалықтың біріккен әскерін Беббанбургке өзі бастап баруға шешім қабылдаған екен. Солтүстікке қарай жолда әскер Кинлаэфті кездестіреді. Ол король Константиннің кемеге отырғанын көргенін айтады. Алайда оның қауіпті теңіз жолымен Беббанбургке жетуге тәуекел етуі мүмкін емес деп санап, бұл хабарға мән бермейді. Шын мәнінде, Константин өз жасағымен құрлық арқылы келе жатқан әскерінен бөлек, жеке күзетшілерімен бірге кемемен қамалға жеткен екен. Айлаға түскендерін түсінген Утред Элфвин тұтқында отырған кезде Беббанбургті қоршауға алудың мүмкін еместігін ұғады. Сондықтан ол бірнеше сарбазымен бірге жартастағы соқпақ арқылы қамалға жасырын кіріп, Элфвинді құтқаруды ұсынады. Сонымен қатар Хаэстенді кемесі апатқа ұшыраған саудагердің кейпіне еніп, Вихтгарды жағажайға түсіруге көндіреді. Сонда Хаэстен белгі беріп, Эдуард шабуылды бастайды. Қамалда Константин Элфвинмен кездесіп, оған екеуінің некесі тек саяси одақ болатынын түсіндіреді. Өзінің басқа біреуді сүйетінін айтып, Элфвинге күш көрсетпейтініне уәде береді. Утред, Финан мен Ситрик Беббанбургке жасырын кіре алғанымен, Финан мен Ситрик дан қарақшылары деп қате танылып, тұтқындалып, түрмеге қамалады. Хилдамен бірге саудагер кейпіне енген Хаэстен де жоспарын сәтті жүзеге асырады. Алайда оларды еріксіз қамалға алып келеді. Сол жерде Хаэстен тұтқынға түскен Финан мен Ситрикпен байланысы бар деген күдікке ілінеді. Ол оларды танымайтынын айтып, ештеңе білмейтінін алға тартады. Бірақ жоспарын ашпай, ақыры өлтіріледі. Шотландия әскері Беббанбургке қарай келе жатқаны байқалғанда, Эдуард Утред дайындалып үлгермесе де, шабуылды бастауға бұйрық береді. Ал Элсвита Эдитті ертіп орманға барады. Онда ол Стиорра мен өздеріне көңілі толмай жүрген дан жасағын кездестіріп, олардан көмек сұрайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 46 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = Оныншы бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред қамал ішінен Элфвинді іздеп жүргенде, Эдуард бастаған шабуыл сәтсіздікке ұшырай бастайды: қамал қақпаларын бұзу мүмкін болмайды. Шотландия әскерінің жақындап қалғанын білген Константин қамал қабырғаларын қорғап тұрған сарбаздарға шегінуге бұйрық береді. Соның арқасында ондаған қорғаушы мен бейбіт тұрғын теңіз жақтағы қақпа арқылы қамалдан шығып кетеді. Олардың арасында Хилда мен Элфвин де бар. Вихтгар бұл шешімге қарсылық білдіргенімен, шегіну шын мәнінде алдау амалы еді. Ол қорғаушылардың басым бөлігін қамал ауласына жинап, Эдуард әскерімен сыртқа шығып шайқасуды жоспарлайды. Ал шотландтар саксондарға ту сыртынан шабуыл жасауы керек болатын. Жоспар іске асып, Эдуард әскері біртіндеп жартастың шетіне қарай ығыстырылады. Қамалдың бос қалғанын байқаған Утред Стиорраны көріп, оған қарай шабады. Стиорра көмектескісі келгенімен, шайқастың тағдыры шешілді деп ойлап, шегінуге дайындалады. Алайда Утред оны және оның сарбаздарын шайқасқа қосылуға көндіреді. Ол жеңіске жеткен жағдайда Нортумбрия дандардың ата-бабалары аңсаған жаңа отанына айналатынын, онда сакстар мен дандардың бейбіт өмір сүре алатынын айтады. Дан болып тәрбиеленген сакстың өзі екі халықтың тату-тәтті өмір сүре алатынына дәлел екенін алға тартады. Эдуард әскері біртіндеп жартастың шетіне қарай ығыстырылып жатқанда, Утред пен Стиорра дан жасағын бастап, шотландтарға ту сыртынан шабуыл жасайды. Саксон әскері қайта күш жинап, дан жасақтарымен бірге Константиннің әскерін шайқас алаңынан қуып шығады. Вихтгардың әлі де Беббанбургте екенін білген Утред немере ағасымен есеп айырысып, ата-бабасының қонысын қайтарып алу үшін қамалға асығады. Оның соңынан Этелстан да кіреді. Алайда ол Этелхелм мен Элфвердтің қашуға дайындалып жатқанын көреді. Этелстан Этелхелмнен Элфледаның өліміне қатысты шындықты айтуды талап етеді. Этелхелм өз әрекетін ақтап, шабуыл кезінде Элфледаның сол жерде болатынын білмегенін айтады. Атасының сөзіне жиіркенген Элфверд одан теріс айналып кетеді. Ал Этелхелм өзіне қол жұмсайды. Вихтгармен қысқа айқастан кейін Утред оны балконнан төмен қарай лақтырып жібереді. Вихтгар төмендегі шырағданға шаншылып өледі. Алайда Утредтің жеңісі ұзаққа созылмайды. Залдан шыққанда, ол қамал қабырғалары мен қақпа мұнарасының өртеніп жатқанын көреді. Тағдырына мойынсұнған Утред кенеттен нөсер жауып, өртті басқан кезде таңғалады. Шайқастан кейін Эдуард жеңісті салтанатпен жариялап, Утредке көп жылғы қызметі үшін алғыс айтады. Ол Утредті Нортумбрияның жаңа лорды деп жариялап, Утредтің өзіне адалдық антын беруіне орай той өткізуді ұсынады. Алайда Утред Константинмен келісімге келгенін амалсыздан мойындайды. Келісім бойынша, Алдхелмді қоса алғанда, тұтқындар алмасқаннан кейін Константин Нортумбрияға деген талабынан бас тартады. Оның орнына Утред аймақтың тәуелсіздігін сақтап, оны Шотландия мен Англия арасындағы буферлік аймақ ретінде қалдыруға келіседі. Нортумбрия ешбір патшалықтың құрамына кірмей, дербес басқарылады. Утред Эдуардты өздерінің жоғарғы билеушісі деп мойындап, оған адалдық білдіреді, бірақ Нортумбрия Англияның құрамына қосылмайды. Эдуард бұл шешімге қатты ашуланып, Утредті сатқындық жасады деп айыптайды. Алайда Утред мұндай келісімге бару арқылы ғана шотландтардың Нортумбрияға қайта-қайта шабуыл жасауына жол бермеуге болатынын түсіндіреді. Нортумбрия Уэссекстің одақтасы болып қала береді және түптің түбінде Англияның құрамына қосылуы мүмкін, бірақ оған әлі уақыт келген жоқ. Утред Эдуардтың әрекеттері елде тым көп аласапыран туғызғанын, ал болашақта барлық патшалықтарды біріктіре алатын лайықты патшаның таққа отыратынын айтады. Әлі де ашуы тарқамаса да, Эдуард ақыры бұл келісімді қабылдайды. Утред, Стиорра және Жас Утред ақыры қайта қауышып, бірге өмір сүретін болғандарына қуанады. Осы кезде Хилда жасөспірім Осбертті Беббанбургке алып келеді. Осберт одан мұнда не үшін келгендерін сұрайды. Бірақ Хилда тек Беббанбургтің жаңа лорды оған әкесі туралы бірдеңе айтып бере алатынын меңзейді. Телехикая Утредтің өткен өміріне көз жүгіртіп, «Тағдыр — бәріне үстем» деген сенімін тағы бір мәрте растауымен аяқталады. | LineColor = 4B5320 }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] [[Санат:АҚШ телехикаяларының бөлімдер тізімі]] 8tzj96tljyv4zel8nfu8p658zcw0gew 3694808 3694806 2026-11-11T08:40:25Z Орел Карл 81620 /* 4 маусым (2020) */ 3694808 wikitext text/x-wiki [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] «[[Саксон жылнамалары]]» деген ортақ атаумен жарық көрген кітаптар топтамасы негізінде түсірілген «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының бөлімдер тізімі<ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |title=BBC Two announces new drama series, The Last Kingdom |date=2014-07-09 |work=BBC Media Centre |access-date=2015-09-15 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405204402/https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/the-last-kingdom |url-status=live }}</ref>. == Маусымдарға шолу == [[Сурет:TheLastKingdomLogo.png|right|300px|]] {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! colspan="2" rowspan="2" | Маусым ! rowspan="2" | Серия саны ! colspan="2" | Көрсетілу күндері ! rowspan="2" | Арна |- ! Алғашқы серия ! Соңғы серия |- | style="background:#A52A16; width:10px; padding:0;" | | '''1''' | 8 | 10 қазан 2015 | 28 қараша 2015 | rowspan="2" | [[BBC Two]] |- | style="background:#280C0C; width:10px; padding:0;" | | '''2''' | 8 | 16 наурыз 2017 | 4 мамыр 2017 |- | style="background:#929D9B; width:10px; padding:0;" | | '''3''' | 10 | colspan="2" | 19 қараша 2018 | rowspan="3" | [[Netflix]] |- | style="background:#15151B; width:10px; padding:0;" | | '''4''' | 10 | colspan="2" | 26 сәуір 2020 |- | style="background:#4B5522; width:10px; padding:0;" | | '''5''' | 10 | colspan="2" | 9 наурыз 2022 |} == Бөлімдері == === 1 маусым (2015) === Бірінші маусым кітаптар топтамасындағы алғашқы екі романға — «Соңғы патшалық» және «Бозарған салт атты» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background: #9F260E; color: #ffffff;"| Ұлыбританияда<br /> көрсетіле бастаған<br /> уақыты ! style="background:#9F260E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list |EpisodeNumber = 1 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Бірінші бөлім |DirectedBy = Ник Мёрфи |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 10 қазан 2015 |AltDate = 22 қазан 2015 |Aux4 = 2,02<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a675187/uk-tv-ratings-the-big-bang-theory-wedding-attracts-huge-numbers-for-e4.html |title=UK TV ratings: The Big Bang Theory wedding attracts huge numbers for E4<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2015-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151028023137/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a675187/uk-tv-ratings-the-big-bang-theory-wedding-attracts-huge-numbers-for-e4.html |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = 866 жыл. Нортумбрия билеушілерінің бірі лорд Утред өлтіріліп, оның он бір жастағы ұлы Утред саксон қызы Бридамен бірге йарл Рагнардың қолына тұтқынға түседі. Бірде Утред Рагнардың қызы Тираны йарлдың жасағындағы Кияртанның ұлы Свеннен құтқарып қалады. Бұған қаһарланған Рагнар Свенді қуып жіберіп, бір көзін ойып алады. Осы оқиғадан кейін Утред пен Брида дандардың ортасында өсіп, Рагнардың өз балаларындай тәрбиеленеді. Арада көп жыл өткенде, Кияртан мен Свен Рагнардың отбасын қырып, Тираны алып қашады. Утред өзіне тиесілі жерлерді және әкесінің інісі Элфрик басып алған ата-баба мұрасы [[Бамборо қамалы|Беббанбург]] қамалын қайтарып алуға бел буады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 2 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Екінші бөлім |DirectedBy = Ник Мёрфи |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 17 қазан 2015 |AltDate = 29 қазан 2015 |Aux4 = 1,54<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a676490/uk-tv-ratings-the-class-of-92-score-over-3-million-viewers-on-bbc-one.html |title=UK TV ratings: The Class of 92 score over 3 million viewers on BBC One<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2015-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151101124443/http://www.digitalspy.co.uk/tv/news/a676490/uk-tv-ratings-the-class-of-92-score-over-3-million-viewers-on-bbc-one.html |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Рагнардың өлімі мен солтүстіктегі сакстар көтерілісіне Утред кінәлі деп айыпталады. Өзінің жазықсыз екенін Уббе мен Гутрумға дәлелдеуге тырысқан Утред Шығыс Англия патшасы [[Эдмунд (Шығыс Англия патшасы)|Эдмундтың]] өлім жазасына кесілуіне куә болады. Эдмундты христиан әулиесі [[Әулие Себастьян|Себастьян]] секілді азаптап өлтіреді. Утредтің сөзіне сенбеген Уббенің қаһарынан құтылу үшін ол Бридамен бірге Уэссекс патшалығының астанасы [[Уинчестер (Англия)|Уинчестерге]] қашады. Альфред пұтқа табынушыларға сенім артпайды. Сол себепті Утред оған Уббе туралы маңызды мәлімет жеткізгенімен, патшаның ағасы оны торға қамап, шайқасқа қатысуына жол бермейді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 3 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Үшінші бөлім |DirectedBy = Энтони Бирн |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 24 қазан 2015 |AltDate = 5 қараша 2015 |Aux4 = 1,58<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a773131/uk-tv-ratings-tom-hardys-love-of-dogs-makes-42m-swoon-on-itv/ |title=UK TV ratings: Tom Hardy's Love of Dogs makes 4.2m swoon on ITV<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129104557/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a773131/uk-tv-ratings-tom-hardys-love-of-dogs-makes-42m-swoon-on-itv/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = [[I Этелред|Этелред]] патша пен Альфред шайқаста жеңіске жеткенімен, Этелред ауыр жараланып, ажал алдында патшалық тәжін өз ұлына емес, Альфредке тапсырады. Утред пен Брида тұтқыннан босатылады. Гутрум және Уббемен бітімге келуді көздеген Альфред Утредтен кеңес сұрайды. Утред оған дандардың неден қауіптенетінін түсіндіреді. Уэссекске алдағы шайқастарға дайындалуға уақыт беру үшін Альфред бітім жасасады. Сондай-ақ Утредтен бір жыл бойы адал қызмет етуге ант алып, осы уақыт ішінде сакстарды дандарша соғысуға үйретуді тапсырады. Брида Утредтен көтерген баласынан айырылады. Көп ұзамай Рагнар Кіші келгенде, Брида онымен бірге кетеді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 4 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Төртінші бөлім |DirectedBy = Энтони Бирн |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 31 қазан 2015 |AltDate = 12 қараша 2015 |Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/news/a773907/uk-tv-ratings-paul-ogrady-for-the-love-of-dogs-gets-over-3-million-on-thursday/ |title=UK TV ratings: Paul O'Grady: For the Love of Dogs tops Thursday night<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142054/http://www.digitalspy.com/tv/news/a773907/uk-tv-ratings-paul-ogrady-for-the-love-of-dogs-gets-over-3-million-on-thursday/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Уэссекстен жер иеленуді көздеген Утред Альфредтің ұсынысын қабылдап, Милдритке үйленеді. Алайда Милдриттің әкесінен қалған шіркеу алдындағы орасан зор қарызы бар екені Утредке алдын ала айтылмайды. Мұның бәрі Альфредтің ойластырған жоспары екенін Утред кейін түсінеді. Утред пен Милдрит бірте-бірте тіл табысып, көп ұзамай Милдриттің жүкті екені белгілі болады. Осы кезде дандар бекіністі басып алады. Бейбіт келіссөздер барысында Утред пен бірнеше сакс жауынгері дандармен тұтқын алмасу үшін кепілге беріледі. Тұтқында жүргенде Утред Кіші Рагнар мен Бриданы қайта кездестіреді. Бітім мерзімі аяқталған соң, Гутрум кепілге алынғандарды өлтіруге бұйырады. Алайда Рагнар Утредті ажалдан арашалап қалады. Көп ұзамай Утред даттардың қалың флотының жақындап келе жатқанын байқап, алғашқы белгі отын жағады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 5 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Бесінші бөлім |DirectedBy = Бен Чанан |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 7 қараша 2015 |AltDate = 19 қараша 2015 |Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a774708/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-up-to-78m/ |title=UK TV ratings: I'm a Celebrity back up to 7.8m on Thursday night<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129145014/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a774708/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-up-to-78m/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Дат флоты оңтүстікке қарай аттанады, алайда қатты дауылдан көптеген кемесінен айырылады. Альфред әскерін екіге бөледі: өзі Ирландиядан келе жатқан дандарға қарсы тұру үшін жасақтың бір бөлігін батысқа бастап кетеді, ал Одда бастаған екінші жасақ жағалаудағы дат әскерімен бетпе-бет келеді. Утред Одданың жасағына қосылып, онымен келісіп, жау қосынына жасырын кіріп, диверсия жасауды ұйғарады. Ол даттардың кемелерін өртеп, жау арасында дүрбелең туғызады. Алайда жауға байқатпай құтыла алмай, Уббемен шайқасуға мәжбүр болады. Ақыры Уббені өлтіреді. Көмекке жеткен Одданың адамдары дандарды жеңгенімен, Одда ауыр жараланады. Уинчестерде Кіші Одда жағалаудағы жеңісті өзінің еңбегі етіп көрсетіп, Альфредке өтірік айтады. Утред оның жалған сөздерін әшкерелеуге тырысқанымен, дегеніне жете алмайды. Бұған ашуланған Альфред оны көпшілік алдында масқаралайды. Осыдан кейін Утред Милдритпен және кішкентай ұлы Утредпен бірге өз жеріне оралады. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 6 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Алтыншы бөлім |DirectedBy = Бен Чанан |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 14 қараша 2015 |AltDate = 26 қараша 2015 |Aux4 = 1,55<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a775460/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-keeps-bringing-in-the-big-numbers-on-thursday/ |title=UK TV Ratings: I'm a Celebrity keeps bringing in the big numbers on Thursday<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143617/http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a775460/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-keeps-bringing-in-the-big-numbers-on-thursday/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Утред пен Леофрик байып, қарыздарынан құтылу үшін қарақшылықпен айналысуға бел буады. Сөйтіп, өз адамдарын ертіп, [[Корнуолл|Корнуоллға]] аттанады. Жолда оларға монах Ассер жолығып, Перадур патшаның алдына алып барады. Перадур оларды өз қарсыласымен күресу үшін жалдайды. Осы кезде Утредтің назарын тылсым күшке ие, сұлу Изолда аударады. Ол ел арасында көлеңке патшайымы атанған. Утред пен оның адамдары жорыққа шыққанда, қарсыластары Скорпа бастаған дандар болып шығады. Скорпа мен Утред жасырын келісімге келіп, қазынаны тең бөлісуге уағдаласады. Олар Перадур мен оның адамдарын өлтіреді. Алайда Скорпа кейін Утредке опасыздық жасап, қазынаның бәрін өзі иемденеді. Соған қарамастан, Изолда жасырылған қазынаны Утредке береді. Утред Изолдамен бірге өз жеріне оралып, Милдриттің шіркеуге берешек қарызын өтейді. Көп ұзамай оны Уэссекске шақырып, Корнуоллдағы әрекеттері үшін Альфредтің алдына жауап беруге мәжбүр етеді. Леофрик Утредке қарсы куәлік беруге мәжбүр болады. Алайда ол корольден Утредпен жекпе-жекке шығып, оны өз қолымен өлтіруге рұқсат сұрайды. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 7 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Жетінші бөлім |DirectedBy = Питер Хоар |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 21 қараша 2015 |AltDate = 3 желтоқсан 2015 |Aux4 = 1,54<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a776199/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-get-me-out-of-here-stays-top-with-76-million/ |title=UK TV ratings: I'm a Celebrity... Get Me Out of Here! stays top with 7.6 million<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143511/http://www.digitalspy.com/tv/im-a-celebrity/news/a776199/uk-tv-ratings-im-a-celebrity-get-me-out-of-here-stays-top-with-76-million/ |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Корнуоллдағы әрекеттері үшін жаза ретінде Утред пен Леофрик өлімге дейін жекпе-жекке шығуға мәжбүр болған сәтте, дандар Уэссекске басып кіреді. Утред, Леофрик және Изолда дандар зорлаған монах әйел Хилданы құтқарып, онымен бірге батпақты жерлерге бой тасалайды. Сол жерде олар басқыншылардан отбасымен бірге жасырынған Альфредті кездестіреді. Патша Вулферге, Беоккаға және Ассерге хабар жібереді. Көп ұзамай олар Уэссекс әскерінің қалған бөлігімен бірге жетеді. Изолда өлім аузында жатқан ханзада Эдуардты ажалдан арашалап қалады. Алайда ол Утредке баласының орнына басқа бір баланың өлетінін ескертеді. Осы кезде Скорпаның флоты батпақты жерлерге келіп тоқтайды. Утред пен оның адамдары Скорпаның жауынгерлерін батпақтың түкпіріне қарай алдап кіргізіп, көздерін жояды. Артынша олардың кемелерін өртеп жібереді. |LineColor = 9F260E }} {{Episode list |EpisodeNumber = 8 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Сегізінші бөлім |DirectedBy = Питер Хоар |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 28 қараша 2015 |AltDate = 10 желтоқсан 2015 |Aux4 = 1,65<ref>{{Cite web |url=http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a776952/uk-tv-ratings-bbc-music-awards-attracts-25m/ |title=UK TV ratings: BBC Music Awards attracts 2.5m, down 1.4m from last year<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2018-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181129143537/http://www.digitalspy.com/tv/ratings/news/a776952/uk-tv-ratings-bbc-music-awards-attracts-25m |url-status=live }}</ref> |ShortSummary = Вулфер мен оның жасағы Гутрумға қосылады. Ал Альфред өзіне адал болып қалған адамдармен бірге әскер жинау үшін Одданың жанына аттанады. Утред Изолданың сиқырлы күші патшаның ұлын аман алып қалуы үшін өзінің ұлы құрбан болғанын біледі. Сондай-ақ Изолда оған Рагнардың апайы Тираның әлі де тірі екенін хабарлайды. Альфред соңғы шайқасқа дайындалу үшін барлық жасаққа Эгберт тасына жиналуды бұйырып, хабаршылар жібереді. Кіші Одда Альфредке қосылудан бас тартқанда, әкесі Одда Үлкен ұлын сатқындығы үшін өлтіріп, өз адамдарын патшаға бастап келеді. Альфредтің әскері Гутрумды жеңгенімен, Леофрик пен Изолда шайқаста қаза табады. Дандармен арадағы бейбітшілікті сақтау үшін Кіші Рагнар мен Брида кепілге алынады. Ал Гутрум христиан дінін қабылдайды. Утред, Хилда және Халиг солтүстікке, Беббанбургке қарай жол тартады. |LineColor = 9F260E }} |} === 2 маусым (2017) === Екінші маусым кітаптар топтамасының үшінші және төртінші романдарына: «Солтүстіктің әміршісі» және «Аспан қылышының әні» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты ! style="background: #2F0E0E; color: #ffffff;"| Ұлыбританияда<br /> көрсетіле бастаған<br /> уақыты ! style="background:#2F0E0E; color:#fff;" | Ұлыбританиядағы<br /> көрермендер<br /> (млн адам) |- {{Episode list | EpisodeNumber = 9 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Питер Хоар | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 16 наурыз 2017 | AltDate = 16 наурыз 2017 | Aux4 = 1,60<ref>{{Cite web |url=http://www.broadcastnow.co.uk/ratings/overnight-tv-ratings/the-last-kingdom-returns-with-16m/5116002.article |title=The Last Kingdom returns with 1.6m {{!}} Ratings {{!}} Broadcast<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2019-04-04 |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404195836/https://www.broadcastnow.co.uk/ratings/overnight-tv-ratings/the-last-kingdom-returns-with-16m/5116002.article |url-status=live }}</ref> | ShortSummary = 878 жыл. Утред йарл Рагнардың өлімі мен туған жері Беббанбургті тартып алған көкесі Элфриктен кек алуды көздеп, солтүстікке аттанады. Альфред Англиядағы бытыраңқы патшалықтарды біріктіру қажет деген ойға күн өткен сайын бекіне түседі. Енді оның назары викингтер билігіндегі солтүстік аймақтарға ауып, бұл өңірді бақылауында ұстап отырған ағайынды Эрик пен Зигфридке қарсы әрекет етуді ойластырады. Беокка Кияртан мен Свеннің қолына түскен Камберленд патшасы [[I Гутфрит|Гутредті]] құтқару ісіне Утред пен оның серіктерін жұмылдыруды ұсынады. Альфредтің ойынша, тумысынан дан, ал сенімі жағынан христиан Гутред солтүстік Англияны пұтқа табынушыларға қарсы біріктіріп, кейін оны Уэссекс билігіне бағындыра алады. Утред өзін аға Рагнардың өлімі үшін кек алуға келген «өлмейтін» жауынгер ретінде көрсетіп, Гутредті тұтқыннан босатады. Кияртан Утредтің Нортумбрияға оралғанын естіп, оны өлтірудің амалын қарастырады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 10 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = Питер Хоар | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 23 наурыз 2017 | AltDate = 23 наурыз 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Кияртан Камберлендтегі әскер лагеріне тыңшыларын жібереді. Олар Утредке тұтқиылдан шабуыл жасағанымен, жауынгерлері оны аман алып қалады. Хилда монастырь өмірінен бас тартып, жауынгер болуға бел буады. Гутредтің Альфредке еліктеп, ел басқаруға тырысқаны сәтсіз аяқталады. Оның жасқаншақтығы мен шешім қабылдаудағы дәрменсіздігі сакстардың жағдайын әлсіретеді. Гутредтің қарындасы Гизела мен Утред бір-біріне ғашық болады. Алайда көп ұзамай Утредтің көкесі Элфриктің әрекетінен Кияртанға қарсы құрылған одақ ыдырайды. Бұл бірлестіктің құрамында Эрик пен Зигфрид те болған еді. Утред Гутредке адал болуға ант береді, бірақ оның айлакер кеңесшісі, аббат Эадред, сенімсіз патшаны Утредтің қауіпті адам екеніне және түптің түбінде қарындасын да, тәжін де тартып алатынына иландырады. Гутред Элфрикпен келісімге келіп, Утредті викингтерге құлдыққа сатып жібереді. Утредтің адал серігі Халиг оны жалғыз қалдырмай, өз еркімен құлдыққа түседі. Гутредтің опасыздығын Хилдадан естіген Альфред Утредті іздеуге оның сүт бауыры Кіші Рагнар мен Бриданы аттандырады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 11 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 30 наурыз 2017 | AltDate = 30 наурыз 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Шынжырға байланған Утред пен Халиг исландиялық құл саудагері Сверридің кемесінде ескекші болып жұмыс істейді. Эофервикте Элфрик Гутредпен жасасқан келісімінен бас тартады, өйткені патша оған Утредтің шабылған басын бермеген еді. Элфриктің қолдауынан айырылған Эрик пен Зигфрид те Гутредті тастап кетеді. Қыс түскенде Утред пен Халигті Исландиядағы [[Хусавик]] қаласына апарып, Сверриге ағаш кесуші етіп жегеді. Қашуға әрекеттенгендері сәтсіз аяқталған соң, Халигті кеменің тұмсығына байлап қояды. Ол теңіз үстінде азаппен көз жұмады. Утредті Англияға қайта әкеліп, Свенге сатпақ болады. Кек алуға асыққан Свен әлсіреп қалған Утредті жазалауға кіріскен сәтте, Кіші Рагнар жасағымен келіп жетеді. Утред бостандыққа шығып, Хилда оны күтіп-баптап, аяққа тұрғызады. Аббат Эадред әйелдер монастырынан Гизеланы тауып алып, одақты қайта жандандыру үшін оны Элфрикке тұрмысқа шығуға мәжбүрлемек болады. Бірақ Утред пен Рагнар дер кезінде жетіп, үйлену рәсіміне кедергі жасайды. Ашуға булыққан Утред өзін келеке еткен аббатты өлтіріп, қасиетті орынға қол көтереді. Уэссекске келген соң, Альфред Эадредтің өлімі үшін Кіші Рагнар жауап беретінін айтады, өйткені Утредтің барлық әрекетіне сол жауапты деп санайды. Рагнарды жазалаймын деп сес көрсеткен Альфред Утредті өзіне қайтадан адалдық антын беруге мәжбүр етеді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 12 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 6 сәуір 2017 | AltDate = 6 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Рагнардың жақтастары Роллоның бастауымен аға Рагнардың өлімі үшін кек алуға қамданады. Дунхолмды басып алу үшін оларға қалың қол қажет, ал оны тек Гутредпен одақ құру арқылы жинай алады. Брида болса, Рагнардың адамдарын Гутред үшін құрбан еткісі келмейді. Утред Гутредке қарсы шығып, оның бұрынғы опасыздығын бетіне басады. Ақырында Гутред Утред Эрик пен Зигфридті Англиядан кетуге көндірсе, Рагнарға әскер беруге келіседі. Утред ағайынды викингтердің лагеріне жасырын кіріп, Зигфридті өлтірмек болады. Оны өлтіре алмағанымен, тұтқынға түсіріп, Эрикті Англиядан кетуге мәжбүрлейді. Кейін Утред Зигфридті босатарда оның қолының білезік тұсынан төменгі бөлігін шауып тастайды да, шабылған қолды Гутредке апарып береді. Утред пен Беокка Дунхолмға жасырын кіретін жолды тауып, Рагнар мен Гутредтің адамдарын қамалға өткізеді. Шайқаста Ролло мен Свен қаза тауып, Рагнар Кияртанды жекпе-жекте өлтіреді. Тайра болса, жылдар бойы тұтқында болып, қорлық көргеніне және ағаларының оны құтқармағанына күйініп, есінен адасқан күйде олардан кек алмақ болады. Алайда Беокка оны бауырларын кешіруге көндіреді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 13 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Джейми Донохью | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 13 сәуір 2017 | AltDate = 13 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Дунхолм түбіндегі шайқастан бері бірнеше жыл өтсе де, Утред Уэссекс патшалығында Кокхэмнің лорды ретінде Альфредке қызмет етіп жүр. Соңғы жылдары елде тыныштық орнағанымен, көршілес Шығыс Англияда жағдай шиеленісе бастайды. Осы кезде Этелволд Утредке тосын бір оқиғаны баяндап, оған еліктірер ұсыныс жасайды. Альфредтің патша сарайына сапары кезінде Утредтің тәуелсіз мінезі мен іштей мойынсұнбауы арадағы ахуалды ушықтырады. Ал Эрикпен күтпеген кездесу Утредті көп ойға қалдырып, оның Гизеламен арасына сызат түсіреді. Осы уақытта Винчестерде Мерсиядан Этелред келген соң, патша тойына дайындық басталады. Беокканың әкесі айығып келе жатқан Тайраға өзіне тұрмысқа шығуды ұсынады. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 14 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Джейми Донохью | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 20 сәуір 2017 | AltDate = 20 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Винчестерде Этелред пен Этелфледаның үйлену тойы тойланады. Алайда мереке ұзаққа созылмайды: викингтердің Уэссекске қайта оралуы жаңа соғыстың басталу қаупін төндіреді, ал Альфредтің бейбітшілікті сақтауға қаражаты жетіспейді. Ел ішіндегі өсек-аяң Альфредтің Утредке деген күдігін күшейтіп, ақырында патша оны әскер басшысы қызметінен босатады. Оның орнына өркөкірек, бірақ ақыл-ойы таяз Этелредті тағайындайды. Алайда Лондонға жасалған жорық сәтсіз аяқталады. Мерсия билеушісінің өрескел қателігін пайдаланған Эрик пен Зигфрид сакстарды айласынан асырып, Этелфледаны тұтқынға түсіреді. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 15 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Ричард Сеньор | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 27 сәуір 2017 | AltDate = 27 сәуір 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Эрик пен Зигфрид Этелфледаны тұтқынға алған соң, сакстар бұл хабарды Альфред патшаға жеткізу үшін Винчестерге қайтады. Ал Утред Гизеланың үйіне барып, шындықты өз күшімен анықтауға бел буады. Альфредтің дегенінен қайтпайтын табандылығы Одданы патшаның ең алдымен патшалықтың қамын ойлайтынына күмәндандырады: ол үшін қызының тағдыры ел мүддесінен де маңызды емес пе? Утред пен Зигфрид Нортумбриядан қуылғаннан кейін алғаш рет бетпе-бет келеді. Осы кездесу кезінде Утред Уэссекстің болашағын айқындайтын шешім қабылдайды. | LineColor = 2F0E0E }} {{Episode list | EpisodeNumber = 16 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Ричард Сеньор | WrittenBy = Стивен Бутчард | OriginalAirDate = 4 мамыр 2017 | AltDate = 4 мамыр 2017 | Aux4 = <span style="color: gray;"><small>N/A</small></span> | ShortSummary = Альфред патшаға Этелфледа үшін орасан зор құн төлеу талап етіледі. Ақша берілмеген жағдайда патшаның қызына қандай жаза қолданылатыны да ескертіледі. Бұл төлем бүкіл патшалықтың қауіпсіздігіне қатер төндірсе де, Альфред құнды төлеу керек деп шешеді. Бенфлеотта Эрик пен Этелфледаның бірге қашу жоспары әшкерелену қаупіне ұшырайды. Утред енді Уэссексті аман сақтап, сонымен бірге Этелфледа мен Эрикті құтқарудың жолын тез арада табуы керек. Одда патшалық үшін бар тәуекелге барып, күтпеген одақтасымен күш біріктіреді. Ал Гизела мен Утред Альфредтің қаһарына ұшырағаннан кейінгі өмірлерін ойластырады. Ақырында Бенфлеот түбінде өткен шайқас бәрін өзгертеді... | LineColor = 2F0E0E }} |} === 3 маусым (2018) === Үшінші маусым кітаптар топтамасының бесінші және алтыншы романдарына: «Жалындаған жер» және «Патшалардың өлімі» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #8F9A99; color: #000000;" | Жалпы № ! style="background: #8F9A99; color: #000000;" | Серияның № ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Атауы ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Режиссер ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Сценарист ! style="background: #8F9A99; color: #000000;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list |EpisodeNumber = 17 |EpisodeNumber2 = 1 |Title = Бірінші бөлім |DirectedBy = Эрик Лейонборг |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Көріпкел Скаде Альфредтің викинг көсемі Қанды Шаштың қолынан шайқаста қаза табатынын болжайды. Хаэстен Альфредке Қанды Шаштың әскері келе жатқанын хабарлайды. Альфред Мерсия билеушісі Этелредке Уэссекс әскерімен күш біріктіруді ұсынады. Алайда Этелред бұл ұсыныстан бас тартады. Сонда Этелфледа әскерді өзі бастап, сарбаздарды шайқасқа дайындайды. Утред пен оның жасағы Қанды Шаш ойрандап кеткен Ауэлтун қаласында қараусыз қалған Скадені қолға түсіреді. Скаде Утредке қарғыс айтады. Эссенгумда ол Альфредке келесі жазды көрмейтінін ескертеді. Осы кезде Этелволд Утредке Кент билеушісі Сигебрихт пен тақ мұрагері Эдуардтың арасындағы жанжал туралы хабарлайды. Артынша Қанды Шаш Скадені қайтарып алу үшін келіссөз жүргізуге келеді. Алайда Утред көріпкелмен бірге қашып бара жатқандай кейіп танытып, Қанды Шаштың әскерін өзіне қарай тартуды көздейді. Ол Мерсия жасақтарымен кездесіп, оларды Қанды Шашқа қарсы шайқасқа қосылуға көндіреді. Альфредтің әскері де көмекке жетіп, дандар екі жақтан қысылып, қалқан қабырғаларының арасында күйрей жеңіледі. Дегенмен Қанды Шаш қашып құтылады. Винчестерге оралған Утредке Хилда әйелі ұлын босану кезінде қайтыс болғанын хабарлайды. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 18 |EpisodeNumber2 = 2 |Title = Екінші бөлім |DirectedBy = Эрик Лейонборг |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утред әйелінің мәйітін қабірінен қазып алып, денесін өртемек болады. Алайда оны байқап қойған соң, Альфред алдына шақыртады. Сол жерде монах Годвин Гизеланың өліміне қатысты Утредті келеке етеді. Ашуға булыққан Утред оны абайсызда өлтіріп алады. Альфред осы оқиғаны пайдаланып, Утредті Эдуардқа адалдық антын беруге мәжбүрлемек болады. Бірақ Утред көнбей, қашып шығу үшін Альфредті кепілге алады. Ол Дунхолмға қарай бет алады, алайда жолда сырқаттанып қалады. Утред мұны Скаденің қарғысы деп ойлайды. Осы кезде Этелволд бұл хабарды әуелі Этелредке, кейін Қанды Шаш пен Хаэстенге жеткізеді. Ол олардың Дунхолмда Рагнарға қосылып, Ұлы дан әскерін құруына үміт артады. Ал Этелред Алдхелмге Этелфледаны өлтіруді тапсырып, осылайша Альфредтің жағдайын одан әрі әлсіретуді көздейді. Дунхолмда Брида Нитинг бағанының көмегімен Скаденің қарғысының әсерін уақытша жояды. Осыдан кейін Утредтің жағдайы жақсарады. Рагнардың бауыры Кнут оның адалдығына күмән келтіріп, сұрақтың астына алғанымен, Утред бұдан былай дан ретінде өмір сүретініне ант береді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 19 |EpisodeNumber2 = 3 |Title = Үшінші бөлім |DirectedBy = Энди Де Эммони |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Алдхелм Этелфледаға Этелредтің қастандығы туралы ескертіп, оның Винчелкумбтағы монах әйелдер монастырына қашып кетуіне көмектеседі. Патша сарайында Альфред Беоккаға Эдуардқа лайықты қалыңдық іздеуді тапсырады. Алайда Элсвита Беоккадан Уилтуншир аймағының эалдорманы Этелхелмнің қызын таңдауды сұрайды. Осы кезде Қанды Шаш, Хаэстен және Этелволд Дунхолмға келеді. Ал Альфред Утредтің Кокхэмдегі иелігін тартып алып, балаларын Уинчестерге жеткізуді бұйырады. Этелфледаның күтушісі Сейбл одан Беоккаға арналған екі хат әкеледі. Хаттарда Этелфледа Утредті тауып, өзіне көмектесуін өтінеді. Қанды Шаш Скаде үшін Утредпен жекпе-жекке шыққысы келеді, бірақ Рагнар бұған келіспейді. Ақырында Рагнар, Қанды Шаш, Хаэстен және Утред Уэссекске қарсы күш біріктіруге уағдаласады. Алайда Утредтің жасағындағы сакстардың арасында наразылық күшейе түседі. Беокка мен Тира Утредті іздеп Дунхолмға келеді. Беокка оған Этелфледаға қажет кезінде көмекке келуге берген уәдесін еске салады. Утред дандардың қатарынан кетеді. Осыдан кейін Рагнар Қанды Шаштың өлімге дейін айқасу туралы талабын қабылдауға мәжбүр болады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 20 |EpisodeNumber2 = 4 |Title = Төртінші бөлім |DirectedBy = Энди Де Эммони |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утред Қанды Шашты жеңеді, бірақ Рагнар жекпе-жекті тоқтатып, Утред пен Скаде Дунхолмнан кетіп қалады. Винчелкумбта Утред Этелфледамен кездеседі. Ал Хаэстеннен Ұлы дан әскері туралы хабар алған Альфред Этелредке әскерін соғысқа әзірлеуді тапсырады. Хаэстен Этелфледаның осы монастырьда жасырынғанына күдіктеніп, одан кек алу үшін Винчелкумбқа аттанады. Оның адамдары монастырьға басып кірмек болғанда, алдынан Утред пен оның жасағы шығады. Жасағының едәуір бөлігінен айырылған Хаэстен келіссөз жүргізуге мәжбүр болады. Утред Этелфледаны Скадеге айырбастайды. Енді ол өмірін Скаденің қарғысынан аман алып қалу үшін көріпкел әйелден құтылудың жолын табуы керек. Викингтер лагерінде Этелволд Кнутқа Рагнарды өлтіруді ұсынады. Өйткені Рагнар Утредтің дандардан кетуіне Этелволдты кінәлайды. Кнут бұл ұсынысқа келіседі. Брида бала көтере алмайтындықтан, Рагнар ұрпақ сүйемін деген үмітпен бір әйелді шатырына ертіп келеді. Рагнар ұйықтап жатқанда, Этелволд оны пышақтап өлтіреді. Содан кейін оның қылышына қол жеткізуіне жол бермейді. Осылайша Рагнар семсерін ұстап үлгермей, Валхаллаға аттану мүмкіндігінен айырылады. Ақырында Этелволд оқиғаны Рагнардың қасындағы әйел оған шабуыл жасап, ал Рагнар өзін қорғау үшін оны өлтіргендей етіп көрсетеді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 21 |EpisodeNumber2 = 5 |Title = Бесінші бөлім |DirectedBy = Джон Ист |WrittenBy = Бен Ванстоун |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Ел ішінде Альфредтің қаза тапқаны туралы жалған хабар тараған соң, Рагнар өлгеннен кейін Қанды Шаш пен Кнут дан әскерінің тізгінін өз қолдарына алып, Уэссекс бағытына қарай жорығын жалғастырады. Брида Рагнарды жерлеп, оның қандай тағдырға душар болғанын Утредке жеткізеді: енді оның рухы Нифлхеймнің қақаған суығында мәңгілікке тентіреп жүруге мәжбүр. Утред Эглсбургте Альфредпен кездесіп, Хаэстенге шабуыл жасап, Скадені қайтару үшін әскер сұрайды. Алайда Альфред Ұлы дан әскерінің күшін әлсірету қажет деген сылтаумен оған сарбаз беруден бас тартады. Этелфледа болса, Хаэстеннің шын мәнінде кімнің жағында екенін әшкерелейді. Осы кезде Эдуард әкесінің рұқсатынсыз Утредке көмектесуге уәде береді. Эдуард әкесінен әскер сұрап өтінгенде, Альфред оның бұл әрекетіне көңілі толмаса да, болашақ мұрагерінің өзін лайықты ізбасар ретінде көрсетуіне мүмкіндік беруді ұйғарады. Бемфлеотта Утред Хаэстенді өзіне қарай тартып, шайқасқа шақырады. Алайда Альфред шабуыл жасауға бұйрық бермейді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 22 |EpisodeNumber2 = 6 |Title = Алтыншы бөлім |DirectedBy = Джон Ист |WrittenBy = Софи Петцаль |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Эдуард шабуылға өзі бұйрық береді. Хаэстен жеңіліс тапқанымен, Скадемен бірге ұрыс даласынан қашып құтылады. Утред Этелфледаның иелігіне оралған соң, Ситрикпен сөзге келіп қалады. Ситрик даниялық тұтқындарды босатып, дандар жағына өтіп кетеді. Осы уақытта Кнут Этелволдты Уинчестерге жіберіп, Утредті өлтіруді тапсырады. Рагнардың қабірінің басында Утред Бридамен қайта қауышады. Екеуі Рагнардың рухын Нифльхеймнен Вальхаллаға аттандыруға көмектеседі деп үміттенген Сторриді іздеуге жолға шығады. Жол үстінде Утред пен Брида татуласады. Утред Альфредке қайтадан қызмет етуге Рагнардың өмірін сақтап қалу үшін ғана келіскенін ақыры мойындайды. Бұған дейін Альфред аббат Эадредті өлтіргені үшін Утредтің орнына Рагнарды жауапқа тартқан еді. Сторриді тапқан соң, ол Рагнардың кегін оның қанішерін Рагнардың қанымен суарылған семсермен өлтіру арқылы ғана қайтаруға болатынын түсіндіреді. Брида Сторриді өлтіріп, оның бір кездері өзін бұтақпен қорлағаны үшін қарғысқа ұшыратқанын айтады. Сондай-ақ көріпкелді оның терісіне зақым келтірмей өлтіру ғана қарғысты бұза алатынын ашады. Утред пен Брида екі жаққа аттанады: Утред Рагнардың тірі қалған соңғы қандасы Тайраның қанын алуға барады, ал Брида Рагнардың өлтірушісін табу үшін дандарға қайта қосылады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 23 |EpisodeNumber2 = 7 |Title = Жетінші бөлім |DirectedBy = Ян Маттис |WrittenBy = Лидия Адетуньи |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Утредке Этелволдтың адамдары шабуыл жасайды. Ол олардың басшысын қолға түсіріп, дандарға қайта жібереді. Жетекшісі арқылы жауларына кегін жақын арада қайтаратынын ескертеді. Ал Этелволд Уинчестерде түрмеге қамалады. Брида Кнутпен бірге болуға келіседі. Осы кезде Эдуард болашақ жары Элфледпен алғаш рет кездеседі. Утред Скадені іздеп жолға шығады. Кругландта оларды даниялықтарға ұстап бермек болған сатқын тегн тұтқындайды. Алайда Утред пен оның серіктері ауылды өртеп, қашып шығады. Қанды Шаш пен Хаэстен Скаде үшін өзара шайқасады. Скаденің көмегімен Хаэстен Қанды Шашты өлтіреді. Этелволдты Альфредтің алдына алып келеді. Патша оның жасаған қылмыстары үшін бір көзін ойып алуға бұйрық береді. Викингтер лагерінің сыртында Утред Ситрикпен қайта қауышады. Олардың бұған дейінгі жанжалы даниялық тұтқындарды алдап, өз әскерлеріне тыңшыны қабылдату үшін алдын ала ойластырылған әрекет болып шығады. Утред пен Ситрик Скадені қайта қолға түсіріп, қайықпен қашып кетеді. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 24 |EpisodeNumber2 = 8 |Title = Сегізінші бөлім |DirectedBy = Ян Маттис |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Эдуардтың үйлену тойына елдің түкпір-түкпірінен ақсүйектер Уинчестерге жиналады. Осыны пайдаланған Этелволд пен Сигебрихт тақ мұрагеріне де, Утредке де қарсы астыртын әрекетке кіріседі. Кокхэмге келген Утред балаларын Уинчестерге алып кеткенін біледі. Ол Скадені өзенге батырып өлтіріп, қарғыстан құтылады. Өмірінің соңғы сәті жақындағанын сезген Альфред Элсвитаға Эдуардтың болашақта Утредтің көмегіне мұқтаж болатынын айтады. Алайда Элсвита оның бұл пікіріне қосылмайды. Жасағының көмегімен Утред, Уэссекс заңынан тыс жүргеніне қарамастан, жасырын түрде Уинчестерге оралып, Тайраның қанын алады. Этелволд одан күдіктенгенімен, Тайра мен Беокка Утредті үйлеріне жасырады. Беокка Утред пен Альфредтің кездесуін ұйымдастырады. Альфредті күтіп отырған Утред Англосаксон жылнамасының алғашқы нұсқасын тауып алады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 25 |EpisodeNumber2 = 9 |Title = Тоғызыншы бөлім |DirectedBy = Эд Базальгетти |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Альфред Утредке жылнаманың жазылу тарихын түсіндіріп, Эдуардтың болашағы, дін мен христиандық туралы әңгіме қозғайды. Ол бір кездері Утредті әдейі азапқа салғысы келгенін мойындайды. Алайда мұндай шешімнің өзімшілдік пен ақылға қонымсыз әрекет болғанын түсініп, қателескенін және Утредке лайықты құрмет көрсете алмағанын ашық айтады. Осы кезде олардың әңгімесін есіктің сыртынан тыңдап тұрған Элсвита бөлмеге кіріп, Утредтің Эдуардтың жанында болғанын қаламайтынын мәлімдейді. Альфред болса, болашақта не боларын ой елегінен өткізеді. Этелволд пен Сигебрихт өздерінің астыртын әрекеттерін жалғастырып, Утредтің жақын маңда жүргенін әрі кек алуға дайындалып жатқанын айтып, ел арасына қауесет таратады. Соған қарамастан, Альфред Утредке кешірім жариялайды. Кнут Бриданы құшағына алғанымен, Рагнардың өлімі туралы оған шындықты айтпайды. Уинчестерде Тидман Тайраға тиісіп, мазасын алғаны үшін жауапқа тартылады. Оны жақтап шыққан Беокка Тидманды басымен ұрып жібереді. Утред Эдуардты патша тағына отырғызуға көмектесу үшін қалатынын растағаннан кейін Альфред дүние салады. Элсвита патшаның кешірім жарлығын күшін жойды деп жариялап, Утредті түрмеге қаматады. Ал Тидман Тайраны қорлауын тоқтатпайды. Одан қашқан Тайра өз үйіне тығылады. Алайда Тидман оның соңынан жетіп, үйді өртеп жібереді. Тайра оны пышақпен өлтіргенімен, өрт өрши түскенде еден тақтайларының астында қамалып қалады. |LineColor = 8F9A99 }} {{Episode list |EpisodeNumber = 26 |EpisodeNumber2 = 10 |Title = Оныншы бөлім |DirectedBy = Эд Базальгетти |WrittenBy = Стивен Бутчард |OriginalAirDate = 19 қараша 2018 | ShortSummary = Финан мен Ситрик өртті сөндіруге асығады, бірақ Тайраның әлі үй ішінде қалуы мүмкін деп қауіптенеді. Өрт одан сайын өршіп, тірі қалудан үміті үзілген Тайра өзіне пышақ сұғып, жан тапсырады. Көп ұзамай оқиға орнына жеткен Беокка оның қазасына қайғырып, зар еңірейді. Осы кезде Этелволд Этелредпен келіссөз жүргізіп, дандармен одақ құруды ұсынады. Оның жоспары бойынша, дандар Эдуард пен оның жақтастарын қырып салуы керек. Түрмеде отырған Утредке Этелфледа Уэссекстан кетуін өтінеді, өйткені Элсвита оны елден қуған еді. Осы сәтте Беокка келіп, Тайраның қаза тапқанын хабарлайды. Дандар лагерінде Хаэстен Альфредтің қайтыс болғанын айтып, әскерді шайқасқа жігерлендіреді. Эдуард Утредке берілген кешірім жарлығын күшінде қалдырады. Осыдан кейін Утред еркін адам ретінде Эдуардтың жағына шығып, шайқасқа дайындалады. Утред Уэссекс әскерімен Беданфордқа аттанар алдында Сигебрихтпен бетпе-бет кездеседі. Ол Тайраның қанымен белгіленген семсерді пайдаланып, Рагнардың өлтірушісінен кек алуды көздейді. Ал қарсы жақта Брида бауырының кімнің қолынан қаза тапқанын анықтап, Джекдоуды Утредке хабар жеткізуге жібереді. Этелред бастаған Мерсия әскері жеткен соң, шайқас басталады. Алдын ала ойластырылғандай, Сигебрихт ұрыс алаңына кешігіп келіп, сакстар жағында соғысуды ұйғарады. Мұны көрген Хаэстен Сигебрихттің Уэссекс әскерімен бірге жүргенін байқап, өздеріне опасыздық жасалғанын мәлімдейді. Қанды шайқас басталып, Кнут Сигебрихтті өлтіреді. Утред пен Брида Этелволдтың алдынан шығады. Ол қашуға тырысқанымен, жолы бөгеліп, ақыры Утредтің қолынан қаза табады. Жылнамада жазылғандай, Эдуард алғашқы шайқасында жеңіске жетеді. Ал Рагнардың рухы ақыры Валхаллаға аттанады. |LineColor = 8F9A99 }} |} === 4 маусым (2020) === Төртінші маусым кітаптар топтамасының жетінші және сегізінші романдарына: «Пұтқа табынушылар әміршісі» және «Бос тақ» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #000000; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #000000; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #000000; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list | EpisodeNumber = 27 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Беббанбургте лорд Элфрик Шотландиядан келген шапқыншылармен шайқаста жасағының жартысынан айырылады. Элфриктің әрекеттерін аңдып жүрген Финан, Ситрик пен Осферт Кокхэмге оралып, Утредке болған шабуылдар жайында хабарлайды. Утред шотландтар қайта оралып, ал Элфрик ойсырай азайған әскерін толықтырып үлгермей тұрып, Беббанбургке соққы беруді жоспарлайды. Ол Эдуардтан көмек сұрағанымен, патша өтінішін қабылдамайды. Беокка әкей бұл іске өз еркімен араласуға дайын болса, дін қызметкері болған Утредтің кіші ұлы Жас Утред әкесінің жоспарына амалсыздан көмектесуге мәжбүр болады. Хаэстен Кнуттың әскерін Шығыс Англиядан әкетіп жатқанын байқап, олар Ирландияға бет алды деп топшылайды. Бұл жайында ол Этелредтің жасағына қолбасшылық ететін Эардвульфке хабарлайды. Эардвульф мұны Этелредке жеткізеді. Ал Этелред жағдайды Шығыс Англияны жаулап алуға берілген мүмкіндік деп қабылдайды. Жеңіске жету мүмкіндігін арттыру үшін ол Беббанбургке монахтарды жіберіп, Элфриктен қасиетті жәдігер — әулие Освальдтың жүрегін сатып алуды тапсырады. Утред осы монахтардың кейпін пайдаланып, Беббанбургке жасырын кіруді көздейді. Король Эдуард барған сайын Этелхельмге арқа сүйей бастайды. Этелхелм оған Кнуттың Ирландияға аттанғанын хабарлайды. Соған қарамастан, Эдуард Уэссекс шекарасындағы қорғаныс бекіністерін күшейтуді бұйырады. Алайда шын мәнінде Кнут пен Брида Мерсияға басып кіріп, Этелред пен Эдуардты жеңіп, Мерсия мен Уэссексті өз биліктеріне қаратуды жоспарлап отыр. