Мемлекеттік өкімет пен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының қоршаған ортаны қорғау саласындағы құзыреті

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="kk">
  <siteinfo>
    <sitename>Уикикітап</sitename>
    <dbname>kkwikibooks</dbname>
    <base>https://kk.wikibooks.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.3</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Таспа</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Арнайы</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Талқылау</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Қатысушы</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Қатысушы талқылауы</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Уикикітап</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Уикикітап талқылауы</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Сурет</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Сурет талқылауы</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">МедиаУики</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">МедиаУики талқылауы</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Үлгі</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Үлгі талқылауы</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Анықтама</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Анықтама талқылауы</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Санат</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Санат талқылауы</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Мемлекеттік өкімет пен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының қоршаған ортаны қорғау саласындағы құзыреті</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2109</id>
    <revision>
      <id>9767</id>
      <parentid>3851</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:46:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jcb</username>
        <id>3644</id>
      </contributor>
      <origin>9767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1480" sha1="k4149wp8uz4lmmxheiux7b00zs4pvga" xml:space="preserve">&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;'''7-бап. Қазақстан Республикасы Үкіметінің қоршаған ортаны қорғау саласындағы құзыреті'''&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;Қазақстан Республикасы [[Үкімет|Үкіметінің]] қоршаған ортаны қорғау саласында:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;* мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары, оны жүзеге асыру жөніндегі стратегиялық және тактикалық шараларды әзірлейді;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;* [[министрлік|министрліктердің]], мемлекеттік комитеттердің Үкімет Құрамына кірмейтін орталық атқарушы органдардың және жергілікті атқарушы органдардың қызметіне басшылықты мемлекеттік лицензиялауды талап ететін болса, [[табиғат]] пайдаланушы алдын ала [[лицензия]] алмаған жағдайда, табиғат пайдалану шарты (келісім-шарты) жарамсыз болып табылады.&lt;/p&gt;
&lt;ref&gt;Экология (оқулық) - Алматы, 2008 - {{ISBN|9965-32-223-6}}&lt;/ref&gt;

== Пайдаланған әдебиет ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Экология]]</text>
      <sha1>k4149wp8uz4lmmxheiux7b00zs4pvga</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Азаматтар мен қоғамдық бірлестіктердің қоршаған ортаны қорғау саласындағы құқықтары мен міндеттері</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2120</id>
    <revision>
      <id>9763</id>
      <parentid>9676</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:44:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jcb</username>
        <id>3644</id>
      </contributor>
      <origin>9763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8650" sha1="hw69gx1lz65k8vqd9xer2gmeslqq56f" xml:space="preserve">'''5-бап. Азаматтардың қоршаған ортаны қорғау саласындағы құқықтары мен міндеттері'''&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
1. Әрбір азаматтың және Қазақстан Республикасының аумағында тұратын азаматтығы жоқ адамдардың, сондай-ақ шетелдіктердің өз өмірі мен денсаулығына қолайлы қоршаған орта, оның жай-күйі туралы дұрыс ақпарат алуға, қоршаған ортаны қорғау туралы заңдардың бұзылуы салдарынан өз денсаулығы мен мүлкіне келтіретін залалдың өтеуін алуға кұқығы бар.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