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 28 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Жас Утред әкесінің пұтқа табынушылыққа бейім әрі ымыраға келмейтін мінезін жақтырмайды. Леди Элсвита король Эдуардқа Этелредтің әулие Освальдқа тиесілі барлық қасиетті жәдігерді бір жерге жинауға ұмтылуы оның Уэссекспен арадағы одақтан бас тартып, Мерсияның бұрынғы даңқын қайта жаңғыртуды көздейтінін білдіретінін ескертеді. Алайда лорд Этелхелм Эдуардқа бұл ескертулерге құлақ аспауға кеңес береді. Элфрик әскер жалдауға ақша табу үшін әулие Освальдтың жүрегін сатуға бел буады. Этелред Эардвульфтің қарындасы Эдитке көңіл білдіргенімен, әзірге одан еш жауап ала алмай жүр. Кнут әскерімен бірге Мерсиядағы Тетсуортқа жетеді. Ол егіз ұлдарын қауіпсіз жерде ұстау үшін Хаэстенмен бірге басқа жаққа жібереді. Брида Хаэстенге Кнуттан жүкті екенін айтады, бірақ сакстармен шайқас аяқталғанша бұл сырды ешкімге жария еткісі келмейді. Бір кездері әкесі қуып жіберіп, суға батып өлді деп есептеген Элфриктің ұлы Уихтгар соғыс тәжірибесі мол өз жасағымен Беббанбургке оралады. Леди Элсвита Эдуардтың алғашқы әйелі Экгвинн мен оның ұлына барып, бұрынғы әрекеттері үшін өкініш білдіреді. Утред Беббанбургке жетіп, түн қараңғысын пайдаланып қамалға кіреді. Жас Утред өзін Элфрикке таныстырған сәтте, әкесі оны өлтіруден аман алып қалады. Утред Беббанбург жауынгерлерін өз қолбасшылығына алуды ұсынады, бірақ олар Уихтгарға адал болғандықтан, оның ұсынысын қабылдамайды. Ақырында Уихтгар Элфрикті өлтіреді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 29 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Сара О’Горман | WrittenBy = Шарлотта Вульф | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Уихтгар Жас Утредті арбалетпен атып өлтірмек болады. Беокка өзін жебенің алдына тосып, Жас Утредтің өмірін сақтап қалады, бірақ өзі сол жерде қаза табады. Утред пен оның жасағы кемеге мініп, Беббанбургтен қашып шығады. Осы кезде Кнут Мерсияға басып кірсе, Этелред Шығыс Англияны ойрандап, жаулап алу жорығын жалғастырады. Эдуард Мерсияны қорғау үшін Тэмвортқа жетіп, шайқасқа дайын отырған Кнуттың әскеріне қарсы аттануға тиіс. Алайда ол Этелредтің оралуын күтіп, содан кейін ғана соғысуды жөн көреді. Этелфледа уақыт жоғалтуға болмайтынын түсініп, мерсиялық жасақтарды жинау үшін Уэссекстан жасырын кетеді. Леди Элсвита оған әскерін Теттенхоллға топтастырса, Эдуардтың қолын да сол жерге жіберуге уәде береді. Ал Этелхелм Эдуардқа Этелредтен құтылу үшін Мерсияны құрбан етуге кеңес береді. Этелред Шығыс Англиядағы Ленада қоныс теуіп, викингтер басып алған жерлерді біртіндеп қайтарып алып жүр. Ол Эардвульф пен оның қарындасы Эдитке егер Эардвульф бүкіл Шығыс Англияны жаулап алуды қамтамасыз етсе, олардың әулетіне түскен масқараны кешіретінін айтады. Беоккадай ең жақын досынан әрі туған жері Беббанбургтен айырылған Утред қайғыдан қан жұтады. Жолында Хаэстенге кездескен ол Кнуттың Рагнардың өліміне себепкер болғанын және Мерсияға басып кіргенін біледі. Осыдан кейін Утред Кнуттың егіз ұлдарын тұтқынға алады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 30 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Сара О’Горман | WrittenBy = Джейми Крайтон | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Элсвитаның тапсырмасымен Пирлиг әкей Уэльске барып, король Хивелден көмек сұрайды. Утред болса, Эйлсбериде Этелфледаға қосылады. Қамалға Этелфледаны тұтқындамақ болған Кнуттың жауынгерлері шабуыл жасайды. Утред Кнуттың ұлдарының бірін өлтіремін деп қорқытады. Бірақ Кнуттың адамы Бьоргульф оның бұл қоқан-лоққысына сенбейді. Сонда Утред басы шабылған баланың мәйітін жауға қарай лақтырады. Мұны көрген викингтер шегінеді. Утред Кнуттың ұлдарын босатып жібереді. Эардвульф Мерсияға викингтер басып кіргенін Этелредке хабарлауы керектігін түсінеді. Эдит бұл хабарды естігенде ашуға мінбеуі үшін Этелредпен бірге болады. Алайда Этелред бар кінәні Эардвульфке артып, одан кек алуға уәде береді. Этелхелм Эдуардқа Элсвитаның Пирлигті Уэльске жасырын түрде көмек сұрауға жібергенін айтып қояды. Эдуард анасымен бетпе-бет сөйлескенде, ол Этелфледаның өліміне жол берсе, сарбаздары оны жек көретінін ескертеді. Бьоргульф Кнутқа ұлдарының бірінің өлтірілгенін хабарлайды. Қаһарына мінген Кнут тірі қалған ұлын құтқару үшін әскеріне дереу жорыққа шығуды бұйырады. Теттенхоллда мерсиялық жасақтар мен уэльстіктер дандарға қарсы шайқасады. Ұрысқа Этелредтің әскері де келіп қосылады. Жағдай әбден тығырыққа тірелген сәтте Эдуардтың әскері шайқастың тағдырын шешеді. Утред Кнутпен айқасып жатқанда, Брида оның Рагнарға опасыздық жасағанын біледі. Ол Кнутты өлтіреді. Уэльстіктер Бриданы тұтқынға алады. Брида Утредтен өзін өлтіруді өтінгенімен, ол бұған келіспейді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 31 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Теттенхолл шайқасында алған жарақаттарынан Этелредтің жағдайы қатты нашарлайды. Эардвульф оның өлімінің жақындағанын өз пайдасына жаратуға тырысады. Ал Эдит болса, бәрін тастап, бірге қашып кетуді жөн көреді. Бірақ Эардвульф бұған келіспейді. Этелфледа мен Утред Этелредтің орнына кім билік жүргізетінін анықтау үшін Эйлсбериге барып, олдормендермен сөйлесуді ұйғарады. Этелфледа тақ мұрагерлігінің жалғасуын қамтамасыз ету үшін Этелредтен қызы Элфвинге лайықты күйеу таңдауды сұрайды. Осы кезде Эдуард әскерімен Эйлсбериге келеді. Ол Этелхелмге анасы Хивел патшаның әскерін көмекке шақырғаны үшін жұрт алдында сөгіс жариялауды тапсырады. Этелхелм болса, Элсвитаны Уинчестерде түрмеге қамаудың амалын қарастырады. Сондай-ақ ол Эдуардты Мерсияны өз билігіне алуға көндірмек болады. Эдуард Элфвинді Эардвульфке атастыруды ойлайды. Алайда Этелред Эардвульфке мұндай некеге ешқашан келісім бермейтінін айтады. Бұдан кейін Эардвульф оны өлтіреді. Этелфледа Эдуардтың қызын атастыру жоспарына қатты ашуланады. Ал Эдуард құдалық рәсімі аяқталғанша Этелфледаны қамауда ұстауды Эардвульфке бұйырады. Утред қызы Стиорра, Этелфледаның қызы Элфвин және Эдуардтың тұңғыш ұлы Этелстан тұрып жатқан Солтвикке барады. Ол серіктерімен бірге оларды қауіпсіз жерге, Честерге алып кетуді жоспарлайды. Эдит Этелфледаның қашуына көмектеседі. Этелфледа одан Утредті тауып, Венлокадағы Әулие Милбурга монастырында кездесуін өтінуді тапсырады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 32 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Эдит Утредті тауып алады. Ол Честерге бара жатқан жолынан бұрылып, Этелфледамен кездесуге аттанады. Жолда оба індетінен қашып, аштықтан әлсіреген сакстарға кезігеді. Жұқпалы дерт тараған елді мекендерге соқпау үшін олар Венлокаға жаяу жетуді ұйғарады. Ал Венлокада Этелфледа Алдхелммен бірге Утредті күтіп отырады. Бірақ ол келмеген соң, Этелфледаның үміті үзіледі. Утред Венлокаға жеткенде, Этелфледаның кетіп қалғанын біледі. Стиорра Жас Утредке өзін сакстан гөрі данға жақын сезінетінін айтады. Ольдормендер Эардвульфтің Элфвинге үйленуіне келісім беруден бас тартады. Эардвульф Эдуардтың бұйрығына бағынбай, қашқындарды іздеу үшін мерсиялық сарбаздармен бірге жолға шығады. Осы кезде Элсвита Уинчестерден қашып шығады. Эйлсбериге келгенде, Этелхелм оны қамалға кіргізбейді. Қамал қақпасы обадан бас сауғалап келген қарапайым халыққа да жабық еді. Эдуард олдормендердің қарсылығына қарамастан, қақпаны ашуға бұйрық береді. Алайда бұл әрекеті оның Мерсияны өз билігіне қаратуды көздеп отырғанына күмән туғызады. Ал Брида Уэльсте құлдыққа түсіп, өзін тұтқындаған уэльстіктердің азаптауы мен қорлығына ұшырайды. Элсвита Эдуардтың Этелфледаны түрмеге қамап, оны және Элфвинді іздеуге сарбаздар жібергенін біледі. Эардвульф пен мерсиялық жауынгерлер Утред пен оның серіктерінің ізіне түсіп, оларды тауып алады. Олар Элфвинді қолға түсірмек болғанда, Эдит Эардвульфтің Этелредті өлтіргенін айтып қояды. Мұны естіген Эардвульф қашып кетеді. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 33 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Дэвид Мур | WrittenBy = Джейми Крайтон | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Этелредті Эйлсбериде жерлеу рәсімі өтіп жатқанда, Пирлиг әкей Утред пен оның серіктеріне қамалға жасырын кіруге көмектеседі. Жерлеу рәсімінен кейін өткен Уитанда Утред олдормендер мен Эдуардқа Эардвульфтің опасыздығын әшкерелейді. Алайда Эдуард Утредтің өзін сатқын деп айыптап, түрмеге қаматады. Лорд Этелхелм Элфвиннің қайда екенін білуге тырысып, Утредті азаптайды, бірақ көздегеніне жете алмайды. Эдуард бірте-бірте Этелхелмнің өз мүддесін көздеп жүргенін түсінеді. Ол Утредті босатып, Этелхелмді кеңесшісі қызметінен алып, Уэссекске қайтуын бұйырады. Осы кезде викинг көсемі Сигтрюгг Бриданы іздеп, Уэльстегі елді мекендерге шабуыл жасайды. Брида өзін тұтқындаған уэльстіктерге олардың өзіне көрсеткен қорлығын қайтарады. Сигтрюгг Уэльстің бір елшісін Холиуэллдегі Хивел патшаға ағасының шабылған басын жеткізуге жібереді. Эдуард Утредтің мерсиялықтардың сеніміне бірден ие болғанын байқайды. Сондықтан Мерсиядағы бүлік басылып, Элфвинді атастыруға лайық жас олдормен кәмелетке толғанға дейін Утредті Мерсияның лорды әрі қорғаушысы етіп тағайындауды ұйғарады. Утредке бұл ұсынысты қабылдайтынын не қабылдамайтынын шешу үшін белгілі бір мерзім беріледі. Этелфледа Эдуардтың жоспары туралы хабардар болады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 34 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Дэвид Мур | WrittenBy = Питер Маккенна | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Уитанда Утредті Мерсияның лорды әрі қорғаушысы етіп тағайындау туралы шешім мақұлданады. Утред бұл міндетті қабылдағанымен, алғашқы ісі ретінде тәжден бас тартып, билікті Этелфледаға береді. Бұған Эдуард қатты ашуланады. Ал Этелфледа тәждің болашақта Элфвиннің олдорменге тұрмысқа шыққан күйеуіне өтуін қамтамасыз ету үшін пәктік сақтауға ант береді. Осы шартты қабылдаған Уитан оны Элфвин тұрмысқа шыққанға дейін Мерсия патшайымы етіп тағайындайды. Эдуард әскеріне Эйлсбериді басып алуды бұйырады. Утред Финанды Этелфледаны қорғауға қалдырып, Осферт пен Ситрикпен бірге мерсиялық жасақтардың көмегіне жүгіну үшін жолға шығады. Эдуардтың айласынан ұтылғанын түсінген соң, ол әскерін кері әкетеді. Кейін Эдуард пен Этелфледа өзара одақ құрып, Шығыс Англияны сакстардың билігінде ұстап қалу үшін бірлескен әскер жіберуге уағдаласады. Жас Утред дін қызметкері болу жолын жалғастыру үшін монастырьға қайтуды ұйғарады. Ал Брида Уэльстегі ауылдарға шабуыл жасауды жалғастырады. Ол Сигтрюггті Теттенхоллдағы оқиғалар үшін Эдуард пен Утредтен кек алу мақсатында Уэссекске басып кіруге үгіттейді. Хивел патша түнде Дехейбарт қамалын қайтарып алмақ болады. Алайда Сигтрюгг оның жоспарын алдын ала біліп, күтіп отырады да, уэльстік әскерді тас-талқан етеді. Брида Эардвульфті тұтқынға алады. Ол Эдуардтың Уинчестерді әскерсіз қалдырып кеткенін хабарлайды. Осыны естіген Сигтрюгг Уинчестерге шабуыл жасауды ұйғарады. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 35 | EpisodeNumber2 = 9 | Title = Тоғызыншы бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Этелфледа Мерсия патшайымы ретінде таққа отырады да, әскерімен Эофервикке аттанады. Осы уақытта дандар Уинчестерді басып алады. Элсвита, Этелхелм, Элфледа және Эдуардтың балалары тұтқынға түседі. Утред пен оның жасағы Элсвитаны Бедвинге дейін шығарып салады. Ол сол жерде Этелстанды тәрбиелеп өсірмек болады. Алайда жолда Хаэстен бастаған викингтер оларға тұтқиылдан шабуыл жасап, Элсвитаны, Стиорраны және Этелстанды тұтқынға алады. Ал Утредті, Осфертті, Пирлиг әкей, Финан мен Ситрикті аяқтарынан ағашқа байлап, бастарын төмен қаратып іліп қояды да, өлгенше күзетуге сарбаздарын қалдырады. Дандар байқамай қалған Эдит орманда жасырынып жүреді. Ол күзетшілердің бірін өлтіріп, тұтқындарды босатады. Пирлиг әкей Эдуардқа хабар жеткізуге жіберіледі. Утред пен оның серіктері Уинчестерге жаяу аттанады. Эдит қалаға жасырын кіріп, Стиорра мен өзгелерге Утредтің жақындап қалғанын хабарлауға өзі ниет білдіреді. Эардвульф Бридаға Стиорраның Утредтің қызы екенін айтады. Брида оның басын алмақ болады, бірақ Сигтрюгг қызды қорғап қалады. Брида оған сакстар мен Утред туралы әңгімелеп береді. Сондай-ақ ол қаза тапқан сакстардың мәйіттерін қабірден қазып шығарады. Эардвульф Стиорраға күш көрсетпек болғанда, Сигтрюгг оны өлтіруге бұйрық береді. Ал Хаэстен Эдитті тұтқынға алады. Қамал қабырғаларын бұзып кіру мүмкін болмаса да, Эдуард Уинчестерге шабуыл жасайды. | LineColor = 000000 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 36 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = Оныншы бөлім | DirectedBy = Эд Базальгетти | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2020|4|26|df=y}} | ShortSummary = Қамал отыз күн бойы қоршауда болғанымен, Эдуард Уинчестерге басып кіре алмайды. Бұған қатты күйінген ол не істерін білмей дағдарады. Ал Утред Сигтрюгг келіссөз жүргізуге дайын деп есептейді. Сигтрюгг Эдуардқа ұлдарын көрсетіп, әскерін кері әкетсе, олардың бірін босатуға уәде береді. Алайда қай ұлын таңдарын білмеген Эдуард қатты күйзеліске түседі. Сонда Утред екі баланың орнына өзін кепілге ұсынды. Сигтрюгг оның ұсынысын қабылдайды. Брида Утредті азаптағысы келгенімен, Сигтрюгг бұған жол бермейді. Утред пен Сигтрюгг өзара бітімге келудің жолдарын талқылайды. Осы кезде Этелфледа Эофервикті басып алып, әскерімен Уинчестерге жетеді. Эдуард шабуылды түтіннің астында жасырып, қамалға басып кіруді ұйғарады. Оның сарбаздары қамал қақпасын бұзып өтеді. Бірақ Утред шайқасты тоқтатады. Эдуард пен Этелфледа Сигтрюггке Эофервикті беруге келіседі. Бітімнің сақталуына кепілдік ретінде Сигтрюгг тұтқындардың бірін өзімен бірге алып кетуді талап етіп, Стиорраны таңдайды. Стиорра Утредті өзін жіберуге көндіреді, өйткені ол Сигтрюггтің серігі болғысы келеді. Брида Утредке шабуыл жасап, оны өлтірмек болады. Бірақ мақсатына жете алмай, одан кек алатынын айтып серт береді. Элсвита байқамай өз тағдырын өзі шешіп қояды: ол Этелхелмге қамал ауласында өсетін бір өсімдіктің гүлдері суға ерітілгенде дәмсіз, бірақ улы болатынын айтып береді. Ал Эдуард Этелстанды тәрбиелеуді Утредке тапсырады. | LineColor = 000000 }} |} === 5 маусым (2022) === Бесінші маусым кітаптар топтамасының тоғызыншы және оныншы романдарына: «Дауыл жауынгерлері» және «Жалын тасушы» шығармаларына негізделген. {| class="wikitable collapsed" style="width: 100%; margin-right: 0;" |- ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;" | Жалпы № ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;" | Серияның № ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Атауы ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Режиссер ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Сценарист ! style="background: #4B5320; color: #ffffff;"| Экранға шыққан уақыты |- {{Episode list | EpisodeNumber = 37 | EpisodeNumber2 = 1 | Title = Бірінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Арада бірнеше жыл өтеді. Утред Рамкофаның (Ранкорн) лорды атанып, Мерсия шекарасын қорғауға көмектеседі. Сонымен қатар Этелстанды ер жеткізіп, жауынгерлік өнерге баулиды. Қызыл ай мерекесі кезінде лорд Этелхелм жалдаған қарақшылар Этелстанды өлтірмек болады. Алайда олардың басшысы қашып үлгергенше, Этелстан екеуін жайратып салады. Исландияда Брида өзіне және көріпкелге айналған жас қызы Вибикеге ерген даниялық жауынгерлердің фанатик тобына көсем болады. Олар Англияға шабуыл жасауға аттанады. Ал Сигтрюгг пен оның әйелі Стиорра Эофервикті басқарып, христиандар мен пұтқа табынушылар арасындағы бейбітшілікті сақтап келеді. Алайда теңізде қаза тапты деп есептелген Сигтрюггтің бауыры Рёгнвальдрдың оралуы бұл тыныштыққа қауіп төндіреді. Кейін оның Бриданың жақтастарына қосылғаны белгілі болады. Ол Эофервикке шабуыл жасап, Стиорраны жасырынуға мәжбүр етеді. Эдит Қызыл ай мерекесі қарсаңында Рамкофаға оралады. Көп ұзамай мерекеге Этелфледа, Элфвин және сырқатынан айыққан леди Элсвита да келеді. Мереке өтіп жатқан кезде піштіруге ұшыраған Жас Утред қалаға әрең жетіп, мұны Бриданың жасағанын хабарлайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 38 | EpisodeNumber2 = 2 | Title = Екінші бөлім | DirectedBy = [[Александр Дреймон]] | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Жас Утредке күтім жасалып жатқанда, Утред пен оның сарбаздары шабуыл болуы мүмкін деп қауіптеніп, Рамкофада күзетте тұрады. Осы кезде оларға Эофервиктің жау қолына өткені туралы хабар жетеді. Утред Бриданың өзінен кек алу үшін балаларына шабуыл жасап жатқанын түсінеді. Брида Сигтрюггті тұтқынға алып, азаптайды да, Утредті өзіне ертіп келуге уәде берген соң босатады. Ал Стиорра нөкерлерімен бірге Эофервиктің астындағы көне римдік кәріз жүйесіне қашып тығылады. Бірақ ол Бриданың қала әйелдерін азаптап, құрбандыққа шалғанын көріп отыруға мәжбүр болады. Уинчестерде Кенттен келген леди Эадгифу ұрланған жерлерін қайтаруды өтініп, Эдуардтың алдына келгенде, ол қызға ерекше қызығушылық танытады. Екеуінің бала кезінде кездескені есіне түсіп, Эадгифуға сарайда қалуды ұсынады. Өз әулетінің ықпалы әлсіреп бара жатқанын байқаған лорд Этелхелм Эдуардты Мерсияның көмегіне жүгінбей-ақ Эофервикке шабуыл жасауға көндіріп, Уэссекс пен Нортумбрия арасында соғыс тұтатуды көздейді. Осылайша патша қаржы жағынан өзіне тәуелді болады деп үміттенеді. Ол адамдарын Мерсия шекарасындағы қалаларға жіберіп, патшаның атынан Утредке көмек көрсетпеуді бұйырады. Эдиттің Рамкофаға келуінің себебі де белгілі болады: Этелфледа одан емшілік көмегін сұраған екен. Оның қатерлі ісікке шалдыққаны және емделіп кетуге үміттенетіні анықталады. Алайда Эдит ауруды емдеуге тым кеш кіріскенін айтып, Этелфледаның көктемге дейін өмір сүрмейтінін ескертеді. Өзі қайтыс болған жағдайда мұрагерлік мәселесі шешілмей, Мерсияда бүлік туатынын болжаған Этелфледа Утредке Рамкофа сарбаздарын солтүстікке бастап баруға тыйым салады. Этелфледаның сырқатын одан жасырып, бұл шешімді не себепті қабылдағанын айтпауы Утредтің ашуын келтіреді. Сөйтіп, ол өзіне адал он шақты сарбазын ертіп солтүстікке аттанады. Жолда әпкесіне көмекке жіберілген және Эофервикке шабуыл жасауды күтіп отырған Эдуард әскерінің алдыңғы жасағына жолығады. Жол үстінде Сигтрюггті кездестіріп, Этелхелмнің саксон қалаларына берген бұйрығы туралы естіген соң, олар кәріз жүйесі арқылы қалаға жасырын кіру жоспарын құрады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 39 | EpisodeNumber2 = 3 | Title = Үшінші бөлім | DirectedBy = Энди Хэй | WrittenBy = Лора Грейс | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Стиорра қала тұрғындарының өмірін сақтап қалу үшін Бридаға қарсы шығып, онымен жекпе-жекке шығуды талап етеді. Дандар қала алаңына жиналып, екеуі айқасқа дайындалған сәтте Утред, Сигтрюгг және оның сарбаздары қалаға басып кіріп, тұтқындағы тұрғындарды босатады. Содан кейін олар Уэссекс әскерінің көмегімен басқыншыларға шабуыл жасайды. Шайқас кезінде Вибике қоңырау мұнарасынан құлап қаза табады. Қайғыдан қан жұтқан Брида быт-шыт болған жасағының қалған сарбаздарын ертіп қашып құтылады, бірақ қашып бара жатып Пирлиг әкейді тұтқынға алады. Шайқастың барысы өзгеріп бара жатқанын байқаған Рёгнвальдр Сигтрюггтің жағына шығып, бауырының ықыласына бөленуге тырысады. Алайда оны ұстап алып, түрмеге қамайды. Шайқаста жеңіске жеткен Сигтрюгг Мерсияның қаланы қайтарып алуға көмектеспеуін екі ел арасындағы бітімнің бұзылғаны деп қабылдайды. Ол Утредті өзіне адалдық антын беріп, саксон патшалықтарынан бас тартуға шақырады. Алайда Утред Бриданы іздеп тауып, оның соңына түсуді көздейді. Тек Финан Этелфледаның ауыр науқас екенін айтқаннан кейін ғана ол райынан қайтады. Утред пен оның сарбаздары Этелфледаны көзі тірісінде көріп үлгеру үшін асығыс Эйлсбериге қарай жолға шығады. Ал Рёгнвальдрға қатысты не істерін білмеген Стиорра оған не тез өлімді, не дан заңымен сотталуды ұсынады. Рёгнвальдр сотты таңдайды. Енді ол құдайлардың қолдауына ие болу үшін қайнап тұрған қазанға салынған темір кесекті жалаң қолымен алып, түсіріп алмай тоғыз қадам жүруі керек. Эйлсбериде әлсіреп бара жатқан Этелфледа қызы Элфвинді өзінің мұрагері етіп тағайындамақ болады. Ал Уинчестерде Этелхелм өз немересі Элфвердті Мерсия патшасы етіп жариялауды көздеп, астыртын әрекет жасайды. Оның түпкі мақсаты — немересінің Мерсия мен Уэссексті бірдей билейтін патшаға айналуы. Бұл астыртын жоспарды кездейсоқ естіп қалған Эадгифу Эдуардқа хабарлайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 40 | EpisodeNumber2 = 4 | Title = Төртінші бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Джеймс Смит | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред Эйлсбериге дер кезінде жетіп, Этелфледаны соңғы рет көреді. Екеуі күннің батуын бірге тамашалап, қоштасады. Этелфледа оның құшағында жатып, Утредті сүйгеннен кейін көз жұмады. Эдуард та Этелхелмді және бір топ сарбазын ертіп Эйлсбериге келеді. Ол Элфвинге король Альфредтің арманын жүзеге асыруға ниетті екенін айтады, алайда нақты қандай жоспар құрып отырғанын ашып айтпайды. Ал Элсвита шіркеу ішінде дұға етіп отырып, Құдайдың өзін тастап кеткенінен қорқады. Эофервикте Рёгнвальдр темір кесекті көтеріп алып жүру сынағынан өтеді, бірақ қаланың сыртында үш күн бойы күтуі керек болады. Егер үшінші күнге дейін қолдары жазыла бастаса, құдайлар оны кешіргені деп есептеледі. Сигтрюгг бауырына берілген жазаға қатты қиналады, алайда Стиорра оны әлсіздік танытпауға шақырады. Рёгнвальдрдың қолдары шынымен де жазыла бастайды. Соған қарамастан, Сигтрюгг бауырының тағдыры туралы нақты шешім айтпай, тек оның өз қанынан жаралғанын мойындайды. Брида Йоркширге қарай солтүстікке бет алған жолда қызының өліміне қайғырып, есінен адасқандай күй кешеді. Ол Пирлиг әкейге азап көрсетеді. Одан сенімі туралы сұрап, Вибикені тірілтіп берсе, қалған жақтастарының өмірін сақтап қалуға дайын екенін айтып, онымен келісім жасамақ болады. Бірақ Пирлиг Құдай адам өмірін саудаға салмайтынын түсіндіреді. Жақтастары біртіндеп одан теріс айналып, тастап кеткенімен, Брида мен Пирлиг өз діндері мен сенімдері жайында әңгімелесіп, бір-бірінің көзқарасын белгілі дәрежеде түсіне бастайды. Ақырында олар Вибикені жерлейді. Эйлсбериге Этелфледаның қайтыс болғаны туралы хабар жетеді. Оның мұрагерін анықтау үшін олдормендер жиналғанда, Эдуард олардың бәрін өлтіруге бұйрық береді. Ол Этелхелмнің Элфвиннің таққа отыруына қарсы дауыс берулері үшін олдормендерге пара бергенін дұрыс аңғарады. Алайда жиенін қолдаудың орнына, Эдуард өзін Мерсияның, сондай-ақ барлық сакстар мен англдардың патшасы деп жариялайды. Элсвита Эдуард таққа отырған кезде Элфвинді сарайдан жасырын алып шығып, қауіпсіз жерге жеткізеді. Этелстан әкесіне төгілген қан үшін наразылық білдіреді. Бірақ Эдуард кейде көпшіліктің амандығы үшін аз адам құрбан болуы керек деп жауап береді. Оның айтуынша, тақты басып алу арқылы ол Элфвиннің әлсіздігі салдарынан алдын алу мүмкін болмас еді деген азамат соғысының жолын кескен. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 41 | EpisodeNumber2 = 5 | Title = Бесінші бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Эдуард олдормендердің өлімі үшін тәубеге келіп, христиандық ораза ұстау арқылы Мерсия халқының көңілін аулауға тырысады. Осы кезде Эйлсберидегі қанды қырғын туралы хабар Эофервикке жетеді. Сигтрюгг Эдуардтың әрекеттеріне қатты алаңдайды. Ол мұны соғыс ашуға ұмтылған қанішер билеушінің іс-әрекеті деп қабылдайды. Сондықтан Эдуардқа Эофервикке жақындамауды ескерту үшін оңтүстікке шабарман жібереді. Элфвин мен Элсвита Бакстонға барып паналайды. Сол жерде Элсвита қызына Утредтің сарбаздарының бірі, Элфвиннің көңіл қосып жүрген Кинлаэфке тұрмысқа шығуды ұсынады. Оның ойынша, Элфвин қарапайым адамға күйеуге шықса, ешкім оны таққа үміткер деп санамайды әрі саяси мақсатта пайдалана алмайды. Эдуардпен некесінің сәтсіздікке ұшырап бара жатқанын сезген патшайым Элфледа жұбанышты діннен іздеп, христиандық көріпкел әйел Аалиспен бірге Линдисфарнға жасырын жол тартады. Алайда олар Этелхелмнің Аалисті өлтіріп, бұл қылмысты дандарға жабу үшін соңдарына адам жібергенінен бейхабар еді. Осылайша ол дандар мен сакстар арасында соғыс тұтатып, нәтижесінде Эдуардтың қаза тауып, дандардың жеңілуін және немересі Элфвердтің таққа отыруына жол ашуды көздейді. Әйелдерге тұтқиылдан шабуыл жасалғанда, Элфледаны Аалиспен шатастырып, өлтіріп кетеді. Оқиға орнына жеткен Хаэстен қырғынның іздерін және аман қалған Аалисті тауып алады. Ол мәйіттерді жасыруға бұйрық беріп, болған жайды Утредке жеткізу үшін Рамкофаға аттанады. Шабуыл туралы хабар тараған соң, дандар да, сакстар да соғысты екінші тарап бастағысы келді деп бір-бірін айыптайды. Утред пен оның сарбаздары шындықты анықтап, одан әрі қан төгілуіне жол бермеу үшін бар күшін салады. Алайда Сигтрюгг те, Эдуард та Этелхелмнің арандатуымен соғысқа дайындала бастайды. Ал Этелхелм болса, өз қызының өліміне өзі бұйрық бергенін әлі білмейді. Қақтығыстардың бірінде Этелхелм Эдуардтың атынан жасырын жасақтаған жасақ Рамкофаға шабуыл жасап, Осферт қаза табады. Ақыры Элфледаның өлгенін білген Этелхелм қайғыдан күйреп, өзіне қол жұмсамақ болады. Алайда оның көмекшісі жоспарын жалғастыруға көндіреді. Осы уақытта Брида Пирлиг әкейге Уэссекске қайтуға рұқсат береді. Пирлиг оны күнәларынан арылу үшін өзімен бірге жүруге шақырады. Брида бір шартпен келіседі: алдымен олар Утредті іздеп табуы керек. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 42 | EpisodeNumber2 = 6 | Title = Алтыншы бөлім | DirectedBy = Пол Уилмхерст | WrittenBy = Алекс Стракер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Эдуард пен Сигтрюгг әскерлерін бастап соғысқа аттанған кезде, Утред Этелхелмнің сатқындығын ескерту үшін Эдуардтың соңынан асығыс шабады. Эдуард оның сөзіне сеніп, соғысты тоқтатып, Утредке бұл хабарды дандарға жеткізуді тапсырады. Эдит Бакстонға келіп, Элфвин мен Элсвитаға қауіп төніп тұрғанын ескертеді. Алайда Элфвин Кинлаэф келмесе, анасы өзін монастырға жібермек деп қорқып, ескертуге құлақ аспастан қашып кетеді. Утред оларға жетіп үлгермей жатып, Сигтрюггтің әскері Этелхелм жасағын тауып алады. Олар таң ата қатып қалған көлдің үстімен өтіп, сакстарға тұтқиылдан шабуыл жасап, көпшілігін қырып салады. Утред шабуылды тоқтату үшін Сигтрюггке қарай ұмтылғанымен, өз әскерінің қырылып жатқанын көрген Эдуард келіп жетіп, қарсы шабуылға өзі бастап шығады. Соның нәтижесінде дан жасағы тас-талқан болады. Этелхелм қашып құтылып, немересі Элфвердті саксон тағына отырғызу жоспарын жалғастыру үмітімен Шотландияға бет алады. Сигтрюгг пен Стиорра тұтқынға түседі. Утред оларды босатуды өтінеді. Эдуард Сигтрюгг пен оның сарбаздары шоқынып, өзіне адалдық антын берген жағдайда ғана келісетінін айтады. Бірақ Сигтрюгг бас тартады, сондықтан Эдуард оны өлім жазасына кеседі. Сигтрюгг өзін өлтіруді Утредтен өтінеді. Оның ойынша, Данияның ең ұлы жауынгерінің қолынан қаза табу — ең зор құрмет. Утред бұл өтінішті амалсыз қабылдайды. Оңтүстікке қарай жол тартқан Брида мен Пирлиг соғыстан қашып бара жатқан адамдарды кездестіреді. Алайда Пирлиг бұл туралы Бридаға айтпайды. Кейін оның шындықты жасырғанын білген Брида өзін алдап жүр деп ойлап, сакстар мен дандар арасындағы жаңа соғыстан көңілі қалады. Сөйтіп, ол жоспарын өзгертіп, Пирлигті пышақтап жаралайды да, егер тірі қалса, Утредке өзінің оны іздеп келе жатқанын жеткізуді тапсырады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 43 | EpisodeNumber2 = 7 | Title = Жетінші бөлім | DirectedBy = Энтони Филопсон | WrittenBy = Алекс Стюард | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Сигтрюггті дандардың салт-дәстүріне сай жерлегеннен кейін, Эдуард Этелхелмнің оңтүстікке қарай жылжып, Уинчестерді басып алуға әрекеттенуі мүмкін деп қауіптенеді. Жергілікті халық қайтадан бүлік шығаруы ықтимал болғандықтан, Утред Эофервиктен кете алмайды. Сондықтан ол қаладағы тұрақтылықты сақтап, дан халқының көңілін аулау үшін Стиорраны патшайым етіп тағайындауды ұсынады. Стиорра әуелде келіседі, бірақ Эдуардқа адалдық антын беруге дәті бармайды. Эдуард оны жақтастарымен бірге қаладан қуып, орнына Рёгнвальдрды отырғызады. Эадгифу Эдуардқа жүкті екенін айтып, масқара болып сарайдан кетуге дайындалады. Алайда Эдуард мұны Құдайдың белгісі деп қабылдап, оған дереу үйленеді. Бұл жақында ғана қайтыс болған анасын сатқындық деп санайтын Элфвердтің ашу-ызасын туғызады. Ол әкей Бенедиктке атасы Этелхелммен қайта қауышқысы келетінін айтып, діни қызметкерден өзімен бірге жүруді талап етеді. Ал Эофервиктің сыртында Брида саксондық күзет жасағына тұтқиылдан шабуыл жасап, тірі қалған жауынгерді Утредке хабар жеткізу үшін босатады. Ол Утредті Леодиске кездесуге шақырады. Ақыры Эдит пен Элсвита Элфвинді қуып жетеді. Алайда үшеуін Этелхелмнің адамдары тұтқындап, солтүстікке, Шотландияға алып кетеді. Этелхелм Шотландия королі Константинмен келісім жасасқан екен: ол Эдуардқа қарсы көтеріліске көмектесіп, Элфвердті Уэссекс пен Мерсияның тағына отырғызуы керек. Оның орнына Константин Элфвинге үйленіп, Мерсия байлығының жартысын және оның корольдік әулетіндегі үлесін иеленеді. Сондай-ақ сакстар бұдан былай солтүстікке қарай басып кірмейтініне кепілдік алады. Алайда жол үстінде үш әйел тұтқын күзетшілерінің бірін жеңіп, өлтіреді. Екінші күзетші қашып құтылып, Элфвинді өзімен бірге алып кетеді. Утред Леодиске қарай батысқа бет алады. Онда граф Рагнардың кезінде өзі мен Брида бірге өскен ескі тойхананың қирандылары жатыр. Қысқа, бірақ кескілескен айқастан кейін Утред Бриданы жеңіп, оны өлтіруге дайындалады. Брида өлімді және Вальхаллаға аттануды өтінеді. Сол сәтте Утред балалық шағын, Бридамен бірге өткізген күндерін есіне түсіреді. Ол екеуінің арасындағы байланыстың тым берік екенін, Бриданы өлтіру өз жанының бір бөлшегін жоюмен тең екенін түсінеді. Жүрегі жараланған Бриданы өзін кешіріп, жаңа өмір бастауға біртіндеп көндіреді. Брида ақыры келісімін берген сәтте, Стиорра оның кеудесіне жебе атады. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 44 | EpisodeNumber2 = 8 | Title = Сегізінші бөлім | DirectedBy = Энтони Филопсон | WrittenBy = Марта Хилльер және Джеймс Смит | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред Бриданың денесін өртеп, Стиорраны ақыры бірге отбасы болып өмір сүру үшін өзімен бірге Рамкофаға қайтуға көндірмек болады. Алайда Стиорра ашуланып, оның ұсынысын қабылдамайды. Ол Утредті өмір бойы өз міндеттерінен қашып, соның бәрін тағдырдың жазуына жаба салды деп айыптайды. Эофервикке оралған Утред сарбаздарын өзімен бірге Рамкофаға қайтуға шақырады. Бірақ олардың ешқайсысы келіспейді: отбасылары Уэссекске қоныс аударып кеткен, ал бұрынғы өмірлеріне қайтып оралу мүмкін емес. Солтүстікте Константиннің бұйрығымен Утредтің немере ағасы Вихтгар Беббанбургте Этелхелм мен Элфвердті қонақ ретінде қарсы алып, оларды сарайына орналастырады. Көп ұзамай Элфвин де қамалға жеткізіледі. Салтанатты дастарқан басында Этелхелм Элфвердке бүлік шығару жоспарын ашады. Элфверд бұл ойға онша құлық танытпағанымен, жоспарды жүзеге асыруға бел буғандай болады. Әкей Бенедикт дастарқаннан рұқсат сұрап шығып, Эдуардқа ескерту жасау үшін оңтүстікке жол тартады. Эдит пен Элсвита Эофервикке келіп, болған жайтты хабарлайды. Алайда Эдуард Этелхелмнің жоспарына шектен тыс алаңдап, асығыс шешім қабылдап қоймау үшін Элфвинді құтқаруға бірден кіріспейді. Элсвита Утредті Элфвинді іздеп баруға көндіруге үміттенеді, бірақ ол алдымен өз отбасын ойлауы керектігін айтып, бас тартады. Осы кезде әкей Бенедикт келіп, Элфвиннің, Этелхелмнің және Элфвердтің Беббанбургте екенін хабарлайды. Пирлиг әкей Утредке мұның бәрі Құдайдың қалауы болуы мүмкін екенін айтады. Сонда Утред жоспар құрады. Ол Эдуардқа Уэссекс пен Мерсияның біріккен әскерін Шотландия шекарасына жіберіп, Константиннің жолын кесуді ұсынады. Осылайша Этелхелм одақтасынан ажыратылады. Содан кейін біріккен әскер кері бұрылып, Этелхелмді шайқаста талқандамақ. Ал Утред Беббанбургті басып алып, Эдуардтың атынан Нортумбрияны билеп, біртұтас саксон Англиясын құру арманын жүзеге асырмақ болады. Алайда Эдуард бұл жоспардан бас тартады: оның ойынша, тәуекелі тым жоғары. Оның орнына қан төгілмеуі үшін Константинмен мәмілеге келіп, Нортумбрияны сакстар мен шотландтар арасында бөлісуді ұсынады. Утредпен ынтымақтас екенін көрсету үшін лорд Алдхелм, леди Элсвита, Пирлиг әкей, Финан, Ситрик пен Этелстан да Эдуардтың жоспарына қарсы шығады. Эдуард келіспегендердің бәрін қылыш кезенген күзетшілердің бақылауына алуды, қала қақпаларын жабуды және өлім жазасы қатерімен ешкімді қаладан шығармауды бұйырады. Бұған жауап ретінде лорд Алдхелм таң атқан соң Мерсия әскерінің Нортумбрияға қарай жорыққа шығатынын, қажет болса, қала қақпаларын бұзып өтетінін мәлімдейді. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 45 | EpisodeNumber2 = 9 | Title = Тоғызыншы бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Мерсия әскері Эофервиктен күшпен шығуға дайындалып жатқанда, Элсвита Эдуардты қан төгіске жол бермеу қажеттігіне көндіреді. Ақыры Эдуард райынан қайтып, қала қабырғаларындағы сарбаздарға қаруларын түсіруді бұйырады. Утред пен Алдхелм әскерді қаладан бастап шыққанда, олардың алдынан Уэссекс әскері шығады. Эдуард екі патшалықтың біріккен әскерін Беббанбургке өзі бастап баруға шешім қабылдаған екен. Солтүстікке қарай жолда әскер Кинлаэфті кездестіреді. Ол король Константиннің кемеге отырғанын көргенін айтады. Алайда оның қауіпті теңіз жолымен Беббанбургке жетуге тәуекел етуі мүмкін емес деп санап, бұл хабарға мән бермейді. Шын мәнінде, Константин өз жасағымен құрлық арқылы келе жатқан әскерінен бөлек, жеке күзетшілерімен бірге кемемен қамалға жеткен екен. Айлаға түскендерін түсінген Утред Элфвин тұтқында отырған кезде Беббанбургті қоршауға алудың мүмкін еместігін ұғады. Сондықтан ол бірнеше сарбазымен бірге жартастағы соқпақ арқылы қамалға жасырын кіріп, Элфвинді құтқаруды ұсынады. Сонымен қатар Хаэстенді кемесі апатқа ұшыраған саудагердің кейпіне еніп, Вихтгарды жағажайға түсіруге көндіреді. Сонда Хаэстен белгі беріп, Эдуард шабуылды бастайды. Қамалда Константин Элфвинмен кездесіп, оған екеуінің некесі тек саяси одақ болатынын түсіндіреді. Өзінің басқа біреуді сүйетінін айтып, Элфвинге күш көрсетпейтініне уәде береді. Утред, Финан мен Ситрик Беббанбургке жасырын кіре алғанымен, Финан мен Ситрик дан қарақшылары деп қате танылып, тұтқындалып, түрмеге қамалады. Хилдамен бірге саудагер кейпіне енген Хаэстен де жоспарын сәтті жүзеге асырады. Алайда оларды еріксіз қамалға алып келеді. Сол жерде Хаэстен тұтқынға түскен Финан мен Ситрикпен байланысы бар деген күдікке ілінеді. Ол оларды танымайтынын айтып, ештеңе білмейтінін алға тартады. Бірақ жоспарын ашпай, ақыры өлтіріледі. Шотландия әскері Беббанбургке қарай келе жатқаны байқалғанда, Эдуард Утред дайындалып үлгермесе де, шабуылды бастауға бұйрық береді. Ал Элсвита Эдитті ертіп орманға барады. Онда ол Стиорра мен өздеріне көңілі толмай жүрген дан жасағын кездестіріп, олардан көмек сұрайды. | LineColor = 4B5320 }} {{Episode list | EpisodeNumber = 46 | EpisodeNumber2 = 10 | Title = Оныншы бөлім | DirectedBy = Джон Ист | WrittenBy = Марта Хилльер | OriginalAirDate = {{Start date|2022|3|9|df=y}} | ShortSummary = Утред қамал ішінен Элфвинді іздеп жүргенде, Эдуард бастаған шабуыл сәтсіздікке ұшырай бастайды: қамал қақпаларын бұзу мүмкін болмайды. Шотландия әскерінің жақындап қалғанын білген Константин қамал қабырғаларын қорғап тұрған сарбаздарға шегінуге бұйрық береді. Соның арқасында ондаған қорғаушы мен бейбіт тұрғын теңіз жақтағы қақпа арқылы қамалдан шығып кетеді. Олардың арасында Хилда мен Элфвин де бар. Вихтгар бұл шешімге қарсылық білдіргенімен, шегіну шын мәнінде алдау амалы еді. Ол қорғаушылардың басым бөлігін қамал ауласына жинап, Эдуард әскерімен сыртқа шығып шайқасуды жоспарлайды. Ал шотландтар саксондарға ту сыртынан шабуыл жасауы керек болатын. Жоспар іске асып, Эдуард әскері біртіндеп жартастың шетіне қарай ығыстырылады. Қамалдың бос қалғанын байқаған Утред Стиорраны көріп, оған қарай шабады. Стиорра көмектескісі келгенімен, шайқастың тағдыры шешілді деп ойлап, шегінуге дайындалады. Алайда Утред оны және оның сарбаздарын шайқасқа қосылуға көндіреді. Ол жеңіске жеткен жағдайда Нортумбрия дандардың ата-бабалары аңсаған жаңа отанына айналатынын, онда сакстар мен дандардың бейбіт өмір сүре алатынын айтады. Дан болып тәрбиеленген сакстың өзі екі халықтың тату-тәтті өмір сүре алатынына дәлел екенін алға тартады. Эдуард әскері біртіндеп жартастың шетіне қарай ығыстырылып жатқанда, Утред пен Стиорра дан жасағын бастап, шотландтарға ту сыртынан шабуыл жасайды. Саксон әскері қайта күш жинап, дан жасақтарымен бірге Константиннің әскерін шайқас алаңынан қуып шығады. Вихтгардың әлі де Беббанбургте екенін білген Утред немере ағасымен есеп айырысып, ата-бабасының қонысын қайтарып алу үшін қамалға асығады. Оның соңынан Этелстан да кіреді. Алайда ол Этелхелм мен Элфвердтің қашуға дайындалып жатқанын көреді. Этелстан Этелхелмнен Элфледаның өліміне қатысты шындықты айтуды талап етеді. Этелхелм өз әрекетін ақтап, шабуыл кезінде Элфледаның сол жерде болатынын білмегенін айтады. Атасының сөзіне жиіркенген Элфверд одан теріс айналып кетеді. Ал Этелхелм өзіне қол жұмсайды. Вихтгармен қысқа айқастан кейін Утред оны балконнан төмен қарай лақтырып жібереді. Вихтгар төмендегі шырағданға шаншылып өледі. Алайда Утредтің жеңісі ұзаққа созылмайды. Залдан шыққанда, ол қамал қабырғалары мен қақпа мұнарасының өртеніп жатқанын көреді. Тағдырына мойынсұнған Утред кенеттен нөсер жауып, өртті басқан кезде таңғалады. Шайқастан кейін Эдуард жеңісті салтанатпен жариялап, Утредке көп жылғы қызметі үшін алғыс айтады. Ол Утредті Нортумбрияның жаңа лорды деп жариялап, Утредтің өзіне адалдық антын беруіне орай той өткізуді ұсынады. Алайда Утред Константинмен келісімге келгенін амалсыздан мойындайды. Келісім бойынша, Алдхелмді қоса алғанда, тұтқындар алмасқаннан кейін Константин Нортумбрияға деген талабынан бас тартады. Оның орнына Утред аймақтың тәуелсіздігін сақтап, оны Шотландия мен Англия арасындағы буферлік аймақ ретінде қалдыруға келіседі. Нортумбрия ешбір патшалықтың құрамына кірмей, дербес басқарылады. Утред Эдуардты өздерінің жоғарғы билеушісі деп мойындап, оған адалдық білдіреді, бірақ Нортумбрия Англияның құрамына қосылмайды. Эдуард бұл шешімге қатты ашуланып, Утредті сатқындық жасады деп айыптайды. Алайда Утред мұндай келісімге бару арқылы ғана шотландтардың Нортумбрияға қайта-қайта шабуыл жасауына жол бермеуге болатынын түсіндіреді. Нортумбрия Уэссекстің одақтасы болып қала береді және түптің түбінде Англияның құрамына қосылуы мүмкін, бірақ оған әлі уақыт келген жоқ. Утред Эдуардтың әрекеттері елде тым көп аласапыран туғызғанын, ал болашақта барлық патшалықтарды біріктіре алатын лайықты патшаның таққа отыратынын айтады. Әлі де ашуы тарқамаса да, Эдуард ақыры бұл келісімді қабылдайды. Утред, Стиорра және Жас Утред ақыры қайта қауышып, бірге өмір сүретін болғандарына қуанады. Осы кезде Хилда жасөспірім Осбертті Беббанбургке алып келеді. Осберт одан мұнда не үшін келгендерін сұрайды. Бірақ Хилда тек Беббанбургтің жаңа лорды оған әкесі туралы бірдеңе айтып бере алатынын меңзейді. Телехикая Утредтің өткен өміріне көз жүгіртіп, «Тағдыр — бәріне үстем» деген сенімін тағы бір мәрте растауымен аяқталады. | LineColor = 4B5320 }} |} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ұлыбритания телехикаяларының бөлімдер тізімі]] [[Санат:АҚШ телехикаяларының бөлімдер тізімі]] 52ruse494dfbvsuuwxx9pmyoue5za09 Әбдібек Аралбайұлы 0 790266 3694865 3694498 2026-11-11T09:43:54Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694865 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Әбдібек Аралбайұлы''' (16 тамыз 1944 жыл, Пістелі ауылы, Түлкібас ауданы – 2023 жыл) — қазақ ақыны. == Өмірбаяны == Әбдібек Аралбайұлы 1944 жылы 16 тамызда қазіргі Түркістан облысы Түлкібас ауданына қарасты Пістелі ауылында дүниеге келген.<ref>Аралбайұлы, Әбдібек. ''Перзент сөзі''. – Шымкент, 2015. – 5-б.</ref> Алғашқы білімін Пістелі бастауыш мектебінен алған. Кейін Ыбырай Алтынсарин атындағы жетіжылдық мектепті бітірген. Еңбек жолын туған ауылында бастаған. Көп жылдар бойы клуб меңгерушісі, ағаш ұстасы, темір ұстасы және электрик болып еңбек еткен. Сонымен қатар орман шаруашылығында жұмыс істеген. == Шығармашылығы == Әбдібек Аралбайұлы өлең жазумен айналысқан. Оның шығармаларында туған жерге сүйіспеншілік, отбасы құндылықтары, адамгершілік, өмір жолы мен ұрпақ тәрбиесі тақырыптары көрініс тапқан. 2015 жылы Шымкент қаласында ақынның «Перзент сөзі» атты кітабы жарық көрді. Жинаққа «Өмірдерек» және «Туған өлкем – Түлкібасым» атты өлеңдері енген.<ref>Аралбайұлы, Әбдібек. ''Перзент сөзі''. – Шымкент, 2015. – 5–6-бб.</ref> «Өмірдерек» өлеңінде ақын өзінің балалық шағы, өскен ортасы, еңбек жолы, отбасы және өмірлік ұстанымдары туралы баяндайды. Ал «Туған өлкем – Түлкібасым» өлеңінде туған жерінің табиғаты мен көркем келбетін жырлаған. 2019 жылы Т. Рысқұлов ауылында «Ізде мені» атты кітабы жарық көрді.<ref>Аралбайұлы, Әбдібек. ''Ізде мені''. – Т. Рысқұлов ауылы, 2019.</ref> '''Шығармашылығының тәрбиелік мәні''' Әбдібек Аралбайұлының поэзиясындағы басты ерекшеліктердің бірі – өмірлік тәжірибені өлең арқылы жеткізуі. Ақын шығармалары оқырманды: <nowiki>*</nowiki> туған жерді қадірлеуге; <nowiki>*</nowiki> отбасы мен ұрпақ тәрбиесіне жауапкершілікпен қарауға; <nowiki>*</nowiki> адал еңбек пен адамгершілікті бағалауға; <nowiki>*</nowiki> бірлік пен ізгілікке ұмтылуға тәрбиелейді. Оның шығармашылық мұрасы – ауыл өмірінің шежіресі ғана емес, кейінгі ұрпаққа қалдырған рухани өсиеті. Madeni Portal '''Ақынның ел жадындағы орны''' 2023 жылы 19 наурызда жарияланған естелік мақалада Әбдібек Аралбайұлы Түлкібас ауданының құрметті азаматы ретінде аталады. Автор ақынның қарапайым мінезін, әділдігін, өнерге құштарлығын және жастарға көрсеткен өнегесін ерекше атап өткен. Madeni Portal Пайдаланылған дереккөздер == Кітаптары == * ''Перзент сөзі''. – Шымкент, 2015. * ''Ізде мені''. – Т. Рысқұлов ауылы, 2019. == Өлеңдері == * «Өмірдерек» * «Туған өлкем – Түлкібасым» == Өмірден өтуі == Әбдібек Аралбайұлы 2023 жылы дүниеден өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:1944 жылы туғандар]] [[Санат:2023 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Дархан Мыңбай. «Ауыл ақыны өмірден өтті» – Мәдениет порталы, 19.03.2023.⁠]] l7x4w91aoqw6gjfraou4ay7603o2u3r 3694866 3694865 2026-11-11T09:44:27Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694866 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> '''Әбдібек Аралбайұлы''' (16 тамыз 1944 жыл, Пістелі ауылы, Түлкібас ауданы – 2023 жыл) — қазақ ақыны. == Өмірбаяны == Әбдібек Аралбайұлы 1944 жылы 16 тамызда қазіргі Түркістан облысы Түлкібас ауданына қарасты Пістелі ауылында дүниеге келген.<ref>Аралбайұлы, Әбдібек. ''Перзент сөзі''. – Шымкент, 2015. – 5-б.</ref> Алғашқы білімін Пістелі бастауыш мектебінен алған. Кейін Ыбырай Алтынсарин атындағы жетіжылдық мектепті бітірген. Еңбек жолын туған ауылында бастаған. Көп жылдар бойы клуб меңгерушісі, ағаш ұстасы, темір ұстасы және электрик болып еңбек еткен. Сонымен қатар орман шаруашылығында жұмыс істеген. == Шығармашылығы == Әбдібек Аралбайұлы өлең жазумен айналысқан. Оның шығармаларында туған жерге сүйіспеншілік, отбасы құндылықтары, адамгершілік, өмір жолы мен ұрпақ тәрбиесі тақырыптары көрініс тапқан. 2015 жылы Шымкент қаласында ақынның «Перзент сөзі» атты кітабы жарық көрді. Жинаққа «Өмірдерек» және «Туған өлкем – Түлкібасым» атты өлеңдері енген.<ref>Аралбайұлы, Әбдібек. ''Перзент сөзі''. – Шымкент, 2015. – 5–6-бб.</ref> «Өмірдерек» өлеңінде ақын өзінің балалық шағы, өскен ортасы, еңбек жолы, отбасы және өмірлік ұстанымдары туралы баяндайды. Ал «Туған өлкем – Түлкібасым» өлеңінде туған жерінің табиғаты мен көркем келбетін жырлаған. 2019 жылы Т. Рысқұлов ауылында «Ізде мені» атты кітабы жарық көрді.<ref>Аралбайұлы, Әбдібек. ''Ізде мені''. – Т. Рысқұлов ауылы, 2019.</ref> '''Шығармашылығының тәрбиелік мәні''' Әбдібек Аралбайұлының поэзиясындағы басты ерекшеліктердің бірі – өмірлік тәжірибені өлең арқылы жеткізуі. Ақын шығармалары оқырманды: <nowiki>*</nowiki> туған жерді қадірлеуге; <nowiki>*</nowiki> отбасы мен ұрпақ тәрбиесіне жауапкершілікпен қарауға; <nowiki>*</nowiki> адал еңбек пен адамгершілікті бағалауға; <nowiki>*</nowiki> бірлік пен ізгілікке ұмтылуға тәрбиелейді. Оның шығармашылық мұрасы – ауыл өмірінің шежіресі ғана емес, кейінгі ұрпаққа қалдырған рухани өсиеті. Madeni Portal '''Ақынның ел жадындағы орны''' 2023 жылы 19 наурызда жарияланған естелік мақалада Әбдібек Аралбайұлы Түлкібас ауданының құрметті азаматы ретінде аталады. Автор ақынның қарапайым мінезін, әділдігін, өнерге құштарлығын және жастарға көрсеткен өнегесін ерекше атап өткен. Madeni Portal == Кітаптары == * ''Перзент сөзі''. – Шымкент, 2015. * ''Ізде мені''. – Т. Рысқұлов ауылы, 2019. == Өлеңдері == * «Өмірдерек» * «Туған өлкем – Түлкібасым» == Өмірден өтуі == Әбдібек Аралбайұлы 2023 жылы дүниеден өтті. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақ ақындары]] [[Санат:1944 жылы туғандар]] [[Санат:2023 жылы қайтыс болғандар]] [[Санат:Дархан Мыңбай. «Ауыл ақыны өмірден өтті» – Мәдениет порталы, 19.03.2023.⁠]] 5rt9bqdoermfa8vwx91jsw94ehomqg0 Ереван мэрі 0 790267 3694507 2026-11-10T12:24:31Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Ереван мэрі |шынайы атауы = {{lang-hy|Երևանի քաղաքապետ}} |ел = Армения |эмблема = Flag of Yerevan.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = Ереван байрағы |қазіргі = [[Тигран Авинян]] |тағайындалған = 10 қыркүйек 2023 жылдан... 3694507 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Ереван мэрі |шынайы атауы = {{lang-hy|Երևանի քաղաքապետ}} |ел = Армения |эмблема = Flag of Yerevan.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = Ереван байрағы |қазіргі = [[Тигран Авинян]] |тағайындалған = 10 қыркүйек 2023 жылдан бері |портреті = Tigran Avinyan 2019.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = [[Ереван]] қаласына |басқару түрі = [[мэр]] |резиденция = [[Ереван қалалық кеңесі|Ереван қалалық әкімшілігі]], [[Ереван]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = [[Ереван қалалық кеңесі]] |тағайындалды = [[Ереван қалалық кеңесі]] |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл, қайта сайлануға құқылы |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1879 жыл|1879]] |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Ованес Корганян]] |соңғысы = |сайты = {{URL|https://www.yerevan.am/en/mayor/}} }} '''Ереван мэрі''' ({{lang-hy|Երևանի քաղաքապետ}}) — [[Ереван]] қаласы атқарушы билігінің басшысы. Мэрді [[Ереван қалалық кеңесі]] 5 жылға сайлайды. == Мэрлер тізімі == Ереванның заманауи [[КСРО ыдырауы|Армения Республикасы тәуелсіздігі]]нен бергі мэрлер тізімі: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! № ! Есімі<br />{{small|(Өмір жылдары)}} ! width="100px" | Портреті ! Өкілеттігін бастады ! Өкілеттігін аяқтады ! colspan=2| Партиясы ! {{comment|Еск.|Ескертпелер}} |- | 47 | [[Амбарцум Пайлакович Галустян|Амбарцум Галустян]]<br />{{small|(1955–1994)}} | [[File:Hambardzoum Galstyan 1990 1992.jpg|100px]] | 4 желтоқсан 1990 | 22 желтоқсан 1992 ! style="background:#FFC601; color:black;"| | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы]] | |- | 48 | [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]<br />{{small|(1959 туған)}} | [[File:Vahagn-Khachatryan (cropped).jpg|100px]] | 4 желтоқсан 1992 | 22 ақпан 1996 ! style="background:#FFC601; color:black;"| | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы]] | |- | 49 | {{iw|Ашот Мовсесович Мирзоян|Ашот Мирзоян|hy|Աշոտ Միրզոյան (քաղաքական գործիչ)}}<br />{{small|(1950 туған)}} | [[File:blank.svg|100px]] | 23 ақпан 1996 | 7 қараша 1996 ! style="background:#CDCDCD; color:black;"| | [[Партиясыз]] | |- | 50 | {{iw|Вано Смбатович Сирадегян|Вано Сирадегян|hy|Վանո Սիրադեղյան}}<br />{{small|(1946–2021)}} | [[File:blank.svg|100px]] | 14 қараша 1996 | 2 ақпан 1998 ! style="background:#FFC601; color:black;"| | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы]] | |- | {{м.а.}} | {{iw|Камо Аракелович Ареян|Камо Ареян|hy|Կամո Արեյան}}<br />{{small|(1957 туған)}} | [[File:Kamo Areyan - Կամո Արեյան.jpg|100px]] | ақпан 1998 | мамыр 1998 ! style="background:#D2691E; color:black;"| | [[Армения Республикалық партиясы|Республикалық партия]] | |- | 51 | {{iw|Сурен Джангирович Абрамян|Сурен Абрамян|hy|Սուրեն Աբրահամյան (քաղաքական գործիչ)}}<br />{{small|(1947 туған)}} | [[File:blank.svg|100px]] | 6 мамыр 1998 | 15 маусым 1999 ! style="background:#F8B202; color:black;"| | [[Республика (партия, Армения)|Республика]] | |- | 52 | {{iw|Альберт Мушегович Базеян|Альберт Базеян|hy|Ալբերտ Բազեյան}}<br />{{small|(1956 туған)}} | [[File:Albert-Bazeyan.jpg|100px]] | 9 тамыз 1999 | 10 қаңтар 2001 ! style="background:#D2691E; color:black;"| | [[Армения Республикалық партиясы|Республикалық партия]] | |- | 53 | {{iw|Роберт Николаевич Назарян|Роберт Назарян|hy|Ռոբերտ Նազարյան}}<br />{{small|(1956–2026)}} | [[File:blank.svg|100px]] | 11 қаңтар 2001 | 30 маусым 2003 ! style="background:#CDCDCD; color:black;"| | [[Партиясыз]] | |- | 54 | {{iw|Ерванд Вазгенович Захарян|Ерванд Захарян|hy|Երվանդ Զախարյան}}<br />{{small|(1946 туған)}} | [[File:Yervand Zakharyan.jpg|100px]] | 1 шілде 2003 | 4 наурыз 2009 ! style="background:#D2691E; color:black;"| | [[Армения Республикалық партиясы|Республикалық партия]] | |- | 55 | {{iw|Гагик Бегларович Бегларян|Гагик Бегларян|hy|Գագիկ Բեգլարյան}}<br />{{small|(1964 туған)}} | [[File:Gagik-Beglaryan-Armenia-Minister.jpg|100px]] | 11 маусым 2009 | 8 желтоқсан 2010 ! style="background:#D2691E; color:black;"| | [[Армения Республикалық партиясы|Республикалық партия]] | |- | 56 | {{iw|Карен Вильгельмович Карапетян|Карен Карапетян|hy|Կարեն Կարապետյան}}<br />{{small|(1964 туған)}} | [[File:Karen Karapetyan (2017-01-24).jpg|100px]] | 17 желтоқсан 2010 | қараша 2011 ! style="background:#CDCDCD; color:black;"| | [[Партиясыз]] | |- | 57 | {{iw|Тарон Андраникович Маргарян|Тарон Маргарян|hy|Տարոն Մարգարյան}}<br />{{small|(1978 туған)}} | [[File:Taron Margaryan cropped.jpg|100px]] | 15 қараша 2011 | 9 шілде 2018 ! style="background:#D2691E; color:black;"| | [[Армения Республикалық партиясы|Республикалық партия]] | |- | {{м.а.}} | {{iw|Камо Аракелович Ареян|Камо Ареян|hy|Կամո Արեյան}}<br />{{small|(1957 туған)}} | [[File:Kamo Areyan - Կամո Արեյան.jpg|100px]] | 9 шілде 2018 | 13 қараша 2018 ! style="background:#D2691E; color:black;"| | [[Армения Республикалық партиясы|Республикалық партия]] | |- | 58 | {{iw|Айк Грачяевич Марутян|Айк Марутян|hy|Հայկ Մարության}}<br />{{small|(1976 туған)}} | [[File:Hayk Marutyan 2018.png|100px]] | 13 қараша 2018 | 22 желтоқсан 2021 ! style="background:#0033A0; color:black;"| | [[Азаматтық келісім (партия)|Азаматтық келісім]] | |- | 59 | {{iw|Грачья Саркисян||hy|Հրաչյա Սարգսյան}}<br />{{small|(1985 туған)}} | [[File:blank.svg|100px]] | 22 желтоқсан 2021 | 17 мамыр 2023 ! style="background:#ED1A24; color:black;"| | [[Қадамым]] | |- | 60 | [[Тигран Авинян]]<br />{{small|(1989 туған)}} | [[File:Tigran Avinyan 2019.jpg|100px]] | 10 қыркүйек 2023 | ! style="background:#0033A0; color:black;"| | [[Азаматтық келісім (партия)|Азаматтық келісім]] | |- |} == Ескертпелер == {{Notelist}} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Ереван мэрлері| *]] [[Санат:Ереван]] [[Санат:Армения тұлғалары]] ntmn20kybgi0t7sd178pk1nl40dxs22 3694509 3694507 2026-11-10T12:28:13Z Nurken 111493 3694509 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Ереван мэрі |шынайы атауы = {{lang-hy|Երևանի քաղաքապետ}} |ел = Армения |эмблема = Flag of Yerevan.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = Ереван байрағы |қазіргі = [[Тигран Авинян]] |тағайындалған = 10 қыркүйек 2023 жылдан бері |портреті = Tigran Avinyan 2019.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = [[Ереван]] қаласына |басқару түрі = [[мэр]] |резиденция = [[Ереван қалалық кеңесі|Ереван қалалық әкімшілігі]], [[Ереван]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = [[Ереван қалалық кеңесі]] |тағайындалды = [[Ереван қалалық кеңесі]] |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл, қайта сайлануға құқылы |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1879 жыл|1879]] |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Ованес Корганян]] |соңғысы = |сайты = {{URL|https://www.yerevan.am/en/mayor/}} }} '''Ереван мэрі''' ({{lang-hy|Երևանի քաղաքապետ}}) — [[Ереван]] қаласы атқарушы билігінің басшысы. Мэрді [[Ереван қалалық кеңесі]] 5 жылға сайлайды. == Мэрлер тізімі == Ереванның заманауи [[КСРО ыдырауы|Армения Республикасы тәуелсіздігі]]нен бергі мэрлер тізімі:<ref>{{Cite web|url=https://www.yerevan.am/hy/former-mayors/ |title=Համառոտ կենսագրություններ և պաշտոնավարման տարեթվեր |language=hy |publisher=[[Ереван қалалық кеңесі]] |accessdate=2026-11-10}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! № ! Есімі<br />{{small|(Өмір жылдары)}} ! width="100px" | Портреті ! Өкілеттігін бастады ! Өкілеттігін аяқтады ! colspan=2| Партиясы ! {{comment|Еск.|Ескертпелер}} |- | 47 | [[Амбарцум Пайлакович Галустян|Амбарцум Галустян]]<br />{{small|(1955–1994)}} | [[File:Hambardzoum Galstyan 1990 1992.jpg|100px]] | 4 желтоқсан 1990 | 22 желтоқсан 1992 ! style="background:#FFC601; color:black;"| | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы]] | |- | 48 | [[Ваагн Гарникович Хачатурян|Ваагн Хачатурян]]<br />{{small|(1959 туған)}} | [[File:Vahagn-Khachatryan (cropped).jpg|100px]] | 4 желтоқсан 1992 | 22 ақпан 1996 ! style="background:#FFC601; color:black;"| | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы]] | |- | 49 | {{iw|Ашот Мовсесович Мирзоян|Ашот Мирзоян|hy|Աշոտ Միրզոյան (քաղաքական գործիչ)}}<br />{{small|(1950 туған)}} | [[File:blank.svg|100px]] | 23 ақпан 1996 | 7 қараша 1996 ! style="background:#CDCDCD; color:black;"| | [[Партиясыз]] | |- | 50 | {{iw|Вано Смбатович Сирадегян|Вано Сирадегян|hy|Վանո Սիրադեղյան}}<br />{{small|(1946–2021)}} | [[File:blank.svg|100px]] | 14 қараша 1996 | 2 ақпан 1998 ! style="background:#FFC601; color:black;"| | [[Армян жалпыұлттық қозғалысы]] | |- | {{м.а.}} | {{iw|Камо Аракелович Ареян|Камо Ареян|hy|Կամո Արեյան}}<br />{{small|(1957 туған)}} | [[File:Kamo Areyan - Կամո Արեյան.jpg|100px]] | ақпан 1998 | мамыр 1998 ! style="background:#D2691E; color:black;"| | [[Армения Республикалық партиясы|Республикалық партия]] | |- | 51 | {{iw|Сурен Джангирович Абрамян|Сурен Абрамян|hy|Սուրեն Աբրահամյան (քաղաքական գործիչ)}}<br />{{small|(1947 туған)}} | [[File:blank.svg|100px]] | 6 мамыр 1998 | 15 маусым 1999 ! style="background:#F8B202; color:black;"| | [[Республика (партия, Армения)|Республика]] | |- | 52 | {{iw|Альберт Мушегович Базеян|Альберт Базеян|hy|Ալբերտ Բազեյան}}<br />{{small|(1956 туған)}} | [[File:Albert-Bazeyan.jpg|100px]] | 9 тамыз 1999 | 10 қаңтар 2001 ! style="background:#D2691E; color:black;"| | [[Армения Республикалық партиясы|Республикалық партия]] | |- | 53 | {{iw|Роберт Николаевич Назарян|Роберт Назарян|hy|Ռոբերտ Նազարյան}}<br />{{small|(1956–2026)}} | [[File:blank.svg|100px]] | 11 қаңтар 2001 | 30 маусым 2003 ! style="background:#CDCDCD; color:black;"| | [[Партиясыз]] | |- | 54 | {{iw|Ерванд Вазгенович Захарян|Ерванд Захарян|hy|Երվանդ Զախարյան}}<br />{{small|(1946 туған)}} | [[File:Yervand Zakharyan.jpg|100px]] | 1 шілде 2003 | 4 наурыз 2009 ! style="background:#D2691E; color:black;"| | [[Армения Республикалық партиясы|Республикалық партия]] | |- | 55 | {{iw|Гагик Бегларович Бегларян|Гагик Бегларян|hy|Գագիկ Բեգլարյան}}<br />{{small|(1964 туған)}} | [[File:Gagik-Beglaryan-Armenia-Minister.jpg|100px]] | 11 маусым 2009 | 8 желтоқсан 2010 ! style="background:#D2691E; color:black;"| | [[Армения Республикалық партиясы|Республикалық партия]] | |- | 56 | {{iw|Карен Вильгельмович Карапетян|Карен Карапетян|hy|Կարեն Կարապետյան}}<br />{{small|(1964 туған)}} | [[File:Karen Karapetyan (2017-01-24).jpg|100px]] | 17 желтоқсан 2010 | қараша 2011 ! style="background:#CDCDCD; color:black;"| | [[Партиясыз]] | |- | 57 | {{iw|Тарон Андраникович Маргарян|Тарон Маргарян|hy|Տարոն Մարգարյան}}<br />{{small|(1978 туған)}} | [[File:Taron Margaryan cropped.jpg|100px]] | 15 қараша 2011 | 9 шілде 2018 ! style="background:#D2691E; color:black;"| | [[Армения Республикалық партиясы|Республикалық партия]] | |- | {{м.а.}} | {{iw|Камо Аракелович Ареян|Камо Ареян|hy|Կամո Արեյան}}<br />{{small|(1957 туған)}} | [[File:Kamo Areyan - Կամո Արեյան.jpg|100px]] | 9 шілде 2018 | 13 қараша 2018 ! style="background:#D2691E; color:black;"| | [[Армения Республикалық партиясы|Республикалық партия]] | |- | 58 | {{iw|Айк Грачяевич Марутян|Айк Марутян|hy|Հայկ Մարության}}<br />{{small|(1976 туған)}} | [[File:Hayk Marutyan 2018.png|100px]] | 13 қараша 2018 | 22 желтоқсан 2021 ! style="background:#0033A0; color:black;"| | [[Азаматтық келісім (партия)|Азаматтық келісім]] | |- | 59 | {{iw|Грачья Саркисян||hy|Հրաչյա Սարգսյան}}<br />{{small|(1985 туған)}} | [[File:blank.svg|100px]] | 22 желтоқсан 2021 | 17 мамыр 2023 ! style="background:#ED1A24; color:black;"| | [[Қадамым]] | |- | 60 | [[Тигран Авинян]]<br />{{small|(1989 туған)}} | [[File:Tigran Avinyan 2019.jpg|100px]] | 10 қыркүйек 2023 | ! style="background:#0033A0; color:black;"| | [[Азаматтық келісім (партия)|Азаматтық келісім]] | |- |} == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == {{Сыртқы сілтемелер}} [[Санат:Ереван мэрлері| *]] [[Санат:Ереван]] [[Санат:Армения тұлғалары]] 7b5ocr32bs8muekaadewdnyhbx7hczb Абақай сақ ғибадатханасы 0 790268 3694522 2026-11-10T13:38:34Z Бекбулатова Гульсара 186955 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> # Абақай сақ ғибадатханасы '''Абақай сақ ғибадатханасы''' – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы Абылай хан ауылы маңында орналасқан археологиялық және ғұрыптық кешен.... 3694522 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> # Абақай сақ ғибадатханасы '''Абақай сақ ғибадатханасы''' – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы Абылай хан ауылы маңында орналасқан археологиялық және ғұрыптық кешен. Кешен ерте темір дәуіріне жататын символдық жерлеу құрылыстарымен, сондай-ақ түркі дәуіріне дейінгі және ерте ортағасырлық кезеңдерге жатқызылатын ғұрыптық нысандарымен ерекшеленеді. Археологиялық кешен ата-баба рухын құрметтеу және еске алу дәстүрлерімен байланысты. == Географиялық орналасуы == Абақай археологиялық кешені Ақмола облысының Бурабай ауданында, Абылай хан ауылы маңында орналасқан. Нысанның географиялық координаттары – 53.167294° солтүстік ендік және 70.114456° шығыс бойлық.<ref>{{Cite web |url=https://history-akmola.kz/en/kieli_obektileri/qr108.html |title=Абақай сақ ғибадатханасы |website=Ақмола облысының тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану орталығы}}</ref> == Зерттелу тарихы == 2024 жылы Ақмола облысы мәдениет басқармасының «Тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану орталығы» коммуналдық мемлекеттік мекемесі Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің археологтарымен бірлесіп Абақай кешенінде археологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізді. Археологиялық экспедицияға ғылыми жетекшілік жасаған археолог, PhD докторы Данияр Төлегенұлы Тілеуғабыловтың басшылығымен кешен аумағында барлау, қорғау-құтқару және қазба жұмыстары ұйымдастырылды. Зерттеу барысында кешеннің құрылымы, археологиялық нысандары мен олардың тарихи кезеңдері зерделенді.<ref>{{Cite web |url=https://history-akmola.kz/news/302october.html |title=Бурабай ауданындағы Абақай сақ ғибадатханасына зерттеу жұмыстары |website=Ақмола облысының тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану орталығы |date=19 October 2024}}</ref> 2024 жылғы археологиялық зерттеулердің қорытындысы бойынша кешен аумағында бірнеше ғұрыптық нысан анықталып, олардың ерекшеліктері сипатталды.<ref>{{Cite web |url=https://www.gov.kz/org/aqmola-madeniet/press/news/details/882067 |title=Итоги археологических исследований по Акмолинской области за 2024 год |website=Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми интернет-ресурсы |date=13 November 2024}}</ref> == Археологиялық нысандары == Абақай кешенінде №1, №2, №3 және №7 нысандар археологиялық зерттеу материалдарында сипатталған. === №1 нысан === №1 нысан – ата-баба рухына тағзым ету және еске алу рәсімдерімен байланысты ғұрыптық орталық. Қазіргі уақытта оның аумағында тас қоршау мен ескерткіш орналасқан. Қайың бұтақтарына байланған мата қиындылары мен қоршау аумағында қалдырылған тиындар бұл жердің халық арасында киелі орын ретінде пайдаланылатынын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://history-akmola.kz/en/kieli_obektileri/qr108.html |title=Абақай сақ ғибадатханасы |website=Ақмола облысының тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану орталығы}}</ref> === №2 қорған === №2 қорған ерте темір дәуіріне жататын кенотаф болып табылады. Кенотаф – нақты адамның сүйегі жерленбеген, бірақ жерлеу рәсімін білдіретін символдық ескерткіш. Қорған дөңгелек пішінді тас үйіндіден тұрады. Оның қалыңдығы 0,3–0,4 метр шамасында. Қазба жұмыстары кезінде қорған астынан шағын қабір шұңқыры анықталған. Алайда адам сүйектері табылмаған. Археологиялық зерттеу нәтижесінде бұл нысан символдық жерлеу рәсімімен байланысты деп бағаланған.<ref>{{Cite web |url=https://history-akmola.kz/en/kieli_obektileri/qr108.html |title=Абақай сақ ғибадатханасы |website=Ақмола облысының тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану орталығы}}</ref> === №3 қорған === №3 қорған да кенотаф санатына жатады. Оның пішіні сопақша, көлемі шамамен 6×5 метр, тас үйіндінің қалыңдығы 0,2 метрді құрайды. Зерттеу барысында қорған астынан қабір шұңқыры анықталмаған. Бұл ерекшелік №2 қорғаннан айырмашылығын көрсетеді.<ref>{{Cite web |url=https://history-akmola.kz/en/kieli_obektileri/qr108.html |title=Абақай сақ ғибадатханасы |website=Ақмола облысының тарихи-мәдени мұраны қорғау және пайдалану орталығы}}</ref> === №7 қорған === №7 қорған түркі дәуіріне дейінгі және ерте ортағасырлық кезеңдердің ғұрыптық нысаны ретінде сипатталады. Ол «мұртты қорған» үлгісінде салынған. Мұндай құрылымда негізгі тас қорғаннан екі тас тізбек белгілі бір бағытқа қарай созылып жатады. Абақайдағы нысанда тас тізбектер оңтүстік-шығыс бағытқа қарай бағытталған. Археологиялық зерттеу кезінде қорғанның оңтүстік тізбегінің бастапқы бөлігінде екі тас стела анықталған. Солтүстік тізбегі бұзылғандықтан, оның бастапқы құрылымын толық анықтау мүмкін болмаған. Қорғаннан адам сүйектері мен басқа да заттай бұйымдар табылмаған.<ref>{{Cite web |url=https://www.gov.kz/org/aqmola-madeniet/press/news/details/882067 |title=2024 жылғы археологиялық зерттеулердің қорытындылары |website=Ақмола облысы мәдениет басқармасы}}</ref> == Тарихи-мәдени маңызы == Абақай кешені Солтүстік Қазақстан аумағындағы ежелгі ғұрыптық және жерлеу дәстүрлерін зерттеуде маңызды археологиялық нысандардың бірі болып табылады. Кешендегі кенотафтар мен «мұртты қорған» құрылымы ежелгі тұрғындардың дүниетанымы, жерлеу рәсімдері және ата-баба рухын құрметтеу дәстүрлері туралы мәлімет береді. Кешеннің зерттелуі Бурабай өңірінің көне тарихын зерделеуге, археологиялық мұраны сақтауға және тарихи-мәдени нысандарды ғылыми айналымға енгізуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, оның мәдени-танымдық туризмді дамытудағы әлеуеті бар. == Дереккөздер == {{Reflist}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://history-akmola.kz/en/kieli_obektileri/qr108.html Абақай сақ ғибадатханасы – Ақмола облысының киелі нысандары] * [https://history-akmola.kz/news/302october.html Бурабай ауданындағы Абақай сақ ғибадатханасына зерттеу жұмыстары] * [https://www.gov.kz/org/aqmola-madeniet/press/news/details/882067 Ақмола облысындағы 2024 жылғы археологиялық зерттеулердің қорытындылары] [[Санат:Бурабай ауданы]] [[Санат:Ақмола облысының археологиялық ескерткіштері]] [[Санат:Қазақстан археологиясы]] czgksl3ow57b1q9ysellhomro91mn13 Қатысушы:LiraBekAstana/Көпагентті жүйе 2 790269 3694536 2026-11-10T14:55:58Z LiraBekAstana 188364 Уикиортақтан (Wikimedia Commons) қазақ тіліндегі оқу бейнесабағын қосу (CC BY-SA 4.0) 3694536 wikitext text/x-wiki [[File:KZ_STEM_03_Көпагентті_ЖИ_жүйелері_және_Оркестрация.webm|thumb|right|340px|Қазақ тіліндегі бейнесабақ: Көпагентті ЖИ жүйелері және Оркестрация (CC BY-SA 4.0)]] 4d22cq7spe4htin5y71ovn5nk8qkvhf Анар Нұрғайыпқызы Қалиева 0 790270 3694540 2026-11-10T15:08:18Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Анар Нұрғайыпқызы Қалие жылы ва |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 28.08.1965 |Туған жері = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, Саты (Алматы облысы)|Саты... 3694540 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Анар Нұрғайыпқызы Қалие жылы ва |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 28.08.1965 |Туған жері = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, [[Саты (Алматы облысы)|Саты]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Биология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақтың Еңбек Қызыл Ту орденді ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]); [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] магистратурасы; [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]] докторантурасы; . |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Алғыс хаты, мерейтойық "Құрмет белгісі" медалі(2014); * "XXI ғасыр педагогы" атты Халықаралық педагогикалық байқаудың "Үздік әдістемелік жұмыс" номинациясының жеңімпазы; * А. Байтұрсынов атындағы Күміс медаль (2019); * Қазақстан Респубуликасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты (2021), Құрмет грамотасы (2023); * Білім және ғылым қызметкерлерінің кәсіподағының Күміс медалі (2021); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" төсбелгісі (2023). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Анар Нұрғайыпқызы Қалиева''' — ғалым-ұстаз, биология ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1965 жыл|1965]] жылы 28 шілдеде [[Алматы облысы]], [[Кеген ауданы]], [[Саты (Алматы облысы)|Саты]] ауылында туған.<br> [[1982 жыл|1982]]-[[1987 жыл|1987]] жылдары Қазақтың Еңбек Қызыл Ту орденді ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]) Жеміс-баубақша және жүзім мамандығын бітірген.<br> Еңбек жолын [[1989 жыл|1989]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Ботаника кафедрасында лаборант болудан бастап, аталған оқу орнында Химия-биология мамандығы алады.<br> [[2006 жыл|2006]]-[[2012 жыл|2012]] жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Биология кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы қызметтерін атқарды. [[2008 жыл|2008]]-[[2010 жыл|2010]] жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде Биология мамандығы бойынша магистратура, 2012-[[2015 жыл|2015]] жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде Биология мамандығы бойынша докторантура оқып бітірді.<br> [[2016 жыл|2016]] жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің шешімімен Биология мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесі берілді. [[2017 жыл|2017]] жылдан Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Жаратылыстану факультетінің Биология кафедрасында PhD, қауымдастырылған профессор міндетін атқарушы болып еңбек етуде. == Ғылыми бағыты, зерттеу аясы, еңбектері == Ғылыми зерттеу аясы – "Қазақстанның дәрілік өсімдіктерінің биологиялық ерекшеліктерін зерттеу", .Қазақстан өсімдіктер әлемі, өсімдіктер қорын тиімді пайдалану.<br> Оқу құралы, оқу-әдістемелік нұсқаулықтар мен электронды оқу құралдары: "Жиделер тұқымдасының емдік қасиеті мен зерттеу әдістері", "Аgrimonia L. туысы дәрілік өсімдігінің ғылыми-педагогикалық зерттеу әдістері", "Қазақстанда өсетін дәрілік өсімдіктер, атлас-анықтама, (3 тілде)", "Биологиялық өлкетану жұмыстарын ұйымдастыру әдістері: жусан (Artemisia L.) түрлерін зерттеу", "Биологиядан зертханалық тәжірибелерді ұйымдастыру әдістері".<ref>[https://new.qyzpu.edu.kz/kz/prepodavateli-biologii Калиева Анар Нургайыповна.]</ref> Ғалым-ұстаздың ғылыми зерттеулерінің нәтижелері бойынша Биология мамандығы студенттерінің теориялық дайындығының әдістемесі ретінде оқу-әдістемелік нұсқаулық пен элективті пәннің бағадарламасы жасалынып енгізілді.<br> [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың Миссисиппи алқабы мемлекеттік университетінде, [[Беларусь]]тегі А.С. Пушкин атындағы Брест мемлекеттік университетінде, [[Қырғызстан]]ның Биологиялық топырақтану институтында ғылыми тағылымдамадан өтті. АҚШ, [[Аустралия]], [[Германия]], [[Ресей]], [[Түркия]] мемлекеттеріндегі халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциялар мен симпозиумдарындың жинақтарында және Web of Science және Scopus базасына енген ғылыми журналдарда 60-тан астам еңбегі жарық көрді. == Марапаттары == * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Алғыс хаты, мерейтойық "Құрмет белгісі" медалі(2014); * "XXI ғасыр педагогы" атты Халықаралық педагогикалық байқаудың "Үздік әдістемелік жұмыс" номинациясының жеңімпазы.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> * А. Байтұрсынов атындағы Күміс медаль (2019); * Қазақстан Респубуликасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты (2021), Құрмет грамотасы (2023); * Білім және ғылым қызметкерлерінің кәсіподағының Күміс медалі (2021); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" төсбелгісі (2023).<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/anar-kalieva Анар Нұрғайыпқызы Қалиева.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://scholar.google.com/citations?user=_zA_lYMAAAAJ&hl=ru Anar Kaliyeva.] [https://dknews.kz/ru/dk-life/184810-uchenyy-zhenpu-pobeditel-konkursa-grantovyh-proektov Ученый ЖенПУ – победитель конкурса грантовых проектов.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] rui5gpvmb6b6njdhy6xxhprk6en9yip 3694541 3694540 2026-11-10T15:10:08Z Салиха 17167 3694541 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Анар Нұрғайыпқызы Қалиева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 28.08.1965 |Туған жері = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, [[Саты (Алматы облысы)|Саты]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Биология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = Қазақтың Еңбек Қызыл Ту орденді ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]); [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] магистратурасы; [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]] докторантурасы; . |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Алғыс хаты, мерейтойық "Құрмет белгісі" медалі(2014); * "XXI ғасыр педагогы" атты Халықаралық педагогикалық байқаудың "Үздік әдістемелік жұмыс" номинациясының жеңімпазы; * А. Байтұрсынов атындағы Күміс медаль (2019); * Қазақстан Респубуликасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты (2021), Құрмет грамотасы (2023); * Білім және ғылым қызметкерлерінің кәсіподағының Күміс медалі (2021); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" төсбелгісі (2023). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Анар Нұрғайыпқызы Қалиева''' — ғалым-ұстаз, биология ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1965 жыл|1965]] жылы 28 шілдеде [[Алматы облысы]], [[Кеген ауданы]], [[Саты (Алматы облысы)|Саты]] ауылында туған.<br> [[1982 жыл|1982]]-[[1987 жыл|1987]] жылдары Қазақтың Еңбек Қызыл Ту орденді ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]) Жеміс-баубақша және жүзім мамандығын бітірген.<br> Еңбек жолын [[1989 жыл|1989]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Ботаника кафедрасында лаборант болудан бастап, аталған оқу орнында Химия-биология мамандығы алады.<br> [[2006 жыл|2006]]-[[2012 жыл|2012]] жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Биология кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы қызметтерін атқарды. [[2008 жыл|2008]]-[[2010 жыл|2010]] жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде Биология мамандығы бойынша магистратура, 2012-[[2015 жыл|2015]] жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде Биология мамандығы бойынша докторантура оқып бітірді.<br> [[2016 жыл|2016]] жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің шешімімен Биология мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесі берілді. [[2017 жыл|2017]] жылдан Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Жаратылыстану факультетінің Биология кафедрасында PhD, қауымдастырылған профессор міндетін атқарушы болып еңбек етуде. == Ғылыми бағыты, зерттеу аясы, еңбектері == Ғылыми зерттеу аясы – "Қазақстанның дәрілік өсімдіктерінің биологиялық ерекшеліктерін зерттеу", .Қазақстан өсімдіктер әлемі, өсімдіктер қорын тиімді пайдалану.<br> Оқу құралы, оқу-әдістемелік нұсқаулықтар мен электронды оқу құралдары: "Жиделер тұқымдасының емдік қасиеті мен зерттеу әдістері", "Аgrimonia L. туысы дәрілік өсімдігінің ғылыми-педагогикалық зерттеу әдістері", "Қазақстанда өсетін дәрілік өсімдіктер, атлас-анықтама, (3 тілде)", "Биологиялық өлкетану жұмыстарын ұйымдастыру әдістері: жусан (Artemisia L.) түрлерін зерттеу", "Биологиядан зертханалық тәжірибелерді ұйымдастыру әдістері".<ref>[https://new.qyzpu.edu.kz/kz/prepodavateli-biologii Калиева Анар Нургайыповна.]</ref> Ғалым-ұстаздың ғылыми зерттеулерінің нәтижелері бойынша Биология мамандығы студенттерінің теориялық дайындығының әдістемесі ретінде оқу-әдістемелік нұсқаулық пен элективті пәннің бағадарламасы жасалынып енгізілді.<br> [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың Миссисиппи алқабы мемлекеттік университетінде, [[Беларусь]]тегі А.С. Пушкин атындағы Брест мемлекеттік университетінде, [[Қырғызстан]]ның Биологиялық топырақтану институтында ғылыми тағылымдамадан өтті. АҚШ, [[Аустралия]], [[Германия]], [[Ресей]], [[Түркия]] мемлекеттеріндегі халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциялар мен симпозиумдарындың жинақтарында және Web of Science және Scopus базасына енген ғылыми журналдарда 60-тан астам еңбегі жарық көрді. == Марапаттары == * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Алғыс хаты, мерейтойық "Құрмет белгісі" медалі(2014); * "XXI ғасыр педагогы" атты Халықаралық педагогикалық байқаудың "Үздік әдістемелік жұмыс" номинациясының жеңімпазы.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> * А. Байтұрсынов атындағы Күміс медаль (2019); * Қазақстан Респубуликасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты (2021), Құрмет грамотасы (2023); * Білім және ғылым қызметкерлерінің кәсіподағының Күміс медалі (2021); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" төсбелгісі (2023).<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/anar-kalieva Анар Нұрғайыпқызы Қалиева.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == [https://scholar.google.com/citations?user=_zA_lYMAAAAJ&hl=ru Anar Kaliyeva.] [https://dknews.kz/ru/dk-life/184810-uchenyy-zhenpu-pobeditel-konkursa-grantovyh-proektov Ученый ЖенПУ – победитель конкурса грантовых проектов.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] jbjniqaaui7ohsyzo46zzrins2cf7f6 3694542 3694541 2026-11-10T15:11:03Z Салиха 17167 3694542 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Анар Нұрғайыпқызы Қалиева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 28.07.1965 |Туған жері = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, [[Саты (Алматы облысы)|Саты]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Биология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = Қазақтың Еңбек Қызыл Ту орденді ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]); [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] магистратурасы; [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]] докторантурасы; . |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Алғыс хаты, мерейтойық "Құрмет белгісі" медалі(2014); * "XXI ғасыр педагогы" атты Халықаралық педагогикалық байқаудың "Үздік әдістемелік жұмыс" номинациясының жеңімпазы; * А. Байтұрсынов атындағы Күміс медаль (2019); * Қазақстан Респубуликасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты (2021), Құрмет грамотасы (2023); * Білім және ғылым қызметкерлерінің кәсіподағының Күміс медалі (2021); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" төсбелгісі (2023). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Анар Нұрғайыпқызы Қалиева''' — ғалым-ұстаз, биология ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1965 жыл|1965]] жылы 28 шілдеде [[Алматы облысы]], [[Кеген ауданы]], [[Саты (Алматы облысы)|Саты]] ауылында туған.<br> [[1982 жыл|1982]]-[[1987 жыл|1987]] жылдары Қазақтың Еңбек Қызыл Ту орденді ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]) Жеміс-баубақша және жүзім мамандығын бітірген.<br> Еңбек жолын [[1989 жыл|1989]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Ботаника кафедрасында лаборант болудан бастап, аталған оқу орнында Химия-биология мамандығы алады.<br> [[2006 жыл|2006]]-[[2012 жыл|2012]] жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Биология кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы қызметтерін атқарды. [[2008 жыл|2008]]-[[2010 жыл|2010]] жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде Биология мамандығы бойынша магистратура, 2012-[[2015 жыл|2015]] жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде Биология мамандығы бойынша докторантура оқып бітірді.<br> [[2016 жыл|2016]] жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің шешімімен Биология мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесі берілді. [[2017 жыл|2017]] жылдан Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Жаратылыстану факультетінің Биология кафедрасында PhD, қауымдастырылған профессор міндетін атқарушы болып еңбек етуде. == Ғылыми бағыты, зерттеу аясы, еңбектері == Ғылыми зерттеу аясы – "Қазақстанның дәрілік өсімдіктерінің биологиялық ерекшеліктерін зерттеу", .Қазақстан өсімдіктер әлемі, өсімдіктер қорын тиімді пайдалану.<br> Оқу құралы, оқу-әдістемелік нұсқаулықтар мен электронды оқу құралдары: "Жиделер тұқымдасының емдік қасиеті мен зерттеу әдістері", "Аgrimonia L. туысы дәрілік өсімдігінің ғылыми-педагогикалық зерттеу әдістері", "Қазақстанда өсетін дәрілік өсімдіктер, атлас-анықтама, (3 тілде)", "Биологиялық өлкетану жұмыстарын ұйымдастыру әдістері: жусан (Artemisia L.) түрлерін зерттеу", "Биологиядан зертханалық тәжірибелерді ұйымдастыру әдістері".<ref>[https://new.qyzpu.edu.kz/kz/prepodavateli-biologii Калиева Анар Нургайыповна.]</ref> Ғалым-ұстаздың ғылыми зерттеулерінің нәтижелері бойынша Биология мамандығы студенттерінің теориялық дайындығының әдістемесі ретінде оқу-әдістемелік нұсқаулық пен элективті пәннің бағадарламасы жасалынып енгізілді.<br> [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың Миссисиппи алқабы мемлекеттік университетінде, [[Беларусь]]тегі А.С. Пушкин атындағы Брест мемлекеттік университетінде, [[Қырғызстан]]ның Биологиялық топырақтану институтында ғылыми тағылымдамадан өтті. АҚШ, [[Аустралия]], [[Германия]], [[Ресей]], [[Түркия]] мемлекеттеріндегі халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциялар мен симпозиумдарындың жинақтарында және Web of Science және Scopus базасына енген ғылыми журналдарда 60-тан астам еңбегі жарық көрді. == Марапаттары == * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Алғыс хаты, мерейтойық "Құрмет белгісі" медалі(2014); * "XXI ғасыр педагогы" атты Халықаралық педагогикалық байқаудың "Үздік әдістемелік жұмыс" номинациясының жеңімпазы.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> * А. Байтұрсынов атындағы Күміс медаль (2019); * Қазақстан Респубуликасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты (2021), Құрмет грамотасы (2023); * Білім және ғылым қызметкерлерінің кәсіподағының Күміс медалі (2021); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" төсбелгісі (2023).<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/anar-kalieva Анар Нұрғайыпқызы Қалиева.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://scholar.google.com/citations?user=_zA_lYMAAAAJ&hl=ru Anar Kaliyeva.] * [https://dknews.kz/ru/dk-life/184810-uchenyy-zhenpu-pobeditel-konkursa-grantovyh-proektov Ученый ЖенПУ – победитель конкурса грантовых проектов.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] 8sj6727i860g7hsfx72rigb173cvu12 3694543 3694542 2026-11-10T15:13:01Z Салиха 17167 «[[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694543 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Анар Нұрғайыпқызы Қалиева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 28.07.1965 |Туған жері = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, [[Саты (Алматы облысы)|Саты]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Биология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = Қазақтың Еңбек Қызыл Ту орденді ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]); [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] магистратурасы; [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]] докторантурасы; . |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Алғыс хаты, мерейтойық "Құрмет белгісі" медалі(2014); * "XXI ғасыр педагогы" атты Халықаралық педагогикалық байқаудың "Үздік әдістемелік жұмыс" номинациясының жеңімпазы; * А. Байтұрсынов атындағы Күміс медаль (2019); * Қазақстан Респубуликасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты (2021), Құрмет грамотасы (2023); * Білім және ғылым қызметкерлерінің кәсіподағының Күміс медалі (2021); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" төсбелгісі (2023). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Анар Нұрғайыпқызы Қалиева''' — ғалым-ұстаз, биология ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1965 жыл|1965]] жылы 28 шілдеде [[Алматы облысы]], [[Кеген ауданы]], [[Саты (Алматы облысы)|Саты]] ауылында туған.<br> [[1982 жыл|1982]]-[[1987 жыл|1987]] жылдары Қазақтың Еңбек Қызыл Ту орденді ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]) Жеміс-баубақша және жүзім мамандығын бітірген.<br> Еңбек жолын [[1989 жыл|1989]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Ботаника кафедрасында лаборант болудан бастап, аталған оқу орнында Химия-биология мамандығы алады.<br> [[2006 жыл|2006]]-[[2012 жыл|2012]] жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Биология кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы қызметтерін атқарды. [[2008 жыл|2008]]-[[2010 жыл|2010]] жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде Биология мамандығы бойынша магистратура, 2012-[[2015 жыл|2015]] жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде Биология мамандығы бойынша докторантура оқып бітірді.<br> [[2016 жыл|2016]] жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің шешімімен Биология мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесі берілді. [[2017 жыл|2017]] жылдан Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Жаратылыстану факультетінің Биология кафедрасында PhD, қауымдастырылған профессор міндетін атқарушы болып еңбек етуде. == Ғылыми бағыты, зерттеу аясы, еңбектері == Ғылыми зерттеу аясы – "Қазақстанның дәрілік өсімдіктерінің биологиялық ерекшеліктерін зерттеу", .Қазақстан өсімдіктер әлемі, өсімдіктер қорын тиімді пайдалану.<br> Оқу құралы, оқу-әдістемелік нұсқаулықтар мен электронды оқу құралдары: "Жиделер тұқымдасының емдік қасиеті мен зерттеу әдістері", "Аgrimonia L. туысы дәрілік өсімдігінің ғылыми-педагогикалық зерттеу әдістері", "Қазақстанда өсетін дәрілік өсімдіктер, атлас-анықтама, (3 тілде)", "Биологиялық өлкетану жұмыстарын ұйымдастыру әдістері: жусан (Artemisia L.) түрлерін зерттеу", "Биологиядан зертханалық тәжірибелерді ұйымдастыру әдістері".<ref>[https://new.qyzpu.edu.kz/kz/prepodavateli-biologii Калиева Анар Нургайыповна.]</ref> Ғалым-ұстаздың ғылыми зерттеулерінің нәтижелері бойынша Биология мамандығы студенттерінің теориялық дайындығының әдістемесі ретінде оқу-әдістемелік нұсқаулық пен элективті пәннің бағадарламасы жасалынып енгізілді.<br> [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың Миссисиппи алқабы мемлекеттік университетінде, [[Беларусь]]тегі А.С. Пушкин атындағы Брест мемлекеттік университетінде, [[Қырғызстан]]ның Биологиялық топырақтану институтында ғылыми тағылымдамадан өтті. АҚШ, [[Аустралия]], [[Германия]], [[Ресей]], [[Түркия]] мемлекеттеріндегі халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциялар мен симпозиумдарындың жинақтарында және Web of Science және Scopus базасына енген ғылыми журналдарда 60-тан астам еңбегі жарық көрді. == Марапаттары == * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Алғыс хаты, мерейтойық "Құрмет белгісі" медалі(2014); * "XXI ғасыр педагогы" атты Халықаралық педагогикалық байқаудың "Үздік әдістемелік жұмыс" номинациясының жеңімпазы.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> * А. Байтұрсынов атындағы Күміс медаль (2019); * Қазақстан Респубуликасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты (2021), Құрмет грамотасы (2023); * Білім және ғылым қызметкерлерінің кәсіподағының Күміс медалі (2021); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" төсбелгісі (2023).<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/anar-kalieva Анар Нұрғайыпқызы Қалиева.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://scholar.google.com/citations?user=_zA_lYMAAAAJ&hl=ru Anar Kaliyeva.] * [https://dknews.kz/ru/dk-life/184810-uchenyy-zhenpu-pobeditel-konkursa-grantovyh-proektov Ученый ЖенПУ – победитель конкурса грантовых проектов.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары]] ondy5y2vnqdbahc8ieu3yjo687k3rv3 3694544 3694543 2026-11-10T15:19:04Z Салиха 17167 3694544 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Анар Нұрғайыпқызы Қалиева |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 28.07.1965 |Туған жері = [[Алматы облысы]], {{туғанжері|Кеген ауданы|Кеген ауданында}}, [[Саты (Алматы облысы)|Саты]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Биология |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Биология ғылымдарының докторы |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = Қазақтың Еңбек Қызыл Ту орденді ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]); [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] магистратурасы; [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]] докторантурасы; . |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Алғыс хаты, мерейтойық "Құрмет белгісі" медалі (2014); * "XXI ғасыр педагогы" атты Халықаралық педагогикалық байқаудың "Үздік әдістемелік жұмыс" номинациясының жеңімпазы; * А. Байтұрсынов атындағы Күміс медаль (2019); * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты (2021), Құрмет грамотасы (2023); * Білім және ғылым қызметкерлерінің кәсіподағының Күміс медалі (2021); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" төсбелгісі (2023). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Анар Нұрғайыпқызы Қалиева''' — ғалым-ұстаз, биология ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1965 жыл|1965]] жылы 28 шілдеде [[Алматы облысы]], [[Кеген ауданы]], [[Саты (Алматы облысы)|Саты]] ауылында туған.<br> [[1982 жыл|1982]]-[[1987 жыл|1987]] жылдары Қазақтың Еңбек Қызыл Ту орденді ауыл шаруашылығы институтында (қазіргі [[Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті]]) Жеміс-баубақша және жүзім мамандығын бітірген.<br> Еңбек жолын [[1989 жыл|1989]] жылы [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]ның Ботаника кафедрасында лаборант болудан бастап, аталған оқу орнында Химия-биология мамандығын алды.<br> [[2006 жыл|2006]]-[[2012 жыл|2012]] жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінің Биология кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы қызметтерін атқарды. [[2008 жыл|2008]]-[[2010 жыл|2010]] жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті|Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нде Биология мамандығы бойынша магистратура, 2012-[[2015 жыл|2015]] жылдары Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде Биология мамандығы бойынша докторантура оқып бітірді.<br> [[2016 жыл|2016]] жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитетінің шешімімен Биология мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесі берілді.<br> [[2017 жыл|2017]] жылдан Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Жаратылыстану факультетінің Биология кафедрасында PhD, қауымдастырылған профессор міндетін атқарушы болып еңбек етуде. == Ғылыми бағыты, зерттеу аясы, еңбектері == Ғылыми зерттеу аясы – "Қазақстанның дәрілік өсімдіктерінің биологиялық ерекшеліктерін зерттеу", "Қазақстан өсімдіктер әлемі, өсімдіктер қорын тиімді пайдалану".<br> Оқу құралы, оқу-әдістемелік нұсқаулықтар мен электронды оқу құралдары: "Жиделер тұқымдасының емдік қасиеті мен зерттеу әдістері", "Аgrimonia L. туысы дәрілік өсімдігінің ғылыми-педагогикалық зерттеу әдістері", "Қазақстанда өсетін дәрілік өсімдіктер, атлас-анықтама, (3 тілде)", "Биологиялық өлкетану жұмыстарын ұйымдастыру әдістері: жусан (Artemisia L.) түрлерін зерттеу", "Биологиядан зертханалық тәжірибелерді ұйымдастыру әдістері".<ref>[https://new.qyzpu.edu.kz/kz/prepodavateli-biologii Калиева Анар Нургайыповна.]</ref><br> Ғалым-ұстаздың ғылыми зерттеулерінің нәтижелері бойынша Биология мамандығы студенттерінің теориялық дайындығының әдістемесі ретінде оқу-әдістемелік нұсқаулық пен элективті пәннің бағадарламасы жасалынып енгізілді.<br> [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]-тың Миссисиппи алқабы мемлекеттік университетінде, [[Беларусь]]тегі А.С. Пушкин атындағы Брест мемлекеттік университетінде, [[Қырғызстан]]ның Биологиялық топырақтану институтында ғылыми тағылымдамадан өтті. АҚШ, [[Аустралия]], [[Германия]], [[Ресей]], [[Түркия]] мемлекеттеріндегі халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциялар мен симпозиумдарындың жинақтарында және Web of Science және Scopus базасына енген ғылыми журналдарда 60-тан астам еңбегі жарық көрді. == Марапаттары == * Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Алғыс хаты, мерейтойық "Құрмет белгісі" медалі (2014); * "XXI ғасыр педагогы" атты Халықаралық педагогикалық байқаудың "Үздік әдістемелік жұмыс" номинациясының жеңімпазы.<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1 </ref> * А. Байтұрсынов атындағы Күміс медаль (2019); * Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Алғыс хаты (2021), Құрмет грамотасы (2023); * Білім және ғылым қызметкерлерінің кәсіподағының Күміс медалі (2021); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" төсбелгісі (2023).<ref>[https://pps.qyzpu.edu.kz/teacher/anar-kalieva Анар Нұрғайыпқызы Қалиева.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://scholar.google.com/citations?user=_zA_lYMAAAAJ&hl=ru Anar Kaliyeva.] * [https://dknews.kz/ru/dk-life/184810-uchenyy-zhenpu-pobeditel-konkursa-grantovyh-proektov Ученый ЖенПУ – победитель конкурса грантовых проектов.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Биология ғылымдарының докторлары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары]] 2uw7numywgxjas5505csgyl9en1yu9d Санат:Милен Фармер альбомдары 14 790271 3694545 2026-11-10T15:20:19Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Санат:Орындаушылар бойынша альбомдар]] [[Санат:Милен Фармер]] 3694545 wikitext text/x-wiki [[Санат:Орындаушылар бойынша альбомдар]] [[Санат:Милен Фармер]] qg3eh62go1izcqtnqf0mv4bs0ve0f7i Санат:Кристина Агилера альбомдары 14 790272 3694546 2026-11-10T15:21:27Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Санат:Орындаушылар бойынша альбомдар]] [[Санат:Кристина Агилера]] 3694546 wikitext text/x-wiki [[Санат:Орындаушылар бойынша альбомдар]] [[Санат:Кристина Агилера]] a7n5xzq8urk79032ohceh94dxbdgxvt Санат:Дуа Липа альбомдары 14 790273 3694547 2026-11-10T15:22:35Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Санат:Орындаушылар бойынша альбомдар]] [[Санат:Дуа Липа]] 3694547 wikitext text/x-wiki [[Санат:Орындаушылар бойынша альбомдар]] [[Санат:Дуа Липа]] et41v20y78sc2fttv270lkwuhf4mv2y Санат:Билли Айлиш альбомдары 14 790274 3694548 2026-11-10T15:23:50Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Санат:Орындаушылар бойынша альбомдар]] [[Санат:Билли Айлиш]] 3694548 wikitext text/x-wiki [[Санат:Орындаушылар бойынша альбомдар]] [[Санат:Билли Айлиш]] 2mbi5qj37fhof2lmew7cwhdsic6zkp1 Санат:1995 жылы шыққан альбомдар 14 790275 3694549 2026-11-10T15:30:30Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Commons category|Music albums from 1995}} {{Жылдар бойынша тақырып||1995|жылы шыққан альбомдар}} [[Санат:1990 жж. альбомдары]] [[Санат:1995 жылғы музыкалық шығармалар]] [[Санат:Шыққан жылы бойынша музыкалық альбомдар]] 3694549 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Music albums from 1995}} {{Жылдар бойынша тақырып||1995|жылы шыққан альбомдар}} [[Санат:1990 жж. альбомдары]] [[Санат:1995 жылғы музыкалық шығармалар]] [[Санат:Шыққан жылы бойынша музыкалық альбомдар]] c269vkp5j71gn4lo9s3xmrg7g9wst9b Санат:1988 жылы шыққан альбомдар 14 790276 3694550 2026-11-10T15:34:02Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Commons category|Music albums from 1988}} {{Жылдар бойынша тақырып||1988|жылы шыққан альбомдар}} [[Санат:1980 жж. альбомдары]] [[Санат:1988 жылғы музыкалық шығармалар]] [[Санат:Шыққан жылы бойынша музыкалық альбомдар]] 3694550 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Music albums from 1988}} {{Жылдар бойынша тақырып||1988|жылы шыққан альбомдар}} [[Санат:1980 жж. альбомдары]] [[Санат:1988 жылғы музыкалық шығармалар]] [[Санат:Шыққан жылы бойынша музыкалық альбомдар]] buphtrnzv7duzuouj21mgw0qa4bi6vx Санат:1999 жылы шыққан альбомдар 14 790277 3694551 2026-11-10T15:34:51Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Commons category|Music albums from 1999}} {{Жылдар бойынша тақырып||1999|жылы шыққан альбомдар}} [[Санат:1990 жж. альбомдары]] [[Санат:1999 жылғы музыкалық шығармалар]] [[Санат:Шыққан жылы бойынша музыкалық альбомдар]] 3694551 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Music albums from 1999}} {{Жылдар бойынша тақырып||1999|жылы шыққан альбомдар}} [[Санат:1990 жж. альбомдары]] [[Санат:1999 жылғы музыкалық шығармалар]] [[Санат:Шыққан жылы бойынша музыкалық альбомдар]] lw6vfm31f5l93ajysz4a025cbi4fslh Санат:2001 жылы шыққан альбомдар 14 790278 3694552 2026-11-10T15:36:30Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Commons category|Music albums from 2001}} {{Жылдар бойынша тақырып||2001|жылы шыққан альбомдар}} [[Санат:2000 жж. альбомдары]] [[Санат:2001 жылғы музыкалық шығармалар]] [[Санат:Шыққан жылы бойынша музыкалық альбомдар]] 3694552 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Music albums from 2001}} {{Жылдар бойынша тақырып||2001|жылы шыққан альбомдар}} [[Санат:2000 жж. альбомдары]] [[Санат:2001 жылғы музыкалық шығармалар]] [[Санат:Шыққан жылы бойынша музыкалық альбомдар]] s2x715qpos3yfupfoq9bhksbjgcnrjy Санат:2021 жылы шыққан альбомдар 14 790279 3694553 2026-11-10T15:39:20Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{Commons category|Music albums from 2021}} {{Жылдар бойынша тақырып||2021|жылы шыққан альбомдар}} [[Санат:2020 жж. альбомдары]] [[Санат:2021 жылғы музыкалық шығармалар]] [[Санат:Шыққан жылы бойынша музыкалық альбомдар]] 3694553 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Music albums from 2021}} {{Жылдар бойынша тақырып||2021|жылы шыққан альбомдар}} [[Санат:2020 жж. альбомдары]] [[Санат:2021 жылғы музыкалық шығармалар]] [[Санат:Шыққан жылы бойынша музыкалық альбомдар]] epb9pejpdd1xd7pqci6g3ci2mpxk1ia Санат:1990 жж. альбомдары 14 790280 3694554 2026-11-10T15:46:06Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Санат:1990 жж. музыкалық туындылары]] [[Санат:Онжылдықтар бойынша альбомдар]] 3694554 wikitext text/x-wiki [[Санат:1990 жж. музыкалық туындылары]] [[Санат:Онжылдықтар бойынша альбомдар]] 9fr6v6b1227zmxe9j95zcgbn1icecn4 Санат:2020 жж. альбомдары 14 790281 3694555 2026-11-10T15:50:43Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Санат:2020 жж. музыкалық туындылары]] [[Санат:Онжылдықтар бойынша альбомдар]] 3694555 wikitext text/x-wiki [[Санат:2020 жж. музыкалық туындылары]] [[Санат:Онжылдықтар бойынша альбомдар]] 8hymtek3f21dt4yg7w1ts31oi5nbi42 Санат:2000 жж. альбомдары 14 790282 3694556 2026-11-10T15:51:06Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: [[Санат:2000 жж. музыкалық туындылары]] [[Санат:Онжылдықтар бойынша альбомдар]] 3694556 wikitext text/x-wiki [[Санат:2000 жж. музыкалық туындылары]] [[Санат:Онжылдықтар бойынша альбомдар]] kt94pjz1fntuwp1yssfau8svcxvxwuq Санат:Онжылдықтар бойынша альбомдар 14 790283 3694557 2026-11-10T16:00:38Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{метакатегория}} [[Санат:Уақыт бойынша альбомдар| ]] [[Санат:Онжылдықтар бойынша музыкалық жазбалар|*]] 3694557 wikitext text/x-wiki {{метакатегория}} [[Санат:Уақыт бойынша альбомдар| ]] [[Санат:Онжылдықтар бойынша музыкалық жазбалар|*]] m32sgcdh4udqc9eqdo4bojw4kcv3fs6 Санат:Уақыт бойынша альбомдар 14 790284 3694559 2026-11-10T16:02:39Z Ерден Карсыбеков 3744 Жаңа бетте: {{метакатегория}} [[Санат:Музыкалық альбомдар| ]] [[Санат:Уақыт бойынша музыкалық жазбалар|*]] 3694559 wikitext text/x-wiki {{метакатегория}} [[Санат:Музыкалық альбомдар| ]] [[Санат:Уақыт бойынша музыкалық жазбалар|*]] cgaokqtm7om38xw214cpog8f31ngt1y Қатысушы талқылауы:Sanzhar67 3 790285 3694563 2026-11-10T16:25:45Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3694563 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Sanzhar67}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 21:25, 2026 ж. қарашаның 10 (+05) jckac8thd4smrjq3a3ko3x2rba6has4 From Here to Eternity 0 790286 3694568 2026-11-10T16:49:59Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = From Here to Eternity |Шынайы атауы = {{lang-en|From Here to Eternity}} |Суреті = From Here to Eternity (1953 poster).jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = Театрлық шығарылымның плакаты |Жанры = [[романтикалық фильм]]<br>[[әскери фильм|әскери]] драмалық фильм... 3694568 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = From Here to Eternity |Шынайы атауы = {{lang-en|From Here to Eternity}} |Суреті = From Here to Eternity (1953 poster).jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = Театрлық шығарылымның плакаты |Жанры = [[романтикалық фильм]]<br>[[әскери фильм|әскери]] [[драмалық фильм|драма]] |Режиссёрі = [[Фред Циннеман]] |Продюсері = [[Бадди Адлер]] |Сценарист = [[Дэниел Тарадаш]] |Актерлер = [[Берт Ланкастер]]<br>[[Монтгомери Клифт]]<br>[[Дебора Керр]]<br>[[Донна Рид]]<br>[[Фрэнк Синатра]] |Операторы = [[Бернетт Гаффи]] |Композиторы = [[Джордж Дунинг]]<br>[[Моррис Столофф]] |Қоюшы суретші = Кэри Оделл |Компания = [[Columbia Pictures]] |Дистрибьютор = Columbia Pictures |Ұзақтығы = 118 мин. |Бюджеті = $1,700,000 – $2,500,000<ref name =Numbers/><ref>{{Cite news|last=Webster |first=David Kenyon |title=Film Fare: Hollywood producers concentrate on fewer, more lavish pictures, theatre owners complain, but studios' profits are the best in year's Genghis Khan and Ben Hur |work=[[The Wall Street Journal]] |date=July 13, 1954 |page=1}}</ref> |Түсім = $30,500,000<ref name ="Numbers">{{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/From-Here-to-Eternity |title=Box Office Information for 'From Here to Eternity' |website=The Numbers |access-date=April 12, 2012}}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1953 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0045793 |Сайты = }} '''«From Here to Eternity»''' — режиссёр [[Фред Циннеман]] түсірген және сценарийін [[Дэниел Тарадаш]] жазған 1953 жылғы америкалық қара-ақ романтикалық [[әскери фильм|әскери]] [[драмалық фильм|драма]]. Бұл туынды [[Джеймс Джонс]]тың 1951 жылғы аттас бестселлерінің желісімен түсірілген. Фильм оқиғасы [[Пёрл-Харборға шабуыл|Пёрл-Харборға жасалған шабуыл]] қарсаңында [[Гавай аралдары|Гавайи]]дегі әскери базада қызмет ететін сарбаздардың күнделікті тұрмысы, қарым-қатынасы мен қиындықтары туралы баяндайды. Басты рөлдерді [[Берт Ланкастер]], [[Монтгомери Клифт]], [[Дебора Керр]], [[Донна Рид]] және [[Фрэнк Синатра]] сомдайды. Көрермендер мен сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, коммерциялық табысқа жеткен бұл фильм 1950 жылдардағы ең көп касса жинаған голливудтық туындылардың ондығына енді. Картина 13 [[Оскар сыйлығы]]на (12 номинация бойынша) ұсынылып, соның ішінде [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]] номинациясы бастаты бар 8 мүсіншені иеленді. 2002 жылы бұл фильм «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие» туынды ретінде АҚШ [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі|Ұлттық фильмдер тізіліміне]] енгізілді. [[Америка кино институты]]ның (AFI) нұсқасы бойынша бұл фильм бірнеше тізімге енген: 1998 жылғы [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 фильм]] тізімінде 52-орын (2007 жылғы тізімге енмеген), [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік махаббат хикаясы|100 құштарлық]] тізімінде 20-орын. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1953 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Фред Циннеман фильмдері]] [[Санат:АҚШ ақ-қара түсті фильмдері]] [[Санат:АҚШ әскери фильмдері]] [[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс туралы фильмдер]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Columbia Pictures фильмдері]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] [[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]] ajk1utkydg7d77f7d6xaljn6rv4e664 3694570 3694568 2026-11-10T16:56:28Z Marksscheider 183882 3694570 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = From Here to Eternity |Шынайы атауы = {{lang-en|From Here to Eternity}} |Суреті = From Here to Eternity (1953 poster).jpg |Сурет ені = 240 |Сурет атауы = Театрлық шығарылымның плакаты |Жанры = [[романтикалық фильм]]<br>[[әскери фильм|әскери]] [[драмалық фильм|драма]] |Режиссёрі = [[Фред Циннеман]] |Продюсері = [[Бадди Адлер]] |Сценарист = [[Дэниел Тарадаш]] |Актерлер = [[Берт Ланкастер]]<br>[[Монтгомери Клифт]]<br>[[Дебора Керр]]<br>[[Донна Рид]]<br>[[Фрэнк Синатра]] |Операторы = [[Бернетт Гаффи]] |Композиторы = [[Джордж Дунинг]]<br>[[Моррис Столофф]] |Қоюшы суретші = Кэри Оделл |Компания = [[Columbia Pictures]] |Дистрибьютор = Columbia Pictures |Ұзақтығы = 118 мин. |Бюджеті = $1,700,000 – $2,500,000<ref name =Numbers/><ref>{{Cite news|last=Webster |first=David Kenyon |title=Film Fare: Hollywood producers concentrate on fewer, more lavish pictures, theatre owners complain, but studios' profits are the best in year's Genghis Khan and Ben Hur |work=[[The Wall Street Journal]] |date=July 13, 1954 |page=1}}</ref> |Түсім = $30,500,000<ref name ="Numbers">{{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/From-Here-to-Eternity |title=Box Office Information for 'From Here to Eternity' |website=The Numbers |access-date=April 12, 2012}}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1953 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0045793 |Сайты = }} '''«From Here to Eternity»''' — режиссёр [[Фред Циннеман]] түсірген және сценарийін [[Дэниел Тарадаш]] жазған 1953 жылғы америкалық қара-ақ романтикалық [[әскери фильм|әскери]] [[драмалық фильм|драма]]. Бұл туынды [[Джеймс Джонс]]тың 1951 жылғы аттас бестселлерінің желісімен түсірілген. Фильм оқиғасы [[Пёрл-Харборға шабуыл|Пёрл-Харборға жасалған шабуыл]] қарсаңында [[Гавай аралдары|Гавайи]]дегі әскери базада қызмет ететін сарбаздардың күнделікті тұрмысы, қарым-қатынасы мен қиындықтары туралы баяндайды. Басты рөлдерді [[Берт Ланкастер]], [[Монтгомери Клифт]], [[Дебора Керр]], [[Донна Рид]] және [[Фрэнк Синатра]] сомдайды. Көрермендер мен сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, коммерциялық табысқа жеткен бұл фильм 1950 жылдардағы ең көп касса жинаған голливудтық туындылардың ондығына енді. Картина 13 [[Оскар сыйлығы]]на (12 номинация бойынша) ұсынылып, соның ішінде [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]] номинациясы бастаты бар 8 мүсіншені иеленді. 2002 жылы бұл фильм «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие» туынды ретінде АҚШ [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі|Ұлттық фильмдер тізіліміне]] енгізілді. [[Америка кино институты]]ның (AFI) нұсқасы бойынша бұл фильм бірнеше тізімге енген: 1998 жылғы [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 фильм]] тізімінде 52-орын (2007 жылғы тізімге енмеген), [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік махаббат хикаясы|100 құштарлық]] тізімінде 20-орын. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Берт Ланкастер]]||бірінші сержант Милтон Уорден}} {{Рөлдерде|[[Монтгомери Клифт]]||қатардағы жауынгер Роберт Ли Прюитт}} {{Рөлдерде|[[Фрэнк Синатра]]||қатардағы жауынгер Анджело Маджио}} {{Рөлдерде|[[Дебора Керр]]||Карен Холмс, Дэннің әйелі}} {{Рөлдерде|[[Донна Рид]]||Альма «Лорин» Бёрк, Прюитттің сүйіктісі}} {{Рөлдерде|[[Эрнест Боргнайн]]||сержант Джеймс «Толстяк» Джадсон}} {{Рөлдерде|[[Филип Обер]]||капитан Дэна «Динамит» Холмс}} {{Рөлдерде|[[Микки Шонесси]]||капрал Лива}} {{Рөлдерде|[[Джек Уорден]]||капрал Бакли}} {{Рөлдерде|Джон Деннис||сержант Айк Галович}} {{Рөлдерде|[[Мерл Трэвис]]||Сэл Андерсон}} {{РөлдердеАсты}} '''Титрлерде көрсетілмегендер''' {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Уиллис Бучи]]||подполковник|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Роберт Карнс]]||сержант Торп Торнхилл|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Джордж Ривз]]||сержант Мейлон Старк|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Джин Уиллз]]||Аннетт, клуб әкімшісі|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Мэри Карвер]]||Нэнси|титрлерде көрсетілмеген}} {{РөлдердеАсты}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1953 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Фред Циннеман фильмдері]] [[Санат:АҚШ ақ-қара түсті фильмдері]] [[Санат:АҚШ әскери фильмдері]] [[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс туралы фильмдер]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Columbia Pictures фильмдері]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] [[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]] cobahsnzd56g8lwv5v6ode8n0qzjhur 3694575 3694570 2026-11-10T16:58:54Z Marksscheider 183882 3694575 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = From Here to Eternity |Шынайы атауы = {{lang-en|From Here to Eternity}} |Суреті = From Here to Eternity (1953 poster).jpg |Сурет ені = 240 |Сурет атауы = Театрлық шығарылымның плакаты |Жанры = [[романтикалық фильм]]<br>[[әскери фильм|әскери]] [[драмалық фильм|драма]] |Режиссёрі = [[Фред Циннеман]] |Продюсері = [[Бадди Адлер]] |Сценарист = [[Дэниел Тарадаш]] |Актерлер = [[Берт Ланкастер]]<br>[[Монтгомери Клифт]]<br>[[Дебора Керр]]<br>[[Донна Рид]]<br>[[Фрэнк Синатра]] |Операторы = [[Бернетт Гаффи]] |Композиторы = [[Джордж Дунинг]]<br>[[Моррис Столофф]] |Қоюшы суретші = Кэри Оделл |Компания = [[Columbia Pictures]] |Дистрибьютор = Columbia Pictures |Ұзақтығы = 118 мин. |Бюджеті = $1,700,000 – $2,500,000<ref name =Numbers/><ref>{{Cite news|last=Webster |first=David Kenyon |title=Film Fare: Hollywood producers concentrate on fewer, more lavish pictures, theatre owners complain, but studios' profits are the best in year's Genghis Khan and Ben Hur |work=[[The Wall Street Journal]] |date=July 13, 1954 |page=1}}</ref> |Түсім = $30,500,000<ref name ="Numbers">{{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/From-Here-to-Eternity |title=Box Office Information for 'From Here to Eternity' |website=The Numbers |access-date=April 12, 2012}}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1953 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0045793 |Сайты = }} '''«From Here to Eternity»''' — режиссёр [[Фред Циннеман]] түсірген және сценарийін [[Дэниел Тарадаш]] жазған 1953 жылғы америкалық қара-ақ романтикалық [[әскери фильм|әскери]] [[драмалық фильм|драма]]. Бұл туынды [[Джеймс Джонс]]тың 1951 жылғы аттас бестселлерінің желісімен түсірілген. Фильм оқиғасы [[Пёрл-Харборға шабуыл|Пёрл-Харборға жасалған шабуыл]] қарсаңында [[Гавай аралдары|Гавайи]]дегі әскери базада қызмет ететін сарбаздардың күнделікті тұрмысы, қарым-қатынасы мен қиындықтары туралы баяндайды. Басты рөлдерді [[Берт Ланкастер]], [[Монтгомери Клифт]], [[Дебора Керр]], [[Донна Рид]] және [[Фрэнк Синатра]] сомдайды. Көрермендер мен сыншылар тарапынан жоғары бағаланып, коммерциялық табысқа жеткен бұл фильм 1950 жылдардағы ең көп касса жинаған голливудтық туындылардың ондығына енді. Картина 13 [[Оскар сыйлығы]]на (12 номинация бойынша) ұсынылып, соның ішінде [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|Үздік фильм]] номинациясы бастаты бар 8 мүсіншені иеленді. 2002 жылы бұл фильм «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызға ие» туынды ретінде АҚШ [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі|Ұлттық фильмдер тізіліміне]] енгізілді. [[Америка кино институты]]ның (AFI) нұсқасы бойынша бұл фильм бірнеше тізімге енген: 1998 жылғы [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|100 фильм]] тізімінде 52-орын (2007 жылғы тізімге енмеген), [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік махаббат хикаясы|100 құштарлық]] тізімінде 20-орын. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Берт Ланкастер]]||бірінші сержант Милтон Уорден}} {{Рөлдерде|[[Монтгомери Клифт]]||қатардағы жауынгер Роберт Ли Прюитт}} {{Рөлдерде|[[Фрэнк Синатра]]||қатардағы жауынгер Анджело Маджио}} {{Рөлдерде|[[Дебора Керр]]||Карен Холмс, Дэннің әйелі}} {{Рөлдерде|[[Донна Рид]]||Альма «Лорин» Бёрк, Прюитттің сүйіктісі}} {{Рөлдерде|[[Эрнест Боргнайн]]||сержант Джеймс «Семіз» Джадсон}} {{Рөлдерде|[[Филип Обер]]||капитан Дэна «Динамит» Холмс}} {{Рөлдерде|[[Микки Шонесси]]||капрал Лива}} {{Рөлдерде|[[Джек Уорден]]||капрал Бакли}} {{Рөлдерде|Джон Деннис||сержант Айк Галович}} {{Рөлдерде|[[Мерл Трэвис]]||Сэл Андерсон}} {{РөлдердеАсты}} '''Титрлерде көрсетілмегендер''' {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Уиллис Бучи]]||подполковник|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Роберт Карнс]]||сержант Торп Торнхилл|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Джордж Ривз]]||сержант Мейлон Старк|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Джин Уиллз]]||Аннетт, клуб әкімшісі|титрлерде көрсетілмеген}} {{Рөлдерде|[[Мэри Карвер]]||Нэнси|титрлерде көрсетілмеген}} {{РөлдердеАсты}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1953 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Фред Циннеман фильмдері]] [[Санат:АҚШ ақ-қара түсті фильмдері]] [[Санат:АҚШ әскери фильмдері]] [[Санат:АҚШ мелодрама фильмдері]] [[Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс туралы фильмдер]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Columbia Pictures фильмдері]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] [[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]] q57kceev3c1q9tm1vocmdadmgj31ygr A Man for All Seasons 0 790287 3694576 2026-11-10T17:07:10Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = Барлық заманның адамы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Man for All Seasons}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[тарихи драма]] |Режиссёрі = [[Фред Циннеман]] |Продюсері = [[Фред Циннеман]] |Сценарист = ... 3694576 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Барлық заманның адамы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Man for All Seasons}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[тарихи драма]] |Режиссёрі = [[Фред Циннеман]] |Продюсері = [[Фред Циннеман]] |Сценарист = [[Роберт Болт]] |Актерлер = [[Пол Скофилд]]<br>[[Венди Хиллер]]<br>[[Лео Маккерн]]<br>[[Роберт Шоу]]<br>[[Орсон Уэллс]]<br>[[Сюзанна Йорк]] |Операторы = [[Тед Мур]] |Композиторы = [[Жорж Делерю]] |Қоюшы суретші = |Компания = Highland Films |Дистрибьютор = [[Columbia Pictures]] |Ұзақтығы = 120 мин.<ref>{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/man-all-seasons-1970-2 | title=''A Man for All Seasons'' (U) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=13 December 1966 | access-date=1 February 2015 | archive-date=3 April 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150403210239/http://bbfc.co.uk/releases/man-all-seasons-1970-2 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = $2,000,000 |Түсім = $28,400,000 |Мемлекет = {{Байрақ|Ұлыбритания}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1966 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0060665 |Сайты = }} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1966 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Фред Циннеман фильмдері]] [[Санат:Ұлыбритания тарихи драма фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Columbia Pictures фильмдері]] i8ybxmqvij6qc8dsmzxk6rkmdraj8pc 3694578 3694576 2026-11-10T17:13:51Z Marksscheider 183882 3694578 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Барлық заманның адамы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Man for All Seasons}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[тарихи драма]] |Режиссёрі = [[Фред Циннеман]] |Продюсері = [[Фред Циннеман]] |Сценарист = [[Роберт Болт]] |Актерлер = [[Пол Скофилд]]<br>[[Венди Хиллер]]<br>[[Лео Маккерн]]<br>[[Роберт Шоу]]<br>[[Орсон Уэллс]]<br>[[Сюзанна Йорк]] |Операторы = [[Тед Мур]] |Композиторы = [[Жорж Делерю]] |Қоюшы суретші = |Компания = Highland Films |Дистрибьютор = [[Columbia Pictures]] |Ұзақтығы = 120 мин.<ref>{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/man-all-seasons-1970-2 | title=''A Man for All Seasons'' (U) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=13 December 1966 | access-date=1 February 2015 | archive-date=3 April 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150403210239/http://bbfc.co.uk/releases/man-all-seasons-1970-2 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = $2,000,000 |Түсім = $28,400,000 |Мемлекет = {{Байрақ|Ұлыбритания}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1966 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0060665 |Сайты = }} '''«A Man for All Seasons»''' (''Барлық заманның адамы'') — режиссёр әрі продюсер [[Фред Циннеман]] түсірген және сценарийін [[Роберт Болт]] өз пьесасының желісімен жазған 1966 жылғы британдық тарихи драма фильм. Фильм XVI ғасырдағы Англияның лорд-канцлері сэр [[Томас Мор]]дың соңғы жылдарын баяндайды. Ол [[Папалық|Рим папасы]] [[VII Климент]]ке хат жазып, [[VIII Генри]]дің [[Арагондық Екатерина]]мен некесін бұзуды сұраудан бас тартты және Генриді [[Англия шіркеуі]]нің Жоғарғы басшысы деп жариялайтын [[Үстемдік туралы ант|Антқа]] қол қоюдан бас тартқан еді. Вест-энд сахнасындағы премьерада Мордың рөлін ойнаған [[Пол Скофилд]] фильмде де басты рөлді сомдап, онымен бірге [[Венди Хиллер]], [[Роберт Шоу]], [[Сюзанна Йорк]] және [[Орсон Уэллс]] ойнады. Сондай-ақ фильмде [[Найджел Дэвенпорт]], [[Лео МакКерн]], [[Корин Редгрейв]], [[Ванесса Редгрейв]] және алғашқы экрандық рөлдерінің бірін ойнаған [[Джон Херт]] түсті. Фильмді 1966 жылы 12 желтоқсанда [[Columbia Pictures]] кинокомпаниясы шығарды. A Man for All Seasons» сыншылар тарапынан жоғары баға алып, кассалық табысқа жетті. Фильм 39-шы «Оскар» сыйлығында [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]] номинациясын жеңіп алды, ал шығармашылық топ тағы бес марапатқа ие болды (соның ішінде Циннеманға — [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|«Үздік режиссёр»]] және Скофилдке — [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|«Үздік актер»]]). Сондай-ақ «[[Алтын глобус]]» («Драматикалық фильмдегі үздік фильм») және [[BAFTA]] сыйлықтарын («Үздік фильм» және «Үздік британдық фильм») жеңіп алды. 1999 жылы [[Британия кинематография институты]] бұл фильмді барлық заманның 43-ші ең ұлы британдық фильмы деп атады. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1966 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Фред Циннеман фильмдері]] [[Санат:Ұлыбритания тарихи драма фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Columbia Pictures фильмдері]] 1nfatl9lfr8v76i8vzzo0kcyca5zs5p 3694579 3694578 2026-11-10T17:16:44Z Marksscheider 183882 3694579 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Барлық заманның адамы |Шынайы атауы = {{lang-en|A Man for All Seasons}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[тарихи драма]] |Режиссёрі = [[Фред Циннеман]] |Продюсері = [[Фред Циннеман]] |Сценарист = [[Роберт Болт]] |Актерлер = [[Пол Скофилд]]<br>[[Венди Хиллер]]<br>[[Лео Маккерн]]<br>[[Роберт Шоу]]<br>[[Орсон Уэллс]]<br>[[Сюзанна Йорк]] |Операторы = [[Тед Мур]] |Композиторы = [[Жорж Делерю]] |Қоюшы суретші = |Компания = Highland Films |Дистрибьютор = [[Columbia Pictures]] |Ұзақтығы = 120 мин.<ref>{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/man-all-seasons-1970-2 | title=''A Man for All Seasons'' (U) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=13 December 1966 | access-date=1 February 2015 | archive-date=3 April 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150403210239/http://bbfc.co.uk/releases/man-all-seasons-1970-2 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = $2,000,000 |Түсім = $28,400,000 |Мемлекет = {{Байрақ|Ұлыбритания}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1966 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0060665 |Сайты = }} '''«A Man for All Seasons»''' (''Барлық заманның адамы'') — режиссёр әрі продюсер [[Фред Циннеман]] түсірген және сценарийін [[Роберт Болт]] өз пьесасының желісімен жазған 1966 жылғы британдық тарихи драма фильм. Фильм XVI ғасырдағы Англияның лорд-канцлері сэр [[Томас Мор]]дың соңғы жылдарын баяндайды. Ол [[Папалық|Рим папасы]] [[VII Климент]]ке хат жазып, [[VIII Генри]]дің [[Арагондық Екатерина]]мен некесін бұзуды сұраудан бас тартты және Генриді [[Англия шіркеуі]]нің Жоғарғы басшысы деп жариялайтын [[Үстемдік туралы ант|Антқа]] қол қоюдан бас тартқан еді. Вест-энд сахнасындағы премьерада Мордың рөлін ойнаған [[Пол Скофилд]] фильмде де басты рөлді сомдап, онымен бірге [[Венди Хиллер]], [[Роберт Шоу]], [[Сюзанна Йорк]] және [[Орсон Уэллс]] ойнады. Сондай-ақ фильмде [[Найджел Дэвенпорт]], [[Лео МакКерн]], [[Корин Редгрейв]], [[Ванесса Редгрейв]] және алғашқы экрандық рөлдерінің бірін ойнаған [[Джон Херт]] түсті. Фильмді 1966 жылы 12 желтоқсанда [[Columbia Pictures]] кинокомпаниясы шығарды. A Man for All Seasons» сыншылар тарапынан жоғары баға алып, кассалық табысқа жетті. Фильм 39-шы «Оскар» сыйлығында [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]] номинациясын жеңіп алды, ал шығармашылық топ тағы бес марапатқа ие болды (соның ішінде Циннеманға — [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|«Үздік режиссёр»]] және Скофилдке — [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|«Үздік актер»]]). Сондай-ақ «[[Алтын глобус]]» («Драматикалық фильмдегі үздік фильм») және [[BAFTA]] сыйлықтарын («Үздік фильм» және «Үздік британдық фильм») жеңіп алды. 1999 жылы [[Британия кинематография институты]] бұл фильмді барлық заманның 43-ші ең ұлы британдық фильмы деп атады. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Пол Скофилд]]|сэр|[[Томас Мор]]}} {{Рөлдерде|[[Уэнди Хиллер]]||Алиса Мор}} {{Рөлдерде|[[Лео МакКерн]]||[[Томас Кромвель]]}} {{Рөлдерде|[[Роберт Шоу]]||[[VIII Генри|Патша VIII Генри]]}} {{Рөлдерде|[[Орсон Уэллс]]|кардинал|Томас Уолси}} {{Рөлдерде|[[Сюзанна Йорк]]||Маргарет Мор}} {{Рөлдерде|[[Найджел Дэвенпорт]]||герцог Норфолк}} {{Рөлдерде|[[Джон Херт]]||Ричард Рич}} {{Рөлдерде|Корин Редгрейв||Уильям Роупер}} {{Рөлдерде|Колин Блэйкли||Мэтью}} {{Рөлдерде|Сирил Лакхем|архиепископ|Томас Кранмер}} {{Рөлдерде|Джек Гуиллим||бас қазы}} {{Рөлдерде|[[Ванесса Редгрейв]]||[[Анна Болейн]]|титрлерде көрсетілмеген}} {{РөлдердеАсты}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1966 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Фред Циннеман фильмдері]] [[Санат:Ұлыбритания тарихи драма фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Columbia Pictures фильмдері]] qronpflbmvd3prhqtvz6cpjvekq0ukz 3694581 3694579 2026-11-10T17:26:51Z Marksscheider 183882 3694581 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = A Man for All Seasons |Шынайы атауы = {{lang-en|A Man for All Seasons}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[тарихи драма]] |Режиссёрі = [[Фред Циннеман]] |Продюсері = [[Фред Циннеман]] |Сценарист = [[Роберт Болт]] |Актерлер = [[Пол Скофилд]]<br>[[Венди Хиллер]]<br>[[Лео Маккерн]]<br>[[Роберт Шоу]]<br>[[Орсон Уэллс]]<br>[[Сюзанна Йорк]] |Операторы = [[Тед Мур]] |Композиторы = [[Жорж Делерю]] |Қоюшы суретші = |Компания = Highland Films |Дистрибьютор = [[Columbia Pictures]] |Ұзақтығы = 120 мин.<ref>{{cite web | url=http://bbfc.co.uk/releases/man-all-seasons-1970-2 | title=''A Man for All Seasons'' (U) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=13 December 1966 | access-date=1 February 2015 | archive-date=3 April 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150403210239/http://bbfc.co.uk/releases/man-all-seasons-1970-2 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = $2,000,000 |Түсім = $28,400,000 |Мемлекет = {{Байрақ|Ұлыбритания}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1966 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0060665 |Сайты = }} '''«A Man for All Seasons»''' (''Барлық заманның адамы'') — режиссёр әрі продюсер [[Фред Циннеман]] түсірген және сценарийін [[Роберт Болт]] өз пьесасының желісімен жазған 1966 жылғы британдық тарихи драма фильм. Фильм XVI ғасырдағы Англияның лорд-канцлері сэр [[Томас Мор]]дың соңғы жылдарын баяндайды. Ол [[Папалық|Рим папасы]] [[VII Климент]]ке хат жазып, [[VIII Генри]]дің [[Арагондық Екатерина]]мен некесін бұзуды сұраудан бас тартты және Генриді [[Англия шіркеуі]]нің Жоғарғы басшысы деп жариялайтын [[Үстемдік туралы ант|Антқа]] қол қоюдан бас тартқан еді. Вест-энд сахнасындағы премьерада Мордың рөлін ойнаған [[Пол Скофилд]] фильмде де басты рөлді сомдап, онымен бірге [[Венди Хиллер]], [[Роберт Шоу]], [[Сюзанна Йорк]] және [[Орсон Уэллс]] ойнады. Сондай-ақ фильмде [[Найджел Дэвенпорт]], [[Лео МакКерн]], [[Корин Редгрейв]], [[Ванесса Редгрейв]] және алғашқы экрандық рөлдерінің бірін ойнаған [[Джон Херт]] түсті. Фильмді 1966 жылы 12 желтоқсанда [[Columbia Pictures]] кинокомпаниясы шығарды. A Man for All Seasons» сыншылар тарапынан жоғары баға алып, кассалық табысқа жетті. Фильм 39-шы «Оскар» сыйлығында [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]] номинациясын жеңіп алды, ал шығармашылық топ тағы бес марапатқа ие болды (соның ішінде Циннеманға — [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|«Үздік режиссёр»]] және Скофилдке — [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|«Үздік актер»]]). Сондай-ақ «[[Алтын глобус]]» («Драматикалық фильмдегі үздік фильм») және [[BAFTA]] сыйлықтарын («Үздік фильм» және «Үздік британдық фильм») жеңіп алды. 1999 жылы [[Британия кинематография институты]] бұл фильмді барлық заманның 43-ші ең ұлы британдық фильмы деп атады. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Пол Скофилд]]|сэр|[[Томас Мор]]}} {{Рөлдерде|[[Уэнди Хиллер]]||Алиса Мор}} {{Рөлдерде|[[Лео МакКерн]]||[[Томас Кромвель]]}} {{Рөлдерде|[[Роберт Шоу]]||[[VIII Генри|Патша VIII Генри]]}} {{Рөлдерде|[[Орсон Уэллс]]|кардинал|Томас Уолси}} {{Рөлдерде|[[Сюзанна Йорк]]||Маргарет Мор}} {{Рөлдерде|[[Найджел Дэвенпорт]]||герцог Норфолк}} {{Рөлдерде|[[Джон Херт]]||Ричард Рич}} {{Рөлдерде|Корин Редгрейв||Уильям Роупер}} {{Рөлдерде|Колин Блэйкли||Мэтью}} {{Рөлдерде|Сирил Лакхем|архиепископ|Томас Кранмер}} {{Рөлдерде|Джек Гуиллим||бас қазы}} {{Рөлдерде|[[Ванесса Редгрейв]]||[[Анна Болейн]]|титрлерде көрсетілмеген}} {{РөлдердеАсты}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1966 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Фред Циннеман фильмдері]] [[Санат:Ұлыбритания тарихи драма фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:Columbia Pictures фильмдері]] 3ix0xdpplbdck4fbwvq321y561iogdc Үлгі:Potd/2026-11-11 10 790288 3694584 2026-11-10T18:00:57Z ArystanbekBot 33174 [[commons:Template:Potd/2026-11-11|POTD 2026-11-11]]: filename only 3694584 wikitext text/x-wiki Kościelec view 2.jpg<noinclude>[[Санат:Үлгілер:Тәулік суреті]]</noinclude> 1t9trdi6f0fkbr3cawtcqmpz46cmngr In the Heat of the Night (фильм) 0 790289 3694586 2026-11-10T19:07:40Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = In the Heat of the Night |Шынайы атауы = {{lang-en|In the Heat of the Night}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[детективті фильм|детектив]]<br>[[нео-нуар]]<br>[[триллер]] |Режиссёрі = [[Норман Джуисон]] |Продюсері = Уо... 3694586 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = In the Heat of the Night |Шынайы атауы = {{lang-en|In the Heat of the Night}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[детективті фильм|детектив]]<br>[[нео-нуар]]<br>[[триллер]] |Режиссёрі = [[Норман Джуисон]] |Продюсері = [[Уолтер Мириш]] |Сценарист = [[Стирлинг Силлифант]] |Актерлер = [[Сидни Пуатье]]<br>[[Род Стайгер]]<br>[[Уоррен Оутс]]<br>[[Ли Грант]] |Операторы = [[Хаскелл Уэкслер]] |Композиторы = [[Куинси Джонс]] |Қоюшы суретші = Пол Грессе |Компания = The Mirisch Corporation |Дистрибьютор = [[United Artists]] |Ұзақтығы = 110 мин.<ref>{{Cite web | url=https://bbfc.co.uk/releases/heat-night-1970-0 | title=''IN THE HEAT OF THE NIGHT'' (A) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=July 17, 1967 | access-date=November 13, 2014 | archive-date=November 28, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141128124405/http://bbfc.co.uk/releases/heat-night-1970-0 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = $2,000,000<ref name="tino">{{cite book |last=Balio |first=Tino |title=United Artists: The Company that Changed the Film Industry |publisher=University of Wisconsin Press |year=1987 |page=187 |isbn=978-0-299-11440-4}}</ref> |Түсім = $24,400,000<ref>{{Cite web |url=https://www.the-numbers.com/movies/1967/0ITHN.php |publisher=The Numbers |title=In the Heat of the Night, Box Office Information |access-date=March 8, 2012 |archive-date=December 10, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071210203559/https://www.the-numbers.com/movies/1967/0ITHN.php |url-status=live }}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1967 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0061811 |Сайты = }} '''«In the Heat of the Night»''' — режиссёр [[Норман Джуисон]] түсірген, продюсері [[Уолтер Мириш]] болған және басты рөлдерде [[Сидни Пуатье]] мен [[Род Стайгер]] ойнаған 1967 жылғы америкалық [[нео-нуар]]лық [[детективті фильм]]. Фильм Джон Боллдың 1965 жылғы осы аттас романының желісімен түсіріліп, сценарийін [[Стирлинг Силлифант]] жазды. Оқиға [[Миссисипи]] штатындағы шағын қалада орын алған кісі өлімін тергеуге қатысатын [[Филадельфия]] қаласынан келген қара нәсілді полиция детективі Вирджил Тиббс (Пуатье) туралы баяндайды. [[United Artists]] кинокомпаниясы 1967 жылдың тамызында шығарған фильм сыншылар тарапынан жоғары баға алып, үлкен коммерциялық табысқа жетті. 40-шы «Оскар» сыйлығында фильм жеті номинацияға ұсынылып, бес жүлдені жеңіп алды (соның ішінде [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]], «Үздік бейімделген сценарий» және Род Стайгерге берілген [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|«Үздік актер»]]). [[Рэй Чарльз]] орындаған басты әні бар [[Куинси Джонс]]тың музыкасы [[Грэмми]] сыйлығына ұсынылды. Фильмнің табысы кейіннен Пуатье қатысқан екі жалғасына және 1988–1995 жылдары көрсетілген [[In the Heat of the Night (телесериал)|аттас телесериалға]] ұласты. «In the Heat of the Night» 1960 жылдардағы ең маңызды америкалық фильмдердің бірі болып саналады. Фильмдегі «They call me Mister Tibbs!» («Олар мені Тиббс мырза деп атайды!») деген әйгілі сөз [[Америка кино институты]]ның [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік кино дәйексөзі|«100 ең үздік кино дәйексөзі»]] тізімінде 16-орынға ие болды. Сондай-ақ бұл туынды AFI ұйымының [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|«100 ең үздік фильм»]] тізіміне енді. 2002 жылы фильм «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» туынды ретінде [[Конгресс кітапханасы]]ның АҚШ [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі|Ұлттық фильмдер тізіліміне]] сақтауға таңдалды. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1967 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Норман Джуисон фильмдері]] [[Санат:АҚШ детективті фильмдері]] [[Санат:АҚШ криминалды драма фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] [[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]] px2j4k2yulkxafyq9rf6wd80bk712ym 3694587 3694586 2026-11-10T19:11:40Z Marksscheider 183882 3694587 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = In the Heat of the Night |Шынайы атауы = {{lang-en|In the Heat of the Night}} |Суреті = In der Hitze der Nacht Logo.png |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[детективті фильм|детектив]]<br>[[нео-нуар]]<br>[[триллер]] |Режиссёрі = [[Норман Джуисон]] |Продюсері = [[Уолтер Мириш]] |Сценарист = [[Стирлинг Силлифант]] |Актерлер = [[Сидни Пуатье]]<br>[[Род Стайгер]]<br>[[Уоррен Оутс]]<br>[[Ли Грант]] |Операторы = [[Хаскелл Уэкслер]] |Композиторы = [[Куинси Джонс]] |Қоюшы суретші = Пол Грессе |Компания = The Mirisch Corporation |Дистрибьютор = [[United Artists]] |Ұзақтығы = 110 мин.<ref>{{Cite web | url=https://bbfc.co.uk/releases/heat-night-1970-0 | title=''IN THE HEAT OF THE NIGHT'' (A) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=July 17, 1967 | access-date=November 13, 2014 | archive-date=November 28, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141128124405/http://bbfc.co.uk/releases/heat-night-1970-0 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = $2,000,000<ref name="tino">{{cite book |last=Balio |first=Tino |title=United Artists: The Company that Changed the Film Industry |publisher=University of Wisconsin Press |year=1987 |page=187 |isbn=978-0-299-11440-4}}</ref> |Түсім = $24,400,000<ref>{{Cite web |url=https://www.the-numbers.com/movies/1967/0ITHN.php |publisher=The Numbers |title=In the Heat of the Night, Box Office Information |access-date=March 8, 2012 |archive-date=December 10, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071210203559/https://www.the-numbers.com/movies/1967/0ITHN.php |url-status=live }}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1967 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0061811 |Сайты = }} '''«In the Heat of the Night»''' — режиссёр [[Норман Джуисон]] түсірген, продюсері [[Уолтер Мириш]] болған және басты рөлдерде [[Сидни Пуатье]] мен [[Род Стайгер]] ойнаған 1967 жылғы америкалық [[нео-нуар]]лық [[детективті фильм]]. Фильм Джон Боллдың 1965 жылғы осы аттас романының желісімен түсіріліп, сценарийін [[Стирлинг Силлифант]] жазды. Оқиға [[Миссисипи]] штатындағы шағын қалада орын алған кісі өлімін тергеуге қатысатын [[Филадельфия]] қаласынан келген қара нәсілді полиция детективі Вирджил Тиббс (Пуатье) туралы баяндайды. [[United Artists]] кинокомпаниясы 1967 жылдың тамызында шығарған фильм сыншылар тарапынан жоғары баға алып, үлкен коммерциялық табысқа жетті. 40-шы «Оскар» сыйлығында фильм жеті номинацияға ұсынылып, бес жүлдені жеңіп алды (соның ішінде [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]], «Үздік бейімделген сценарий» және Род Стайгерге берілген [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|«Үздік актер»]]). [[Рэй Чарльз]] орындаған басты әні бар [[Куинси Джонс]]тың музыкасы [[Грэмми]] сыйлығына ұсынылды. Фильмнің табысы кейіннен Пуатье қатысқан екі жалғасына және 1988–1995 жылдары көрсетілген [[In the Heat of the Night (телесериал)|аттас телесериалға]] ұласты. «In the Heat of the Night» 1960 жылдардағы ең маңызды америкалық фильмдердің бірі болып саналады. Фильмдегі «They call me Mister Tibbs!» («Олар мені Тиббс мырза деп атайды!») деген әйгілі сөз [[Америка кино институты]]ның [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік кино дәйексөзі|«100 ең үздік кино дәйексөзі»]] тізімінде 16-орынға ие болды. Сондай-ақ бұл туынды AFI ұйымының [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|«100 ең үздік фильм»]] тізіміне енді. 2002 жылы фильм «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» туынды ретінде [[Конгресс кітапханасы]]ның АҚШ [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі|Ұлттық фильмдер тізіліміне]] сақтауға таңдалды. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Сидни Пуатье]]||Вёрджил Тиббс, филадельфиялық детектив}} {{Рөлдерде|[[Род Стайгер]]||Билл Гиллеспи, полиция шефі}} {{Рөлдерде|[[Уоррен Оутс]]||сержант Сэм Вуд}} {{Рөлдерде|[[Ли Грант]]||миссис Лесли Колберт, өлтірілген адамның жесірі}} {{Рөлдерде|[[Скотт Уилсон]]||Харви Оберст, күдікті}} {{Рөлдерде|Энтони Джеймс||Ральф Хеншоу, кафе аспазы, Делорестің жігіті}} {{Рөлдерде|[[Квентин Дин]]||Делорес Пёрди}} {{Рөлдерде|Джеймс Паттерсон||Ллойд Пёрди, Делорестің үлкен ағасы}} {{Рөлдерде|Ларри Гейтс||Эрик Эндикотт, мақта плантациясының иесі}} {{Рөлдерде|[[Уильям Шэллерт]]||мэр Уэбб Шуберт}} {{Рөлдерде|[[Би Ричардс]]||мама Калиба, астыртын акушер}} {{Рөлдерде|Питер Уитни||капрал Джордж Кортни}} {{Рөлдерде|[[Алан Оппенхаймер]]||Тед Эплтон (титрда көрсетілмеген)}} {{РөлдердеАсты}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1967 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Норман Джуисон фильмдері]] [[Санат:АҚШ детективті фильмдері]] [[Санат:АҚШ криминалды драма фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] [[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]] 3j7agr2i0qmujmvvkswbqtlnmhpu1uz 3694588 3694587 2026-11-10T19:13:30Z Marksscheider 183882 3694588 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = In the Heat of the Night |Шынайы атауы = {{lang-en|In the Heat of the Night}} |Суреті = In der Hitze der Nacht Logo.png |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[детективті фильм|детектив]]<br>[[нео-нуар]]<br>[[триллер]] |Режиссёрі = [[Норман Джуисон]] |Продюсері = [[Уолтер Мириш]] |Сценарист = [[Стирлинг Силлифант]] |Актерлер = [[Сидни Пуатье]]<br>[[Род Стайгер]]<br>[[Уоррен Оутс]]<br>[[Ли Грант]] |Операторы = [[Хаскелл Уэкслер]] |Композиторы = [[Куинси Джонс]] |Қоюшы суретші = Пол Грессе |Компания = The Mirisch Corporation |Дистрибьютор = [[United Artists]] |Ұзақтығы = 110 мин.<ref>{{Cite web | url=https://bbfc.co.uk/releases/heat-night-1970-0 | title=''IN THE HEAT OF THE NIGHT'' (A) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=July 17, 1967 | access-date=November 13, 2014 | archive-date=November 28, 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141128124405/http://bbfc.co.uk/releases/heat-night-1970-0 | url-status=dead }}</ref> |Бюджеті = $2,000,000<ref name="tino">{{cite book |last=Balio |first=Tino |title=United Artists: The Company that Changed the Film Industry |publisher=University of Wisconsin Press |year=1987 |page=187 |isbn=978-0-299-11440-4}}</ref> |Түсім = $24,400,000<ref>{{Cite web |url=https://www.the-numbers.com/movies/1967/0ITHN.php |publisher=The Numbers |title=In the Heat of the Night, Box Office Information |access-date=March 8, 2012 |archive-date=December 10, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071210203559/https://www.the-numbers.com/movies/1967/0ITHN.php |url-status=live }}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1967 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0061811 |Сайты = }} '''«In the Heat of the Night»''' — режиссёр [[Норман Джуисон]] түсірген, продюсері [[Уолтер Мириш]] болған және басты рөлдерде [[Сидни Пуатье]] мен [[Род Стайгер]] ойнаған 1967 жылғы америкалық [[нео-нуар]]лық [[детективті фильм]]. Фильм Джон Боллдың 1965 жылғы осы аттас романының желісімен түсіріліп, сценарийін [[Стирлинг Силлифант]] жазды. Оқиға [[Миссисипи]] штатындағы шағын қалада орын алған кісі өлімін тергеуге қатысатын [[Филадельфия]] қаласынан келген қара нәсілді полиция детективі Вирджил Тиббс (Пуатье) туралы баяндайды. [[United Artists]] кинокомпаниясы 1967 жылдың тамызында шығарған фильм сыншылар тарапынан жоғары баға алып, үлкен коммерциялық табысқа жетті. 40-шы «Оскар» сыйлығында фильм жеті номинацияға ұсынылып, бес жүлдені жеңіп алды (соның ішінде [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]], «[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий]]» және Род Стайгерге берілген [[Үздік актер үшін Оскар сыйлығы|«Үздік актер»]]). [[Рэй Чарльз]] орындаған басты әні бар [[Куинси Джонс]]тың музыкасы [[Грэмми]] сыйлығына ұсынылды. Фильмнің табысы кейіннен Пуатье қатысқан екі жалғасына және 1988–1995 жылдары көрсетілген [[In the Heat of the Night (телесериал)|аттас телесериалға]] ұласты. «In the Heat of the Night» 1960 жылдардағы ең маңызды америкалық фильмдердің бірі болып саналады. Фильмдегі «They call me Mister Tibbs!» («Олар мені Тиббс мырза деп атайды!») деген әйгілі сөз [[Америка кино институты]]ның [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік кино дәйексөзі|«100 ең үздік кино дәйексөзі»]] тізімінде 16-орынға ие болды. Сондай-ақ бұл туынды AFI ұйымының [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|«100 ең үздік фильм»]] тізіміне енді. 2002 жылы фильм «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» туынды ретінде [[Конгресс кітапханасы]]ның АҚШ [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі|Ұлттық фильмдер тізіліміне]] сақтауға таңдалды. == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Сидни Пуатье]]||Вёрджил Тиббс, филадельфиялық детектив}} {{Рөлдерде|[[Род Стайгер]]||Билл Гиллеспи, полиция шефі}} {{Рөлдерде|[[Уоррен Оутс]]||сержант Сэм Вуд}} {{Рөлдерде|[[Ли Грант]]||миссис Лесли Колберт, өлтірілген адамның жесірі}} {{Рөлдерде|[[Скотт Уилсон]]||Харви Оберст, күдікті}} {{Рөлдерде|Энтони Джеймс||Ральф Хеншоу, кафе аспазы, Делорестің жігіті}} {{Рөлдерде|[[Квентин Дин]]||Делорес Пёрди}} {{Рөлдерде|Джеймс Паттерсон||Ллойд Пёрди, Делорестің үлкен ағасы}} {{Рөлдерде|Ларри Гейтс||Эрик Эндикотт, мақта плантациясының иесі}} {{Рөлдерде|[[Уильям Шэллерт]]||мэр Уэбб Шуберт}} {{Рөлдерде|[[Би Ричардс]]||мама Калиба, астыртын акушер}} {{Рөлдерде|Питер Уитни||капрал Джордж Кортни}} {{Рөлдерде|[[Алан Оппенхаймер]]||Тед Эплтон (титрда көрсетілмеген)}} {{РөлдердеАсты}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1967 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Норман Джуисон фильмдері]] [[Санат:АҚШ детективті фильмдері]] [[Санат:АҚШ криминалды драма фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] [[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]] flo1hlr0dz35ahm15gcfe3bwtq890w3 National Film Registry 0 790290 3694589 2026-11-10T19:21:43Z Marksscheider 183882 «[[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3694589 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] 7ni4z401douy62ifehb1apva2xjnamd The Library of Congress 0 790291 3694590 2026-11-10T19:22:34Z Marksscheider 183882 «[[Конгресс кітапханасы]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3694590 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Конгресс кітапханасы]] 0bzoi7j7wftkm1dgc2yfpva2n9tbje6 Midnight Cowboy 0 790292 3694591 2026-11-10T19:25:50Z Marksscheider 183882 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = Жарымтүн каубойы |Шынайы атауы = {{lang-en|Midnight Cowboy}} |Суреті = Midnight Cowboy-poster.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[драмалық фильм|драма]] |Режиссёрі = [[Джон Шлезингер]] |Продюсері = [[Жером Хеллман]] |Сц... 3694591 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Жарымтүн каубойы |Шынайы атауы = {{lang-en|Midnight Cowboy}} |Суреті = Midnight Cowboy-poster.jpg |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[драмалық фильм|драма]] |Режиссёрі = [[Джон Шлезингер]] |Продюсері = [[Жером Хеллман]] |Сценарист = [[Уолдо Солт]] |Актерлер = [[Дастин Хоффман]]<br>[[Джон Войт]]<br>[[Бренда Ваккаро]]<br>[[Джон МакГивер]]<br>[[Рут Уайт]]<br>[[Сильвия Майлз]]<br>[[Барнард Хьюз]] |Операторы = [[Адам Холендер]] |Композиторы = [[Джон Барри (композитор)|Джон Барри]] |Қоюшы суретші = |Компания = Jerome Hellman Productions<br>Mist Entertainment |Дистрибьютор = [[United Artists]] |Ұзақтығы = 113 мин. |Бюджеті = $3,200,000<ref name="tino">{{cite book |first=Tino |last=Balio |title=United Artists: The Company That Changed the Film Industry |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=1987 |page=[https://archive.org/details/unitedartistscom00bali/page/292 292] |isbn=9780299114404 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/unitedartistscom00bali/page/292 }}</ref> |Түсім = $44,800,000<ref>{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=midnightcowboy.htm|website=[[Box Office Mojo]]|title=Midnight Cowboy|access-date=February 26, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120130220654/http://boxofficemojo.com/movies/?id=midnightcowboy.htm|archive-date=January 30, 2012|url-status=live}}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1969 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0064665 |Сайты = }} '''«Midnight Cowboy»''' — режиссёр [[Джон Шлезингер]] түсірген, продюсері [[Жером Хеллман]] болған және басты рөлдерде [[Дастин Хоффман]] мен [[Джон Войт]] ойнаған 1969 жылғы америкалық [[драмалық фильм]]. Фильм Джеймс Лео Херлихидің 1965 жылғы осы аттас романының желісімен түсіріліп, сценарийін [[Уолдо Солт]] жазды. Нью-Йорк қаласында өтетін оқиға өмір жолдары тоғысқан екі жалғызбасты жігіттің — аңқау да сенгіш жігіт Джо Бактың (Войт) пен ауру сырқау алаяқ Энрико Риццоның («Рацо» лақап атымен белгілі) (Хоффман) ерекше достығы туралы баяндайды. 42-ші «Оскар» сыйлығында фильм үш бірдей жүлдені иеленді: [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]], [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|«Үздік режиссёр»]] және «[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий»]]. «Midnight Cowboy» — «Үздік фильм» номинациясын жеңіп алған және «Оскар» сыйлығын иеленген тарихтағы жалғыз [[X рейтингі (АҚШ)|X рейтингі бар]] (қазіргі [[NC-17]] рейтингіне сәйкес келетін) жалғыз фильм.<ref>{{cite journal|title=Gay Pasts and Disability Future(s) Tense|first=David|last=Mitchell|journal=Journal of Literary & Cultural Disability Studies|volume=8|issue=1|pages=1–16|doi=10.3828/jlcds.2014.1|year=2014|s2cid=145241198}}</ref><ref name="Encyclopedia of prostitution and sex work">{{cite encyclopedia | title=Midnight Cowboy | encyclopedia=Encyclopedia of Prostitution and Sex Work | publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |location=Westport | last=Ditmore |first=Melissa Hope | year=2006 | volume=1 | pages=307–308 | isbn=9780313329685}}</ref> Сондай-ақ бұл туынды [[Америка кино институты]]ның [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|«100 ең үздік фильм»]] тізімінде (1998 жылғы нұсқасы бойынша 36-орын, ал 2007 жылғы жаңартылған нұсқасы бойынша 43-орын) көрінді. 1994 жылы фильм «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» туынды ретінде [[Конгресс кітапханасы]]ның АҚШ [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі|Ұлттық фильмдер тізіліміне]] сақтауға таңдалды.<ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|title=Complete National Film Registry Listing|publisher=[[The Library of Congress]]|work=[[National Film Registry]]|access-date=January 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031213743/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|archive-date=October 31, 2016|url-status=live}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1969 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Джон Шлезингер фильмдері]] [[Санат:АҚШ драма-фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:United Artists фильмдері]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] [[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]] mkrhxwy9ek23lgw51q5ytmck9vchkby 3694593 3694591 2026-11-10T19:28:34Z Marksscheider 183882 3694593 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Жарымтүн каубойы |Шынайы атауы = {{lang-en|Midnight Cowboy}} |Суреті = Midnight Cowboy logo.png |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = [[драмалық фильм|драма]] |Режиссёрі = [[Джон Шлезингер]] |Продюсері = [[Жером Хеллман]] |Сценарист = [[Уолдо Солт]] |Актерлер = [[Дастин Хоффман]]<br>[[Джон Войт]]<br>[[Бренда Ваккаро]]<br>[[Джон МакГивер]]<br>[[Рут Уайт]]<br>[[Сильвия Майлз]]<br>[[Барнард Хьюз]] |Операторы = [[Адам Холендер]] |Композиторы = [[Джон Барри (композитор)|Джон Барри]] |Қоюшы суретші = |Компания = Jerome Hellman Productions<br>Mist Entertainment |Дистрибьютор = [[United Artists]] |Ұзақтығы = 113 мин. |Бюджеті = $3,200,000<ref name="tino">{{cite book |first=Tino |last=Balio |title=United Artists: The Company That Changed the Film Industry |location=Madison |publisher=University of Wisconsin Press |year=1987 |page=[https://archive.org/details/unitedartistscom00bali/page/292 292] |isbn=9780299114404 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/unitedartistscom00bali/page/292 }}</ref> |Түсім = $44,800,000<ref>{{cite web|url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=midnightcowboy.htm|website=[[Box Office Mojo]]|title=Midnight Cowboy|access-date=February 26, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120130220654/http://boxofficemojo.com/movies/?id=midnightcowboy.htm|archive-date=January 30, 2012|url-status=live}}</ref> |Мемлекет = {{Байрақ|АҚШ}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 1969 |Алдыңғы фильм = |Келесі фильм = |imdb_id = 0064665 |Сайты = }} '''«Midnight Cowboy»''' — режиссёр [[Джон Шлезингер]] түсірген, продюсері [[Жером Хеллман]] болған және басты рөлдерде [[Дастин Хоффман]] мен [[Джон Войт]] ойнаған 1969 жылғы америкалық [[драмалық фильм]]. Фильм Джеймс Лео Херлихидің 1965 жылғы осы аттас романының желісімен түсіріліп, сценарийін [[Уолдо Солт]] жазды. Нью-Йорк қаласында өтетін оқиға өмір жолдары тоғысқан екі жалғызбасты жігіттің — аңқау да сенгіш жігіт Джо Бактың (Войт) пен ауру сырқау алаяқ Энрико Риццоның («Рацо» лақап атымен белгілі) (Хоффман) ерекше достығы туралы баяндайды. 42-ші «Оскар» сыйлығында фильм үш бірдей жүлдені иеленді: [[Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы|«Үздік фильм»]], [[Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығы|«Үздік режиссёр»]] және «[[Үздік бейімделген сценарий үшін Оскар сыйлығы|Үздік бейімделген сценарий»]]. «Midnight Cowboy» — «Үздік фильм» номинациясын жеңіп алған және «Оскар» сыйлығын иеленген тарихтағы жалғыз [[X рейтингі (АҚШ)|X рейтингі бар]] (қазіргі [[NC-17]] рейтингіне сәйкес келетін) жалғыз фильм.<ref>{{cite journal|title=Gay Pasts and Disability Future(s) Tense|first=David|last=Mitchell|journal=Journal of Literary & Cultural Disability Studies|volume=8|issue=1|pages=1–16|doi=10.3828/jlcds.2014.1|year=2014|s2cid=145241198}}</ref><ref name="Encyclopedia of prostitution and sex work">{{cite encyclopedia | title=Midnight Cowboy | encyclopedia=Encyclopedia of Prostitution and Sex Work | publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |location=Westport | last=Ditmore |first=Melissa Hope | year=2006 | volume=1 | pages=307–308 | isbn=9780313329685}}</ref> Сондай-ақ бұл туынды [[Америка кино институты]]ның [[AFI нұсқасы бойынша 100 жылдағы 100 үздік фильм|«100 ең үздік фильм»]] тізімінде (1998 жылғы нұсқасы бойынша 36-орын, ал 2007 жылғы жаңартылған нұсқасы бойынша 43-орын) көрінді. 1994 жылы фильм «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» туынды ретінде [[Конгресс кітапханасы]]ның АҚШ [[АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі|Ұлттық фильмдер тізіліміне]] сақтауға таңдалды.<ref>{{cite web|url=https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|title=Complete National Film Registry Listing|publisher=[[The Library of Congress]]|work=[[National Film Registry]]|access-date=January 24, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161031213743/https://www.loc.gov/programs/national-film-preservation-board/film-registry/complete-national-film-registry-listing/|archive-date=October 31, 2016|url-status=live}}</ref> == Рөлдерде == {{РөлдердеҮсті}} {{Рөлдерде|[[Джон Войт]]||Джо Бак}} {{Рөлдерде|[[Дастин Хоффман]]||Энрико Сальваторе «Рэтсо» Риццо, ұсақ алаяқ, Джоның досы}} {{Рөлдерде|[[Сильвия Майлз]]||Касс, Джоның клиенті}} {{Рөлдерде|[[Джон Макгайвер]]||О’Дэниел, діни фанатик}} {{Рөлдерде|[[Бренда Ваккаро]]||Ширли, зайырлы ханым, Джоның клиенті}} {{Рөлдерде|[[Барнард Хьюз]]||Таусент «Тауни» Лот, Джоның клиенті}} {{Рөлдерде|[[Рут Уайт]]||Салли Бак, Джоның әжесі}} {{Рөлдерде|[[Дженнифер Солт]]||Энни, Джоның қызы}} {{Рөлдерде|Гилмен Рэнкин||Вудси Найлз, Салли Бактың көңілдесі}} {{Рөлдерде|Джорджэнн Джонсон||бай әйел}} {{Рөлдерде|Энтони Холланд||телевизиялық епископ}} {{Рөлдерде|[[Боб Балабан]]||гомосексуал студент}} {{РөлдердеАсты}} == Дереккөздер == {{дереккөздер}} {{Сыртқы сілтемелер}} {{Үздік фильм үшін Оскар сыйлығы}} [[Санат:1969 жылғы АҚШ фильмдері]] [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:Джон Шлезингер фильмдері]] [[Санат:АҚШ драма-фильмдері]] [[Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)]] [[Санат:United Artists фильмдері]] [[Санат:АҚШ фильмдерінің ұлттық тізілімі]] [[Санат:АҚШ романдарының экрандаулары]] g74psfrdk30b4q1tf4z7q8uwyvqp8ql Қашықтықтан оқыту 0 790293 3694612 2026-11-10T20:38:59Z 1nter pares 146705 «[[Қашықтықтан білім беру]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3694612 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қашықтықтан білім беру]] csw4sz4xigs40lpc842mrqz8n4lwivu Қашықтан оқыту 0 790294 3694614 2026-11-10T20:40:08Z 1nter pares 146705 «[[Қашықтықтан білім беру]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3694614 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қашықтықтан білім беру]] csw4sz4xigs40lpc842mrqz8n4lwivu Қашықтан білім беру 0 790295 3694615 2026-11-10T20:40:36Z 1nter pares 146705 «[[Қашықтықтан білім беру]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3694615 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қашықтықтан білім беру]] csw4sz4xigs40lpc842mrqz8n4lwivu Дистанциялық оқыту 0 790296 3694616 2026-11-10T20:41:21Z 1nter pares 146705 «[[Қашықтықтан білім беру]]» дегенге [[Уикипедия:Айдатқыштар|бағыттады]] 3694616 wikitext text/x-wiki #АЙДАУ [[Қашықтықтан білім беру]] csw4sz4xigs40lpc842mrqz8n4lwivu Санат:Қашықтықтан білім беру 14 790297 3694620 2026-11-10T20:45:21Z 1nter pares 146705 Жаңа бетте: [[Санат:Баламалы білім беру]] [[Санат:Білім беру технологиялары]] [[Санат:Оқу бағдарламалары]] 3694620 wikitext text/x-wiki [[Санат:Баламалы білім беру]] [[Санат:Білім беру технологиялары]] [[Санат:Оқу бағдарламалары]] snoh0n2zndffjni4fbf3m4ib7fnn1lq Әділет партиясының басшылығы 0 790298 3694671 2026-11-10T23:52:15Z Casserium 68287 Жаңа бетте: == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/... 3694671 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның Құрылтайдағы фракциясы == [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|I сайланған Құрылтайда]] партиялық фракцияның 110 мүшесі бар. Оның ішінде: * 3 мүшесі — Құрылтай төрағасы мен оның орынбасары (барлығы 3 орынбасар бар); * 7 мүшесі — Құрылтай тұрақты комитетінің төрағасы (барлығы 8 комитет бар); * 5 мүшесі — Құрылтайдың тұрақты комитеті төрағасының орынбасары. Фракция басшылығы: # Фракция жетекшісі — [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] (2026 жылдан) # Фракция жетекшісінің орынбасары — Лаура Қарабасова (2026 бастап)<ref>[https://astanatv.kz/ru/news/176597/ Определен состав Президиума и Комитетов Курултая РК]</ref> == Партияның филиал төрағалары == # Станислав Канкуров (Алматы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26">[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Мағжан Қыстаубаев (Астана, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Мұрат Жолдықожаев (Шымкент, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Шымкент қалалық мәслихатының төрағасы (2026 жылдан)<ref>[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]</ref> # Айдар Ибраев (Абай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Берген Беспалинов (Ақмола облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қазыбек Әлішев (Ақтөбе облысы, 2026 жылдан)<ref>[https://aqtobegazeti.kz/?p=188580 «Әділет» партиясы Ақтөбе облыстық филиалының жаңа төрағасы сайланды]</ref> # Данияр Қасқарауов (Алматы облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Болат Қонарбай (Атырау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бауржан Бектұрған (БҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Дәурен Қаипов (Жамбыл облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Амангелді Есбай (Жетісу облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бекзат Алтынбеков (Қарағанды облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Бибігүл Аққожина (Қостанай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жандос Базартай (Қызылорда облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Имаммахмұт Шағырбаев (Маңғыстау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Асылбек Туғанбай (Павлодар облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қалия Төренова (СҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Нұрлан Толыбаев (Түркістан облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Ақжол Құрмансейіт (Ұлытау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жанат Мекеева (ШҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} 32j6fxsc8lb273ncs47yx1dvfqamwxc 3694672 3694671 2026-11-10T23:52:23Z Casserium 68287 «[[Санат:Қазақстан саясаткерлері|Қазақстан саясаткерлері]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694672 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның Құрылтайдағы фракциясы == [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|I сайланған Құрылтайда]] партиялық фракцияның 110 мүшесі бар. Оның ішінде: * 3 мүшесі — Құрылтай төрағасы мен оның орынбасары (барлығы 3 орынбасар бар); * 7 мүшесі — Құрылтай тұрақты комитетінің төрағасы (барлығы 8 комитет бар); * 5 мүшесі — Құрылтайдың тұрақты комитеті төрағасының орынбасары. Фракция басшылығы: # Фракция жетекшісі — [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] (2026 жылдан) # Фракция жетекшісінің орынбасары — Лаура Қарабасова (2026 бастап)<ref>[https://astanatv.kz/ru/news/176597/ Определен состав Президиума и Комитетов Курултая РК]</ref> == Партияның филиал төрағалары == # Станислав Канкуров (Алматы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26">[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Мағжан Қыстаубаев (Астана, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Мұрат Жолдықожаев (Шымкент, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Шымкент қалалық мәслихатының төрағасы (2026 жылдан)<ref>[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]</ref> # Айдар Ибраев (Абай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Берген Беспалинов (Ақмола облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қазыбек Әлішев (Ақтөбе облысы, 2026 жылдан)<ref>[https://aqtobegazeti.kz/?p=188580 «Әділет» партиясы Ақтөбе облыстық филиалының жаңа төрағасы сайланды]</ref> # Данияр Қасқарауов (Алматы облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Болат Қонарбай (Атырау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бауржан Бектұрған (БҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Дәурен Қаипов (Жамбыл облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Амангелді Есбай (Жетісу облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бекзат Алтынбеков (Қарағанды облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Бибігүл Аққожина (Қостанай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жандос Базартай (Қызылорда облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Имаммахмұт Шағырбаев (Маңғыстау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Асылбек Туғанбай (Павлодар облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қалия Төренова (СҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Нұрлан Толыбаев (Түркістан облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Ақжол Құрмансейіт (Ұлытау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жанат Мекеева (ШҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] j0gd3oajy8ser9nlnva0mho601milvn 3694673 3694672 2026-11-10T23:53:00Z Casserium 68287 «[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер|Қазақстан бойынша тізімдер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694673 wikitext text/x-wiki == Партия саяси кеңесінің құрамы == 2026 жылы сайланған партия саяси кеңесінің құрамына 40 адам кіреді.<ref>[https://www.inform.kz/ru/aybek-dadebay-vozglavil-partiyu-adlet-42d8046b Айбек Дадебай возглавил партию «Әділет»]</ref> Оның ішінде 13 адам әрі саяси кеңес бюросының мүшесі:<ref>[https://prokadry.kz/adilet_buro/ Кто вошел в состав Бюро политического совета партии «Әділет»]</ref> # Гүлзира Атабаева (Құрылтай депутаты) # Ренат Бектұров («Астана» халықаралық қаржы орталығының басқарушысы) # Белла Газдиева (Халық кеңесінің мүшесі) # [[Айбек Арқабайұлы Дәдебай|Айбек Дәдебай]] («Әділет» партиясының және Құрылтайдың төрағасы) # Қарлығаш Жаманқұлова (Құрылтай депутаты) # [[Динара Болатқызы Закиева|Динара Закиева]] (Құрылтай төрағасының орынбасары, Бала құқықтары жөніндегі уәкіл) # [[Рауан Кенжеханұлы]] (Халық кеңесінің мүшесі, «Қазақ тілі» халықаралық қорының президенті) # Замира Кузиева (Құрылтай депутаты) # Андрей Лаврентьев (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қармет|«Qarmet»]] және «Allur» компаниялар тобы директорлар кеңесінің төрағасы) # Мұхамедқали Тауан («UNI-Q Group» медиахолдингінің бас директоры) # Ирина Тен (Құрылтай депутаты) # [[Марат Мақсұмұлы Шибұтов|Марат Шибұтов]] (Құрылтай депутаты) # Ләззат Шыңғысбаева (Халық кеңесі төрағасының орынбасары, «Қазақстан халқына» қоғамдық қорының басқарма төрайымы) Саяси кеңестің қалған мүшелері: # Ульяна Ашимова ([[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly]] тележурналисі) # Әсел Баденова (Құрылтай депутаты) # Алпамыс Әбілов («Жаңа адамдар» баспасөз хатшысы) # Бекжан Әлімқұлов (Құрылтай депутаты) # Эмин Әскеров («Social Innovation Hub» төрағасы) # Мейіржан Ғарифоллаев («Жаңа адамдар» басшысы) # Шынасыл Ерназар (Құрылтай депутаты) # Геннадий Зенченко (Халық кеңесінің мүшесі, «Зенченко және Компания» бас директоры) # [[Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева|Раушан Қажыбаева]] ([[Қазақстан Республикасы Президентінің телерадиокешені|Президент телерадиокешенінің]] директоры) # Лаура Қарабасова (Құрылтай депутаты) # Сайдулла Қожабаев («Alageum Electric» бақылау кеңесінің төрағасы) # Нұрбек Матжани ([[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan]] тележурналисі) # [[Бағдат Батырбекұлы Мусин|Бағдат Мусин]] (Халық кеңесінің мүшесі, [[Қазақтелеком]] басшысы) # Бөріхан Нұрмұхамедов (Құрылтай депутаты) # Дмитрий Павленко (Халық кеңесінің мүшесі, Қостанай автомобиль көлігі жоғары колледжінің директоры) # Иоанна Пономаренко ([[Аралтұз]] директорлар кеңесінің мүшесі) # Шерзод Пулатов (Құрылтай депутаты) # Мәди Рымжанов (Құрылтай депутаты) # [[Дана Теміртайқызы Медеуова|Дана Медеуова]] (Құрылтай депутаты) # Анжелика Парсегова (жеке кәсіпкер) # Константин Петров (Құрылтай депутаты) # Ирина Соловьева (Халық кеңесінің мүшесі, [[Достоевскийдің әдеби-мемориалдық мұражайы|Достоевский музейінің]] директоры) # Аят Сүгірбай (Құрылтай депутаты) # Айжан Темербаева (Құрылтай депутаты) # Армангүл Тоқтамұрат (Құрылтай депутаты) # Еділ Хамза («Дала қырандары» жастар ұйымының Көкшетау қаласы бойынша басшысы)<ref>[https://turkystan.kz/article/284373-zastardyn-saiasi-belsendiliginin-manyzy-zor-xamza-edil Жастардың саяси белсенділігінің маңызы зор – Хамза Еділ]</ref> # Кудрат Шамиев («Eurasian Resources Group» бас директоры) == Партияның Құрылтайдағы фракциясы == [[Қазақстан Құрылтайының 1-сайланымы|I сайланған Құрылтайда]] партиялық фракцияның 110 мүшесі бар. Оның ішінде: * 3 мүшесі — Құрылтай төрағасы мен оның орынбасары (барлығы 3 орынбасар бар); * 7 мүшесі — Құрылтай тұрақты комитетінің төрағасы (барлығы 8 комитет бар); * 5 мүшесі — Құрылтайдың тұрақты комитеті төрағасының орынбасары. Фракция басшылығы: # Фракция жетекшісі — [[Ербол Дәненұлы Адаев|Ербол Адаев]] (2026 жылдан) # Фракция жетекшісінің орынбасары — Лаура Қарабасова (2026 бастап)<ref>[https://astanatv.kz/ru/news/176597/ Определен состав Президиума и Комитетов Курултая РК]</ref> == Партияның филиал төрағалары == # Станислав Канкуров (Алматы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26">[https://exclusive.kz/novaja-vyveska-no-te-zhe-lica-kto-vozglavil-dilet-v-regionah/ Кто возглавил «Әділет» в регионах]</ref> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Мағжан Қыстаубаев (Астана, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Мұрат Жолдықожаев (Шымкент, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Шымкент қалалық мәслихатының төрағасы (2026 жылдан)<ref>[https://aigak.kz/2026/07/17/shmkent-alasn-mslihatna-zhaa-traa-taayndald/ ШЫМКЕНТ ҚАЛАСЫНЫҢ МӘСЛИХАТЫНА ЖАҢА ТӨРАҒА ТАҒАЙЫНДАЛДЫ]</ref> # Айдар Ибраев (Абай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Берген Беспалинов (Ақмола облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қазыбек Әлішев (Ақтөбе облысы, 2026 жылдан)<ref>[https://aqtobegazeti.kz/?p=188580 «Әділет» партиясы Ақтөбе облыстық филиалының жаңа төрағасы сайланды]</ref> # Данияр Қасқарауов (Алматы облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Болат Қонарбай (Атырау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бауржан Бектұрған (БҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Дәурен Қаипов (Жамбыл облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Амангелді Есбай (Жетісу облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Бекзат Алтынбеков (Қарағанды облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> – Халық кеңесінің мүшесі (2026 жылдан) # Бибігүл Аққожина (Қостанай облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жандос Базартай (Қызылорда облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Имаммахмұт Шағырбаев (Маңғыстау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Асылбек Туғанбай (Павлодар облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Қалия Төренова (СҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Нұрлан Толыбаев (Түркістан облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Ақжол Құрмансейіт (Ұлытау облысы, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> # Жанат Мекеева (ШҚО, 2026 жылдан)<ref name="exclusive26" /> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан саясаткерлері]] [[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]] 10tm3mvupb270hsmqx6f06h84ah14bo Қатысушы:Qorgasyn 2 790299 3694676 2026-11-11T03:19:07Z Qorgasyn 164729 Бос бет бастады 3694676 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Қатысушы талқылауы:АружанАман 3 790300 3694677 2026-11-11T03:23:22Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3694677 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=АружанАман}} -- [[Қатысушы:Нұрлан Рахымжанов|Нұрлан Рахымжанов]] ([[Қатысушы талқылауы:Нұрлан Рахымжанов|талқылауы]]) 08:23, 2026 ж. қарашаның 11 (+05) bwv36hwxjitct6s8q9i2flfwt21ytyf Шаншар (әзіл-сықақ театр) 0 790301 3694680 2026-11-11T04:00:11Z Qorgasyn 164729 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр | атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры | шынайы атауы = | Орналасуы = Қазақстан, Шымкент | Құрылған жылы = 1994 | Бұрынғы атаулары = | Негізделгені = Уәлибек Әбдірайымо... 3694680 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр | атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры | шынайы атауы = | Орналасуы = Қазақстан, Шымкент | Құрылған жылы = 1994 | Бұрынғы атаулары = | Негізделгені = Уәлибек Әбдірайымов, Жүсіп Ақшораев | Директоры = Уәлибек Әбдірайымов | Көркемдік жетекшісі = | Бас режиссёрі = | сурет = | сурет атауы = | марапаттары = | сайты = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланғанымен, құжаттары толық рәсімделіп, ресми қызметін 1995 жылы бастағаны туралы мәлімет бар.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің дамуына үлес қосқан ұжымдардың бірі саналады. == Тарихы == === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. Уәлибек Әбдірайымов 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары «Тамаша» театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> Жүсіп Ақшораевтың айтуынша, ол Жетісайдағы оқуын аяқтағаннан кейін Отырар ауданының Көксарай ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған «Отырардың тамашасы» атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> 2019 жылы жарияланған мақалада театрдың іргетасы 1994 жылы қаланып, ресми қызметі 1995 жылы басталғаны көрсетілген. Сол материалда Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев театрдың негізін қалаушылары ретінде аталады.<ref name="Oinet2019" /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://qaz.oinet.kz/ Oinet.kz] * [https://stan.kz/ Stan.kz] * [https://www.gov.kz/ Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми сайты] [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] bysnakpt2x5uxenm3r1278rvw1mobsx 3694681 3694680 2026-11-11T04:10:55Z Qorgasyn 164729 3694681 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр | атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры | шынайы атауы = | Орналасуы = Қазақстан, Шымкент | Құрылған жылы = 1994 | Бұрынғы атаулары = | Негізделгені = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]],[[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] | Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] | Көркемдік жетекшісі = | Бас режиссёрі = | сурет = | сурет атауы = | марапаттары = | сайты = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланғанымен, құжаттары толық рәсімделіп, ресми қызметін 1995 жылы бастағаны туралы мәлімет бар.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің дамуына үлес қосқан ұжымдардың бірі саналады. == Тарихы == === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. Уәлибек Әбдірайымов 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары «Тамаша» театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> Жүсіп Ақшораевтың айтуынша, ол Жетісайдағы оқуын аяқтағаннан кейін Отырар ауданының Көксарай ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған «Отырардың тамашасы» атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> 2019 жылы жарияланған мақалада театрдың іргетасы 1994 жылы қаланып, ресми қызметі 1995 жылы басталғаны көрсетілген. Сол материалда Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев театрдың негізін қалаушылары ретінде аталады.<ref name="Oinet2019" /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://qaz.oinet.kz/ Oinet.kz] * [https://stan.kz/ Stan.kz] * [https://www.gov.kz/ Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми сайты] [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] 6rcbz2hoaykbqr1sxl93zit4m8tw002 3694682 3694681 2026-11-11T04:13:19Z Qorgasyn 164729 3694682 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр | атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры | шынайы атауы = | Орналасуы = Қазақстан, Шымкент | Құрылған жылы = 1994 | Бұрынғы атаулары = | Негізделгені = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] | Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] | Көркемдік жетекшісі = | Бас режиссёрі = | сурет = | сурет атауы = | марапаттары = | сайты = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]]пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланғанымен, құжаттары толық рәсімделіп, ресми қызметін 1995 жылы басталды.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалауға үлес қосқан ұжымдардың бірі. == Тарихы == === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. Уәлибек Әбдірайымов 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары «Тамаша» театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> Жүсіп Ақшораевтың айтуынша, ол Жетісайдағы оқуын аяқтағаннан кейін Отырар ауданының Көксарай ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған «Отырардың тамашасы» атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> 2019 жылы жарияланған мақалада театрдың іргетасы 1994 жылы қаланып, ресми қызметі 1995 жылы басталғаны көрсетілген. Сол материалда Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев театрдың негізін қалаушылары ретінде аталады.<ref name="Oinet2019" /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://qaz.oinet.kz/ Oinet.kz] * [https://stan.kz/ Stan.kz] * [https://www.gov.kz/ Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми сайты] [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] iarcigmi1ho7dlb58zl32pej15vec91 3694683 3694682 2026-11-11T04:17:42Z Qorgasyn 164729 3694683 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр | атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры | шынайы атауы = | Орналасуы = Қазақстан, Шымкент | Құрылған жылы = 1994 | Бұрынғы атаулары = | Негізделгені = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] | Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] | Көркемдік жетекшісі = | Бас режиссёрі = | сурет = | сурет атауы = | марапаттары = | сайты = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. == Тарихы == === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. Уәлибек Әбдірайымов 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> Ол Жетісай қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін Отырар ауданының Көксарай ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> 2019 жылы жарияланған мақалада театрдың іргетасы 1994 жылы қаланып, ресми қызметі 1995 жылы басталғаны көрсетілген. Сол материалда Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев театрдың негізін қалаушылары ретінде аталады.<ref name="Oinet2019" /> == Сыртқы сілтемелер == * [https://qaz.oinet.kz/ Oinet.kz] * [https://stan.kz/ Stan.kz] * [https://www.gov.kz/ Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми сайты] [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] s4j7n7c71grv6a9qggdvzs49ec3b81y 3694684 3694683 2026-11-11T04:18:44Z Qorgasyn 164729 3694684 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр | атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры | шынайы атауы = | Орналасуы = Қазақстан, Шымкент | Құрылған жылы = 1994 | Бұрынғы атаулары = | Негізделгені = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] | Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] | Көркемдік жетекшісі = | Бас режиссёрі = | сурет = | сурет атауы = | марапаттары = | сайты = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. == Тарихы == === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. Уәлибек Әбдірайымов 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> Ол Жетісай қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін Отырар ауданының Көксарай ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> == Сыртқы сілтемелер == * [https://qaz.oinet.kz/ Oinet.kz] * [https://stan.kz/ Stan.kz] * [https://www.gov.kz/ Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының ресми сайты] [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] 9pelu6ikdp8vhv25ueine059tvvj57b 3694685 3694684 2026-11-11T04:19:07Z Qorgasyn 164729 3694685 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр | атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры | шынайы атауы = | Орналасуы = Қазақстан, Шымкент | Құрылған жылы = 1994 | Бұрынғы атаулары = | Негізделгені = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] | Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] | Көркемдік жетекшісі = | Бас режиссёрі = | сурет = | сурет атауы = | марапаттары = | сайты = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. == Тарихы == === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. Уәлибек Әбдірайымов 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> Ол Жетісай қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін Отырар ауданының Көксарай ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] o8ban70klkr96fvyt171acxfeze9963 3694687 3694685 2026-11-11T04:24:08Z Qorgasyn 164729 /* Құрылуы */ 3694687 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр | атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры | шынайы атауы = | Орналасуы = Қазақстан, Шымкент | Құрылған жылы = 1994 | Бұрынғы атаулары = | Негізделгені = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] | Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] | Көркемдік жетекшісі = | Бас режиссёрі = | сурет = | сурет атауы = | марапаттары = | сайты = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. == Тарихы == === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Жүсіп Ақшораев]] [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] azr2qsnsx7b8xi2x041e8e8uplqvk6n 3694688 3694687 2026-11-11T04:24:31Z Qorgasyn 164729 3694688 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр | атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры | шынайы атауы = | Орналасуы = Қазақстан, Шымкент | Құрылған жылы = 1994 | Бұрынғы атаулары = | Негізделгені = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] | Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] | Көркемдік жетекшісі = | Бас режиссёрі = | сурет = | сурет атауы = | марапаттары = | сайты = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. == Тарихы == === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] - 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Жүсіп Ақшораев]] - [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] 9xmevpajimuakpnhfb06ueae6onjq96 3694701 3694688 2026-11-11T05:21:14Z Qorgasyn 164729 3694701 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр | атауы = «Шаншар» | шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры | Орналасуы = Қазақстан, Шымкент | Құрылған жылы = 1994 | Бұрынғы атаулары = | Негізделгені = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] | Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] | Көркемдік жетекшісі = | Бас режиссёрі = | сурет = | сурет атауы = | марапаттары = | сайты = }} {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. == Тарихы == === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] - 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Жүсіп Ақшораев]] - [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] 1kekf19an205xfyc2l6zpe2o26jb38f 3694702 3694701 2026-11-11T05:21:36Z Qorgasyn 164729 3694702 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. == Тарихы == === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] - 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Жүсіп Ақшораев]] - [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] nkhsfbhowt1vq2mjw0ziumq02zsfzcl 3694709 3694702 2026-11-11T05:42:48Z Qorgasyn 164729 /* Құрылуы */ 3694709 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = |өлшемі = |сурет атауы = |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. == Тарихы == === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] – 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Жүсіп Ақшораев]] – [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] jjjvrysyimb7hmc2g6s72fz3b05r7wg 3694714 3694709 2026-11-11T06:04:34Z Qorgasyn 164729 3694714 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Shanshar logo.png |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Шаншар» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. == Тарихы == === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] – 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Жүсіп Ақшораев]] – [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] 86xryvycioyi2fa9bsorpt4c13drb4y 3694719 3694714 2026-11-11T06:20:10Z Qorgasyn 164729 3694719 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Shanshar logo.png |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Шаншар» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. == Тарихы == === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] – 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[File:Shanshar_founders.jpg|thumb|right|300px|Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев]] [[Жүсіп Ақшораев]] – [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> === Алғашқы жылдары === Театрдың алғашқы кезеңінде оның шығармашылық бағыты қазақ қоғамындағы күнделікті тұрмыс пен әлеуметтік қатынастарды әзіл арқылы көрсетуге негізделді. Ұжым сахнада қарапайым адамдардың мінез-құлқын, отбасылық және қоғамдық өмірдегі оқиғаларды комедиялық көріністер арқылы бейнеледі. Театрдың алғашқы құрамына кейін танымал болған бірқатар актерлер қосылды. Солардың бірі — [[Нұржан Құлшынбаев|Нұржан Құлшынбаев]]. Оның айтуынша, ол 1996 жылдың желтоқсанында «Шаншардың» концертіне қатысып, ал 1997 жылдың наурызында театрға қабылданған. Алғашқы кезде сахнада шағын рөлдер орындаған.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=35&id=2641 |title=Нұржан Құлшынбаев: «Өмірімді «Шаншарсыз» елестете алмаймын» |website=Oinet.kz |date=2011-07-21 |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] m2izyq8332ub7efjfxdi1bepy8l92g8 3694720 3694719 2026-11-11T06:20:26Z Qorgasyn 164729 3694720 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Shanshar logo.png |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Шаншар» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] – 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[File:Shanshar_founders.jpg|thumb|right|300px|Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев]] [[Жүсіп Ақшораев]] – [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> === Алғашқы жылдары === Театрдың алғашқы кезеңінде оның шығармашылық бағыты қазақ қоғамындағы күнделікті тұрмыс пен әлеуметтік қатынастарды әзіл арқылы көрсетуге негізделді. Ұжым сахнада қарапайым адамдардың мінез-құлқын, отбасылық және қоғамдық өмірдегі оқиғаларды комедиялық көріністер арқылы бейнеледі. Театрдың алғашқы құрамына кейін танымал болған бірқатар актерлер қосылды. Солардың бірі — [[Нұржан Құлшынбаев|Нұржан Құлшынбаев]]. Оның айтуынша, ол 1996 жылдың желтоқсанында «Шаншардың» концертіне қатысып, ал 1997 жылдың наурызында театрға қабылданған. Алғашқы кезде сахнада шағын рөлдер орындаған.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=35&id=2641 |title=Нұржан Құлшынбаев: «Өмірімді «Шаншарсыз» елестете алмаймын» |website=Oinet.kz |date=2011-07-21 |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] t9pnua8ftiy5ovy6dsldp9y90bm01qi 3694724 3694720 2026-11-11T06:23:13Z Qorgasyn 164729 /* Алғашқы жылдары */ 3694724 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Shanshar logo.png |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Шаншар» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] – 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[File:Shanshar_founders.jpg|thumb|right|300px|Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев]] [[Жүсіп Ақшораев]] – [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> === Алғашқы жылдары === Театрдың алғашқы кезеңінде оның шығармашылық бағыты қазақ қоғамындағы күнделікті тұрмыс пен әлеуметтік қатынастарды әзіл арқылы көрсетуге негізделді. Ұжым сахнада қарапайым адамдардың мінез-құлқын, отбасылық және қоғамдық өмірдегі оқиғаларды комедиялық көріністер арқылы бейнеледі. Театрдың алғашқы құрамына кейін танымал болған бірқатар актерлер қосылды. Алғашқы актерлердің бірі — [[Нұржан Құлшынбаев|Нұржан Құлшынбаев]]. Ол 1996 жылдың желтоқсанында «Шаншардың» концертіне қатысып, 1997 жылдың наурызында театрға қабылданады. Алғашқы кезде сахнада шағын рөлдер орындаған.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=35&id=2641 |title=Нұржан Құлшынбаев: «Өмірімді «Шаншарсыз» елестете алмаймын» |website=Oinet.kz |date=2011-07-21 |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] 5qvr515ji2aqwmc7jslapcd7ml089mf 3694893 3694724 2026-11-11T10:07:19Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694893 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Shanshar logo.png |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Шаншар» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] – 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[File:Shanshar_founders.jpg|thumb|right|300px|Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев]] [[Жүсіп Ақшораев]] – [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> === Алғашқы жылдары === Театрдың алғашқы кезеңінде оның шығармашылық бағыты қазақ қоғамындағы күнделікті тұрмыс пен әлеуметтік қатынастарды әзіл арқылы көрсетуге негізделді. Ұжым сахнада қарапайым адамдардың мінез-құлқын, отбасылық және қоғамдық өмірдегі оқиғаларды комедиялық көріністер арқылы бейнеледі. Театрдың алғашқы құрамына кейін танымал болған бірқатар актерлер қосылды. Алғашқы актерлердің бірі — [[Нұржан Құлшынбаев|Нұржан Құлшынбаев]]. Ол 1996 жылдың желтоқсанында «Шаншардың» концертіне қатысып, 1997 жылдың наурызында театрға қабылданады. Алғашқы кезде сахнада шағын рөлдер орындаған.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=35&id=2641 |title=Нұржан Құлшынбаев: «Өмірімді «Шаншарсыз» елестете алмаймын» |website=Oinet.kz |date=2011-07-21 |access-date=2026-11-11}}</ref> '''Көрнекті әзәлкештері''' Нұржан Төлендиев – актер, "Алдараспан" әзіл-сықақ театрының директоры. 1978 жылы Түркістан облысында дүниеге келген. 25 жасында Түркістандағы және Сайрамдағы "Мәдениет үйін" басқарған. 2017 жылы Түркістан қаласының Құрметті азаматы атанды. Нұржан Төлендиев халыққа "Шаншардағы" қайталанбас образдары арқылы танылды. Ол бұл театрда жүргенде қазақтың сатира өнеріне жаңа леп, сілкініс әкелді. Әртістің шынайы таланты, табиғи дарыны да осы "Шаншарда" ашылды. Ерекше қабілеті мен еңбекқорлығының арқасында аз уақытта өзін мойындата білді. Талантты актер көпшіліктің көңілін жаулап алғаны соншалық, жұрт оны сомдаған кейіпкерлерінің атауымен – "Тука", "Қошан" деп атап кетті.   [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] [[https://sputnik.kz/]] j4hhwv3c47s961pusvxme3i53ngg0sr 3694895 3694893 2026-11-11T10:09:45Z Сейтқамза Айида Нұржанқызы 187950 3694895 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Shanshar logo.png |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Шаншар» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] – 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[File:Shanshar_founders.jpg|thumb|right|300px|Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев]] [[Жүсіп Ақшораев]] – [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> === Алғашқы жылдары === Театрдың алғашқы кезеңінде оның шығармашылық бағыты қазақ қоғамындағы күнделікті тұрмыс пен әлеуметтік қатынастарды әзіл арқылы көрсетуге негізделді. Ұжым сахнада қарапайым адамдардың мінез-құлқын, отбасылық және қоғамдық өмірдегі оқиғаларды комедиялық көріністер арқылы бейнеледі. Театрдың алғашқы құрамына кейін танымал болған бірқатар актерлер қосылды. Алғашқы актерлердің бірі — [[Нұржан Құлшынбаев|Нұржан Құлшынбаев]]. Ол 1996 жылдың желтоқсанында «Шаншардың» концертіне қатысып, 1997 жылдың наурызында театрға қабылданады. Алғашқы кезде сахнада шағын рөлдер орындаған.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=35&id=2641 |title=Нұржан Құлшынбаев: «Өмірімді «Шаншарсыз» елестете алмаймын» |website=Oinet.kz |date=2011-07-21 |access-date=2026-11-11}}</ref> '''Көрнекті әзілкештері''' Нұржан Төлендиев – актер, "Алдараспан" әзіл-сықақ театрының директоры. 1978 жылы Түркістан облысында дүниеге келген. 25 жасында Түркістандағы және Сайрамдағы "Мәдениет үйін" басқарған. 2017 жылы Түркістан қаласының Құрметті азаматы атанды. Нұржан Төлендиев халыққа "Шаншардағы" қайталанбас образдары арқылы танылды. Ол бұл театрда жүргенде қазақтың сатира өнеріне жаңа леп, сілкініс әкелді. Әртістің шынайы таланты, табиғи дарыны да осы "Шаншарда" ашылды. Ерекше қабілеті мен еңбекқорлығының арқасында аз уақытта өзін мойындата білді. Талантты актер көпшіліктің көңілін жаулап алғаны соншалық, жұрт оны сомдаған кейіпкерлерінің атауымен – "Тука", "Қошан" деп атап кетті.   [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] [[https://sputnik.kz/]] ej86zk3tfdfbf5vbasfzseoswy7r0w4 3694901 3694895 2026-11-11T10:18:33Z Qorgasyn 164729 3694901 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Shanshar logo.png |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Шаншар» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] – 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[File:Shanshar_founders.jpg|thumb|right|300px|Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев]] [[Жүсіп Ақшораев]] – [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> === Алғашқы жылдары === Театрдың алғашқы кезеңінде оның шығармашылық бағыты қазақ қоғамындағы күнделікті тұрмыс пен әлеуметтік қатынастарды әзіл арқылы көрсетуге негізделді. Ұжым сахнада қарапайым адамдардың мінез-құлқын, отбасылық және қоғамдық өмірдегі оқиғаларды комедиялық көріністер арқылы бейнеледі. Театрдың алғашқы құрамына кейін танымал болған бірқатар актерлер қосылды. Алғашқы актерлердің бірі — [[Нұржан Құлшынбаев|Нұржан Құлшынбаев]]. Ол 1996 жылдың желтоқсанында «Шаншардың» концертіне қатысып, 1997 жылдың наурызында театрға қабылданады. Алғашқы кезде сахнада шағын рөлдер орындаған.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=35&id=2641 |title=Нұржан Құлшынбаев: «Өмірімді «Шаншарсыз» елестете алмаймын» |website=Oinet.kz |date=2011-07-21 |access-date=2026-11-11}}</ref> '''Көрнекті әзілкештері''' [[Нұржан Төлендиев]] – актер, "Алдараспан" әзіл-сықақ театрының директоры. 1978 жылы Түркістан облысында дүниеге келген. 25 жасында Түркістандағы және Сайрамдағы "Мәдениет үйін" басқарған. 2017 жылы Түркістан қаласының Құрметті азаматы атанды. Нұржан Төлендиев халыққа "Шаншардағы" қайталанбас образдары арқылы танылды. Ол бұл театрда жүргенде қазақтың сатира өнеріне жаңа леп, сілкініс әкелді. Әртістің шынайы таланты, табиғи дарыны да осы "Шаншарда" ашылды. Ерекше қабілеті мен еңбекқорлығының арқасында аз уақытта өзін мойындата білді. Талантты актер көпшіліктің көңілін жаулап алғаны соншалық, жұрт оны сомдаған кейіпкерлерінің атауымен – [[Тука (Кейіпкер)|"Тука"]], [[Қошан (Кейіпкер)|"Қошан"]] деп атап кетті.   [[Жұлдызай Дүйсенбиева]] – қазақстандық актриса, әзіл-сықақ жанрының әртісі. Ол көрерменге алғаш «Шаншар» әзіл-сықақ театрының құрамында өнер көрсету арқылы танылды. 2000 жылы театр негізін қалаушы Уәлибек Әбдірайымовтың шақыруымен ұжымға қосылған. «Шаншар» театрында өнер көрсеткен кезеңінде Нұржан Төлендиев және басқа әртістермен бірге сахнаға шықты. 2009 жылы театрдан кеткеннен кейін «Алдараспан» әзіл-сықақ театрының құрамында өнер көрсетті. Кейін [[Мафия мен тақия (әзіл-сықақ театр)|«Мафия мен тақия»]] әзіл-сықақ театрымен де жұмыс істеген. [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] [[https://sputnik.kz/]] rei3rdjgnssimaxfjolq8x4egr43frc 3694906 3694901 2026-11-11T10:23:10Z Qorgasyn 164729 3694906 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Shanshar logo.png |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Шаншар» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] – 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[File:Shanshar_founders.jpg|thumb|right|300px|Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев]] [[Жүсіп Ақшораев]] – [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> === Алғашқы жылдары === Театрдың алғашқы кезеңінде оның шығармашылық бағыты қазақ қоғамындағы күнделікті тұрмыс пен әлеуметтік қатынастарды әзіл арқылы көрсетуге негізделді. Ұжым сахнада қарапайым адамдардың мінез-құлқын, отбасылық және қоғамдық өмірдегі оқиғаларды комедиялық көріністер арқылы бейнеледі. Театрдың алғашқы құрамына кейін танымал болған бірқатар актерлер қосылды. Алғашқы актерлердің бірі — [[Нұржан Құлшынбаев|Нұржан Құлшынбаев]]. Ол 1996 жылдың желтоқсанында «Шаншардың» концертіне қатысып, 1997 жылдың наурызында театрға қабылданады. Алғашқы кезде сахнада шағын рөлдер орындаған.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=35&id=2641 |title=Нұржан Құлшынбаев: «Өмірімді «Шаншарсыз» елестете алмаймын» |website=Oinet.kz |date=2011-07-21 |access-date=2026-11-11}}</ref> '''Көрнекті әзілкештері''' [[Нұржан Төлендиев]] – актер, "Алдараспан" әзіл-сықақ театрының директоры. 1978 жылы Түркістан облысында дүниеге келген. 25 жасында Түркістандағы және Сайрамдағы "Мәдениет үйін" басқарған. 2017 жылы Түркістан қаласының Құрметті азаматы атанды. Нұржан Төлендиев халыққа "Шаншардағы" қайталанбас образдары арқылы танылды. Ол бұл театрда жүргенде қазақтың сатира өнеріне жаңа леп, сілкініс әкелді. Әртістің шынайы таланты, табиғи дарыны да осы "Шаншарда" ашылды. Ерекше қабілеті мен еңбекқорлығының арқасында аз уақытта өзін мойындата білді. Талантты актер көпшіліктің көңілін жаулап алғаны соншалық, жұрт оны сомдаған кейіпкерлерінің атауымен – [[Тука (Кейіпкер)|"Тука"]], [[Қошан (Кейіпкер)|"Қошан"]] деп атап кетті.   [[Жұлдызай Дүйсенбиева]] – қазақстандық актриса, әзіл-сықақ жанрының әртісі. Ол көрерменге алғаш «Шаншар» әзіл-сықақ театрының құрамында өнер көрсету арқылы танылды. 2000 жылы театр негізін қалаушы Уәлибек Әбдірайымовтың шақыруымен ұжымға қосылған. «Шаншар» театрында өнер көрсеткен кезеңінде Нұржан Төлендиев және басқа әртістермен бірге сахнаға шықты. 2009 жылы театрдан кеткеннен кейін «Алдараспан» әзіл-сықақ театрының құрамында өнер көрсетті. Кейін [[Мафия мен тақия (әзіл-сықақ театр)|«Мафия мен тақия»]] әзіл-сықақ театрымен де жұмыс істеген. [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] oq1ziudlqyxzvugp2t3nmzbij21u60f 3694909 3694906 2026-11-11T10:25:06Z Qorgasyn 164729 3694909 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Shanshar logo.png |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Шаншар» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] – 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[File:Shanshar_founders.jpg|thumb|right|300px|Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев]] [[Жүсіп Ақшораев]] – [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> === Алғашқы жылдары === Театрдың алғашқы кезеңінде оның шығармашылық бағыты қазақ қоғамындағы күнделікті тұрмыс пен әлеуметтік қатынастарды әзіл арқылы көрсетуге негізделді. Ұжым сахнада қарапайым адамдардың мінез-құлқын, отбасылық және қоғамдық өмірдегі оқиғаларды комедиялық көріністер арқылы бейнеледі. Театрдың алғашқы құрамына кейін танымал болған бірқатар актерлер қосылды. Алғашқы актерлердің бірі — [[Нұржан Құлшынбаев|Нұржан Құлшынбаев]]. Ол 1996 жылдың желтоқсанында «Шаншардың» концертіне қатысып, 1997 жылдың наурызында театрға қабылданады. Алғашқы кезде сахнада шағын рөлдер орындаған.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=35&id=2641 |title=Нұржан Құлшынбаев: «Өмірімді «Шаншарсыз» елестете алмаймын» |website=Oinet.kz |date=2011-07-21 |access-date=2026-11-11}}</ref> '''Көрнекті әзілкештері''' [[Нұржан Төлендиев]] – актер, "Алдараспан" әзіл-сықақ театрының директоры. 1978 жылы Түркістан облысында дүниеге келген. 25 жасында Түркістандағы және Сайрамдағы "Мәдениет үйін" басқарған. 2017 жылы Түркістан қаласының Құрметті азаматы атанды. Нұржан Төлендиев халыққа "Шаншардағы" қайталанбас образдары арқылы танылды. Ол бұл театрда жүргенде қазақтың сатира өнеріне жаңа леп, сілкініс әкелді. Әртістің шынайы таланты, табиғи дарыны да осы "Шаншарда" ашылды. Ерекше қабілеті мен еңбекқорлығының арқасында аз уақытта өзін мойындата білді. Талантты актер көпшіліктің көңілін жаулап алғаны соншалық, жұрт оны сомдаған кейіпкерлерінің атауымен – [[Тука (Кейіпкер)|"Тука"]], [[Қошан (Кейіпкер)|"Қошан"]] деп атап кетті.<ref>{{cite web |url=https://sputnik.kz/20180816/tuka-nurzhan-tolendiev-6859557.html |title=Нұржан Төлендиев (Тука) туралы не білеміз? |website=Sputnik Қазақстан |date=2018-08-16 |access-date=2026-11-11}}</ref>   [[Жұлдызай Дүйсенбиева]] – қазақстандық актриса, әзіл-сықақ жанрының әртісі. Ол көрерменге алғаш «Шаншар» әзіл-сықақ театрының құрамында өнер көрсету арқылы танылды. 2000 жылы театр негізін қалаушы Уәлибек Әбдірайымовтың шақыруымен ұжымға қосылған. «Шаншар» театрында өнер көрсеткен кезеңінде Нұржан Төлендиев және басқа әртістермен бірге сахнаға шықты. 2009 жылы театрдан кеткеннен кейін «Алдараспан» әзіл-сықақ театрының құрамында өнер көрсетті. Кейін [[Мафия мен тақия (әзіл-сықақ театр)|«Мафия мен тақия»]] әзіл-сықақ театрымен де жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://qamshy.kz/ru/article/4575-aldaraspannynh-eks-artisi-zhuldyzay-qyzdy-boldy |title=«Алдараспанның» экс-әртісі Жұлдызай қызды болды |website=Qamshy.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] gdm3o4ikb4e839pppuz00iphs43uuz1 3694911 3694909 2026-11-11T10:26:55Z Qorgasyn 164729 3694911 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Shanshar logo.png |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Шаншар» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] – 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[File:Shanshar_founders.jpg|thumb|right|300px|Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев]] [[Жүсіп Ақшораев]] – [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> === Алғашқы жылдары === Театрдың алғашқы кезеңінде оның шығармашылық бағыты қазақ қоғамындағы күнделікті тұрмыс пен әлеуметтік қатынастарды әзіл арқылы көрсетуге негізделді. Ұжым сахнада қарапайым адамдардың мінез-құлқын, отбасылық және қоғамдық өмірдегі оқиғаларды комедиялық көріністер арқылы бейнеледі. Театрдың алғашқы құрамына кейін танымал болған бірқатар актерлер қосылды. Алғашқы актерлердің бірі — [[Нұржан Құлшынбаев|Нұржан Құлшынбаев]]. Ол 1996 жылдың желтоқсанында «Шаншардың» концертіне қатысып, 1997 жылдың наурызында театрға қабылданады. Алғашқы кезде сахнада шағын рөлдер орындаған.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=35&id=2641 |title=Нұржан Құлшынбаев: «Өмірімді «Шаншарсыз» елестете алмаймын» |website=Oinet.kz |date=2011-07-21 |access-date=2026-11-11}}</ref> '''Көрнекті әзілкештері''' [[Нұржан Төлендиев]] – актер, [[Алдараспан (әзіл-сықақ театр)|"Алдараспан"]] әзіл-сықақ театрының директоры. 1978 жылы [[Түркістан]] облысында дүниеге келген. 25 жасында Түркістандағы және Сайрамдағы "Мәдениет үйін" басқарған. 2017 жылы Түркістан қаласының Құрметті азаматы атанды. Нұржан Төлендиев халыққа "Шаншардағы" қайталанбас образдары арқылы танылды. Ол бұл театрда жүргенде қазақтың сатира өнеріне жаңа леп, сілкініс әкелді. Әртістің шынайы таланты, табиғи дарыны да осы "Шаншарда" ашылды. Ерекше қабілеті мен еңбекқорлығының арқасында аз уақытта өзін мойындата білді. Талантты актер көпшіліктің көңілін жаулап алғаны соншалық, жұрт оны сомдаған кейіпкерлерінің атауымен – [[Тука (Кейіпкер)|"Тука"]], [[Қошан (Кейіпкер)|"Қошан"]] деп атап кетті.<ref>{{cite web |url=https://sputnik.kz/20180816/tuka-nurzhan-tolendiev-6859557.html |title=Нұржан Төлендиев (Тука) туралы не білеміз? |website=Sputnik Қазақстан |date=2018-08-16 |access-date=2026-11-11}}</ref>   [[Жұлдызай Дүйсенбиева]] – қазақстандық актриса, әзіл-сықақ жанрының әртісі. Ол көрерменге алғаш «Шаншар» әзіл-сықақ театрының құрамында өнер көрсету арқылы танылды. 2000 жылы театр негізін қалаушы Уәлибек Әбдірайымовтың шақыруымен ұжымға қосылған. «Шаншар» театрында өнер көрсеткен кезеңінде Нұржан Төлендиев және басқа әртістермен бірге сахнаға шықты. 2009 жылы театрдан кеткеннен кейін [[Алдараспан (әзіл-сықақ театр)|"Алдараспан"]] әзіл-сықақ театрының құрамында өнер көрсетті. Кейін [[Мафия мен тақия (әзіл-сықақ театр)|«Мафия мен тақия»]] әзіл-сықақ театрымен де жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://qamshy.kz/ru/article/4575-aldaraspannynh-eks-artisi-zhuldyzay-qyzdy-boldy |title=«Алдараспанның» экс-әртісі Жұлдызай қызды болды |website=Qamshy.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] b0zboqh5oyw1d8uz5nl74aseiagx4jl 3694933 3694911 2026-11-11T10:54:06Z Qorgasyn 164729 3694933 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Шаншар» |шынайы атауы = «Шаншар» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 1994 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]], [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Shanshar logo.png |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Шаншар» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Шаншар»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ және сатира бағытында өнер көрсететін театр ұжымы. Театр 1994 жылы құрылған. Оның негізін қалаушылар — актерлер [[Уәлибек Әбдірайымов|Уәлибек Әбдірайымов]] пен [[Жүсіп Ақшораев|Жүсіп Ақшораев]]. Ұжым қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді, күнделікті тұрмыстағы оқиғалар мен адам мінезіндегі қайшылықтарды әзіл арқылы сахналаумен танылған.<ref name="Oinet2019">{{cite web |url=https://qaz.oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=15&id=2822 |title=«Шаншар» театры жайлы не білеміз? |website=Oinet.kz |date=2019-04-01 |access-date=2026-11-11}}</ref> Театрдың іргетасы 1994 жылы қаланған, ресми қызметін 1995 жылы бастады.<ref name="Oinet2019" /> «Шаншар» қазақ әзіл-сықақ өнерінің іргесін қалаушы ұжымдардың бірі. === Құрылуы === «Шаншар» театрының қалыптасуы оның негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораевтың шығармашылық жолымен байланысты. Екі актер театр құрылғанға дейін де әзіл-сықақ жанрында бірге жұмыс істеген. [[Уәлибек Әбдірайымов]] – 1988–1993 жылдары аудандық мәдениет сарайының директоры қызметін атқарған. 1993–1994 жылдары [[Тамаша (әзіл-сықақ театр)|«Тамаша»]] театрында актер болған. 1994 жылдан бастап Жүсіп Ақшораевпен бірге «Шаншар» әзіл-сықақ театрында қызмет ете бастаған.<ref>{{cite web |url=https://kk.encyclopedia.kz/index.php/Уәлибек_Әбдірайымов |title=Уәлибек Әбдірайымов |website=Қазақ энциклопедиясы жобасы |access-date=2026-11-11}}</ref> [[File:Shanshar_founders.jpg|thumb|right|300px|Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев]] [[Жүсіп Ақшораев]] – [[Жетісай]] қаласындағы оқуын аяқтағаннан кейін [[Отырар ауданы|Отырар]] ауданының [[Көксарай]] ауылындағы мәдениет үйінде жұмыс істеген. Сол кезеңде аудандық көркемөнерпаздар байқауларына қатысып жүрген. Кейін Уәлибек Әбдірайымов оны өзі ұйымдастырған [[Отырардың тамашасы (әзіл-сықақ театр)|«Отырардың тамашасы»]] атты әзіл-сықақ театрына шақырған. Ақшораев осы ұжымда шамамен екі жыл жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%D2%AFsip-aksho/ |title=«Шаншар» театрының әртісі Жүсіп Ақшора: Уәлибек болмағанда осы күнге жетпес едім |website=Stan.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> === Алғашқы жылдары === Театрдың алғашқы кезеңінде оның шығармашылық бағыты қазақ қоғамындағы күнделікті тұрмыс пен әлеуметтік қатынастарды әзіл арқылы көрсетуге негізделді. Ұжым сахнада қарапайым адамдардың мінез-құлқын, отбасылық және қоғамдық өмірдегі оқиғаларды комедиялық көріністер арқылы бейнеледі. Театрдың алғашқы құрамына кейін танымал болған бірқатар актерлер қосылды. Алғашқы актерлердің бірі — [[Нұржан Құлшынбаев|Нұржан Құлшынбаев]]. Ол 1996 жылдың желтоқсанында «Шаншардың» концертіне қатысып, 1997 жылдың наурызында театрға қабылданады. Алғашқы кезде сахнада шағын рөлдер орындаған.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=35&id=2641 |title=Нұржан Құлшынбаев: «Өмірімді «Шаншарсыз» елестете алмаймын» |website=Oinet.kz |date=2011-07-21 |access-date=2026-11-11}}</ref> '''Көрнекті әзілкештері''' [[Нұржан Төлендиев]] – актер, [[Алдараспан (әзіл-сықақ театр)|"Алдараспан"]] әзіл-сықақ театрының директоры. 1978 жылы [[Түркістан]] облысында дүниеге келген. 25 жасында Түркістандағы және Сайрамдағы "Мәдениет үйін" басқарған. 2017 жылы Түркістан қаласының Құрметті азаматы атанды. Нұржан Төлендиев халыққа "Шаншардағы" қайталанбас образдары арқылы танылды. Ол бұл театрда жүргенде қазақтың сатира өнеріне жаңа леп, сілкініс әкелді. Әртістің шынайы таланты, табиғи дарыны да осы "Шаншарда" ашылды. Ерекше қабілеті мен еңбекқорлығының арқасында аз уақытта өзін мойындата білді. Талантты актер көпшіліктің көңілін жаулап алғаны соншалық, жұрт оны сомдаған кейіпкерлерінің атауымен – [[Тука (Кейіпкер)|"Тука"]], [[Қошан (Кейіпкер)|"Қошан"]] деп атап кетті.<ref>{{cite web |url=https://sputnik.kz/20180816/tuka-nurzhan-tolendiev-6859557.html |title=Нұржан Төлендиев (Тука) туралы не білеміз? |website=Sputnik Қазақстан |date=2018-08-16 |access-date=2026-11-11}}</ref>   [[Жұлдызай Дүйсенбиева]] – қазақстандық актриса, әзіл-сықақ жанрының әртісі. Ол көрерменге алғаш «Шаншар» әзіл-сықақ театрының құрамында өнер көрсету арқылы танылды. 2000 жылы театр негізін қалаушы Уәлибек Әбдірайымовтың шақыруымен ұжымға қосылған. «Шаншар» театрында өнер көрсеткен кезеңінде Нұржан Төлендиев және басқа әртістермен бірге сахнаға шықты. 2009 жылы театрдан кеткеннен кейін [[Алдараспан (әзіл-сықақ театр)|"Алдараспан"]] әзіл-сықақ театрының құрамында өнер көрсетті. Кейін [[Мафия мен тақия (әзіл-сықақ театр)|«Мафия мен тақия»]] әзіл-сықақ театрымен де жұмыс істеген.<ref>{{cite web |url=https://qamshy.kz/ru/article/4575-aldaraspannynh-eks-artisi-zhuldyzay-qyzdy-boldy |title=«Алдараспанның» экс-әртісі Жұлдызай қызды болды |website=Qamshy.kz |access-date=2026-11-11}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:1994 жылы құрылған ұйымдар]] me76xo1iofu6791ijve5qxrptlhofeo Науан Хазірет кесенесі 0 790303 3694691 2026-11-11T04:46:37Z Амина Жанаковна 182087 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} '''Науан Хазірет кесенесі''' — Ақмола облысы Көкшетау қаласындағы Ескі мұсылман зираты аумағында орналасқан тарихи-мәдени нысан. Кесене қазақтың діни қайраткері әрі ағартушысы [[Науан Хазірет|Наурызбай Таласұлының]] жерл... 3694691 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} '''Науан Хазірет кесенесі''' — Ақмола облысы Көкшетау қаласындағы Ескі мұсылман зираты аумағында орналасқан тарихи-мәдени нысан. Кесене қазақтың діни қайраткері әрі ағартушысы [[Науан Хазірет|Наурызбай Таласұлының]] жерленген орнына тұрғызылған. == Тарихы == Наурызбай Таласұлы 1843 жылы Көкшетау округінің Мезгіл болысындағы Жылкелді ауылында дүниеге келген. Халық арасында Науан Хазірет есімімен танылған. 1886 жылы Көкшетау мешітінің бас имамы болып сайланған. Ол діни білім беру ісіне үлес қосып, мешіт жанынан медресе ашуға бастамашы болған. Науан Хазірет 1916 жылы 73 жасында қайтыс болып, Қопа көлінің жағасындағы мұсылмандар зиратына жерленген. Оның жерленген орны Көкшетау қаласындағы Ескі мұсылман зираты аумағында орналасқан. == Кесененің салынуы == Кесене құрылысы 2020 жылдың қыркүйегінде басталып, қараша айында аяқталған. Құрылыс жұмыстары жергілікті кәсіпкерлер мен қоғам өкілдерінің қолдауымен жүргізілген. Ақмола облысының тарихи-мәдени мұра нысандары туралы дерекқорында мазардың орнатылған жылы 2021 жыл деп көрсетілген. 2017 жылы Науан Хазіреттің жерленген орны Қазақстанның «100 киелі жері» тізіміне енгізілген. == Орналасқан жері == Кесене Көкшетау қаласындағы Ескі мұсылман зиратында, Нұрсұлтан Назарбаев даңғылы бойында орналасқан. Географиялық координаттары: 53°18′19.5″ с.е., 69°23′05.0″ ш.б. == Дереккөздер == * [https://history-akmola.kz/kieli_obektileri/qr114.html Науан Хазірет мазары — Ақмола облысының тарихи-мәдени мұрасы] * [https://kokshetv.kz/kz/news/23478 Науан Хазірет кесенесінің құрылыс жұмыстары аяқталды — «Көкше» телеарнасы] * [https://www.gov.kz/memleket/entities/aqmola-madeniet/press/news/details/99377 Науан Хазіреттің құрметіне кесене салынуда — Ақмола облысының мәдениет басқармасы] qnj9wdy7lonjuvrw6imfi4rs8jx0arb Қатысушы талқылауы:Анна Дягилева 3 790304 3694703 2026-11-11T05:33:06Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3694703 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Анна Дягилева}} -- ''<span style="text-shadow:0px 0px .3em LightSkyBlue;">[[Қатысушы:Arystanbek |А<font color="#DA500B">rys</font>тan<font color="#10AD00">bek</font>]]</span>'' ([[Қатысушы талқылауы:Arystanbek|талқылауы]]) 10:33, 2026 ж. қарашаның 11 (+05) 6l5wbtc2txe8yfx9pgya4ra19p68f1c Қатысушы талқылауы:Ғалия Дәулетқызы 3 790305 3694706 2026-11-11T05:40:54Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3694706 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Ғалия Дәулетқызы}} -- [[Қатысушы:GanS NIS|<span style="text-shadow:gray 4px 4px 3px;"><font face="AR Cena" color="black"><b>Fани</b></font></span>]] ([[Қатысушы талқылауы:GanS NIS|талқылауы]]) 10:40, 2026 ж. қарашаның 11 (+05) sh9kin28efj09xzd9oogfzj2v46cu47 Сурет:Shanshar founders.jpg 6 790308 3694716 2026-11-11T06:13:11Z Qorgasyn 164729 {{Еркін сурет | сипаттамасы = «Шаншар» театрының негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев | қайнары = https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%25d2%25afsip-aksho/ | жасалған уақыты = 2017 | авторы = Шаншар }} 3694716 wikitext text/x-wiki == Түйін == {{Еркін сурет | сипаттамасы = «Шаншар» театрының негізін қалаушылар Уәлибек Әбдірайымов пен Жүсіп Ақшораев | қайнары = https://stan.kz/shanshar-teatrynyn-artisi-zh%25d2%25afsip-aksho/ | жасалған уақыты = 2017 | авторы = Шаншар }} 6mg1y47gtql3hd9ppeza8gjtecst6ly АҚШ Сенатының уақытша президенті 0 790309 3694752 2026-11-11T07:38:55Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = АҚШ Сенатының уақытша президенті |шынайы атауы = {{lang-en|President pro tempore of the U.S. Senate}} |ел = АҚШ |эмблема = President Pro Tempore US Senate Seal.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = Президент мөрі |қазіргі = [[Чак Грассли]] |тағайы... 3694752 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = АҚШ Сенатының уақытша президенті |шынайы атауы = {{lang-en|President pro tempore of the U.S. Senate}} |ел = АҚШ |эмблема = President Pro Tempore US Senate Seal.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = Президент мөрі |қазіргі = [[Чак Грассли]] |тағайындалған = 3 қаңтар 2025 жылдан бері |портреті = Chuck Grassley official photo 2017.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = басшы орынбасары |резиденция = |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = [[АҚШ Сенаты]] |өкілеттігінің мерзімі = Сенат қалауынша жалғаса береді; басқа уақытша президент сайланбайынша, не уақытша президент мандаты жоғалманша |айлығы = жылына [[АҚШ доллары|$]]193 400 |орынбасары = Уақытша президент таңдаған кез келген сенатор; көбіне көпшілік партиясының мүшесі |ізашары = |пайда болды = [[4 наурыз]] [[1789 жыл|1789]] |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Джон Лэнгдон]] |соңғысы = |сайты = [https://www.senate.gov/about/officers-staff/president-pro-tempore.htm senate.gov] }} '''Америка Құрама Штаттары Сенатының уақытша президенті''' ('''уақытша төрағасы'''; {{lang-en|President pro tempore of the United States Senate}}) — [[АҚШ Сенаты]]ндағы екінші ең жоғарғы лауазым, [[АҚШ вице-президенті]]нен кейін. Уақытша президент АҚШ Сенатының президенті өкілеттігін орындайтын АҚШ вице-президентінің орынбасары болып келеді. [[АҚШ Конституциясы]]ның 1-бабына сәйкес [[АҚШ вице-президенті|АҚШ Сенатының президенті]] Сенатта болмаса Сенатқа Уақытша президент төрағалық етеді. Сенаттың уақытша президентін бүкіл Сенат сайлайды; әдетте бұл ресми дауыс берусіз, барлығының келісімімен қабылданатын қарар арқылы жүзеге асады. Конституцияда бұл қызметті кім атқара алатыны нақты көрсетілмеген, алайда Сенат әрқашан өз мүшелерінің арасынан біреуін сайлап келді. Вице-президенттен айырмашылығы, Сенаттағы дауыстар тең бөлінген жағдайда, уақытша президент шешуші дауыс бере алмайды. Уақытша төрағаның бірқатар артықшылықтары мен шектеулі өкілеттіктері бар.<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/protempresidents00wash/page/9|title=Pro Tem: Presidents Pro Tempore of the United States Senate since 1789|author=Senate Historical Office|publisher=U.S. Government Printing Office|page=[https://archive.org/details/protempresidents00wash/page/9 9]|isbn=978-0-16-079984-6|date=2008|accessdate=2017-01-09}}</ref> [[АҚШ президенті]] және [[АҚШ вице-президенті]] лауазымдарында болмай қалса, мысалы қайтыс болса, АҚШ президентінің өкілеттігі АҚШ Сенатының уақытша президентіне беріледі.<ref>{{Cite web|url=https://www.law.cornell.edu/uscode/text/3/19|title=3 U.S. Code § 19 - Vacancy in offices of both President and Vice President; officers eligible to act|language=en|website=LII / Legal Information Institute}}</ref> 2025 жылғы 3 қаңтардан бергі АҚШ Сенатының уақытша президенті — {{age|1933|9|17}} жастағы [[Чак Грассли]]. == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:АҚШ Сенаты уақытша президенттері| ]] [[Санат:АҚШ Сенаты]] [[Санат:АҚШ Конгрессі]] gjqztnbgqc3qpw24stsyncga74sf26c Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс 0 790310 3694753 2026-11-11T07:46:13Z Орел Карл 81620 Жаңа бетте: {{Кино |Қазақша атауы = Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс |Шынайы атауы = {{lang-en|Seven Kings Must Die}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = тарихи драма |Режиссёрі = Эд Базалджетт |Продюсері = Найджел Мэрчен<br /> Гарет Ним |Сазгері... 3694753 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс |Шынайы атауы = {{lang-en|Seven Kings Must Die}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = тарихи драма |Режиссёрі = Эд Базалджетт |Продюсері = Найджел Мэрчен<br /> Гарет Ним |Сазгері = Джон Ланн<br /> Айвер Полсдоттир |Қоюшы суретші = |Негізі = [[Саксон жылнамалары]] |Сценарийші = |Актерлер = |Операторы = |Компания = Carnival Films |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{UK}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2023 |Алдыңғы фильм = [[Соңғы патшалық]] |Келесі фильм = |imdb_id = 15767808 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс»''' ({{lang-en|The Last Kingdom: Seven Kings Must Die}}) — 2023 жылы түсірілген, режиссері Эд Базалджетт болған британдық тарихи фильм. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының спин-оффы болып келеді. Онда Утред Беббанбург рөлін телехикаядағыдай [[Александр Дреймон]] сомдаған. == Желісі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} lzb83o1zdoe86zpvpklm5kmnoyknan3 3694754 3694753 2026-11-11T07:46:55Z Орел Карл 81620 «[[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер|Ағылшын тіліндегі фильмдер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694754 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс |Шынайы атауы = {{lang-en|Seven Kings Must Die}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = тарихи драма |Режиссёрі = Эд Базалджетт |Продюсері = Найджел Мэрчен<br /> Гарет Ним |Сазгері = Джон Ланн<br /> Айвер Полсдоттир |Қоюшы суретші = |Негізі = [[Саксон жылнамалары]] |Сценарийші = |Актерлер = |Операторы = |Компания = Carnival Films |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{UK}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2023 |Алдыңғы фильм = [[Соңғы патшалық]] |Келесі фильм = |imdb_id = 15767808 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс»''' ({{lang-en|The Last Kingdom: Seven Kings Must Die}}) — 2023 жылы түсірілген, режиссері Эд Базалджетт болған британдық тарихи фильм. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының спин-оффы болып келеді. Онда Утред Беббанбург рөлін телехикаядағыдай [[Александр Дреймон]] сомдаған. == Желісі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] 56p7kqrqx9873oy45l64nj9lk6pkzer 3694755 3694754 2026-11-11T07:47:31Z Орел Карл 81620 «[[Санат:X ғасыр туралы тарихи фильмдер|X ғасыр туралы тарихи фильмдер]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694755 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс |Шынайы атауы = {{lang-en|Seven Kings Must Die}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = тарихи драма |Режиссёрі = Эд Базалджетт |Продюсері = Найджел Мэрчен<br /> Гарет Ним |Сазгері = Джон Ланн<br /> Айвер Полсдоттир |Қоюшы суретші = |Негізі = [[Саксон жылнамалары]] |Сценарийші = |Актерлер = |Операторы = |Компания = Carnival Films |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{UK}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2023 |Алдыңғы фильм = [[Соңғы патшалық]] |Келесі фильм = |imdb_id = 15767808 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс»''' ({{lang-en|The Last Kingdom: Seven Kings Must Die}}) — 2023 жылы түсірілген, режиссері Эд Базалджетт болған британдық тарихи фильм. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының спин-оффы болып келеді. Онда Утред Беббанбург рөлін телехикаядағыдай [[Александр Дреймон]] сомдаған. == Желісі == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:X ғасыр туралы тарихи фильмдер]] 4m9f7b18kzrtpye2tkhg7qp7veagv50 3694762 3694755 2026-11-11T07:57:16Z Орел Карл 81620 /* Желісі */ 3694762 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс |Шынайы атауы = {{lang-en|Seven Kings Must Die}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = тарихи драма |Режиссёрі = Эд Базалджетт |Продюсері = Найджел Мэрчен<br /> Гарет Ним |Сазгері = Джон Ланн<br /> Айвер Полсдоттир |Қоюшы суретші = |Негізі = [[Саксон жылнамалары]] |Сценарийші = |Актерлер = |Операторы = |Компания = Carnival Films |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{UK}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2023 |Алдыңғы фильм = [[Соңғы патшалық]] |Келесі фильм = |imdb_id = 15767808 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс»''' ({{lang-en|The Last Kingdom: Seven Kings Must Die}}) — 2023 жылы түсірілген, режиссері Эд Базалджетт болған британдық тарихи фильм. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының спин-оффы болып келеді. Онда Утред Беббанбург рөлін телехикаядағыдай [[Александр Дреймон]] сомдаған. == Желісі == Фильмнің оқиғасы ерте ортағасырлық Англияда өтіп, 924 жылы [[Уэссекс]] патшасы [[Үлкен Эдуард]] қайтыс болған кезден бастап 937 жылғы [[Брунанбург түбіндегі шайқас|Брунанбург шайқасына]] дейінгі кезеңді қамтиды. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясындағыдай, фильмнің басты кейіпкері — норвегиялық йарлдың тәрбиесінде өскен текті сакс Утред Беббанбург. «Соңғы патшалық» телехикаясының сценарийіне негіз болған [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] романдарында зұлым сиқыршының кесірінен жеті патшаның қаза табатыны туралы орындалмаған жорамалы айтылады. Бұл жорамалдық фильмнің негізгі желісіне айналады. Жасы ұлғайғанымен, жауынгерлік қабілеті мен беделін жоғалтпаған Утред Англияны біріктіріп, көршілес патшалықтарды бағындыруға ұмтылған [[Этелстан]] патшаны қолдауға келіседі. Алайда кейін патшаның кеңесшісі әрі жасырын сүйіктісі, [[Дандар|дан]] Ингимундрдың ықпалымен анттарын бұзып, жауларын аяусыз жазалай бастағанын көреді. Этелстанмен арадағы қақтығыс салдарынан Утред өз жерлері мен Беббанбург қамалынан айырылады. Сөйтіп, ол Англияға басып кірген, [[Дублин (патшалық)|Дублин]] конунгы [[Олаф Гутфритссон|Олаф]] бастаған дандарға қосылуға мәжбүр болады. Олаф Утредке [[Уинчестер|Уинчестерге]] жасырын кіріп, Этелстанды өлтіруді тапсырады. Алайда Утред викингтер қонысында Ингимундрды көрген соң, патша жағына өтеді. Жақтастарын жинаған Утред Брунанбург маңындағы патша әскеріне қосылып, дандармен және олардың [[Алба патшалығы|Шотландия]], [[Оркней графтығы|Оркней]], [[Шетланд аралдары]] мен [[Мэн аралы|Мэн аралынан]] келген одақтастарымен шайқасады. Қанды шайқаста екі патша мен тақ мұрагері саналатын бес ханзада қаза тауып, Утред өлімші болып жараланады. Достары оны ата-бабасынан қалған қамалға жеткізеді. Өлер алдында ол перзенті жоқ Этелстаннан өзінің әкесінің басқа әйелден туған інісі [[I Эдмунд|Эдмундты]] мұрагері етуге уәде алады. Фильмнің соңғы көрінісінде [[Скандинавия мифологиясы|көпқұдайшыл]] Утред патша мен жиналған қонақтардың көз алдында өзіне ашылған [[Валхалла|Валгалла]] қақпасына жақындайды. Онда сән-салтанатты дастарқан басында баяғыда қаза тапқан Рагнар, Брида, [[Гастинг|Хэстен]], [[Убба]], Клаппа және «Соңғы патшалық» телехикаясының басқа да кейіпкерлері думандатып отыр. == Басты кейіпкер == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:X ғасыр туралы тарихи фильмдер]] r21ttqeqc06zbprxfwxyxi4ydabgje1 3694764 3694762 2026-11-11T07:59:02Z Орел Карл 81620 /* Басты кейіпкер */ 3694764 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс |Шынайы атауы = {{lang-en|Seven Kings Must Die}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = тарихи драма |Режиссёрі = Эд Базалджетт |Продюсері = Найджел Мэрчен<br /> Гарет Ним |Сазгері = Джон Ланн<br /> Айвер Полсдоттир |Қоюшы суретші = |Негізі = [[Саксон жылнамалары]] |Сценарийші = |Актерлер = |Операторы = |Компания = Carnival Films |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{UK}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2023 |Алдыңғы фильм = [[Соңғы патшалық]] |Келесі фильм = |imdb_id = 15767808 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс»''' ({{lang-en|The Last Kingdom: Seven Kings Must Die}}) — 2023 жылы түсірілген, режиссері Эд Базалджетт болған британдық тарихи фильм. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының спин-оффы болып келеді. Онда Утред Беббанбург рөлін телехикаядағыдай [[Александр Дреймон]] сомдаған. == Желісі == Фильмнің оқиғасы ерте ортағасырлық Англияда өтіп, 924 жылы [[Уэссекс]] патшасы [[Үлкен Эдуард]] қайтыс болған кезден бастап 937 жылғы [[Брунанбург түбіндегі шайқас|Брунанбург шайқасына]] дейінгі кезеңді қамтиды. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясындағыдай, фильмнің басты кейіпкері — норвегиялық йарлдың тәрбиесінде өскен текті сакс Утред Беббанбург. «Соңғы патшалық» телехикаясының сценарийіне негіз болған [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] романдарында зұлым сиқыршының кесірінен жеті патшаның қаза табатыны туралы орындалмаған жорамалы айтылады. Бұл жорамалдық фильмнің негізгі желісіне айналады. Жасы ұлғайғанымен, жауынгерлік қабілеті мен беделін жоғалтпаған Утред Англияны біріктіріп, көршілес патшалықтарды бағындыруға ұмтылған [[Этелстан]] патшаны қолдауға келіседі. Алайда кейін патшаның кеңесшісі әрі жасырын сүйіктісі, [[Дандар|дан]] Ингимундрдың ықпалымен анттарын бұзып, жауларын аяусыз жазалай бастағанын көреді. Этелстанмен арадағы қақтығыс салдарынан Утред өз жерлері мен Беббанбург қамалынан айырылады. Сөйтіп, ол Англияға басып кірген, [[Дублин (патшалық)|Дублин]] конунгы [[Олаф Гутфритссон|Олаф]] бастаған дандарға қосылуға мәжбүр болады. Олаф Утредке [[Уинчестер|Уинчестерге]] жасырын кіріп, Этелстанды өлтіруді тапсырады. Алайда Утред викингтер қонысында Ингимундрды көрген соң, патша жағына өтеді. Жақтастарын жинаған Утред Брунанбург маңындағы патша әскеріне қосылып, дандармен және олардың [[Алба патшалығы|Шотландия]], [[Оркней графтығы|Оркней]], [[Шетланд аралдары]] мен [[Мэн аралы|Мэн аралынан]] келген одақтастарымен шайқасады. Қанды шайқаста екі патша мен тақ мұрагері саналатын бес ханзада қаза тауып, Утред өлімші болып жараланады. Достары оны ата-бабасынан қалған қамалға жеткізеді. Өлер алдында ол перзенті жоқ Этелстаннан өзінің әкесінің басқа әйелден туған інісі [[I Эдмунд|Эдмундты]] мұрагері етуге уәде алады. Фильмнің соңғы көрінісінде [[Скандинавия мифологиясы|көпқұдайшыл]] Утред патша мен жиналған қонақтардың көз алдында өзіне ашылған [[Валхалла|Валгалла]] қақпасына жақындайды. Онда сән-салтанатты дастарқан басында баяғыда қаза тапқан Рагнар, Брида, [[Гастинг|Хэстен]], [[Убба]], Клаппа және «Соңғы патшалық» телехикаясының басқа да кейіпкерлері думандатып отыр. == Басты кейіпкер == «[[Саксон жылнамалары]]» негіз болған романдардың авторы [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] ізімен фильм мен көп бөлімді тележобаны жасаушылар Утред Беббанбургті басты кейіпкер ретінде көрсетеді. Ол сексен жылға жуық өмірінде іс жүзінде қартаймайды және ең ауыр жарақаттардан да аман қалады. Шамамен 850 жылы дүниеге келген Утред [[Ұлы Альфред|Ұлы Альфредтің]] (871—901), сондай-ақ оның ұлы мен немерелерінің билігі тұсындағы белгілі оқиғалардың барлығына дерлік қатысады. Сондықтан 937 жылы Брунанбург шайқасы болған кезде ол әбден қартайған, әлсіз қарияға айналуы тиіс еді. Алайда көрермендер алдында шашына аздап ақ түскенімен, әлі де күш-қуаты мол әрі шайқаста епті жауынгер бейнеленеді. Оның даңқты қазасы Уэссекс патшаларының елді біріктіру жолындағы ұзақ жылдарға созылған күресіне символдық түрде қорытынды жасайды. == Рөлдерде == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:X ғасыр туралы тарихи фильмдер]] no3dqfhz0haxtx4a5s7rfumgf8jreq3 3694787 3694764 2026-11-11T08:22:12Z Орел Карл 81620 /* Рөлдерде */ 3694787 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс |Шынайы атауы = {{lang-en|Seven Kings Must Die}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = тарихи драма |Режиссёрі = Эд Базалджетт |Продюсері = Найджел Мэрчен<br /> Гарет Ним |Сазгері = Джон Ланн<br /> Айвер Полсдоттир |Қоюшы суретші = |Негізі = [[Саксон жылнамалары]] |Сценарийші = |Актерлер = |Операторы = |Компания = Carnival Films |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{UK}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2023 |Алдыңғы фильм = [[Соңғы патшалық]] |Келесі фильм = |imdb_id = 15767808 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс»''' ({{lang-en|The Last Kingdom: Seven Kings Must Die}}) — 2023 жылы түсірілген, режиссері Эд Базалджетт болған британдық тарихи фильм. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының спин-оффы болып келеді. Онда Утред Беббанбург рөлін телехикаядағыдай [[Александр Дреймон]] сомдаған. == Желісі == Фильмнің оқиғасы ерте ортағасырлық Англияда өтіп, 924 жылы [[Уэссекс]] патшасы [[Үлкен Эдуард]] қайтыс болған кезден бастап 937 жылғы [[Брунанбург түбіндегі шайқас|Брунанбург шайқасына]] дейінгі кезеңді қамтиды. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясындағыдай, фильмнің басты кейіпкері — норвегиялық йарлдың тәрбиесінде өскен текті сакс Утред Беббанбург. «Соңғы патшалық» телехикаясының сценарийіне негіз болған [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] романдарында зұлым сиқыршының кесірінен жеті патшаның қаза табатыны туралы орындалмаған жорамалы айтылады. Бұл жорамалдық фильмнің негізгі желісіне айналады. Жасы ұлғайғанымен, жауынгерлік қабілеті мен беделін жоғалтпаған Утред Англияны біріктіріп, көршілес патшалықтарды бағындыруға ұмтылған [[Этелстан]] патшаны қолдауға келіседі. Алайда кейін патшаның кеңесшісі әрі жасырын сүйіктісі, [[Дандар|дан]] Ингимундрдың ықпалымен анттарын бұзып, жауларын аяусыз жазалай бастағанын көреді. Этелстанмен арадағы қақтығыс салдарынан Утред өз жерлері мен Беббанбург қамалынан айырылады. Сөйтіп, ол Англияға басып кірген, [[Дублин (патшалық)|Дублин]] конунгы [[Олаф Гутфритссон|Олаф]] бастаған дандарға қосылуға мәжбүр болады. Олаф Утредке [[Уинчестер|Уинчестерге]] жасырын кіріп, Этелстанды өлтіруді тапсырады. Алайда Утред викингтер қонысында Ингимундрды көрген соң, патша жағына өтеді. Жақтастарын жинаған Утред Брунанбург маңындағы патша әскеріне қосылып, дандармен және олардың [[Алба патшалығы|Шотландия]], [[Оркней графтығы|Оркней]], [[Шетланд аралдары]] мен [[Мэн аралы|Мэн аралынан]] келген одақтастарымен шайқасады. Қанды шайқаста екі патша мен тақ мұрагері саналатын бес ханзада қаза тауып, Утред өлімші болып жараланады. Достары оны ата-бабасынан қалған қамалға жеткізеді. Өлер алдында ол перзенті жоқ Этелстаннан өзінің әкесінің басқа әйелден туған інісі [[I Эдмунд|Эдмундты]] мұрагері етуге уәде алады. Фильмнің соңғы көрінісінде [[Скандинавия мифологиясы|көпқұдайшыл]] Утред патша мен жиналған қонақтардың көз алдында өзіне ашылған [[Валхалла|Валгалла]] қақпасына жақындайды. Онда сән-салтанатты дастарқан басында баяғыда қаза тапқан Рагнар, Брида, [[Гастинг|Хэстен]], [[Убба]], Клаппа және «Соңғы патшалық» телехикаясының басқа да кейіпкерлері думандатып отыр. == Басты кейіпкер == «[[Саксон жылнамалары]]» негіз болған романдардың авторы [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] ізімен фильм мен көп бөлімді тележобаны жасаушылар Утред Беббанбургті басты кейіпкер ретінде көрсетеді. Ол сексен жылға жуық өмірінде іс жүзінде қартаймайды және ең ауыр жарақаттардан да аман қалады. Шамамен 850 жылы дүниеге келген Утред [[Ұлы Альфред|Ұлы Альфредтің]] (871—901), сондай-ақ оның ұлы мен немерелерінің билігі тұсындағы белгілі оқиғалардың барлығына дерлік қатысады. Сондықтан 937 жылы Брунанбург шайқасы болған кезде ол әбден қартайған, әлсіз қарияға айналуы тиіс еді. Алайда көрермендер алдында шашына аздап ақ түскенімен, әлі де күш-қуаты мол әрі шайқаста епті жауынгер бейнеленеді. Оның даңқты қазасы Уэссекс патшаларының елді біріктіру жолындағы ұзақ жылдарға созылған күресіне символдық түрде қорытынды жасайды. == Рөлдерде == * [[Александр Дреймон]] — ''Утред Беббанбург'' * Гарри Джилби — ''[[Этелстан]]'', [[Үлкен Эдуард|Үлкен Эдуардтың]] ұлы, Англия патшасы * Эван Хоррокс — ''[[Этелвирд]]'', Этелстанның қандас бауыры * Зак Сатклифф — ''[[I Эдмунд]]'', Этелстанның қандас інісі * Лори Дэвидсон — ''Ингимундр'', Этелстанның кеңесшісі әрі жасырын сүйіктісі * [[Марк Роули]] — ''Финан'', ирландиялық жауынгер, Утредтің досы әрі серігі * [[Арнас Федаравичюс]] — ''Ситрик'', дан жауынгері, Утредтің досы әрі серігі * Джейкоб Дадман — ''Осберт'', Утредтің ұлы * Илона Чевакова — ''Ингрит'', сәуегей, Финанның әйелі * Каван Клеркин — ''Пирлиг әкей'' * Джеймс Норкот — ''Алдхельм эрлі'' * [[Элейн Кэссиди]] — ''[[Эдгива Кент]]'' * Стефан Родри — ''[[Хивел ап Каделл]]'', [[Дехейбарт]] патшасы * Род Халлет — ''[[II Константин (Шотландия патшасы)|Константин]]'', [[Алба патшалығы|Шотландия]] патшасы * Росс Андерсон — ''Домнал'', Шотландия ханзадасы, Константиннің жиені * Джон Бьюик — ''[[I Эоган (Стратклайд патшасы)|I Эоган]]'', Стратклайд патшасы * Пекка Странг — ''[[Олаф Гутфритссон]]'', [[Дублин (патшалық)|Дублин]] конунгы * Ингрид Гарсия-Йонссон — ''Бранд'', дан [[Берсерк|берсерк]]-әйел == Түсірілімі және бағалануы == == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:X ғасыр туралы тарихи фильмдер]] fttz5jj870iutrqw3dti4tpi0k2ly3b 3694791 3694787 2026-11-11T08:25:15Z Орел Карл 81620 /* Түсірілімі және бағалануы */ 3694791 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс |Шынайы атауы = {{lang-en|Seven Kings Must Die}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = тарихи драма |Режиссёрі = Эд Базалджетт |Продюсері = Найджел Мэрчен<br /> Гарет Ним |Сазгері = Джон Ланн<br /> Айвер Полсдоттир |Қоюшы суретші = |Негізі = [[Саксон жылнамалары]] |Сценарийші = |Актерлер = |Операторы = |Компания = Carnival Films |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{UK}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2023 |Алдыңғы фильм = [[Соңғы патшалық]] |Келесі фильм = |imdb_id = 15767808 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс»''' ({{lang-en|The Last Kingdom: Seven Kings Must Die}}) — 2023 жылы түсірілген, режиссері Эд Базалджетт болған британдық тарихи фильм. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының спин-оффы болып келеді. Онда Утред Беббанбург рөлін телехикаядағыдай [[Александр Дреймон]] сомдаған. == Желісі == Фильмнің оқиғасы ерте ортағасырлық Англияда өтіп, 924 жылы [[Уэссекс]] патшасы [[Үлкен Эдуард]] қайтыс болған кезден бастап 937 жылғы [[Брунанбург түбіндегі шайқас|Брунанбург шайқасына]] дейінгі кезеңді қамтиды. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясындағыдай, фильмнің басты кейіпкері — норвегиялық йарлдың тәрбиесінде өскен текті сакс Утред Беббанбург. «Соңғы патшалық» телехикаясының сценарийіне негіз болған [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] романдарында зұлым сиқыршының кесірінен жеті патшаның қаза табатыны туралы орындалмаған жорамалы айтылады. Бұл жорамалдық фильмнің негізгі желісіне айналады. Жасы ұлғайғанымен, жауынгерлік қабілеті мен беделін жоғалтпаған Утред Англияны біріктіріп, көршілес патшалықтарды бағындыруға ұмтылған [[Этелстан]] патшаны қолдауға келіседі. Алайда кейін патшаның кеңесшісі әрі жасырын сүйіктісі, [[Дандар|дан]] Ингимундрдың ықпалымен анттарын бұзып, жауларын аяусыз жазалай бастағанын көреді. Этелстанмен арадағы қақтығыс салдарынан Утред өз жерлері мен Беббанбург қамалынан айырылады. Сөйтіп, ол Англияға басып кірген, [[Дублин (патшалық)|Дублин]] конунгы [[Олаф Гутфритссон|Олаф]] бастаған дандарға қосылуға мәжбүр болады. Олаф Утредке [[Уинчестер|Уинчестерге]] жасырын кіріп, Этелстанды өлтіруді тапсырады. Алайда Утред викингтер қонысында Ингимундрды көрген соң, патша жағына өтеді. Жақтастарын жинаған Утред Брунанбург маңындағы патша әскеріне қосылып, дандармен және олардың [[Алба патшалығы|Шотландия]], [[Оркней графтығы|Оркней]], [[Шетланд аралдары]] мен [[Мэн аралы|Мэн аралынан]] келген одақтастарымен шайқасады. Қанды шайқаста екі патша мен тақ мұрагері саналатын бес ханзада қаза тауып, Утред өлімші болып жараланады. Достары оны ата-бабасынан қалған қамалға жеткізеді. Өлер алдында ол перзенті жоқ Этелстаннан өзінің әкесінің басқа әйелден туған інісі [[I Эдмунд|Эдмундты]] мұрагері етуге уәде алады. Фильмнің соңғы көрінісінде [[Скандинавия мифологиясы|көпқұдайшыл]] Утред патша мен жиналған қонақтардың көз алдында өзіне ашылған [[Валхалла|Валгалла]] қақпасына жақындайды. Онда сән-салтанатты дастарқан басында баяғыда қаза тапқан Рагнар, Брида, [[Гастинг|Хэстен]], [[Убба]], Клаппа және «Соңғы патшалық» телехикаясының басқа да кейіпкерлері думандатып отыр. == Басты кейіпкер == «[[Саксон жылнамалары]]» негіз болған романдардың авторы [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] ізімен фильм мен көп бөлімді тележобаны жасаушылар Утред Беббанбургті басты кейіпкер ретінде көрсетеді. Ол сексен жылға жуық өмірінде іс жүзінде қартаймайды және ең ауыр жарақаттардан да аман қалады. Шамамен 850 жылы дүниеге келген Утред [[Ұлы Альфред|Ұлы Альфредтің]] (871—901), сондай-ақ оның ұлы мен немерелерінің билігі тұсындағы белгілі оқиғалардың барлығына дерлік қатысады. Сондықтан 937 жылы Брунанбург шайқасы болған кезде ол әбден қартайған, әлсіз қарияға айналуы тиіс еді. Алайда көрермендер алдында шашына аздап ақ түскенімен, әлі де күш-қуаты мол әрі шайқаста епті жауынгер бейнеленеді. Оның даңқты қазасы Уэссекс патшаларының елді біріктіру жолындағы ұзақ жылдарға созылған күресіне символдық түрде қорытынды жасайды. == Рөлдерде == * [[Александр Дреймон]] — ''Утред Беббанбург'' * Гарри Джилби — ''[[Этелстан]]'', [[Үлкен Эдуард|Үлкен Эдуардтың]] ұлы, Англия патшасы * Эван Хоррокс — ''[[Этелвирд]]'', Этелстанның қандас бауыры * Зак Сатклифф — ''[[I Эдмунд]]'', Этелстанның қандас інісі * Лори Дэвидсон — ''Ингимундр'', Этелстанның кеңесшісі әрі жасырын сүйіктісі * [[Марк Роули]] — ''Финан'', ирландиялық жауынгер, Утредтің досы әрі серігі * [[Арнас Федаравичюс]] — ''Ситрик'', дан жауынгері, Утредтің досы әрі серігі * Джейкоб Дадман — ''Осберт'', Утредтің ұлы * Илона Чевакова — ''Ингрит'', сәуегей, Финанның әйелі * Каван Клеркин — ''Пирлиг әкей'' * Джеймс Норкот — ''Алдхельм эрлі'' * [[Элейн Кэссиди]] — ''[[Эдгива Кент]]'' * Стефан Родри — ''[[Хивел ап Каделл]]'', [[Дехейбарт]] патшасы * Род Халлет — ''[[II Константин (Шотландия патшасы)|Константин]]'', [[Алба патшалығы|Шотландия]] патшасы * Росс Андерсон — ''Домнал'', Шотландия ханзадасы, Константиннің жиені * Джон Бьюик — ''[[I Эоган (Стратклайд патшасы)|I Эоган]]'', Стратклайд патшасы * Пекка Странг — ''[[Олаф Гутфритссон]]'', [[Дублин (патшалық)|Дублин]] конунгы * Ингрид Гарсия-Йонссон — ''Бранд'', дан [[Берсерк|берсерк]]-әйел == Түсірілімі және бағалануы == Фильмнің түсірілімі 2021 жылы 25 қазанда жарияланды. Түсірілім жұмыстары 2022 жылдың көктемінде, «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының соңғы маусымы шықпай тұрып, [[Будапешт|Будапештте]] басталды. Басты кейіпкер Утред Беббанбургтің рөлін телехикаядағыдай Александр Дреймон сомдады. Сонымен қатар фильмге жаңа актерлер де тартылды. 2023 жылы 14 сәуірде фильм ''[[Netflix]]'' платформасында көрсетіле бастады. ''[[Rotten Tomatoes]]'' рецензиялар агрегаторында фильм 10 балдан орташа 7,1 ұпай жинап, 82 % мақұлдау рейтингіне ие болды. ''[[Metacritic]]'' сайтында оған 100 балдан 48 ұпай берілді. Бұл «аралас немесе орташа пікірлерді» білдіреді. ''[[The Guardian]]'' басылымының сыншысы Лесли Фелперин өз рецензиясында фильмде «орасан зор оқиға желісі экран уақытына тығыз сыйғызылғанын», алайда режиссердің «баяндау барысын тиімді басқаратынын» атап өтті. ''Digital Spy'' басылымынан Джо Берри фильмді «тамаша түсірілген шытырман оқиғалы боевик» деп сипаттады. ''Variety'' басылымының сыншысы Кэтрин Брей Пекка Странгтың актерлік шеберлігіне жоғары баға берді. Оның пікірінше, «Соңғы патшалық» телехикаясының бұрыннан қалыптасқан жанкүйерлерінен тыс көп көрерменді тартуы екіталай, дегенмен фильм дін, сексуалдылық және мәдени әралуандық тақырыптарын өзіндік тұрғыдан қозғауымен қызықты. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:X ғасыр туралы тарихи фильмдер]] 7hqw0c71tcpinqzv7id35ms64xj6vkd 3694792 3694791 2026-11-11T08:26:38Z Орел Карл 81620 /* Түсірілімі және бағалануы */ 3694792 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс |Шынайы атауы = {{lang-en|Seven Kings Must Die}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = тарихи драма |Режиссёрі = Эд Базалджетт |Продюсері = Найджел Мэрчен<br /> Гарет Ним |Сазгері = Джон Ланн<br /> Айвер Полсдоттир |Қоюшы суретші = |Негізі = [[Саксон жылнамалары]] |Сценарийші = |Актерлер = |Операторы = |Компания = Carnival Films |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{UK}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2023 |Алдыңғы фильм = [[Соңғы патшалық]] |Келесі фильм = |imdb_id = 15767808 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс»''' ({{lang-en|The Last Kingdom: Seven Kings Must Die}}) — 2023 жылы түсірілген, режиссері Эд Базалджетт болған британдық тарихи фильм. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының спин-оффы болып келеді. Онда Утред Беббанбург рөлін телехикаядағыдай [[Александр Дреймон]] сомдаған. == Желісі == Фильмнің оқиғасы ерте ортағасырлық Англияда өтіп, 924 жылы [[Уэссекс]] патшасы [[Үлкен Эдуард]] қайтыс болған кезден бастап 937 жылғы [[Брунанбург түбіндегі шайқас|Брунанбург шайқасына]] дейінгі кезеңді қамтиды. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясындағыдай, фильмнің басты кейіпкері — норвегиялық йарлдың тәрбиесінде өскен текті сакс Утред Беббанбург. «Соңғы патшалық» телехикаясының сценарийіне негіз болған [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] романдарында зұлым сиқыршының кесірінен жеті патшаның қаза табатыны туралы орындалмаған жорамалы айтылады. Бұл жорамалдық фильмнің негізгі желісіне айналады. Жасы ұлғайғанымен, жауынгерлік қабілеті мен беделін жоғалтпаған Утред Англияны біріктіріп, көршілес патшалықтарды бағындыруға ұмтылған [[Этелстан]] патшаны қолдауға келіседі. Алайда кейін патшаның кеңесшісі әрі жасырын сүйіктісі, [[Дандар|дан]] Ингимундрдың ықпалымен анттарын бұзып, жауларын аяусыз жазалай бастағанын көреді. Этелстанмен арадағы қақтығыс салдарынан Утред өз жерлері мен Беббанбург қамалынан айырылады. Сөйтіп, ол Англияға басып кірген, [[Дублин (патшалық)|Дублин]] конунгы [[Олаф Гутфритссон|Олаф]] бастаған дандарға қосылуға мәжбүр болады. Олаф Утредке [[Уинчестер|Уинчестерге]] жасырын кіріп, Этелстанды өлтіруді тапсырады. Алайда Утред викингтер қонысында Ингимундрды көрген соң, патша жағына өтеді. Жақтастарын жинаған Утред Брунанбург маңындағы патша әскеріне қосылып, дандармен және олардың [[Алба патшалығы|Шотландия]], [[Оркней графтығы|Оркней]], [[Шетланд аралдары]] мен [[Мэн аралы|Мэн аралынан]] келген одақтастарымен шайқасады. Қанды шайқаста екі патша мен тақ мұрагері саналатын бес ханзада қаза тауып, Утред өлімші болып жараланады. Достары оны ата-бабасынан қалған қамалға жеткізеді. Өлер алдында ол перзенті жоқ Этелстаннан өзінің әкесінің басқа әйелден туған інісі [[I Эдмунд|Эдмундты]] мұрагері етуге уәде алады. Фильмнің соңғы көрінісінде [[Скандинавия мифологиясы|көпқұдайшыл]] Утред патша мен жиналған қонақтардың көз алдында өзіне ашылған [[Валхалла|Валгалла]] қақпасына жақындайды. Онда сән-салтанатты дастарқан басында баяғыда қаза тапқан Рагнар, Брида, [[Гастинг|Хэстен]], [[Убба]], Клаппа және «Соңғы патшалық» телехикаясының басқа да кейіпкерлері думандатып отыр. == Басты кейіпкер == «[[Саксон жылнамалары]]» негіз болған романдардың авторы [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] ізімен фильм мен көп бөлімді тележобаны жасаушылар Утред Беббанбургті басты кейіпкер ретінде көрсетеді. Ол сексен жылға жуық өмірінде іс жүзінде қартаймайды және ең ауыр жарақаттардан да аман қалады. Шамамен 850 жылы дүниеге келген Утред [[Ұлы Альфред|Ұлы Альфредтің]] (871—901), сондай-ақ оның ұлы мен немерелерінің билігі тұсындағы белгілі оқиғалардың барлығына дерлік қатысады. Сондықтан 937 жылы Брунанбург шайқасы болған кезде ол әбден қартайған, әлсіз қарияға айналуы тиіс еді. Алайда көрермендер алдында шашына аздап ақ түскенімен, әлі де күш-қуаты мол әрі шайқаста епті жауынгер бейнеленеді. Оның даңқты қазасы Уэссекс патшаларының елді біріктіру жолындағы ұзақ жылдарға созылған күресіне символдық түрде қорытынды жасайды. == Рөлдерде == * [[Александр Дреймон]] — ''Утред Беббанбург'' * Гарри Джилби — ''[[Этелстан]]'', [[Үлкен Эдуард|Үлкен Эдуардтың]] ұлы, Англия патшасы * Эван Хоррокс — ''[[Этелвирд]]'', Этелстанның қандас бауыры * Зак Сатклифф — ''[[I Эдмунд]]'', Этелстанның қандас інісі * Лори Дэвидсон — ''Ингимундр'', Этелстанның кеңесшісі әрі жасырын сүйіктісі * [[Марк Роули]] — ''Финан'', ирландиялық жауынгер, Утредтің досы әрі серігі * [[Арнас Федаравичюс]] — ''Ситрик'', дан жауынгері, Утредтің досы әрі серігі * Джейкоб Дадман — ''Осберт'', Утредтің ұлы * Илона Чевакова — ''Ингрит'', сәуегей, Финанның әйелі * Каван Клеркин — ''Пирлиг әкей'' * Джеймс Норкот — ''Алдхельм эрлі'' * [[Элейн Кэссиди]] — ''[[Эдгива Кент]]'' * Стефан Родри — ''[[Хивел ап Каделл]]'', [[Дехейбарт]] патшасы * Род Халлет — ''[[II Константин (Шотландия патшасы)|Константин]]'', [[Алба патшалығы|Шотландия]] патшасы * Росс Андерсон — ''Домнал'', Шотландия ханзадасы, Константиннің жиені * Джон Бьюик — ''[[I Эоган (Стратклайд патшасы)|I Эоган]]'', Стратклайд патшасы * Пекка Странг — ''[[Олаф Гутфритссон]]'', [[Дублин (патшалық)|Дублин]] конунгы * Ингрид Гарсия-Йонссон — ''Бранд'', дан [[Берсерк|берсерк]]-әйел == Түсірілімі және бағалануы == Фильмнің түсірілімі 2021 жылы 25 қазанда жарияланды<ref>{{Cite web |url=https://www.afisha.ru/article/news-netflix-anonsiroval-polnometrazhnyy-film-po-serialu-poslednee-korolevstvo/ |title=Netflix анонсировал полнометражный фильм по сериалу «Последнее королевство» |access-date=2021-10-25 |archive-date=2021-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160531/https://www.afisha.ru/article/news-netflix-anonsiroval-polnometrazhnyy-film-po-serialu-poslednee-korolevstvo/ |url-status=live }}</ref>. Түсірілім жұмыстары 2022 жылдың көктемінде, «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының соңғы маусымы шықпай тұрып, [[Будапешт|Будапештте]] басталды. Басты кейіпкер Утред Беббанбургтің рөлін телехикаядағыдай Александр Дреймон сомдады. Сонымен қатар фильмге жаңа актерлер де тартылды. 2023 жылы 14 сәуірде фильм ''[[Netflix]]'' платформасында көрсетіле бастады<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kanobu.ru/news/netflix-pokazal-trejler-spin-offa-poslednego-korolevstva-464610/|title=Netflix показал трейлер спин-оффа «Последнего королевства»|website=Kanobu.ru|date=2023-03-09|access-date=2023-03-09|archive-date=2023-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309211426/https://kanobu.ru/news/netflix-pokazal-trejler-spin-offa-poslednego-korolevstva-464610/|url-status=live}}</ref>. ''[[Rotten Tomatoes]]'' рецензиялар агрегаторында фильм 10 балдан орташа 7,1 ұпай жинап, 82 % мақұлдау рейтингіне ие болды<ref>{{Cite web |title=The Last Kingdom: Seven Kings Must Die |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_last_kingdom_seven_kings_must_die |archive-url=https://web.archive.org/web/20230725224621/https://www.rottentomatoes.com/m/the_last_kingdom_seven_kings_must_die |archive-date=2023-07-25 |access-date=2023-07-21 |website=[[Rotten Tomatoes]] |url-status=live }}</ref>. ''[[Metacritic]]'' сайтында оған 100 балдан 48 ұпай берілді. Бұл «аралас немесе орташа пікірлерді» білдіреді<ref>{{Cite web |title=The Last Kingdom: Seven Kings Must Die |url=https://www.metacritic.com/movie/the-last-kingdom-seven-kings-must-die |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422073159/https://web.archive.org/web/20230422073159/https://www.metacritic.com/movie/the-last-kingdom-seven-kings-must-die |archive-date=2023-04-22 |access-date=2023-04-21 |website=[[Metacritic]] |url-status=live }}</ref>. ''[[The Guardian]]'' басылымының сыншысы Лесли Фелперин өз рецензиясында фильмде «орасан зор оқиға желісі экран уақытына тығыз сыйғызылғанын», алайда режиссердің «баяндау барысын тиімді басқаратынын» атап өтті<ref>{{Cite web|first= Leslie|last=Felperin|website=[[The Guardian]]|title=The Last Kingdom: Seven Kings Must Die review – gripping spin-off from Netflix show|url=https://www.theguardian.com/film/2023/apr/14/the-last-kingdom-seven-kings-must-die-review-gripping-spin-off-from-netflix-show|date=2023-04-14|access-date=2023-04-14}}</ref>. ''Digital Spy'' басылымынан Джо Берри фильмді «тамаша түсірілген шытырман оқиғалы боевик» деп сипаттады<ref>{{Cite web|first=Jo|last=Berry|website=[[Digital Spy]]|title=Is Netflix's The Last Kingdom: Seven Kings Must Die worth a watch?|url=https://www.digitalspy.com/movies/a43563900/netflix-last-kingdom-seven-kings-must-die-review|date=2023-04-14|access-date=2023-04-14|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414161040/https://www.digitalspy.com/movies/a43563900/netflix-last-kingdom-seven-kings-must-die-review/|url-status=live}}</ref>. ''Variety'' басылымының сыншысы Кэтрин Брей Пекка Странгтың актерлік шеберлігіне жоғары баға берді. Оның пікірінше, «Соңғы патшалық» телехикаясының бұрыннан қалыптасқан жанкүйерлерінен тыс көп көрерменді тартуы екіталай, дегенмен фильм дін, сексуалдылық және мәдени әралуандық тақырыптарын өзіндік тұрғыдан қозғауымен қызықты<ref>{{Cite web|first=Catharine|last=Bray|website=Variety|date=2023-04-14|title='The Last Kingdom: Seven Kings Must Die' Review: Long-Running Historical TV Saga Ably Concludes With a Feature-Length Finale|url=https://variety.com/2023/film/reviews/the-last-kingdom-seven-kings-must-die-review-1235582593|access-date=2023-04-14|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414070128/https://variety.com/2023/film/reviews/the-last-kingdom-seven-kings-must-die-review-1235582593/|url-status=live}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:X ғасыр туралы тарихи фильмдер]] a0jibfwt5ocokq4vhe3rzg8308wrgbl 3694793 3694792 2026-11-11T08:27:00Z Орел Карл 81620 /* Түсірілімі және бағалануы */ 3694793 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс |Шынайы атауы = {{lang-en|Seven Kings Must Die}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = тарихи драма |Режиссёрі = Эд Базалджетт |Продюсері = Найджел Мэрчен<br /> Гарет Ним |Сазгері = Джон Ланн<br /> Айвер Полсдоттир |Қоюшы суретші = |Негізі = [[Саксон жылнамалары]] |Сценарийші = |Актерлер = |Операторы = |Компания = Carnival Films |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{UK}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2023 |Алдыңғы фильм = [[Соңғы патшалық]] |Келесі фильм = |imdb_id = 15767808 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс»''' ({{lang-en|The Last Kingdom: Seven Kings Must Die}}) — 2023 жылы түсірілген, режиссері Эд Базалджетт болған британдық тарихи фильм. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының спин-оффы болып келеді. Онда Утред Беббанбург рөлін телехикаядағыдай [[Александр Дреймон]] сомдаған. == Желісі == Фильмнің оқиғасы ерте ортағасырлық Англияда өтіп, 924 жылы [[Уэссекс]] патшасы [[Үлкен Эдуард]] қайтыс болған кезден бастап 937 жылғы [[Брунанбург түбіндегі шайқас|Брунанбург шайқасына]] дейінгі кезеңді қамтиды. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясындағыдай, фильмнің басты кейіпкері — норвегиялық йарлдың тәрбиесінде өскен текті сакс Утред Беббанбург. «Соңғы патшалық» телехикаясының сценарийіне негіз болған [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] романдарында зұлым сиқыршының кесірінен жеті патшаның қаза табатыны туралы орындалмаған жорамалы айтылады. Бұл жорамалдық фильмнің негізгі желісіне айналады. Жасы ұлғайғанымен, жауынгерлік қабілеті мен беделін жоғалтпаған Утред Англияны біріктіріп, көршілес патшалықтарды бағындыруға ұмтылған [[Этелстан]] патшаны қолдауға келіседі. Алайда кейін патшаның кеңесшісі әрі жасырын сүйіктісі, [[Дандар|дан]] Ингимундрдың ықпалымен анттарын бұзып, жауларын аяусыз жазалай бастағанын көреді. Этелстанмен арадағы қақтығыс салдарынан Утред өз жерлері мен Беббанбург қамалынан айырылады. Сөйтіп, ол Англияға басып кірген, [[Дублин (патшалық)|Дублин]] конунгы [[Олаф Гутфритссон|Олаф]] бастаған дандарға қосылуға мәжбүр болады. Олаф Утредке [[Уинчестер|Уинчестерге]] жасырын кіріп, Этелстанды өлтіруді тапсырады. Алайда Утред викингтер қонысында Ингимундрды көрген соң, патша жағына өтеді. Жақтастарын жинаған Утред Брунанбург маңындағы патша әскеріне қосылып, дандармен және олардың [[Алба патшалығы|Шотландия]], [[Оркней графтығы|Оркней]], [[Шетланд аралдары]] мен [[Мэн аралы|Мэн аралынан]] келген одақтастарымен шайқасады. Қанды шайқаста екі патша мен тақ мұрагері саналатын бес ханзада қаза тауып, Утред өлімші болып жараланады. Достары оны ата-бабасынан қалған қамалға жеткізеді. Өлер алдында ол перзенті жоқ Этелстаннан өзінің әкесінің басқа әйелден туған інісі [[I Эдмунд|Эдмундты]] мұрагері етуге уәде алады. Фильмнің соңғы көрінісінде [[Скандинавия мифологиясы|көпқұдайшыл]] Утред патша мен жиналған қонақтардың көз алдында өзіне ашылған [[Валхалла|Валгалла]] қақпасына жақындайды. Онда сән-салтанатты дастарқан басында баяғыда қаза тапқан Рагнар, Брида, [[Гастинг|Хэстен]], [[Убба]], Клаппа және «Соңғы патшалық» телехикаясының басқа да кейіпкерлері думандатып отыр. == Басты кейіпкер == «[[Саксон жылнамалары]]» негіз болған романдардың авторы [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] ізімен фильм мен көп бөлімді тележобаны жасаушылар Утред Беббанбургті басты кейіпкер ретінде көрсетеді. Ол сексен жылға жуық өмірінде іс жүзінде қартаймайды және ең ауыр жарақаттардан да аман қалады. Шамамен 850 жылы дүниеге келген Утред [[Ұлы Альфред|Ұлы Альфредтің]] (871—901), сондай-ақ оның ұлы мен немерелерінің билігі тұсындағы белгілі оқиғалардың барлығына дерлік қатысады. Сондықтан 937 жылы Брунанбург шайқасы болған кезде ол әбден қартайған, әлсіз қарияға айналуы тиіс еді. Алайда көрермендер алдында шашына аздап ақ түскенімен, әлі де күш-қуаты мол әрі шайқаста епті жауынгер бейнеленеді. Оның даңқты қазасы Уэссекс патшаларының елді біріктіру жолындағы ұзақ жылдарға созылған күресіне символдық түрде қорытынды жасайды. == Рөлдерде == * [[Александр Дреймон]] — ''Утред Беббанбург'' * Гарри Джилби — ''[[Этелстан]]'', [[Үлкен Эдуард|Үлкен Эдуардтың]] ұлы, Англия патшасы * Эван Хоррокс — ''[[Этелвирд]]'', Этелстанның қандас бауыры * Зак Сатклифф — ''[[I Эдмунд]]'', Этелстанның қандас інісі * Лори Дэвидсон — ''Ингимундр'', Этелстанның кеңесшісі әрі жасырын сүйіктісі * [[Марк Роули]] — ''Финан'', ирландиялық жауынгер, Утредтің досы әрі серігі * [[Арнас Федаравичюс]] — ''Ситрик'', дан жауынгері, Утредтің досы әрі серігі * Джейкоб Дадман — ''Осберт'', Утредтің ұлы * Илона Чевакова — ''Ингрит'', сәуегей, Финанның әйелі * Каван Клеркин — ''Пирлиг әкей'' * Джеймс Норкот — ''Алдхельм эрлі'' * [[Элейн Кэссиди]] — ''[[Эдгива Кент]]'' * Стефан Родри — ''[[Хивел ап Каделл]]'', [[Дехейбарт]] патшасы * Род Халлет — ''[[II Константин (Шотландия патшасы)|Константин]]'', [[Алба патшалығы|Шотландия]] патшасы * Росс Андерсон — ''Домнал'', Шотландия ханзадасы, Константиннің жиені * Джон Бьюик — ''[[I Эоган (Стратклайд патшасы)|I Эоган]]'', Стратклайд патшасы * Пекка Странг — ''[[Олаф Гутфритссон]]'', [[Дублин (патшалық)|Дублин]] конунгы * Ингрид Гарсия-Йонссон — ''Бранд'', дан [[Берсерк|берсерк]]-әйел == Түсірілімі және бағалануы == Фильмнің түсірілімі 2021 жылы 25 қазанда жарияланды<ref>{{Cite web |url=https://www.afisha.ru/article/news-netflix-anonsiroval-polnometrazhnyy-film-po-serialu-poslednee-korolevstvo/ |title=Netflix анонсировал полнометражный фильм по сериалу «Последнее королевство» |access-date=2021-10-25 |archive-date=2021-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160531/https://www.afisha.ru/article/news-netflix-anonsiroval-polnometrazhnyy-film-po-serialu-poslednee-korolevstvo/ |url-status=live }}</ref>. Түсірілім жұмыстары 2022 жылдың көктемінде, «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының соңғы маусымы шықпай тұрып, [[Будапешт|Будапештте]] басталды. Басты кейіпкер Утред Беббанбургтің рөлін телехикаядағыдай Александр Дреймон сомдады. Сонымен қатар фильмге жаңа актерлер де тартылды. 2023 жылы 14 сәуірде фильм ''[[Netflix]]'' платформасында көрсетіле бастады<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kanobu.ru/news/netflix-pokazal-trejler-spin-offa-poslednego-korolevstva-464610/|title=Netflix показал трейлер спин-оффа «Последнего королевства»|website=Kanobu.ru|date=2023-03-09|access-date=2023-03-09|archive-date=2023-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309211426/https://kanobu.ru/news/netflix-pokazal-trejler-spin-offa-poslednego-korolevstva-464610/|url-status=live}}</ref>. ''[[Rotten Tomatoes]]'' рецензиялар агрегаторында фильм 10 балдан орташа 7,1 ұпай жинап, 82 % мақұлдау рейтингіне ие болды<ref>{{Cite web |title=The Last Kingdom: Seven Kings Must Die |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_last_kingdom_seven_kings_must_die |archive-url=https://web.archive.org/web/20230725224621/https://www.rottentomatoes.com/m/the_last_kingdom_seven_kings_must_die |archive-date=2023-07-25 |access-date=2023-07-21 |website=[[Rotten Tomatoes]] |url-status=live }}</ref>. ''[[Metacritic]]'' сайтында оған 100 балдан 48 ұпай берілді. Бұл «аралас немесе орташа пікірлерді» білдіреді<ref>{{Cite web |title=The Last Kingdom: Seven Kings Must Die |url=https://www.metacritic.com/movie/the-last-kingdom-seven-kings-must-die |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422073159/https://web.archive.org/web/20230422073159/https://www.metacritic.com/movie/the-last-kingdom-seven-kings-must-die |archive-date=2023-04-22 |access-date=2023-04-21 |website=[[Metacritic]] |url-status=live }}</ref>. ''[[The Guardian]]'' басылымының сыншысы Лесли Фелперин өз рецензиясында фильмде «орасан зор оқиға желісі экран уақытына тығыз сыйғызылғанын», алайда режиссердің «баяндау барысын тиімді басқаратынын» атап өтті<ref>{{Cite web|first= Leslie|last=Felperin|website=[[The Guardian]]|title=The Last Kingdom: Seven Kings Must Die review – gripping spin-off from Netflix show|url=https://www.theguardian.com/film/2023/apr/14/the-last-kingdom-seven-kings-must-die-review-gripping-spin-off-from-netflix-show|date=2023-04-14|access-date=2023-04-14}}</ref>. ''Digital Spy'' басылымынан Джо Берри фильмді «тамаша түсірілген шытырман оқиғалы боевик» деп сипаттады<ref>{{Cite web|first=Jo|last=Berry|website=Digital Spy|title=Is Netflix's The Last Kingdom: Seven Kings Must Die worth a watch?|url=https://www.digitalspy.com/movies/a43563900/netflix-last-kingdom-seven-kings-must-die-review|date=2023-04-14|access-date=2023-04-14|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414161040/https://www.digitalspy.com/movies/a43563900/netflix-last-kingdom-seven-kings-must-die-review/|url-status=live}}</ref>. ''Variety'' басылымының сыншысы Кэтрин Брей Пекка Странгтың актерлік шеберлігіне жоғары баға берді. Оның пікірінше, «Соңғы патшалық» телехикаясының бұрыннан қалыптасқан жанкүйерлерінен тыс көп көрерменді тартуы екіталай, дегенмен фильм дін, сексуалдылық және мәдени әралуандық тақырыптарын өзіндік тұрғыдан қозғауымен қызықты<ref>{{Cite web|first=Catharine|last=Bray|website=Variety|date=2023-04-14|title='The Last Kingdom: Seven Kings Must Die' Review: Long-Running Historical TV Saga Ably Concludes With a Feature-Length Finale|url=https://variety.com/2023/film/reviews/the-last-kingdom-seven-kings-must-die-review-1235582593|access-date=2023-04-14|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414070128/https://variety.com/2023/film/reviews/the-last-kingdom-seven-kings-must-die-review-1235582593/|url-status=live}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:X ғасыр туралы тарихи фильмдер]] e505wovki9bva6y8v03oan9wipntmyw 3694794 3694793 2026-11-11T08:27:25Z Орел Карл 81620 /* Желісі */ 3694794 wikitext text/x-wiki {{Кино |Қазақша атауы = Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс |Шынайы атауы = {{lang-en|Seven Kings Must Die}} |Суреті = |Сурет ені = |Сурет атауы = |Жанры = тарихи драма |Режиссёрі = Эд Базалджетт |Продюсері = Найджел Мэрчен<br /> Гарет Ним |Сазгері = Джон Ланн<br /> Айвер Полсдоттир |Қоюшы суретші = |Негізі = [[Саксон жылнамалары]] |Сценарийші = |Актерлер = |Операторы = |Компания = Carnival Films |Дистрибьютор = |Ұзақтығы = 111 мин |Бюджеті = |Түсім = |Мемлекет = {{UK}} |Тілі = [[Ағылшын тілі|ағылшын]] |Жыл = 2023 |Алдыңғы фильм = [[Соңғы патшалық]] |Келесі фильм = |imdb_id = 15767808 |Сайты = |Ортаққор = }} '''«Соңғы патшалық: Жеті патша өлуі тиіс»''' ({{lang-en|The Last Kingdom: Seven Kings Must Die}}) — 2023 жылы түсірілген, режиссері Эд Базалджетт болған британдық тарихи фильм. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының спин-оффы болып келеді. Онда Утред Беббанбург рөлін телехикаядағыдай [[Александр Дреймон]] сомдаған. == Желісі == Фильмнің оқиғасы ерте ортағасырлық Англияда өтіп, 924 жылы [[Уэссекс]] патшасы [[Үлкен Эдуард]] қайтыс болған кезден бастап 937 жылғы [[Брунанбург түбіндегі шайқас|Брунанбург шайқасына]] дейінгі кезеңді қамтиды. «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясындағыдай, фильмнің басты кейіпкері — норвегиялық йарлдың тәрбиесінде өскен текті сакс Утред Беббанбург. «Соңғы патшалық» телехикаясының сценарийіне негіз болған [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] романдарында зұлым сиқыршының кесірінен жеті патшаның қаза табатыны туралы орындалмаған жорамалы айтылады<ref>{{Cite web |url=https://shazoo.ru/2021/10/25/117249/netflix-anonsiroval-dvuhchasovoj-spin-off-seriala-the-last-kingdom |title=Netflix анонсировал двухчасовой спин-офф сериала The Last Kingdom |access-date=2021-10-25 |archive-date=2021-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025154921/https://shazoo.ru/2021/10/25/117249/netflix-anonsiroval-dvuhchasovoj-spin-off-seriala-the-last-kingdom |url-status=live }}</ref>. Бұл жорамалдық фильмнің негізгі желісіне айналады. Жасы ұлғайғанымен, жауынгерлік қабілеті мен беделін жоғалтпаған Утред Англияны біріктіріп, көршілес патшалықтарды бағындыруға ұмтылған [[Этелстан]] патшаны қолдауға келіседі. Алайда кейін патшаның кеңесшісі әрі жасырын сүйіктісі, [[Дандар|дан]] Ингимундрдың ықпалымен анттарын бұзып, жауларын аяусыз жазалай бастағанын көреді. Этелстанмен арадағы қақтығыс салдарынан Утред өз жерлері мен Беббанбург қамалынан айырылады. Сөйтіп, ол Англияға басып кірген, [[Дублин (патшалық)|Дублин]] конунгы [[Олаф Гутфритссон|Олаф]] бастаған дандарға қосылуға мәжбүр болады. Олаф Утредке [[Уинчестер|Уинчестерге]] жасырын кіріп, Этелстанды өлтіруді тапсырады. Алайда Утред викингтер қонысында Ингимундрды көрген соң, патша жағына өтеді. Жақтастарын жинаған Утред Брунанбург маңындағы патша әскеріне қосылып, дандармен және олардың [[Алба патшалығы|Шотландия]], [[Оркней графтығы|Оркней]], [[Шетланд аралдары]] мен [[Мэн аралы|Мэн аралынан]] келген одақтастарымен шайқасады. Қанды шайқаста екі патша мен тақ мұрагері саналатын бес ханзада қаза тауып, Утред өлімші болып жараланады. Достары оны ата-бабасынан қалған қамалға жеткізеді. Өлер алдында ол перзенті жоқ Этелстаннан өзінің әкесінің басқа әйелден туған інісі [[I Эдмунд|Эдмундты]] мұрагері етуге уәде алады. Фильмнің соңғы көрінісінде [[Скандинавия мифологиясы|көпқұдайшыл]] Утред патша мен жиналған қонақтардың көз алдында өзіне ашылған [[Валхалла|Валгалла]] қақпасына жақындайды. Онда сән-салтанатты дастарқан басында баяғыда қаза тапқан Рагнар, Брида, [[Гастинг|Хэстен]], [[Убба]], Клаппа және «Соңғы патшалық» телехикаясының басқа да кейіпкерлері думандатып отыр. == Басты кейіпкер == «[[Саксон жылнамалары]]» негіз болған романдардың авторы [[Бернард Корнуелл|Бернард Корнуеллдің]] ізімен фильм мен көп бөлімді тележобаны жасаушылар Утред Беббанбургті басты кейіпкер ретінде көрсетеді. Ол сексен жылға жуық өмірінде іс жүзінде қартаймайды және ең ауыр жарақаттардан да аман қалады. Шамамен 850 жылы дүниеге келген Утред [[Ұлы Альфред|Ұлы Альфредтің]] (871—901), сондай-ақ оның ұлы мен немерелерінің билігі тұсындағы белгілі оқиғалардың барлығына дерлік қатысады. Сондықтан 937 жылы Брунанбург шайқасы болған кезде ол әбден қартайған, әлсіз қарияға айналуы тиіс еді. Алайда көрермендер алдында шашына аздап ақ түскенімен, әлі де күш-қуаты мол әрі шайқаста епті жауынгер бейнеленеді. Оның даңқты қазасы Уэссекс патшаларының елді біріктіру жолындағы ұзақ жылдарға созылған күресіне символдық түрде қорытынды жасайды. == Рөлдерде == * [[Александр Дреймон]] — ''Утред Беббанбург'' * Гарри Джилби — ''[[Этелстан]]'', [[Үлкен Эдуард|Үлкен Эдуардтың]] ұлы, Англия патшасы * Эван Хоррокс — ''[[Этелвирд]]'', Этелстанның қандас бауыры * Зак Сатклифф — ''[[I Эдмунд]]'', Этелстанның қандас інісі * Лори Дэвидсон — ''Ингимундр'', Этелстанның кеңесшісі әрі жасырын сүйіктісі * [[Марк Роули]] — ''Финан'', ирландиялық жауынгер, Утредтің досы әрі серігі * [[Арнас Федаравичюс]] — ''Ситрик'', дан жауынгері, Утредтің досы әрі серігі * Джейкоб Дадман — ''Осберт'', Утредтің ұлы * Илона Чевакова — ''Ингрит'', сәуегей, Финанның әйелі * Каван Клеркин — ''Пирлиг әкей'' * Джеймс Норкот — ''Алдхельм эрлі'' * [[Элейн Кэссиди]] — ''[[Эдгива Кент]]'' * Стефан Родри — ''[[Хивел ап Каделл]]'', [[Дехейбарт]] патшасы * Род Халлет — ''[[II Константин (Шотландия патшасы)|Константин]]'', [[Алба патшалығы|Шотландия]] патшасы * Росс Андерсон — ''Домнал'', Шотландия ханзадасы, Константиннің жиені * Джон Бьюик — ''[[I Эоган (Стратклайд патшасы)|I Эоган]]'', Стратклайд патшасы * Пекка Странг — ''[[Олаф Гутфритссон]]'', [[Дублин (патшалық)|Дублин]] конунгы * Ингрид Гарсия-Йонссон — ''Бранд'', дан [[Берсерк|берсерк]]-әйел == Түсірілімі және бағалануы == Фильмнің түсірілімі 2021 жылы 25 қазанда жарияланды<ref>{{Cite web |url=https://www.afisha.ru/article/news-netflix-anonsiroval-polnometrazhnyy-film-po-serialu-poslednee-korolevstvo/ |title=Netflix анонсировал полнометражный фильм по сериалу «Последнее королевство» |access-date=2021-10-25 |archive-date=2021-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025160531/https://www.afisha.ru/article/news-netflix-anonsiroval-polnometrazhnyy-film-po-serialu-poslednee-korolevstvo/ |url-status=live }}</ref>. Түсірілім жұмыстары 2022 жылдың көктемінде, «[[Соңғы патшалық]]» телехикаясының соңғы маусымы шықпай тұрып, [[Будапешт|Будапештте]] басталды. Басты кейіпкер Утред Беббанбургтің рөлін телехикаядағыдай Александр Дреймон сомдады. Сонымен қатар фильмге жаңа актерлер де тартылды. 2023 жылы 14 сәуірде фильм ''[[Netflix]]'' платформасында көрсетіле бастады<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://kanobu.ru/news/netflix-pokazal-trejler-spin-offa-poslednego-korolevstva-464610/|title=Netflix показал трейлер спин-оффа «Последнего королевства»|website=Kanobu.ru|date=2023-03-09|access-date=2023-03-09|archive-date=2023-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230309211426/https://kanobu.ru/news/netflix-pokazal-trejler-spin-offa-poslednego-korolevstva-464610/|url-status=live}}</ref>. ''[[Rotten Tomatoes]]'' рецензиялар агрегаторында фильм 10 балдан орташа 7,1 ұпай жинап, 82 % мақұлдау рейтингіне ие болды<ref>{{Cite web |title=The Last Kingdom: Seven Kings Must Die |url=https://www.rottentomatoes.com/m/the_last_kingdom_seven_kings_must_die |archive-url=https://web.archive.org/web/20230725224621/https://www.rottentomatoes.com/m/the_last_kingdom_seven_kings_must_die |archive-date=2023-07-25 |access-date=2023-07-21 |website=[[Rotten Tomatoes]] |url-status=live }}</ref>. ''[[Metacritic]]'' сайтында оған 100 балдан 48 ұпай берілді. Бұл «аралас немесе орташа пікірлерді» білдіреді<ref>{{Cite web |title=The Last Kingdom: Seven Kings Must Die |url=https://www.metacritic.com/movie/the-last-kingdom-seven-kings-must-die |archive-url=https://web.archive.org/web/20230422073159/https://web.archive.org/web/20230422073159/https://www.metacritic.com/movie/the-last-kingdom-seven-kings-must-die |archive-date=2023-04-22 |access-date=2023-04-21 |website=[[Metacritic]] |url-status=live }}</ref>. ''[[The Guardian]]'' басылымының сыншысы Лесли Фелперин өз рецензиясында фильмде «орасан зор оқиға желісі экран уақытына тығыз сыйғызылғанын», алайда режиссердің «баяндау барысын тиімді басқаратынын» атап өтті<ref>{{Cite web|first= Leslie|last=Felperin|website=[[The Guardian]]|title=The Last Kingdom: Seven Kings Must Die review – gripping spin-off from Netflix show|url=https://www.theguardian.com/film/2023/apr/14/the-last-kingdom-seven-kings-must-die-review-gripping-spin-off-from-netflix-show|date=2023-04-14|access-date=2023-04-14}}</ref>. ''Digital Spy'' басылымынан Джо Берри фильмді «тамаша түсірілген шытырман оқиғалы боевик» деп сипаттады<ref>{{Cite web|first=Jo|last=Berry|website=Digital Spy|title=Is Netflix's The Last Kingdom: Seven Kings Must Die worth a watch?|url=https://www.digitalspy.com/movies/a43563900/netflix-last-kingdom-seven-kings-must-die-review|date=2023-04-14|access-date=2023-04-14|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414161040/https://www.digitalspy.com/movies/a43563900/netflix-last-kingdom-seven-kings-must-die-review/|url-status=live}}</ref>. ''Variety'' басылымының сыншысы Кэтрин Брей Пекка Странгтың актерлік шеберлігіне жоғары баға берді. Оның пікірінше, «Соңғы патшалық» телехикаясының бұрыннан қалыптасқан жанкүйерлерінен тыс көп көрерменді тартуы екіталай, дегенмен фильм дін, сексуалдылық және мәдени әралуандық тақырыптарын өзіндік тұрғыдан қозғауымен қызықты<ref>{{Cite web|first=Catharine|last=Bray|website=Variety|date=2023-04-14|title='The Last Kingdom: Seven Kings Must Die' Review: Long-Running Historical TV Saga Ably Concludes With a Feature-Length Finale|url=https://variety.com/2023/film/reviews/the-last-kingdom-seven-kings-must-die-review-1235582593|access-date=2023-04-14|archive-date=2023-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20230414070128/https://variety.com/2023/film/reviews/the-last-kingdom-seven-kings-must-die-review-1235582593/|url-status=live}}</ref>. == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер]] [[Санат:X ғасыр туралы тарихи фильмдер]] lyxsego7153bcnpj35czu1sou9rgxqd Санат:АҚШ Сенаты уақытша президенттері 14 790311 3694759 2026-11-11T07:53:28Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:АҚШ сенаторлары| ]] 3694759 wikitext text/x-wiki [[Санат:АҚШ сенаторлары| ]] auqoom229odmvf7rrcljdz4t48k372j Санат:Ботеллде туғандар 14 790312 3694761 2026-11-11T07:56:44Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Кинг округінде (Вашингтон) туғандар|Ботелл]] [[Санат:Снохомиш округінде туғандар|Ботелл]] [[Санат:Ботелл тұлғалары]] 3694761 wikitext text/x-wiki [[Санат:Кинг округінде (Вашингтон) туғандар|Ботелл]] [[Санат:Снохомиш округінде туғандар|Ботелл]] [[Санат:Ботелл тұлғалары]] hu8glf235xurfobq39ei9twh0xg88zw Санат:Кинг округінде (Вашингтон) туғандар 14 790313 3694763 2026-11-11T07:57:27Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{addoncat|Кинг округінде туғандар}} [[Санат:Вашингтон штатында туғандар|Кинг]] [[Санат:Кинг (округ, Вашингтон) тұлғалары| 1]] 3694763 wikitext text/x-wiki {{addoncat|Кинг округінде туғандар}} [[Санат:Вашингтон штатында туғандар|Кинг]] [[Санат:Кинг (округ, Вашингтон) тұлғалары| 1]] m82ivk0wkijky39ozgaj3iopnpeiaj2 Санат:Кинг (округ, Вашингтон) тұлғалары 14 790314 3694770 2026-11-11T07:59:25Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|People of King County, Washington}} [[Санат:Кинг (округ, Вашингтон)]] [[Санат:Вашингтон штаты округтері бойынша тұлғалар|Кинг]] 3694770 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of King County, Washington}} [[Санат:Кинг (округ, Вашингтон)]] [[Санат:Вашингтон штаты округтері бойынша тұлғалар|Кинг]] 6uivdrlbtkx47n1ldx925lnqbwnagmn Шырын Тілеубергенқызы Шекербекова 0 790315 3694796 2026-11-11T08:33:01Z Салиха 17167 Жаңа бетте: {{Ғалым |Есімі = Шырын Тілеубергенқызы Шекербекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1962 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Шардара ауданы|Шардара ауданында}}, Көксу (Ша... 3694796 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Шырын Тілеубергенқызы Шекербекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 1962 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Шардара ауданы|Шардара ауданында}}, [[Көксу (Шардара ауданы)|Көксу]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақстан Республикасының Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет грамотасы; * Қазақ ұлттық педагогикалық университеті ректорының Құрмет грамотасы; * "Қазақ ұлттық педагогикалық университетіне 90 жыл" мерейтойлық медалі (2018); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" грантының иегері (2013); * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Құрметті қызметкер" төсбелгісі (2022). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Шырын Тілеубергенқызы Шекербекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор. == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1962 жыл|1962]] жылы қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Шардара ауданы]], [[Көксу (Шардара ауданы)|Көксу]] ауылында туған.<br> [[1979 жыл|1979]]-[[1983 жыл|1983]] жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н бітірген.<br> [[1995 жыл|1995]]-[[2013 жыл|2013]] жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің Информатика және қолданбалы математика кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, доцент, [[2013 жыл|2013]]-[[2017 жыл|2017]] жылдары Математика, физика және информатиканы оқыту әдістемесі кафедрасында доцент, профессор міндетін атқарушы қызметтерін және [[2011 жыл|2011]]-[[2015 жыл|2015]] жылдары Физика-математика факультеті деканының ғылыми істері жөніндегі орынбасары қызметін қоса атқарды.<br> Бүгінде аталған жоғары оқу орнының Информатика және білімді ақпараттандыру кафедрасында профессор міндетін атқарушы болып еңбек етуде. == Ғылыми бағыты, зерттеу аясы, еңбектері == Негізгі ғылыми еңбектері білім беруді ақпараттандыру, информатиканы оқыту әдістемесі, мәліметтер қорын басқару және заманауи ақпараттық-коммуникациялық технологияларды оқу үдерісіне енгізу мәселелеріне арналған.<br> [[2003 жыл|2003]] жылы "Оқыту және тәрбиелеу теориясы мен әдістемесі (информатика)" мамандығы бойынша "Гуманитарлық бағыттағы жоғарғы сынып оқушыларына "мәліметтер қоры және оның қолданылуы" курсын оқыту әдістемесі" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. [[2006 жыл|2006]] жылы "Педагогика" мамандығы бойынша доцент ғылыми атағы берілді.<br> Ғылыми-зерттеу жұмыстары бойынша 177-ден аса ғылыми еңбектері жарияланды. Ғалым авторлығымен 10 оқу құралы, 4 оқу-әдістемелік құралы, 1 монография мен информатикадан балаларға арналған энциклопедия жарық көрді.<br> Халықаралық рецензияланатын ғылыми журналдарда (соның ішінде Scopus базасында Хирш индексі — 5) жарияланған көптеген ғылыми мақалалардың авторы. Сонымен қатар PhD докторанттар мен магистранттардың диссертациялық жұмыстарына ғылыми кеңесші ретінде жетекшілік етеді. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасының Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет грамотасы; * Қазақ ұлттық педагогикалық университеті ректорының Құрмет грамотасы; * "Қазақ ұлттық педагогикалық университетіне 90 жыл" мерейтойлық медалі (2018); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" грантының иегері (2013);<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1</ref> * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Құрметті қызметкер" төсбелгісі (2022).<ref>[https://www.kaznpu.kz/kz/2228/personal/ Шекербекова Шырын Тілеубергенқызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://kz.h-index.com/kk/author/56176807100 Scopus мәліметтер базасы.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] 6fyr8z3h4t4cbsj7duim6uc2aipi3ka 3694803 3694796 2026-11-11T08:37:46Z Салиха 17167 3694803 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Шырын Тілеубергенқызы Шекербекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.01. 1962 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Шардара ауданы|Шардара ауданында}}, [[Көксу (Шардара ауданы)|Көксу]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақстан Республикасының Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет грамотасы; * Қазақ ұлттық педагогикалық университеті ректорының Құрмет грамотасы; * "Қазақ ұлттық педагогикалық университетіне 90 жыл" мерейтойлық медалі (2018); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" грантының иегері (2013); * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Құрметті қызметкер" төсбелгісі (2022). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Шырын Тілеубергенқызы Шекербекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор (доцент). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1962 жыл|1962]] жылы 2 қаңтарда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Шардара ауданы]], [[Көксу (Шардара ауданы)|Көксу]] ауылында туған.<br> [[1979 жыл|1979]]-[[1983 жыл|1983]] жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н бітірген.<br> [[1995 жыл|1995]]-[[2013 жыл|2013]] жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің Информатика және қолданбалы математика кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, доцент, [[2013 жыл|2013]]-[[2017 жыл|2017]] жылдары Математика, физика және информатиканы оқыту әдістемесі кафедрасында доцент, профессор міндетін атқарушы қызметтерін және [[2011 жыл|2011]]-[[2015 жыл|2015]] жылдары Физика-математика факультеті деканының ғылыми істері жөніндегі орынбасары қызметін қоса атқарды.<br> Бүгінде аталған жоғары оқу орнының Информатика және білімді ақпараттандыру кафедрасында профессор міндетін атқарушы болып еңбек етуде. == Ғылыми бағыты, зерттеу аясы, еңбектері == Негізгі ғылыми еңбектері білім беруді ақпараттандыру, информатиканы оқыту әдістемесі, мәліметтер қорын басқару және заманауи ақпараттық-коммуникациялық технологияларды оқу үдерісіне енгізу мәселелеріне арналған.<br> [[2003 жыл|2003]] жылы "Оқыту және тәрбиелеу теориясы мен әдістемесі (информатика)" мамандығы бойынша "Гуманитарлық бағыттағы жоғарғы сынып оқушыларына "мәліметтер қоры және оның қолданылуы" курсын оқыту әдістемесі" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. [[2006 жыл|2006]] жылы "Педагогика" мамандығы бойынша доцент ғылыми атағы берілді.<br> Ғылыми-зерттеу жұмыстары бойынша 177-ден аса ғылыми еңбектері жарияланды. Ғалым авторлығымен 10 оқу құралы, 4 оқу-әдістемелік құралы, 1 монография мен информатикадан балаларға арналған энциклопедия жарық көрді.<br> Халықаралық рецензияланатын ғылыми журналдарда (соның ішінде Scopus базасында Хирш индексі — 5) жарияланған көптеген ғылыми мақалалардың авторы. Сонымен қатар PhD докторанттар мен магистранттардың диссертациялық жұмыстарына ғылыми кеңесші ретінде жетекшілік етеді. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасының Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет грамотасы; * Қазақ ұлттық педагогикалық университеті ректорының Құрмет грамотасы; * "Қазақ ұлттық педагогикалық университетіне 90 жыл" мерейтойлық медалі (2018); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" грантының иегері (2013);<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1</ref> * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Құрметті қызметкер" төсбелгісі (2022).<ref>[https://www.kaznpu.kz/kz/2228/personal/ Шекербекова Шырын Тілеубергенқызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://kz.h-index.com/kk/author/56176807100 Scopus мәліметтер базасы.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] bmd8xb4dhar6eqou2541h9bn6co23sa 3694804 3694803 2026-11-11T08:38:14Z Салиха 17167 3694804 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Шырын Тілеубергенқызы Шекербекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.01.1962 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Шардара ауданы|Шардара ауданында}}, [[Көксу (Шардара ауданы)|Көксу]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақстан Республикасының Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет грамотасы; * Қазақ ұлттық педагогикалық университеті ректорының Құрмет грамотасы; * "Қазақ ұлттық педагогикалық университетіне 90 жыл" мерейтойлық медалі (2018); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" грантының иегері (2013); * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Құрметті қызметкер" төсбелгісі (2022). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Шырын Тілеубергенқызы Шекербекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор (доцент). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1962 жыл|1962]] жылы 2 қаңтарда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Шардара ауданы]], [[Көксу (Шардара ауданы)|Көксу]] ауылында туған.<br> [[1979 жыл|1979]]-[[1983 жыл|1983]] жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н бітірген.<br> [[1995 жыл|1995]]-[[2013 жыл|2013]] жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің Информатика және қолданбалы математика кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, доцент, [[2013 жыл|2013]]-[[2017 жыл|2017]] жылдары Математика, физика және информатиканы оқыту әдістемесі кафедрасында доцент, профессор міндетін атқарушы қызметтерін және [[2011 жыл|2011]]-[[2015 жыл|2015]] жылдары Физика-математика факультеті деканының ғылыми істері жөніндегі орынбасары қызметін қоса атқарды.<br> Бүгінде аталған жоғары оқу орнының Информатика және білімді ақпараттандыру кафедрасында профессор міндетін атқарушы болып еңбек етуде. == Ғылыми бағыты, зерттеу аясы, еңбектері == Негізгі ғылыми еңбектері білім беруді ақпараттандыру, информатиканы оқыту әдістемесі, мәліметтер қорын басқару және заманауи ақпараттық-коммуникациялық технологияларды оқу үдерісіне енгізу мәселелеріне арналған.<br> [[2003 жыл|2003]] жылы "Оқыту және тәрбиелеу теориясы мен әдістемесі (информатика)" мамандығы бойынша "Гуманитарлық бағыттағы жоғарғы сынып оқушыларына "мәліметтер қоры және оның қолданылуы" курсын оқыту әдістемесі" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. [[2006 жыл|2006]] жылы "Педагогика" мамандығы бойынша доцент ғылыми атағы берілді.<br> Ғылыми-зерттеу жұмыстары бойынша 177-ден аса ғылыми еңбектері жарияланды. Ғалым авторлығымен 10 оқу құралы, 4 оқу-әдістемелік құралы, 1 монография мен информатикадан балаларға арналған энциклопедия жарық көрді.<br> Халықаралық рецензияланатын ғылыми журналдарда (соның ішінде Scopus базасында Хирш индексі — 5) жарияланған көптеген ғылыми мақалалардың авторы. Сонымен қатар PhD докторанттар мен магистранттардың диссертациялық жұмыстарына ғылыми кеңесші ретінде жетекшілік етеді. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасының Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет грамотасы; * Қазақ ұлттық педагогикалық университеті ректорының Құрмет грамотасы; * "Қазақ ұлттық педагогикалық университетіне 90 жыл" мерейтойлық медалі (2018); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" грантының иегері (2013);<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1</ref> * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Құрметті қызметкер" төсбелгісі (2022).<ref>[https://www.kaznpu.kz/kz/2228/personal/ Шекербекова Шырын Тілеубергенқызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://kz.h-index.com/kk/author/56176807100 Scopus мәліметтер базасы.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] l80gi6hoj8jphv5pbfncwhdugts23b9 3694805 3694804 2026-11-11T08:38:54Z Салиха 17167 «[[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті тұлғалары|Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті тұлғалары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694805 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Шырын Тілеубергенқызы Шекербекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.01.1962 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Шардара ауданы|Шардара ауданында}}, [[Көксу (Шардара ауданы)|Көксу]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақстан Республикасының Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет грамотасы; * Қазақ ұлттық педагогикалық университеті ректорының Құрмет грамотасы; * "Қазақ ұлттық педагогикалық университетіне 90 жыл" мерейтойлық медалі (2018); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" грантының иегері (2013); * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Құрметті қызметкер" төсбелгісі (2022). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Шырын Тілеубергенқызы Шекербекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор (доцент). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1962 жыл|1962]] жылы 2 қаңтарда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Шардара ауданы]], [[Көксу (Шардара ауданы)|Көксу]] ауылында туған.<br> [[1979 жыл|1979]]-[[1983 жыл|1983]] жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н бітірген.<br> [[1995 жыл|1995]]-[[2013 жыл|2013]] жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің Информатика және қолданбалы математика кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, доцент, [[2013 жыл|2013]]-[[2017 жыл|2017]] жылдары Математика, физика және информатиканы оқыту әдістемесі кафедрасында доцент, профессор міндетін атқарушы қызметтерін және [[2011 жыл|2011]]-[[2015 жыл|2015]] жылдары Физика-математика факультеті деканының ғылыми істері жөніндегі орынбасары қызметін қоса атқарды.<br> Бүгінде аталған жоғары оқу орнының Информатика және білімді ақпараттандыру кафедрасында профессор міндетін атқарушы болып еңбек етуде. == Ғылыми бағыты, зерттеу аясы, еңбектері == Негізгі ғылыми еңбектері білім беруді ақпараттандыру, информатиканы оқыту әдістемесі, мәліметтер қорын басқару және заманауи ақпараттық-коммуникациялық технологияларды оқу үдерісіне енгізу мәселелеріне арналған.<br> [[2003 жыл|2003]] жылы "Оқыту және тәрбиелеу теориясы мен әдістемесі (информатика)" мамандығы бойынша "Гуманитарлық бағыттағы жоғарғы сынып оқушыларына "мәліметтер қоры және оның қолданылуы" курсын оқыту әдістемесі" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. [[2006 жыл|2006]] жылы "Педагогика" мамандығы бойынша доцент ғылыми атағы берілді.<br> Ғылыми-зерттеу жұмыстары бойынша 177-ден аса ғылыми еңбектері жарияланды. Ғалым авторлығымен 10 оқу құралы, 4 оқу-әдістемелік құралы, 1 монография мен информатикадан балаларға арналған энциклопедия жарық көрді.<br> Халықаралық рецензияланатын ғылыми журналдарда (соның ішінде Scopus базасында Хирш индексі — 5) жарияланған көптеген ғылыми мақалалардың авторы. Сонымен қатар PhD докторанттар мен магистранттардың диссертациялық жұмыстарына ғылыми кеңесші ретінде жетекшілік етеді. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасының Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет грамотасы; * Қазақ ұлттық педагогикалық университеті ректорының Құрмет грамотасы; * "Қазақ ұлттық педагогикалық университетіне 90 жыл" мерейтойлық медалі (2018); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" грантының иегері (2013);<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1</ref> * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Құрметті қызметкер" төсбелгісі (2022).<ref>[https://www.kaznpu.kz/kz/2228/personal/ Шекербекова Шырын Тілеубергенқызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://kz.h-index.com/kk/author/56176807100 Scopus мәліметтер базасы.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті тұлғалары]] tagl9dq11x1dxugjxkzo9v57di8nmcb 3694807 3694805 2026-11-11T08:39:51Z Салиха 17167 3694807 wikitext text/x-wiki {{Ғалым |Есімі = Шырын Тілеубергенқызы Шекербекова |Шынайы есімі = |Суреті = |Сурет ені = |Сурет тақырыбы = |Туған күні = 02.01.1962 |Туған жері = қазіргі [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Шардара ауданы|Шардара ауданында}}, [[Көксу (Шардара ауданы)|Көксу]] ауылы. |Қайтыс болған күні = |Қайтыс болған жері = |Азаматтығы = {{KAZ}} |Ғылыми аясы = Педагогика |Жұмыс орны = [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]] |Ғылыми дәрежесі = Педагогика ғылымдарының кандидаты |Ғылыми атағы = ғалым-ұстаз, доцент |Альма-матер = [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]. |Ғылыми жетекші = |Атақты шәкірттері = |Несімен белгілі = |Марапаттары = * Қазақстан Республикасының Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет грамотасы; * Қазақ ұлттық педагогикалық университеті ректорының Құрмет грамотасы; * "Қазақ ұлттық педагогикалық университетіне 90 жыл" мерейтойлық медалі (2018); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" грантының иегері (2013); * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Құрметті қызметкер" төсбелгісі (2022). |Қолтаңбасы = |Қолтаңба ені = |Сайты = |Commons = }} '''Шырын Тілеубергенқызы Шекербекова''' — ғалым-ұстаз, педагогика ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор (доцент). == Өмірбаяны, еңбек жолы == [[1962 жыл|1962]] жылы 2 қаңтарда қазіргі [[Түркістан облысы]], [[Шардара ауданы]], [[Көксу (Шардара ауданы)|Көксу]] ауылында туған.<br> [[1979 жыл|1979]]-[[1983 жыл|1983]] жылдары [[Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті|Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты]]н бітірген.<br> [[1995 жыл|1995]]-[[2013 жыл|2013]] жылдары [[Қазақ ұлттық педагогикалық университеті]]нің Информатика және қолданбалы математика кафедрасында оқытушы, аға оқытушы, доцент, [[2013 жыл|2013]]-[[2017 жыл|2017]] жылдары Математика, физика және информатиканы оқыту әдістемесі кафедрасында доцент, профессор міндетін атқарушы қызметтерін және [[2011 жыл|2011]]-[[2015 жыл|2015]] жылдары Физика-математика факультеті деканының ғылыми істері жөніндегі орынбасары қызметін қоса атқарды.<br> Бүгінде аталған жоғары оқу орнының Информатика және білімді ақпараттандыру кафедрасында профессор міндетін атқарушы болып еңбек етуде. == Ғылыми бағыты, зерттеу аясы, еңбектері == Негізгі ғылыми еңбектері білім беруді ақпараттандыру, информатиканы оқыту әдістемесі, мәліметтер қорын басқару және заманауи ақпараттық-коммуникациялық технологияларды оқу үдерісіне енгізу мәселелеріне арналған.<br> [[2003 жыл|2003]] жылы "Оқыту және тәрбиелеу теориясы мен әдістемесі (информатика)" мамандығы бойынша "Гуманитарлық бағыттағы жоғарғы сынып оқушыларына "мәліметтер қоры және оның қолданылуы" курсын оқыту әдістемесі" тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. [[2006 жыл|2006]] жылы "Педагогика" мамандығы бойынша доцент ғылыми атағы берілді.<br> Ғылыми-зерттеу жұмыстары бойынша 177-ден аса ғылыми еңбектері жарияланды. Ғалым авторлығымен 10 оқу құралы, 4 оқу-әдістемелік құралы, 1 монография мен информатикадан балаларға арналған энциклопедия жарық көрді.<br> Халықаралық рецензияланатын ғылыми журналдарда (соның ішінде Scopus базасында Хирш индексі – 5) жарияланған көптеген ғылыми мақалалардың авторы. Сонымен қатар PhD докторанттар мен магистранттардың диссертациялық жұмыстарына ғылыми кеңесші ретінде жетекшілік етеді. == Марапаттары == * Қазақстан Республикасының Ұлттық тестілеу орталығының Құрмет грамотасы; * Қазақ ұлттық педагогикалық университеті ректорының Құрмет грамотасы; * "Қазақ ұлттық педагогикалық университетіне 90 жыл" мерейтойлық медалі (2018); * "Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы" грантының иегері (2013);<ref>Ұ 43 Ұлттың ұлағатты ұясы: Анықтамалық-танымдық жинақ. – Алматы: "Қыздар университеті" баспасы, 2020 жыл. – 458 бет. ISBN 978-601-346-029-1</ref> * Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің "Құрметті қызметкер" төсбелгісі (2022).<ref>[https://www.kaznpu.kz/kz/2228/personal/ Шекербекова Шырын Тілеубергенқызы.]</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} == Сыртқы сілтемелер == * [https://kz.h-index.com/kk/author/56176807100 Scopus мәліметтер базасы.] [[Санат:Қазақстан ғалымдары]] [[Санат:Педагогика ғылымдарының кандидаттары]] [[Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті түлектері]] [[Санат:Қазақстан педагогтары]] [[Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті тұлғалары]] ewrp1tpgh3uozjjczc7877bndfhlwlt Санат:Кинг (округ, Вашингтон) 14 790316 3694813 2026-11-11T08:58:02Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|}} {{Басты мақала}} [[Санат:Вашингтон штаты округтері санаттары]] 3694813 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|}} {{Басты мақала}} [[Санат:Вашингтон штаты округтері санаттары]] 5w1bsxh9y1571c5tfpcam8474ew2qa8 3694814 3694813 2026-11-11T08:58:30Z Nurken 111493 3694814 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|King County}} {{Басты мақала}} [[Санат:Вашингтон штаты округтері санаттары]] n0k0r15o05uhuq2wk03cwrspi14ns7j Санат:Вашингтон штаты округтері санаттары 14 790317 3694815 2026-11-11T08:59:14Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Санаттарға арналған санат}} {{Вашингтон округтері}} [[Санат:Санаттар:Вашингтон (штат)|Округтер]] [[Санат:АҚШ округтері санаттары|Вашингтон]] 3694815 wikitext text/x-wiki {{Санаттарға арналған санат}} {{Вашингтон округтері}} [[Санат:Санаттар:Вашингтон (штат)|Округтер]] [[Санат:АҚШ округтері санаттары|Вашингтон]] ivmql6x1m21bbokg5vperoiis9hhbot 3694816 3694815 2026-11-11T08:59:49Z Nurken 111493 3694816 wikitext text/x-wiki {{Санаттарға арналған санат}} {{Вашингтон округтері}} [[Санат:Вашингтон (штат) санаттары|Округтер]] [[Санат:АҚШ округтері санаттары|Вашингтон]] 6zpfghxbifkziuhf30quk5jlbv1se99 Санат:Вашингтон (штат) санаттары 14 790318 3694817 2026-11-11T09:00:13Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Вашингтон (штат)| ]] [[Санат:АҚШ штаттары санаттары|Вашингтон]] 3694817 wikitext text/x-wiki [[Санат:Вашингтон (штат)| ]] [[Санат:АҚШ штаттары санаттары|Вашингтон]] rwaa79q2b3mlhlwk8h1b576l2ajajgd Санат:Тынықмұхиттік Солтүстік-Батыс 14 790321 3694827 2026-11-11T09:06:26Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Pacific Northwest}} {{Батыс мақала}} [[Санат:Батыс АҚШ аймақтары]] [[Санат:Канада облыстары]] [[Санат:Бөлінген аймақтар]] 3694827 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Pacific Northwest}} {{Батыс мақала}} [[Санат:Батыс АҚШ аймақтары]] [[Санат:Канада облыстары]] [[Санат:Бөлінген аймақтар]] io2ck9sj9pozy0bz57gm20k9vey3o56 3694828 3694827 2026-11-11T09:06:46Z Nurken 111493 3694828 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Pacific Northwest}} {{Басты мақала}} [[Санат:Батыс АҚШ аймақтары]] [[Санат:Канада облыстары]] [[Санат:Бөлінген аймақтар]] j8qh3ci8hx4jkv84zi9o50lk51lej40 Санат:Батыс АҚШ аймақтары 14 790322 3694829 2026-11-11T09:07:53Z Nurken 111493 Жаңа бетте: * '''[[Батыс АҚШ]] [[АҚШ аймақтарының тізімі|аймақтары]]'''. [[Санат:Батыс АҚШ]] [[Санат:АҚШ аймақтары|*]] [[Санат:Батыс АҚШ географиясы|*]] 3694829 wikitext text/x-wiki * '''[[Батыс АҚШ]] [[АҚШ аймақтарының тізімі|аймақтары]]'''. [[Санат:Батыс АҚШ]] [[Санат:АҚШ аймақтары|*]] [[Санат:Батыс АҚШ географиясы|*]] pxb80zl079m98an13si9dr5j84km99l Санат:Канада облыстары 14 790323 3694830 2026-11-11T09:09:08Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Regions of Canada}} [[Санат:Канада әкімшілік бірліктері]] [[Санат:Екінші деңгейлі әкімшілік бірліктер|Канада]] [[Санат:Елдер бойынша облыстар|Канада]] 3694830 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Regions of Canada}} [[Санат:Канада әкімшілік бірліктері]] [[Санат:Екінші деңгейлі әкімшілік бірліктер|Канада]] [[Санат:Елдер бойынша облыстар|Канада]] s8ihuag7c9ywv21c25mset25ddo0orh Санат:Канада әкімшілік бірліктері 14 790324 3694834 2026-11-11T09:11:17Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Канада әкімшілік бөлінісі]] [[Санат:Елдер бойынша әкімшілік бірліктер]] [[Санат:Солтүстік Америка елдері әкімшілік бірліктері]] 3694834 wikitext text/x-wiki [[Санат:Канада әкімшілік бөлінісі]] [[Санат:Елдер бойынша әкімшілік бірліктер]] [[Санат:Солтүстік Америка елдері әкімшілік бірліктері]] i9b2mhbad55qmkh2qrjxelqs6y6jv6c Санат:Солтүстік Америка елдері әкімшілік бірліктері 14 790325 3694837 2026-11-11T09:12:05Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Солтүстік Америка елдері әкімшілік бөлінісі|*]] [[Санат:Америка елдері әкімшілік бірліктері| ]] 3694837 wikitext text/x-wiki [[Санат:Солтүстік Америка елдері әкімшілік бөлінісі|*]] [[Санат:Америка елдері әкімшілік бірліктері| ]] 10saq2zppiu926qarm9l6ha3uo1abzq Санат:Солтүстік Америка елдері әкімшілік бөлінісі 14 790326 3694839 2026-11-11T09:12:56Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Солтүстік Америка елдері бойынша география|*]] [[Санат:Америка елдері әкімшілік бөлінісі| ]] 3694839 wikitext text/x-wiki [[Санат:Солтүстік Америка елдері бойынша география|*]] [[Санат:Америка елдері әкімшілік бөлінісі| ]] qkyzx8dx6vzg00ekoyuclh9jvmu2qd3 Санат:Солтүстік Америка елдері бойынша география 14 790327 3694841 2026-11-11T09:14:14Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Geography of North America by country}} [[Санат:Солтүстік Америка географиясы|*]] [[Санат:Солтүстік Америка елдері бойынша санаттар]] [[Санат:Америка елдері бойынша география| ]] 3694841 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of North America by country}} [[Санат:Солтүстік Америка географиясы|*]] [[Санат:Солтүстік Америка елдері бойынша санаттар]] [[Санат:Америка елдері бойынша география| ]] db4fqyers6026mcbb6hq2g51157k3ou Санат:Солтүстік Америка елдері бойынша санаттар 14 790328 3694852 2026-11-11T09:33:34Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Солтүстік Америка санаттары|*]] [[Санат:Солтүстік Америка елдері| ]] [[Санат:Америка елдері бойынша санаттар| ]] 3694852 wikitext text/x-wiki [[Санат:Солтүстік Америка санаттары|*]] [[Санат:Солтүстік Америка елдері| ]] [[Санат:Америка елдері бойынша санаттар| ]] 2uhgqnim7xrn3xxu41do41zmp34803e Санат:Солтүстік Америка санаттары 14 790329 3694854 2026-11-11T09:34:55Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Солтүстік Америка| ]] [[Санат:Америка санаттары| ]] 3694854 wikitext text/x-wiki [[Санат:Солтүстік Америка| ]] [[Санат:Америка санаттары| ]] afuc230u0lj2npttd6trwr444ng1got Санат:Америка санаттары 14 790330 3694855 2026-11-11T09:35:33Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Америка| ]] [[Санат:Құрлықтар санаттары|Ам]] 3694855 wikitext text/x-wiki [[Санат:Америка| ]] [[Санат:Құрлықтар санаттары|Ам]] rsyoadr80nqcnw6s23csmwxrqnosns1 Санат:Құрлықтар санаттары 14 790331 3694857 2026-11-11T09:36:16Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Құрлықтар| ]] [[Санат:Географиялық нысандар санаттары|Құрлық]] 3694857 wikitext text/x-wiki [[Санат:Құрлықтар| ]] [[Санат:Географиялық нысандар санаттары|Құрлық]] promgxbkl4hvgx0oki06w82fgxd7xf1 Санат:Америка елдері бойынша санаттар 14 790332 3694858 2026-11-11T09:37:48Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Америка елдері| *]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша санаттар|Америка]] [[Санат:Америка санаттары|*]] 3694858 wikitext text/x-wiki [[Санат:Америка елдері| *]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша санаттар|Америка]] [[Санат:Америка санаттары|*]] pvn02q6r3uzub42izqpolsfi41qopm2 3694874 3694858 2026-11-11T09:49:33Z Nurken 111493 3694874 wikitext text/x-wiki [[Санат:Америка елдері| *]] [[Санат:Елдер және құрлықтар бойынша санаттар|Америка]] [[Санат:Америка санаттары|*]] 8jvmb9yk97l5d6ihgibuquiky9y3y1i Санат:Америка елдері 14 790333 3694861 2026-11-11T09:40:41Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Countries of the Americas}} [[Санат:Америка географиясы]] [[Санат:Құрлықтар бойынша елдер|Америка]] 3694861 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Countries of the Americas}} [[Санат:Америка географиясы]] [[Санат:Құрлықтар бойынша елдер|Америка]] 863yjjv9hw4eca1bhx1l092zzrrx7xm Санат:Америка географиясы 14 790334 3694867 2026-11-11T09:45:05Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Geography of the Americas}} [[Санат:Америка]] [[Санат:Құрлықтар бойынша география|Америка]] 3694867 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of the Americas}} [[Санат:Америка]] [[Санат:Құрлықтар бойынша география|Америка]] he6h28pzb0z1a4xrxxsb0ykq1w16mib Санат:Америка елдері бойынша география 14 790338 3694875 2026-11-11T09:50:59Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Geography of the Americas by country}} [[Санат:Америка географиясы|*]] [[Санат:Америка елдері бойынша санаттар]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география|Америка]] 3694875 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Geography of the Americas by country}} [[Санат:Америка географиясы|*]] [[Санат:Америка елдері бойынша санаттар]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география|Америка]] pwr66nild58kwa4t5k35szat4x59rjk Санат:Америка елдері әкімшілік бөлінісі 14 790339 3694876 2026-11-11T09:52:26Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Country subdivisions in the Americas}} [[Санат:Америка елдері бойынша география|*]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша әкімшілік бөлініс|Америка]] 3694876 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Country subdivisions in the Americas}} [[Санат:Америка елдері бойынша география|*]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша әкімшілік бөлініс|Америка]] tvlcp48fomeadyob47fam8z6f5tt8wf Санат:Құрлықтар және елдер бойынша әкімшілік бөлініс 14 790340 3694877 2026-11-11T09:53:28Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша әкімшілік бөлініс|.]] [[Санат:Құрлықтар бойынша әкімшілік бөлініс|.]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география|*]] 3694877 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша әкімшілік бөлініс|.]] [[Санат:Құрлықтар бойынша әкімшілік бөлініс|.]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша география|*]] 62lto756112kswxv4q7ljn62obkb9rk Санат:Америка елдері әкімшілік бірліктері 14 790341 3694879 2026-11-11T09:54:44Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Америка елдері әкімшілік бөлінісі|*]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша әкімшілік бірліктер|Америка]] 3694879 wikitext text/x-wiki [[Санат:Америка елдері әкімшілік бөлінісі|*]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша әкімшілік бірліктер|Америка]] 4elo88cs1fwz86m5akd5qn3ki3hihub Санат:Құрлықтар және елдер бойынша әкімшілік бірліктер 14 790342 3694882 2026-11-11T09:55:40Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Елдер бойынша әкімшілік бірліктер|.]] [[Санат:Құрлықтар бойынша әкімшілік бірліктер|.]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша әкімшілік бөлініс|*]] 3694882 wikitext text/x-wiki [[Санат:Елдер бойынша әкімшілік бірліктер|.]] [[Санат:Құрлықтар бойынша әкімшілік бірліктер|.]] [[Санат:Құрлықтар және елдер бойынша әкімшілік бөлініс|*]] 428uosyv9ac0333jyc5wm35jf279ehd Санат:Құрлықтар бойынша әкімшілік бірліктер 14 790343 3694883 2026-11-11T09:56:22Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Әкімшілік бірліктер|*]] [[Санат:Құрлықтар бойынша әкімшілік бөлініс|*]] 3694883 wikitext text/x-wiki [[Санат:Әкімшілік бірліктер|*]] [[Санат:Құрлықтар бойынша әкімшілік бөлініс|*]] 7tql80qj1fi2j3sldnmmmloi7m2fqtl Санат:Бөлінген аймақтар 14 790344 3694884 2026-11-11T09:57:28Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Cross-border regions}} [[Санат:Шекаралар]] [[Санат:Саяси география]] [[Санат:Әлем аймақтары]] 3694884 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cross-border regions}} [[Санат:Шекаралар]] [[Санат:Саяси география]] [[Санат:Әлем аймақтары]] ewsyqk2k7jj120b3p9sckef3noxdgq5 Санат:Снохомиш округінде туғандар 14 790345 3694885 2026-11-11T09:58:33Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Вашингтон штатында туғандар|Снохомиш]] [[Санат:Снохомиш (округ) тұлғалары| 1]] 3694885 wikitext text/x-wiki [[Санат:Вашингтон штатында туғандар|Снохомиш]] [[Санат:Снохомиш (округ) тұлғалары| 1]] 7pom460z241ljggv96w8juqphimw5u8 Санат:Снохомиш (округ) тұлғалары 14 790346 3694886 2026-11-11T09:59:22Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|People of Snohomish County, Washington}} [[Санат:Снохомиш (округ)]] [[Санат:Вашингтон штаты округтері бойынша тұлғалар|Снохомиш]] 3694886 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of Snohomish County, Washington}} [[Санат:Снохомиш (округ)]] [[Санат:Вашингтон штаты округтері бойынша тұлғалар|Снохомиш]] 21exckbb4v3ggmkl9wk9v7hjf5ry7oz Санат:Снохомиш (округ) 14 790347 3694887 2026-11-11T10:00:51Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|Snohomish County, Washington}} {{Басты мақала}} [[Санат:Вашингтон штаты округтері санаттары]] 3694887 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Snohomish County, Washington}} {{Басты мақала}} [[Санат:Вашингтон штаты округтері санаттары]] 20itzfii0u7yszbt6vdninx76w8gpj4 Санат:Вашингтон штаты округтері бойынша тұлғалар 14 790348 3694889 2026-11-11T10:01:40Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Вашингтон (штат) тұлғалары|*Округ]] [[Санат:АҚШ округтері бойынша тұлғалар|Вашингтон]] [[Санат:Вашингтон штаты округтері бойынша санаттар]] 3694889 wikitext text/x-wiki [[Санат:Вашингтон (штат) тұлғалары|*Округ]] [[Санат:АҚШ округтері бойынша тұлғалар|Вашингтон]] [[Санат:Вашингтон штаты округтері бойынша санаттар]] mojp30iaydxbauoflrqn7wcgmwhpklb Санат:Вашингтон (штат) тұлғалары 14 790349 3694891 2026-11-11T10:02:53Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Commonscat|People of Washington (state)}} [[Санат:Вашингтон (штат)]] [[Санат:АҚШ штаттары бойынша тұлғалар|Вашингтон (штат)]] 3694891 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of Washington (state)}} [[Санат:Вашингтон (штат)]] [[Санат:АҚШ штаттары бойынша тұлғалар|Вашингтон (штат)]] rakv2a56c4psk1882xjitk2w7b60oa2 Санат:Вашингтон штаты округтері бойынша санаттар 14 790350 3694892 2026-11-11T10:03:36Z Nurken 111493 Жаңа бетте: [[Санат:Вашингтон (штат) санаттары|*Округтер]] [[Санат:АҚШ округтері бойынша санаттар|Вашингтон]] 3694892 wikitext text/x-wiki [[Санат:Вашингтон (штат) санаттары|*Округтер]] [[Санат:АҚШ округтері бойынша санаттар|Вашингтон]] 2608sjv1dcs6xabhr42sjm6qw74q9s2 Қатысушы талқылауы:Сапарова Гульбану Мейрбековна 3 790351 3694900 2026-11-11T10:18:32Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3694900 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Сапарова Гульбану Мейрбековна}} -- [[Қатысушы:Batyrbek.kz|Batyrbek]] ([[Қатысушы талқылауы:Batyrbek.kz|талқылауы]]) 15:18, 2026 ж. қарашаның 11 (+05) tkohv1gzojnwe89xd9bqodw246n5qe1 Алдараспан (әзіл-сықақ театр) 0 790353 3694915 2026-11-11T10:41:59Z Qorgasyn 164729 Жаңа бетте: {{Тексерілмеген мақала|date={{subst:#time:F Y}}}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Алдараспан» |шынайы атауы = «Алдараспан» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_mi... 3694915 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Алдараспан» |шынайы атауы = «Алдараспан» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 2009 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Нұржан Төлендиев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Нұржан Төлендиев]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Aldaraspan logo.jpg |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Алдараспан» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Алдараспан»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ театрларының бірі. 2009 жылы [[Нұржан Төлендиевтің (әзіл-сықақ театр)|Нұржан Төлендиевтің]] бастамасымен құрылған. Театр бастапқыда телевизиялық скетч-шоу ретінде қалыптасып, кейін сахналық қойылымдар ұсынатын шығармашылық ұжымға айналды. Театрдың шығармашылық қызметі сатиралық интермедиялар мен комедиялық қойылымдарға негізделген.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=34&id=1922 |title=Нұржан Төлендиев: «Шаншардан» – «Алдараспанға» |website=Oinet.kz |date=2009-09-19}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ntk.kz/ru/revu/2025-04-15/revuenews-12702 |title=«Алдараспанға» 15 жыл! Театр жұмысын тоқтататыны рас па? |website=НТК |date=2025-04-15}}</ref> d6559n4xhwe00kccu2hlt0546txzgid 3694917 3694915 2026-11-11T10:42:54Z Qorgasyn 164729 «[[Санат:Қазақстан театрлары|Қазақстан театрлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694917 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Алдараспан» |шынайы атауы = «Алдараспан» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 2009 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Нұржан Төлендиев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Нұржан Төлендиев]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Aldaraspan logo.jpg |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Алдараспан» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Алдараспан»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ театрларының бірі. 2009 жылы [[Нұржан Төлендиевтің (әзіл-сықақ театр)|Нұржан Төлендиевтің]] бастамасымен құрылған. Театр бастапқыда телевизиялық скетч-шоу ретінде қалыптасып, кейін сахналық қойылымдар ұсынатын шығармашылық ұжымға айналды. Театрдың шығармашылық қызметі сатиралық интермедиялар мен комедиялық қойылымдарға негізделген.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=34&id=1922 |title=Нұржан Төлендиев: «Шаншардан» – «Алдараспанға» |website=Oinet.kz |date=2009-09-19}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ntk.kz/ru/revu/2025-04-15/revuenews-12702 |title=«Алдараспанға» 15 жыл! Театр жұмысын тоқтататыны рас па? |website=НТК |date=2025-04-15}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] 38l6npxb7z5nw6te9vha6xtmv85pddq 3694918 3694917 2026-11-11T10:43:09Z Qorgasyn 164729 «[[Санат:Әзіл-сықақ театрлары|Әзіл-сықақ театрлары]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694918 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Алдараспан» |шынайы атауы = «Алдараспан» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 2009 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Нұржан Төлендиев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Нұржан Төлендиев]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Aldaraspan logo.jpg |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Алдараспан» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Алдараспан»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ театрларының бірі. 2009 жылы [[Нұржан Төлендиевтің (әзіл-сықақ театр)|Нұржан Төлендиевтің]] бастамасымен құрылған. Театр бастапқыда телевизиялық скетч-шоу ретінде қалыптасып, кейін сахналық қойылымдар ұсынатын шығармашылық ұжымға айналды. Театрдың шығармашылық қызметі сатиралық интермедиялар мен комедиялық қойылымдарға негізделген.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=34&id=1922 |title=Нұржан Төлендиев: «Шаншардан» – «Алдараспанға» |website=Oinet.kz |date=2009-09-19}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ntk.kz/ru/revu/2025-04-15/revuenews-12702 |title=«Алдараспанға» 15 жыл! Театр жұмысын тоқтататыны рас па? |website=НТК |date=2025-04-15}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] 86kg0ozkqgw99h7o2xi0x8591b3t9qr 3694919 3694918 2026-11-11T10:43:27Z Qorgasyn 164729 «[[Санат:2009 жылы құрылған ұйымдар|2009 жылы құрылған ұйымдар]]» деген санатты қосты ([[УП:HOTCAT|HotCat]] құралының көмегімен) 3694919 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Алдараспан» |шынайы атауы = «Алдараспан» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 2009 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Нұржан Төлендиев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Нұржан Төлендиев]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Aldaraspan logo.jpg |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Алдараспан» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Алдараспан»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ театрларының бірі. 2009 жылы [[Нұржан Төлендиевтің (әзіл-сықақ театр)|Нұржан Төлендиевтің]] бастамасымен құрылған. Театр бастапқыда телевизиялық скетч-шоу ретінде қалыптасып, кейін сахналық қойылымдар ұсынатын шығармашылық ұжымға айналды. Театрдың шығармашылық қызметі сатиралық интермедиялар мен комедиялық қойылымдарға негізделген.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=34&id=1922 |title=Нұржан Төлендиев: «Шаншардан» – «Алдараспанға» |website=Oinet.kz |date=2009-09-19}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ntk.kz/ru/revu/2025-04-15/revuenews-12702 |title=«Алдараспанға» 15 жыл! Театр жұмысын тоқтататыны рас па? |website=НТК |date=2025-04-15}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:2009 жылы құрылған ұйымдар]] 6dh6f4v476ruok3epfvotm0jbzgh1zt 3694922 3694919 2026-11-11T10:46:19Z Qorgasyn 164729 3694922 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Алдараспан» |шынайы атауы = «Алдараспан» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 2009 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Нұржан Төлендиев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Нұржан Төлендиев]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Aldaraspan logo.jpg |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Алдараспан» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Алдараспан»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ театрларының бірі. 2009 жылы [[Нұржан Төлендиевтің (әзіл-сықақ театр)|Нұржан Төлендиевтің]] бастамасымен құрылған. Театр бастапқыда телевизиялық скетч-шоу ретінде қалыптасып, кейін сахналық қойылымдар ұсынатын шығармашылық ұжымға айналды. Театрдың шығармашылық қызметі сатиралық интермедиялар мен комедиялық қойылымдарға негізделген.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=34&id=1922 |title=Нұржан Төлендиев: «Шаншардан» – «Алдараспанға» |website=Oinet.kz |date=2009-09-19}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ntk.kz/ru/revu/2025-04-15/revuenews-12702 |title=«Алдараспанға» 15 жыл! Театр жұмысын тоқтататыны рас па? |website=НТК |date=2025-04-15}}</ref> === Құрылуы === «Алдараспан» театры 2009 жылы Нұржан Төлендиевтің бастамасымен құрылған. Ол бұған дейін [[Шаншар (әзіл-сықақ театр)|«Шаншар»]] әзіл-сықақ театрында өнер көрсеткен. Жаңа театр құру туралы шешім қабылдағаннан кейін болашақ ұжымның құрамын жасақтауға кірісіп, кәсіби актерлерді іріктейді. Алғашқы құрамға [[Жұлдызай Дүйсенбиева]] шақырылды.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=34&id=1922 |title=Нұржан Төлендиев: «Шаншардан» – «Алдараспанға» |website=Oinet.kz |date=2009-09-19}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:2009 жылы құрылған ұйымдар]] 0apmp6n1wcnt5i7d61avlqogtivteyh 3694923 3694922 2026-11-11T10:49:08Z Qorgasyn 164729 3694923 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Алдараспан» |шынайы атауы = «Алдараспан» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 2009 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Нұржан Төлендиев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Нұржан Төлендиев]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Aldaraspan logo.jpg |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Алдараспан» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Алдараспан»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ театрларының бірі. 2009 жылы [[Нұржан Төлендиевтің (әзіл-сықақ театр)|Нұржан Төлендиевтің]] бастамасымен құрылған. Театр бастапқыда телевизиялық скетч-шоу ретінде қалыптасып, кейін сахналық қойылымдар ұсынатын шығармашылық ұжымға айналды. Театрдың шығармашылық қызметі сатиралық интермедиялар мен комедиялық қойылымдарға негізделген.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=34&id=1922 |title=Нұржан Төлендиев: «Шаншардан» – «Алдараспанға» |website=Oinet.kz |date=2009-09-19}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ntk.kz/ru/revu/2025-04-15/revuenews-12702 |title=«Алдараспанға» 15 жыл! Театр жұмысын тоқтататыны рас па? |website=НТК |date=2025-04-15}}</ref> === Құрылуы === «Алдараспан» театры 2009 жылы Нұржан Төлендиевтің бастамасымен құрылған. Ол бұған дейін [[Шаншар (әзіл-сықақ театр)|«Шаншар»]] әзіл-сықақ театрында өнер көрсеткен. Жаңа театр құру туралы шешім қабылдағаннан кейін болашақ ұжымның құрамын жасақтауға кірісіп, кәсіби актерлерді іріктейді. Алғашқы құрамға [[Жұлдызай Дүйсенбиева]] шақырылды.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=34&id=1922 |title=Нұржан Төлендиев: «Шаншардан» – «Алдараспанға» |website=Oinet.kz |date=2009-09-19}}</ref> === Алғашқы телевизиялық жобалары === «Алдараспан» шығармашылық қызметін телевизиялық [[скетч-шоу]] форматында бастады. Бағдарламаларда күнделікті өмірдегі оқиғалар, қоғамдық мәселелер мен тұрмыстық жағдайлар әзіл-сықақ арқылы көрсетілді. Кейін телевизиялық жобаның негізінде сахналық қойылымдар әзірленіп, ұжым театр ретінде жұмыс істей бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.ntk.kz/ru/revu/2025-04-15/revuenews-12702 |title=«Алдараспанға» 15 жыл! Театр жұмысын тоқтататыны рас па? |website=NTK |date=2025-04-15}}</ref> Театрдың алғашқы концерттері [[Алматы]] қаласындағы Республика сарайында өтті. Үш күн ішінде алты концерт ұйымдастырылып, көрермендер залды толық толтырды.<ref>{{cite web |url=https://www.ktk.kz/kz/programs/blog/117799/ |title=«Алдараспан» әзіл-сықақ театры туралы не білеміз? |website=КТК}}</ref> 2011 жылы театр Астана қаласындағы [[Астана (концерт залы)|Конгресс-холлда]] жаңа бағдарламасын көрермендерге ұсынды. Қойылымдарда интернет алаяқтығы сияқты өзекті тақырыптар қамтылды. Театр жанынан «Ай-Хай» музыкалық тобы да құрылды.<ref>{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/aldaraspan-azil-sykak-teatry-elorda-turgyndaryna-zhana-korsetilimderin-tartu-etti_a2369195/ |title=«Алдараспан» әзіл-сықақ театры Елорда тұрғындарына жаңа көрсетілімдерін тарту етті |website=Kazinform |date=2011-04-11}}</ref> [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:2009 жылы құрылған ұйымдар]] nsv8thv8yb1esx7c53o44dokpudjqf0 3694930 3694923 2026-11-11T10:53:14Z Qorgasyn 164729 3694930 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} <!-- БҰЛ МӘТІНДІ ӨШІРМЕҢІЗ! БҰЛ ҚАТАРДАН КЕЙІН ЖАЗЫҢЫЗ! --> {{Театр |атауы = «Алдараспан» |шынайы атауы = «Алдараспан» әзіл-сықақ театры |Орналасуы = Қазақстан, Шымкент |lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec = |lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec = |region = |CoordScale = |Құрылған жылы = 2009 |Бұрынғы атаулары = |Сыйымдылығы = |Негізін қалаушылар = [[Нұржан Төлендиев]] |Негізделгені = |Директоры = [[Нұржан Төлендиев]] |Көркемдік жетекшісі = |Бас режиссёрі = |Бас дирижёрі = |Бас балетмейстері = |Бас хормейстері = |сайты = |сурет = Aldaraspan logo.jpg |өлшемі = 250px |сурет атауы = «Алдараспан» театрының логотипі |марапаттары = |Commons = }} '''«Алдараспан»''' — Қазақстандағы әзіл-сықақ театрларының бірі. 2009 жылы [[Нұржан Төлендиевтің (әзіл-сықақ театр)|Нұржан Төлендиевтің]] бастамасымен құрылған. Театр бастапқыда телевизиялық скетч-шоу ретінде қалыптасып, кейін сахналық қойылымдар ұсынатын шығармашылық ұжымға айналды. Театрдың шығармашылық қызметі сатиралық интермедиялар мен комедиялық қойылымдарға негізделген.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=34&id=1922 |title=Нұржан Төлендиев: «Шаншардан» – «Алдараспанға» |website=Oinet.kz |date=2009-09-19}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ntk.kz/ru/revu/2025-04-15/revuenews-12702 |title=«Алдараспанға» 15 жыл! Театр жұмысын тоқтататыны рас па? |website=НТК |date=2025-04-15}}</ref> === Құрылуы === «Алдараспан» театры 2009 жылы Нұржан Төлендиевтің бастамасымен құрылған. Ол бұған дейін [[Шаншар (әзіл-сықақ театр)|«Шаншар»]] әзіл-сықақ театрында өнер көрсеткен. Жаңа театр құру туралы шешім қабылдағаннан кейін болашақ ұжымның құрамын жасақтауға кірісіп, кәсіби актерлерді іріктейді. Алғашқы құрамға [[Жұлдызай Дүйсенбиева]] шақырылды.<ref>{{cite web |url=https://oinet.kz/e/action/ShowInfo.php?classid=34&id=1922 |title=Нұржан Төлендиев: «Шаншардан» – «Алдараспанға» |website=Oinet.kz |date=2009-09-19}}</ref> === Алғашқы телевизиялық жобалары === «Алдараспан» шығармашылық қызметін телевизиялық [[скетч-шоу]] форматында бастады. Бағдарламаларда күнделікті өмірдегі оқиғалар, қоғамдық мәселелер мен тұрмыстық жағдайлар әзіл-сықақ арқылы көрсетілді. Кейін телевизиялық жобаның негізінде сахналық қойылымдар әзірленіп, ұжым театр ретінде жұмыс істей бастады.<ref>{{cite web |url=https://www.ntk.kz/ru/revu/2025-04-15/revuenews-12702 |title=«Алдараспанға» 15 жыл! Театр жұмысын тоқтататыны рас па? |website=NTK |date=2025-04-15}}</ref> Театрдың алғашқы концерттері [[Алматы]] қаласындағы Республика сарайында өтті. Үш күн ішінде алты концерт ұйымдастырылып, көрермендер залды толық толтырды.<ref>{{cite web |url=https://www.ktk.kz/kz/programs/blog/117799/ |title=«Алдараспан» әзіл-сықақ театры туралы не білеміз? |website=КТК}}</ref> 2011 жылы театр Астана қаласындағы [[Астана (концерт залы)|Конгресс-холлда]] жаңа бағдарламасын көрермендерге ұсынды. Қойылымдарда интернет алаяқтығы сияқты өзекті тақырыптар қамтылды. Театр жанынан «Ай-Хай» музыкалық тобы да құрылды.<ref>{{cite web |url=https://kaz.inform.kz/news/aldaraspan-azil-sykak-teatry-elorda-turgyndaryna-zhana-korsetilimderin-tartu-etti_a2369195/ |title=«Алдараспан» әзіл-сықақ театры Елорда тұрғындарына жаңа көрсетілімдерін тарту етті |website=Kazinform |date=2011-04-11}}</ref> == Дереккөздер == {{дереккөздер}} [[Санат:Қазақстан театрлары]] [[Санат:Әзіл-сықақ театрлары]] [[Санат:2009 жылы құрылған ұйымдар]] mmhlws00jej09h0c3ofj6f3yekc7yif Якутск басшысы 0 790355 3694943 2026-11-11T11:00:34Z Nurken 111493 Жаңа бетте: {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Армения президенті |шынайы атауы = {{ublist |{{lang-sah|Дьокуускай баһылыга}} |{{lang-ru|глава Якутска}} }} |ел = Ресей |эмблема = Great Coat of Arms of Yakutsk.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = Якутск елтаңбасы |қазіргі = {{iw|Дми... 3694943 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Армения президенті |шынайы атауы = {{ublist |{{lang-sah|Дьокуускай баһылыга}} |{{lang-ru|глава Якутска}} }} |ел = Ресей |эмблема = Great Coat of Arms of Yakutsk.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = Якутск елтаңбасы |қазіргі = {{iw|Дмитрий Дмитриевич Садовников|Дмитрий Садовников|ru|Садовников, Дмитрий Дмитриевич}} |тағайындалған = 21 шілде 2026 жылдан бері |портреті = Dmitriy Sadovnikov.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = [[мэр]] |резиденция = [[Якутск]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1993 жыл|1993]] (қазіргі түрінде) |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Алексей Александрович Томтосов|Алексей Томтосов]] (1993) |соңғысы = |сайты = [https://yakutskcity.ru/administration/rukovodstvo/ yakutskcity.ru] }} '''Якутск басшысы''' ({{lang-sah|Дьокуускай баһылыга}}; {{lang-ru|глава Якутска}}) — [[Якутск]] қаласының басты саяси лауазымы, [[Атқарушы билік|атқарушы билігі]]нің басшысы. Якутск әкімшілік бірлігі ресми түрде «Якутск қаласы» қалалық округі ({{lang-ru|городской округ «город Якутск»}}) делінеді. Якутск мэрі осылайша «Якутск қаласы» округтік әкімшілігіне басшылық етеді.<ref>{{Cite web|url=https://yakutskcity.ru/administration/rukovodstvo/ |title=Руководство администрации города Якутска |lang=ru |work=yakutskcity.ru |accessdate=2023-11-15}} {{Wayback|date=2023-02-07|url=https://web.archive.org/web/20230207105511/https://yakutskcity.ru/administration/rukovodstvo/}}</ref> «Якутск қаласы» қалалық округінің басшысы Якутск қаласының аумағында атқарушы, әкімшілік, үйлестіруші және бақылау қызметін жүзеге асырады, аудан әкімшілігін бір адамдық басқару қағидаттары бойынша басқарады.<ref>{{Cite web|url=https://yakutskcity.ru/administration/reglament/ |title=РЕГЛАМЕНТ ОКРУЖНОЙ АДМИНИСТРАЦИИ ГОРОДА ЯКУТСКА |language=ru |publisher=Якутск қаласы округтік әкімшілігі |work=yakutskcity.ru |accessdate=2023-11-15}} {{Wayback|date=2023-02-07 |url=https://web.archive.org/web/20230207120208/https://yakutskcity.ru/administration/reglament/}}</ref> == Басшылар тізімі == [[Сурет:Мэрия Якутска.jpg|нобай|солға|Якутск мэриясының ғимараты]] # Михаил Афанасьевич Литвинов 09-12.1921 # Дмитрий Кузьмич Бубякин 01.1922-05.1924 # Леон Людвигович Даниш 06-12.1924 # {{iw|Платон Алексеевич Ойунский|Платон Ойунский|ru|Ойунский, Платон Алексеевич}} 01-12.1925 # Иван Иванович Савельев 12.1925-05.1926 # Владимир Александрович Иванов 05.1926-06.1928 # Марк Наумович Стародуб 08-12.1928 # Григорий Львович Шиц 01-09.1929 # Михаил Афанасьевич Литвинов 10.1929-01.1930 # Григорий Данилович Нога 01-03.1930 # Михаил Афанасьевич Литвинов 04-08.1930 # Руф Иванович Кардашевский 08-12.1930 # Давлет Кочубеевич Бектугулов 01.1931-05.1932 # Батанин 05-07.1932 # {{iw|Николай Васильевич Бубякин|Николай Бубякин|ru|Бубякин, Николай Васильевич}} 07.1932-12.1935 # {{iw|Габид Оскарович Баширов|Габид Баширов|ru|Баширов, Габид Оскарович}} 12.1935-09.1937 # Сергей Степанович Васильев 09.1937-10.1938 # Пётр Алексеевич Вологжин 10.1938-03.1939 # Федор Максимович Бухтояров 04.1939-12.1939 # Николай Иванович Калинин 12.1939-06.1943 # Павел Кузьмич Малинченко 06.1943-01.1944 # {{iw|Нургали Гизетович Фаткулов|Нургали Фаткулов|ru|Фаткулов, Нургали Гизетович}} 01.1944-04.1946 # {{iw|Николай Петрович Колотий|Николай Колотий|ru|Колотий, Николай Петрович}} 04.1946-01.1951 # {{iw|Франц Николаевич Таурин|Франц Таурин|ru|Таурин, Франц Николаевич}} 01.1951-08.1952 # {{iw|Павел Петрович Антипин|Павел Антипин|ru|Антипин, Павел Петрович}} 08.1952-03.1957 # {{iw|Николай Дмитриевич Терешкин|Николай Терешкин|ru|Терешкин, Николай Дмитриевич}} 05.1957-03.1961 # {{iw|Михаил Николаевич Семёнов (мемлекет қайраткері)|Михаил Семёнов|ru|Семёнов, Михаил Николаевич (государственный деятель)}} 03.1961-01.1967 # {{iw|Иван Николаевич Алексеев|Иван Алексеев|ru|Алексеев, Иван Николаевич}} 01.1967-01.1971 # {{iw|Виталий Петрович Смирнов|Виталий Смирнов|ru|Смирнов, Виталий Петрович}} 01.1971-05.1972 # {{iw|Иннокентий Павлович Толмачёв (мемлекет қайраткері)|Иннокентий Толмачёв|ru|Толмачёв, Иннокентий Павлович (государственный деятель)}} 06.1972-06.1976 # {{iw|Иван Данилович Черов|Иван Черов|ru|Черов, Иван Данилович}} 06.1976-01.1980 # {{iw|Владислав Павлович Шамшин|Владислав Шамшин|ru|Шамшин, Владислав Павлович}} 01.1980-08.1983 # {{iw|Юрий Семёнович Коркин|Юрий Коркин|ru|Коркин, Юрий Семёнович}} 08.1983-09.1988 # {{iw|Павел Павлович Бородин|Павел Бородин|ru|Бородин, Павел Павлович}} 11.1988-1992 === КСРО === [[Якут Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Якут АКСР]] тұсындағы Якутск басшыларының тізімі ([[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]): === Ресей Федерациясы === [[Саха Республикасы]] тұсындағы Якутск басшыларының тізімі ([[Ресей|Ресей Федерациясы]]): # {{iw|Алексей Александрович Томтосов|Алексей Томтосов|ru|Томтосов, Алексей Александрович}} 1993–1995 # {{iw|Спартак Степанович Борисов|Спартак Борисов|ru|Борисов, Спартак Степанович}} 1995–1997 # {{iw|Илья Филиппович Михальчук|Илья Михальчук|ru|Михальчук, Илья Филиппович}} 11 қаңтар 1998 – 10 қыркүйек 2007 # {{iw|Юрий Вадимович Заболев|Юрий Заболев|ru|Заболев, Юрий Вадимович}} 2 желтоқсан 2007 – 23 желтоқсан 2011 # [[Айсен Сергеевич Николаев|Айсен Николаев]] 15 наурыз 2012 – 28 мамыр 2018 # {{iw|Пётр Семёнович Ефремов|Пётр Ефремов|ru|Ефремов, Пётр Семёнович}} ({{м.а.}} 28 мамыр – 17 қыркүйек 2018) # {{iw|Сардана Владимировна Авксентьева|Сардана Авксентьева|ru|Авксентьева, Сардана Владимировна}} 17 қыркүйек 2018 – 14 қаңтар 2021 # {{iw|Евгений Николаевич Григорьев (саясаткер)|Евгений Григорьев|ru|Григорьев, Евгений Николаевич (политик)}} 2 сәуір 2021 – 20 шілде 2026<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4739776 |title=Якутский день сурка |lang=ru |publisher=[[Коммерсантъ]] |date=2021-03-20 |accessdate=2023-11-15}} {{Wayback|date=2023-11-15 |url=https://web.archive.org/web/20231115024022/https://www.kommersant.ru/doc/4739776}}</ref> # {{iw|Дмитрий Дмитриевич Садовников|Дмитрий Садовников|ru|Садовников, Дмитрий Дмитриевич}} 20 шілде 2026 жылдан бері == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Якутск басшылары| *]] 2lifw7fr2ms5t2m13pxxyvilx48qkb0 3694962 3694943 2026-11-11T11:10:40Z Nurken 111493 3694962 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Армения президенті |шынайы атауы = {{ublist |{{lang-sah|Дьокуускай баһылыга}} |{{lang-ru|глава Якутска}} }} |ел = Ресей |эмблема = Great Coat of Arms of Yakutsk.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = Якутск елтаңбасы |қазіргі = {{iw|Дмитрий Дмитриевич Садовников|Дмитрий Садовников|ru|Садовников, Дмитрий Дмитриевич}} |тағайындалған = 21 шілде 2026 жылдан бері |портреті = Dmitriy Sadovnikov.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = [[мэр]] |резиденция = [[Якутск]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1993 жыл|1993]] (қазіргі түрінде) |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Алексей Александрович Томтосов|Алексей Томтосов]] (1993) |соңғысы = |сайты = [https://yakutskcity.ru/administration/rukovodstvo/ yakutskcity.ru] }} '''Якутск басшысы''' ({{lang-sah|Дьокуускай баһылыга}}; {{lang-ru|глава Якутска}}) — [[Якутск]] қаласының басты саяси лауазымы, [[Атқарушы билік|атқарушы билігі]]нің басшысы. Якутск әкімшілік бірлігі ресми түрде «Якутск қаласы» қалалық округі ({{lang-ru|городской округ «город Якутск»}}) делінеді. Якутск мэрі осылайша «Якутск қаласы» округтік әкімшілігіне басшылық етеді.<ref>{{Cite web|url=https://yakutskcity.ru/administration/rukovodstvo/ |title=Руководство администрации города Якутска |lang=ru |work=yakutskcity.ru |accessdate=2023-11-15}} {{Wayback|date=2023-02-07|url=https://web.archive.org/web/20230207105511/https://yakutskcity.ru/administration/rukovodstvo/}}</ref> «Якутск қаласы» қалалық округінің басшысы Якутск қаласының аумағында атқарушы, әкімшілік, үйлестіруші және бақылау қызметін жүзеге асырады, аудан әкімшілігін бір адамдық басқару қағидаттары бойынша басқарады.<ref>{{Cite web|url=https://yakutskcity.ru/administration/reglament/ |title=РЕГЛАМЕНТ ОКРУЖНОЙ АДМИНИСТРАЦИИ ГОРОДА ЯКУТСКА |language=ru |publisher=Якутск қаласы округтік әкімшілігі |work=yakutskcity.ru |accessdate=2023-11-15}} {{Wayback|date=2023-02-07 |url=https://web.archive.org/web/20230207120208/https://yakutskcity.ru/administration/reglament/}}</ref> == Басшылар тізімі == [[Сурет:Мэрия Якутска.jpg|нобай|солға|Якутск мэриясының ғимараты]] # Михаил Афанасьевич Литвинов қыркүйек – желтоқсан 1921 # Дмитрий Кузьмич Бубякин қаңтар 1922 – мамыр 1924 # Леон Людвигович Даниш маусым–желтоқсан 1924 # {{iw|Платон Алексеевич Ойунский|Платон Ойунский|ru|Ойунский, Платон Алексеевич}} қаңтар–желтоқсан 1925 # Иван Иванович Савельев желтоқсан 1925 – мамыр 1926 # Владимир Александрович Иванов мамыр 1926 – маусым 1928 # Марк Наумович Стародуб тамыз–желтоқсан 1928 # Григорий Львович Шиц қаңтар–қыркүйек 1929 # Михаил Афанасьевич Литвинов қазан 1929- қаңтар 1930 # Григорий Данилович Нога қаңтар–наурыз 1930 # Михаил Афанасьевич Литвинов сәуір – тамыз 1930 # Руф Иванович Кардашевский тамыз – желтоқсан 1930 # Давлет Кочубеевич Бектугулов қаңтар 1931 – мамыр 1932 # Батанин мамыр–шілде 1932 # {{iw|Николай Васильевич Бубякин|Николай Бубякин|ru|Бубякин, Николай Васильевич}} шілде 1932 – желтоқсан 1935 # {{iw|Габид Оскарович Баширов|Габид Баширов|ru|Баширов, Габид Оскарович}} желтоқсан 1935 – қыркүйек 1937 # Сергей Степанович Васильев қыркүйек 1937 – қазан 1938 # Пётр Алексеевич Вологжин қазан 1938 – наурыз 1939 # Федор Максимович Бухтояров сәуір 1939 – желтоқсан 1939 # Николай Иванович Калинин желтоқсан 1939 – маусым 1943 # Павел Кузьмич Малинченко маусым 1943 – қаңтар 1944 # {{iw|Нургали Гизетович Фаткулов|Нургали Фаткулов|ru|Фаткулов, Нургали Гизетович}} қаңтар 1944 – сәуір 1946 # {{iw|Николай Петрович Колотий|Николай Колотий|ru|Колотий, Николай Петрович}} сәуір 1946 – қаңтар 1951 # {{iw|Франц Николаевич Таурин|Франц Таурин|ru|Таурин, Франц Николаевич}} қаңтар 1951 – тамыз 1952 # {{iw|Павел Петрович Антипин|Павел Антипин|ru|Антипин, Павел Петрович}} тамыз 1952 – наурыз 1957 # {{iw|Николай Дмитриевич Терешкин|Николай Терешкин|ru|Терешкин, Николай Дмитриевич}} мамыр 1957 – наурыз 1961 # {{iw|Михаил Николаевич Семёнов (мемлекет қайраткері)|Михаил Семёнов|ru|Семёнов, Михаил Николаевич (государственный деятель)}} наурыз 1961 – қаңтар 1967 # {{iw|Иван Николаевич Алексеев|Иван Алексеев|ru|Алексеев, Иван Николаевич}} қаңтар 1967 – қаңтар 1971 # {{iw|Виталий Петрович Смирнов|Виталий Смирнов|ru|Смирнов, Виталий Петрович}} қаңтар 1971 – мамыр 1972 # {{iw|Иннокентий Павлович Толмачёв (мемлекет қайраткері)|Иннокентий Толмачёв|ru|Толмачёв, Иннокентий Павлович (государственный деятель)}} маусым 1972 – маусым 1976 # {{iw|Иван Данилович Черов|Иван Черов|ru|Черов, Иван Данилович}} маусым 1976 – қаңтар 1980 # {{iw|Владислав Павлович Шамшин|Владислав Шамшин|ru|Шамшин, Владислав Павлович}} қаңтар 1980 – тамыз 1983 # {{iw|Юрий Семёнович Коркин|Юрий Коркин|ru|Коркин, Юрий Семёнович}} тамыз 1983 – қыркүйек 1988 # {{iw|Павел Павлович Бородин|Павел Бородин|ru|Бородин, Павел Павлович}} қараша 1988 – 1992 === КСРО === [[Якут Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Якут АКСР]] тұсындағы Якутск басшыларының тізімі ([[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]): === Ресей Федерациясы === [[Саха Республикасы]] тұсындағы Якутск басшыларының тізімі ([[Ресей|Ресей Федерациясы]]): # {{iw|Алексей Александрович Томтосов|Алексей Томтосов|ru|Томтосов, Алексей Александрович}} 1993–1995 # {{iw|Спартак Степанович Борисов|Спартак Борисов|ru|Борисов, Спартак Степанович}} 1995–1997 # {{iw|Илья Филиппович Михальчук|Илья Михальчук|ru|Михальчук, Илья Филиппович}} 11 қаңтар 1998 – 10 қыркүйек 2007 # {{iw|Юрий Вадимович Заболев|Юрий Заболев|ru|Заболев, Юрий Вадимович}} 2 желтоқсан 2007 – 23 желтоқсан 2011 # [[Айсен Сергеевич Николаев|Айсен Николаев]] 15 наурыз 2012 – 28 мамыр 2018 # {{iw|Пётр Семёнович Ефремов|Пётр Ефремов|ru|Ефремов, Пётр Семёнович}} ({{м.а.}} 28 мамыр – 17 қыркүйек 2018) # {{iw|Сардана Владимировна Авксентьева|Сардана Авксентьева|ru|Авксентьева, Сардана Владимировна}} 17 қыркүйек 2018 – 14 қаңтар 2021 # {{iw|Евгений Николаевич Григорьев (саясаткер)|Евгений Григорьев|ru|Григорьев, Евгений Николаевич (политик)}} 2 сәуір 2021 – 20 шілде 2026<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4739776 |title=Якутский день сурка |lang=ru |publisher=[[Коммерсантъ]] |date=2021-03-20 |accessdate=2023-11-15}} {{Wayback|date=2023-11-15 |url=https://web.archive.org/web/20231115024022/https://www.kommersant.ru/doc/4739776}}</ref> # {{iw|Дмитрий Дмитриевич Садовников|Дмитрий Садовников|ru|Садовников, Дмитрий Дмитриевич}} 20 шілде 2026 жылдан бері == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Якутск басшылары| *]] 8haa0w1yag51ozv1wv9cj7biu5392b3 3694963 3694962 2026-11-11T11:14:54Z Nurken 111493 3694963 wikitext text/x-wiki {{Мемлекеттік қызмет |қызметі = Армения президенті |шынайы атауы = {{ublist |{{lang-sah|Дьокуускай баһылыга}} |{{lang-ru|глава Якутска}} }} |ел = Ресей |эмблема = Great Coat of Arms of Yakutsk.svg |эмблема ені = |эмблеманың аты = Якутск елтаңбасы |қазіргі = {{iw|Дмитрий Дмитриевич Садовников|Дмитрий Садовников|ru|Садовников, Дмитрий Дмитриевич}} |тағайындалған = 21 шілде 2026 жылдан бері |портреті = Dmitriy Sadovnikov.jpg |портреттің ені = |портреттің тақырыбы = |басшылық етеді = |басқару түрі = [[мэр]] |резиденция = [[Якутск]] |бағынады = |ұсынылады = |мүше = |тағайындалды = |өкілеттігінің мерзімі = 5 жыл |айлығы = |орынбасары = |ізашары = |пайда болды = [[1993 жыл|1993]] (қазіргі түрінде) |таратылды = |ізбасары = |біріншісі = [[Алексей Александрович Томтосов|Алексей Томтосов]] (1993) |соңғысы = |сайты = [https://yakutskcity.ru/administration/rukovodstvo/ yakutskcity.ru] }} '''Якутск басшысы''' ({{lang-sah|Дьокуускай баһылыга}}; {{lang-ru|глава Якутска}}) — [[Якутск]] қаласының басты саяси лауазымы, [[Атқарушы билік|атқарушы билігі]]нің басшысы. Якутск әкімшілік бірлігі ресми түрде «Якутск қаласы» қалалық округі ({{lang-ru|городской округ «город Якутск»}}) делінеді. Якутск мэрі осылайша «Якутск қаласы» округтік әкімшілігіне басшылық етеді.<ref>{{Cite web|url=https://yakutskcity.ru/administration/rukovodstvo/ |title=Руководство администрации города Якутска |lang=ru |work=yakutskcity.ru |accessdate=2023-11-15}} {{Wayback|date=2023-02-07|url=https://web.archive.org/web/20230207105511/https://yakutskcity.ru/administration/rukovodstvo/}}</ref> «Якутск қаласы» қалалық округінің басшысы Якутск қаласының аумағында атқарушы, әкімшілік, үйлестіруші және бақылау қызметін жүзеге асырады, аудан әкімшілігін бір адамдық басқару қағидаттары бойынша басқарады.<ref>{{Cite web|url=https://yakutskcity.ru/administration/reglament/ |title=РЕГЛАМЕНТ ОКРУЖНОЙ АДМИНИСТРАЦИИ ГОРОДА ЯКУТСКА |language=ru |publisher=Якутск қаласы округтік әкімшілігі |work=yakutskcity.ru |accessdate=2023-11-15}} {{Wayback|date=2023-02-07 |url=https://web.archive.org/web/20230207120208/https://yakutskcity.ru/administration/reglament/}}</ref> == Басшылар тізімі == [[Сурет:Мэрия Якутска.jpg|нобай|солға|Якутск мэриясының ғимараты]] === КСРО === [[Якут Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы|Якут АКСР]] тұсындағы Якутск басшыларының тізімі ([[Ресей Кеңестік Федерациялық Социалистік Республикасы|РКФСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]): # Михаил Афанасьевич Литвинов қыркүйек – желтоқсан 1921 # Дмитрий Кузьмич Бубякин қаңтар 1922 – мамыр 1924 # Леон Людвигович Даниш маусым–желтоқсан 1924 # {{iw|Платон Алексеевич Ойунский|Платон Ойунский|ru|Ойунский, Платон Алексеевич}} қаңтар–желтоқсан 1925 # Иван Иванович Савельев желтоқсан 1925 – мамыр 1926 # Владимир Александрович Иванов мамыр 1926 – маусым 1928 # Марк Наумович Стародуб тамыз–желтоқсан 1928 # Григорий Львович Шиц қаңтар–қыркүйек 1929 # Михаил Афанасьевич Литвинов қазан 1929- қаңтар 1930 # Григорий Данилович Нога қаңтар–наурыз 1930 # Михаил Афанасьевич Литвинов сәуір – тамыз 1930 # Руф Иванович Кардашевский тамыз – желтоқсан 1930 # Давлет Кочубеевич Бектугулов қаңтар 1931 – мамыр 1932 # Батанин мамыр–шілде 1932 # {{iw|Николай Васильевич Бубякин|Николай Бубякин|ru|Бубякин, Николай Васильевич}} шілде 1932 – желтоқсан 1935 # {{iw|Габид Оскарович Баширов|Габид Баширов|ru|Баширов, Габид Оскарович}} желтоқсан 1935 – қыркүйек 1937 # Сергей Степанович Васильев қыркүйек 1937 – қазан 1938 # Пётр Алексеевич Вологжин қазан 1938 – наурыз 1939 # Федор Максимович Бухтояров сәуір 1939 – желтоқсан 1939 # Николай Иванович Калинин желтоқсан 1939 – маусым 1943 # Павел Кузьмич Малинченко маусым 1943 – қаңтар 1944 # {{iw|Нургали Гизетович Фаткулов|Нургали Фаткулов|ru|Фаткулов, Нургали Гизетович}} қаңтар 1944 – сәуір 1946 # {{iw|Николай Петрович Колотий|Николай Колотий|ru|Колотий, Николай Петрович}} сәуір 1946 – қаңтар 1951 # {{iw|Франц Николаевич Таурин|Франц Таурин|ru|Таурин, Франц Николаевич}} қаңтар 1951 – тамыз 1952 # {{iw|Павел Петрович Антипин|Павел Антипин|ru|Антипин, Павел Петрович}} тамыз 1952 – наурыз 1957 # {{iw|Николай Дмитриевич Терешкин|Николай Терешкин|ru|Терешкин, Николай Дмитриевич}} мамыр 1957 – наурыз 1961 # {{iw|Михаил Николаевич Семёнов (мемлекет қайраткері)|Михаил Семёнов|ru|Семёнов, Михаил Николаевич (государственный деятель)}} наурыз 1961 – қаңтар 1967 # {{iw|Иван Николаевич Алексеев|Иван Алексеев|ru|Алексеев, Иван Николаевич}} қаңтар 1967 – қаңтар 1971 # {{iw|Виталий Петрович Смирнов|Виталий Смирнов|ru|Смирнов, Виталий Петрович}} қаңтар 1971 – мамыр 1972 # {{iw|Иннокентий Павлович Толмачёв (мемлекет қайраткері)|Иннокентий Толмачёв|ru|Толмачёв, Иннокентий Павлович (государственный деятель)}} маусым 1972 – маусым 1976 # {{iw|Иван Данилович Черов|Иван Черов|ru|Черов, Иван Данилович}} маусым 1976 – қаңтар 1980 # {{iw|Владислав Павлович Шамшин|Владислав Шамшин|ru|Шамшин, Владислав Павлович}} қаңтар 1980 – тамыз 1983 # {{iw|Юрий Семёнович Коркин|Юрий Коркин|ru|Коркин, Юрий Семёнович}} тамыз 1983 – қыркүйек 1988 # {{iw|Павел Павлович Бородин|Павел Бородин|ru|Бородин, Павел Павлович}} қараша 1988 – 1992 === Ресей Федерациясы === [[Саха Республикасы]] тұсындағы Якутск басшыларының тізімі ([[Ресей|Ресей Федерациясы]]): # {{iw|Алексей Александрович Томтосов|Алексей Томтосов|ru|Томтосов, Алексей Александрович}} 1993–1995 # {{iw|Спартак Степанович Борисов|Спартак Борисов|ru|Борисов, Спартак Степанович}} 1995–1997 # {{iw|Илья Филиппович Михальчук|Илья Михальчук|ru|Михальчук, Илья Филиппович}} 11 қаңтар 1998 – 10 қыркүйек 2007 # {{iw|Юрий Вадимович Заболев|Юрий Заболев|ru|Заболев, Юрий Вадимович}} 2 желтоқсан 2007 – 23 желтоқсан 2011 # [[Айсен Сергеевич Николаев|Айсен Николаев]] 15 наурыз 2012 – 28 мамыр 2018 # {{iw|Пётр Семёнович Ефремов|Пётр Ефремов|ru|Ефремов, Пётр Семёнович}} ({{м.а.}} 28 мамыр – 17 қыркүйек 2018) # {{iw|Сардана Владимировна Авксентьева|Сардана Авксентьева|ru|Авксентьева, Сардана Владимировна}} 17 қыркүйек 2018 – 14 қаңтар 2021 # {{iw|Евгений Николаевич Григорьев (саясаткер)|Евгений Григорьев|ru|Григорьев, Евгений Николаевич (политик)}} 2 сәуір 2021 – 20 шілде 2026<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4739776 |title=Якутский день сурка |lang=ru |publisher=[[Коммерсантъ]] |date=2021-03-20 |accessdate=2023-11-15}} {{Wayback|date=2023-11-15 |url=https://web.archive.org/web/20231115024022/https://www.kommersant.ru/doc/4739776}}</ref> # {{iw|Дмитрий Дмитриевич Садовников|Дмитрий Садовников|ru|Садовников, Дмитрий Дмитриевич}} 20 шілде 2026 жылдан бері == Дереккөздер == {{Дереккөздер}} [[Санат:Якутск басшылары| *]] 2n12ggwxkwxm2elttlh1wdkg78anvrf 1919 жылғы азамат соғысына қатысушылардың бауырластық бейіті 0 790356 3694969 2026-11-11T11:31:27Z Аружан Сағаткен 183226 Абай облысының тарих және мәдениет ескерткіштеріне жататын марихи-мәдени мұра туралы жаңа мақала орналастырдым 3694969 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} = '''1919 жылғы азамат соғысына қатысушылардың бауырластық бейіті''' = "1919 жылғы азамат соғысына қатысушылардың бауырластық бейіті, авторлары ерлі-зайыпты Гавриловтар, 1973 жыл" – Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші. <ref>https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26F000063A</ref> == Сипаттамасы == '''Революция және азаматтық соғыс батырларына арналған мемориал''' – Семей қаласында, Ленин атындағы саябақта орналасқан, 1918–1919 жылдардағы азаматтық соғыс кезінде қаза тапқан адамдарды еске алуға арналған мемориалдық кешен. Халық арасында «Өлім вагондары» атауымен де белгілі. Мемориал 1977 жылғы 2 қарашада ашылған.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Мемориал үш негізгі мүсіндік бөліктен тұрады: Қызыл Армия жауынгері – кернейшінің мүсіні, теміржол вагондары және үш қайғыға батқан әйелдің мүсіндік композициясы.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Кешеннің композициялық орталығын Қызыл Армия жауынгері – кернейшінің мүсіні құрайды. Оның биіктігі 4 метр, ал мүсін орнатылған тұғырдың биіктігі 9 метрді құрайды. Кернейші бейнесі революциялық өзгерістердің символы ретінде бейнеленген және өмірдің өлімді жеңу идеясын білдіреді.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Келесі бөлігінде теміржол үйіндісінің үстіне орналастырылған үш вагон бейнеленген. Олардың екеуі шартты түрде көрсетілсе, үшіншісі нақты көлемге жуық етіп жасалған. Оның өлшемдері – 4 × 4 × 6 метр. Вагонның ашық есіктерінен азап шеккен тұтқындардың мүсіндік бейнелері көрінеді.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Вагонның бүйір қабырғаларына тарихи оқиғаларға арналған естелік жазулар орналастырылған. Олардың арасында «Мәңгілік естелік», «Олар келер ұрпақтың бақыты үшін бар күшін сарп етті» және «Әлемдік революция жолындағы қаһарман күрескерлер. Ұрпақтар сіздерді ұмытпайды» деген мазмұндағы жазулар бар.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Кешеннің үшінші бөлігін бір тұғырға орналастырылған үш қайғыға батқан әйелдің мүсіні құрайды. Әйелдердің бірі қолына баласын ұстаған күйде бейнеленген. Бұл композиция тұтқынға алынған адамдардың тағдырын күткен аналар мен әйелдердің қайғы-қасіретін бейнелейді.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Мемориалдың авторлары – сол кездегі Ленинград қаласынан келген мүсіншілер А. В. Тихомиров, О. С. Клюшкин және А. М. Семченко. Жобаның сәулетшісі – М. И. Михайлов.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> == Тарихы == 1918 жылы Семей қаласында саяси билік үшін күрес күшейіп, азаматтық соғыс оқиғалары өріс алды. 1918 жылғы 11 маусымда ақ гвардияшыл күштердің қолдауымен қаладағы билік ауысып, ақ террор кезеңі басталды. Кейін бұл жағдай атаман Борис Анненков әскерлерінің келуімен одан әрі шиеленісті.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Қазіргі Семей қаласының аумағындағы 352–353-кварталдардың маңында Сроствен теміржол тармағының уақытша жолдары орналасқан болатын. Тарихи деректерге сәйкес, осы аумақта Анненковтың бұйрығымен тұтқындарды ұстауға арналған теміржол вагондары орналастырылған. Олар халық арасында «өлім вагондары» деген атаумен белгілі болды.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Вагондарда Семей, Павлодар, Петропавл, Барнаул және Қазақстан мен Алтай өңірінің басқа да қалаларынан тұтқындалған адамдар ұсталды. Олардың арасында жұмысшылар, большевиктер және Кеңес өкіметін қолдаушылар болды. Тұтқындар суықтан, аштықтан және ауыр азаптаулардан зардап шекті. Кейбіреулері атылды.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Қазақтың көрнекті жазушысы Сәкен Сейфуллин өзінің «Тар жол, тайғақ кешу» атты мемуарлық шығармасында осы кезеңдегі оқиғаларды, соның ішінде тұтқындардың теміржол вагондарында көрген ауыр жағдайларын сипаттаған.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Тарихи деректерде вагондардың маңында тұтқындардың тағдырынан хабар алуға үміттенген әйелдер, аналар, балалар мен қарттардың күндіз-түні күткені айтылады. Олар жақындарының жағдайын білуге тырысқан. Таңертең тұтқындардың бір бөлігі қаланың сыртындағы қарағайлы орман маңындағы құмды алқаптарға жеткізіліп, атылған.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Азаматтық соғыс жылдарында қаза тапқандардың арасында Семей қаласының Затон өнеркәсіптік ауданының жұмысшылары да болған. Кейін олардың бір бөлігі бұрынғы Никольск соборының аумағындағы бауырластар қабіріне жерленген. Қазіргі уақытта бұл аумақ Семей қаласының Орталық саябағына жатады. Қабір басына ескерткіш обелиск орнатылған.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> 1977 жылғы 2 қарашада осы тарихи оқиғаларды және азаматтық соғыс құрбандарын еске алу мақсатында Революция және азаматтық соғыс батырларына арналған мемориалдық кешен ашылды.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> keg9tipk0bkk2aovf0upmd3woog2pu2 3694979 3694969 2026-11-11T11:47:33Z Аружан Сағаткен 183226 3694979 wikitext text/x-wiki {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} = '''Ре­во­лю­ция және аза­мат со­ғы­сы ба­тыр­ла­ры­на ме­мо­ри­ал''' = "Ре­во­лю­ция және аза­мат со­ғы­сы ба­тыр­ла­ры­на ме­мо­ри­ал, мү­сін­ші­лер А.В. Ти­хо­ми­ров, О.С. Клюш­кин, А.М. Сем­чен­ко, сәу­лет­ші М.И. Ми­хай­лов, 1977 жыл" – Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші. <ref>https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26F000063A</ref> == Сипаттамасы == '''Революция және азаматтық соғыс батырларына арналған мемориал''' – Семей қаласында, Ленин атындағы саябақта орналасқан, 1918–1919 жылдардағы азаматтық соғыс кезінде қаза тапқан адамдарды еске алуға арналған мемориалдық кешен. Халық арасында «Өлім вагондары» атауымен де белгілі. Мемориал 1977 жылғы 2 қарашада ашылған.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Мемориал үш негізгі мүсіндік бөліктен тұрады: Қызыл Армия жауынгері – кернейшінің мүсіні, теміржол вагондары және үш қайғыға батқан әйелдің мүсіндік композициясы.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Кешеннің композициялық орталығын Қызыл Армия жауынгері – кернейшінің мүсіні құрайды. Оның биіктігі 4 метр, ал мүсін орнатылған тұғырдың биіктігі 9 метрді құрайды. Кернейші бейнесі революциялық өзгерістердің символы ретінде бейнеленген және өмірдің өлімді жеңу идеясын білдіреді.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Келесі бөлігінде теміржол үйіндісінің үстіне орналастырылған үш вагон бейнеленген. Олардың екеуі шартты түрде көрсетілсе, үшіншісі нақты көлемге жуық етіп жасалған. Оның өлшемдері – 4 × 4 × 6 метр. Вагонның ашық есіктерінен азап шеккен тұтқындардың мүсіндік бейнелері көрінеді.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Вагонның бүйір қабырғаларына тарихи оқиғаларға арналған естелік жазулар орналастырылған. Олардың арасында «Мәңгілік естелік», «Олар келер ұрпақтың бақыты үшін бар күшін сарп етті» және «Әлемдік революция жолындағы қаһарман күрескерлер. Ұрпақтар сіздерді ұмытпайды» деген мазмұндағы жазулар бар.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Кешеннің үшінші бөлігін бір тұғырға орналастырылған үш қайғыға батқан әйелдің мүсіні құрайды. Әйелдердің бірі қолына баласын ұстаған күйде бейнеленген. Бұл композиция тұтқынға алынған адамдардың тағдырын күткен аналар мен әйелдердің қайғы-қасіретін бейнелейді.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Мемориалдың авторлары – сол кездегі Ленинград қаласынан келген мүсіншілер А. В. Тихомиров, О. С. Клюшкин және А. М. Семченко. Жобаның сәулетшісі – М. И. Михайлов.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> == Тарихы == 1918 жылы Семей қаласында саяси билік үшін күрес күшейіп, азаматтық соғыс оқиғалары өріс алды. 1918 жылғы 11 маусымда ақ гвардияшыл күштердің қолдауымен қаладағы билік ауысып, ақ террор кезеңі басталды. Кейін бұл жағдай атаман Борис Анненков әскерлерінің келуімен одан әрі шиеленісті.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Қазіргі Семей қаласының аумағындағы 352–353-кварталдардың маңында Сроствен теміржол тармағының уақытша жолдары орналасқан болатын. Тарихи деректерге сәйкес, осы аумақта Анненковтың бұйрығымен тұтқындарды ұстауға арналған теміржол вагондары орналастырылған. Олар халық арасында «өлім вагондары» деген атаумен белгілі болды.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Вагондарда Семей, Павлодар, Петропавл, Барнаул және Қазақстан мен Алтай өңірінің басқа да қалаларынан тұтқындалған адамдар ұсталды. Олардың арасында жұмысшылар, большевиктер және Кеңес өкіметін қолдаушылар болды. Тұтқындар суықтан, аштықтан және ауыр азаптаулардан зардап шекті. Кейбіреулері атылды.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Қазақтың көрнекті жазушысы Сәкен Сейфуллин өзінің «Тар жол, тайғақ кешу» атты мемуарлық шығармасында осы кезеңдегі оқиғаларды, соның ішінде тұтқындардың теміржол вагондарында көрген ауыр жағдайларын сипаттаған.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Тарихи деректерде вагондардың маңында тұтқындардың тағдырынан хабар алуға үміттенген әйелдер, аналар, балалар мен қарттардың күндіз-түні күткені айтылады. Олар жақындарының жағдайын білуге тырысқан. Таңертең тұтқындардың бір бөлігі қаланың сыртындағы қарағайлы орман маңындағы құмды алқаптарға жеткізіліп, атылған.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Азаматтық соғыс жылдарында қаза тапқандардың арасында Семей қаласының Затон өнеркәсіптік ауданының жұмысшылары да болған. Кейін олардың бір бөлігі бұрынғы Никольск соборының аумағындағы бауырластар қабіріне жерленген. Қазіргі уақытта бұл аумақ Семей қаласының Орталық саябағына жатады. Қабір басына ескерткіш обелиск орнатылған.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> 1977 жылғы 2 қарашада осы тарихи оқиғаларды және азаматтық соғыс құрбандарын еске алу мақсатында Революция және азаматтық соғыс батырларына арналған мемориалдық кешен ашылды.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> 81cwg06s40o3xhhj56yseugfykcq199 3694984 3694979 2026-11-11T11:55:31Z Аружан Сағаткен 183226 /* */ Тақырыбын абайсызда шатастырып алыппын, өз мақалама сай қылып жөндеп қойдым 3694984 wikitext text/x-wiki = Ре­во­лю­ция және аза­мат со­ғы­сы ба­тыр­ла­ры­на ме­мо­ри­ал = {{Тексерілмеген мақала|date=қараша 2026}} = '''Ре­во­лю­ция және аза­мат со­ғы­сы ба­тыр­ла­ры­на ме­мо­ри­ал''' = "Ре­во­лю­ция және аза­мат со­ғы­сы ба­тыр­ла­ры­на ме­мо­ри­ал, мү­сін­ші­лер А.В. Ти­хо­ми­ров, О.С. Клюш­кин, А.М. Сем­чен­ко, сәу­лет­ші М.И. Ми­хай­лов, 1977 жыл" – Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші. <ref>https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G26F000063A</ref> == Сипаттамасы == '''Революция және азаматтық соғыс батырларына арналған мемориал''' – Семей қаласында, Ленин атындағы саябақта орналасқан, 1918–1919 жылдардағы азаматтық соғыс кезінде қаза тапқан адамдарды еске алуға арналған мемориалдық кешен. Халық арасында «Өлім вагондары» атауымен де белгілі. Мемориал 1977 жылғы 2 қарашада ашылған.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Мемориал үш негізгі мүсіндік бөліктен тұрады: Қызыл Армия жауынгері – кернейшінің мүсіні, теміржол вагондары және үш қайғыға батқан әйелдің мүсіндік композициясы.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Кешеннің композициялық орталығын Қызыл Армия жауынгері – кернейшінің мүсіні құрайды. Оның биіктігі 4 метр, ал мүсін орнатылған тұғырдың биіктігі 9 метрді құрайды. Кернейші бейнесі революциялық өзгерістердің символы ретінде бейнеленген және өмірдің өлімді жеңу идеясын білдіреді.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Келесі бөлігінде теміржол үйіндісінің үстіне орналастырылған үш вагон бейнеленген. Олардың екеуі шартты түрде көрсетілсе, үшіншісі нақты көлемге жуық етіп жасалған. Оның өлшемдері – 4 × 4 × 6 метр. Вагонның ашық есіктерінен азап шеккен тұтқындардың мүсіндік бейнелері көрінеді.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Вагонның бүйір қабырғаларына тарихи оқиғаларға арналған естелік жазулар орналастырылған. Олардың арасында «Мәңгілік естелік», «Олар келер ұрпақтың бақыты үшін бар күшін сарп етті» және «Әлемдік революция жолындағы қаһарман күрескерлер. Ұрпақтар сіздерді ұмытпайды» деген мазмұндағы жазулар бар.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Кешеннің үшінші бөлігін бір тұғырға орналастырылған үш қайғыға батқан әйелдің мүсіні құрайды. Әйелдердің бірі қолына баласын ұстаған күйде бейнеленген. Бұл композиция тұтқынға алынған адамдардың тағдырын күткен аналар мен әйелдердің қайғы-қасіретін бейнелейді.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Мемориалдың авторлары – сол кездегі Ленинград қаласынан келген мүсіншілер А. В. Тихомиров, О. С. Клюшкин және А. М. Семченко. Жобаның сәулетшісі – М. И. Михайлов.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> == Тарихы == 1918 жылы Семей қаласында саяси билік үшін күрес күшейіп, азаматтық соғыс оқиғалары өріс алды. 1918 жылғы 11 маусымда ақ гвардияшыл күштердің қолдауымен қаладағы билік ауысып, ақ террор кезеңі басталды. Кейін бұл жағдай атаман Борис Анненков әскерлерінің келуімен одан әрі шиеленісті.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Қазіргі Семей қаласының аумағындағы 352–353-кварталдардың маңында Сроствен теміржол тармағының уақытша жолдары орналасқан болатын. Тарихи деректерге сәйкес, осы аумақта Анненковтың бұйрығымен тұтқындарды ұстауға арналған теміржол вагондары орналастырылған. Олар халық арасында «өлім вагондары» деген атаумен белгілі болды.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Вагондарда Семей, Павлодар, Петропавл, Барнаул және Қазақстан мен Алтай өңірінің басқа да қалаларынан тұтқындалған адамдар ұсталды. Олардың арасында жұмысшылар, большевиктер және Кеңес өкіметін қолдаушылар болды. Тұтқындар суықтан, аштықтан және ауыр азаптаулардан зардап шекті. Кейбіреулері атылды.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Қазақтың көрнекті жазушысы Сәкен Сейфуллин өзінің «Тар жол, тайғақ кешу» атты мемуарлық шығармасында осы кезеңдегі оқиғаларды, соның ішінде тұтқындардың теміржол вагондарында көрген ауыр жағдайларын сипаттаған.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Тарихи деректерде вагондардың маңында тұтқындардың тағдырынан хабар алуға үміттенген әйелдер, аналар, балалар мен қарттардың күндіз-түні күткені айтылады. Олар жақындарының жағдайын білуге тырысқан. Таңертең тұтқындардың бір бөлігі қаланың сыртындағы қарағайлы орман маңындағы құмды алқаптарға жеткізіліп, атылған.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> Азаматтық соғыс жылдарында қаза тапқандардың арасында Семей қаласының Затон өнеркәсіптік ауданының жұмысшылары да болған. Кейін олардың бір бөлігі бұрынғы Никольск соборының аумағындағы бауырластар қабіріне жерленген. Қазіргі уақытта бұл аумақ Семей қаласының Орталық саябағына жатады. Қабір басына ескерткіш обелиск орнатылған.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> 1977 жылғы 2 қарашада осы тарихи оқиғаларды және азаматтық соғыс құрбандарын еске алу мақсатында Революция және азаматтық соғыс батырларына арналған мемориалдық кешен ашылды.<ref>https://ruhaniatalemi.kz/monuments/3-monumenttik-oner/1258-revolyutsiya-zhane-azamat-sogysy-batyrlaryna-memorial-musinshiler-a-v-tihomirov-o-s-klyushkin-a-m-semchenko-sauletshi-m-i-mihailov-1977-zhyl</ref> ehcw8lp13ziv2ihkxokcb8f25iodjqd Қатысушы талқылауы:Aliinazh 3 790357 3694970 2026-11-11T11:32:24Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3694970 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Aliinazh}} -- [[Қатысушы:Мықтыбек Оразтайұлы|Мықтыбек Оразтайұлы]] ([[Қатысушы талқылауы:Мықтыбек Оразтайұлы|талқылауы]]) 16:32, 2026 ж. қарашаның 11 (+05) gvosuspegybq6cb307eydbtz3mxvaq7 Қатысушы талқылауы:Aliinagr 3 790358 3694977 2026-11-11T11:44:48Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3694977 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Aliinagr}} -- [[Қатысушы:Kaiyr|Kaiyr]] ([[Қатысушы талқылауы:Kaiyr|талқылауы]] 16:44, 2026 ж. қарашаның 11 (+05) flnmkmonst4mcquwsaahtq8yj34i2ur Қатысушы талқылауы:Кусаинова Айнагуль Серикбаевна 3 790359 3694980 2026-11-11T11:51:04Z New user message 61167 [[Template:Қош_келдіңіз|Қарсы алу хабарламасын]] жаңа қатысушы талқылау бетіне жазу. 3694980 wikitext text/x-wiki {{Template:Қош_келдіңіз|name=Кусаинова Айнагуль Серикбаевна}} -- [[Қатысушы:Erboldilyara|Сариев Ербол]] ([[Қатысушы талқылауы:Erboldilyara|талқылауы]] 16:51, 2026 ж. қарашаның 11 (+05) 9yx699ljk9wxgoczsisbmr46mb0jj1e