2. Азаматтардың:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- белгіленген тәртіппен табиғи ресурстарды пайдалануға, оларды қорғауға және молықтыру жөніндегі шараларды жүзеге асыруға, қоршаған ортаны қорғау мен сауықтыруға қатысуға; &lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- [[қоршаған орта|қоршаған ортаны]] қорғайтын қоғамдық бірлестіктер мен қоғамдық қорлар кұруға;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- қоршаған ортаны қорғау жөніндегі жиналыстарға, митингілерге, пикеттерге, шерулер мен демонстрацияларға, референдумдарға қатысуға;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- қоршаған орта мәселелері бойынша мемлекеттік органдар мен ұйымдарға хаттар, шағымдар, арыздар мен ұсыныстар беруге және оларды қарауды талап етуге; &lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- қоғамдық экологиялық сараптама өткізу туралы ұсыныс жасап, оған қатысуға;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- [[кәсіпорын|кәсіпорындарды]], құрылыстар мен экологиялық жағынан зиянды өзге де объектілерді орналастыру, салу, қайта құру және пайдалануға беру туралы, сондай-ақ заңды және жеке тұлғалардың қоршаған орта мен адам денсаулығына теріс ықпал ететін шаруашылық қызметін шектеу, тоқтата тұру, тоқтату туралы шешімдердің әкімшілік немесе сот тәртібімен күшін жоюды талап етуге;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- айыпты ұйымдарды, лауазымды [[адамдар]] мен азаматтарды жауапқа тарту туралы [[мәселе|мәселелер]] қоюға, қоршаған ортаны қорғау туралы заңдардың бұзылуы салдарынан өз денсаулығы мен мүлкіне келтірілген залалдың өтелуі туралы сотқа талап-арыз беруге;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- заң актілері мен өзге де нормативтік құқықтық актілерде көзделген басқа да құқықтарын белгіленген тәртіппен іске асыруға құқығы бар.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
3. Әрбір [[азамат]] қоршаған ортаны қорғауға және табиғи ресурстарға ұқыпты қарауға, коршаған ортаны қорғау туралы заңдарды орындауға, өзінің экологиялық білім деңгейін арттыруға және жеткіншек ұрпаққа экологиялық тәрбие беруге жәрдемдесуге міндетті.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
'''6-бап. Қоғамдық бірлестіктердің қоршаған ортаны қорғау саласындағы құқықтары мен міндеттері''' &lt;/p&gt; &lt;p&gt;
1. Қоғамдық бірлестіктердің қоршаған ортаны қорғау саласында өз қызметін жүзеге асыру кезінде:&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- өздерінің экологиялық бағдарламаларын әзірлеуге, бекітуге және насихаттауға, азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға, оларды ерікті негізде қоршаған ортаны қорғау саласында белсенді қызметке тартуға;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- қоршаған ортаны қорғау мен сауықтыру, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану мен молықтыру жөніндегі жұмыстарды орындатуға, экологиялық, ғылыми және мәдени жағынан ерекше құнды қоршаған орта объектілерін қорғауға, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды ұйымдастыру мен олардың қызметіне қатынасуға;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- [[экологиялық тәрбие]] мен [[білім беру]] жөніндегі жұмыстарды, қоршаған ортаны корғау саласындағы ғылыми зерттеулерді белгіленген тәртіппен орындауға;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- мемлекеттік экологиялық сараптама өткізуді талап етуге және қоғамдық экологиялық сараптама өткізуге;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- қоршаған ортаны қорғау саласындағы қоғамдық бақылауды жүзеге асыруға;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- мемлекеттік органдар мен ұйымдардан қоршаған ортаның жай-күйі және оны сауықтыру жөніндегі шаралар туралы дер кезінде, толық және анық ақпарат алуға;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- қоршаған ортаны қорғау саласында мемлекеттік органдармен және халықаралық ұйымдармен ынтымақтасуға және өзара іс-қимыл жасауға, олармен келісімдер жасаса отырып, олар үшін шарттар бойынша заңдарда көзделген белгілі бір жұмыстарды орындатуға;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- қоршаған ортаны қорғау жөніндегі заң жобаларын талқылауға қатысуға;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- кәсіпорындарды, кұрылыстар мен экологиялық өзге де объектілерді орналастыру, салу, қайта құру және пайдалануға беру туралы, сондай-ақ заңды сол сияқты жеке тұлғалардың қоршаған орта мен адам денсаулығына теріс әсер ететін шаруашылық және өзге де қызметін шектеу, тоқтата тұру, тоқтату туралы шешімдердің әкімшілік немесе сот тәртібімен күшін жоюды талап етуге;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- кінәлі ұйымдарды, лауазымды адамдар мен азаматтарды жауапқа тарту туралы мәселелер қоюға, қоршаған ортаны қорғау туралы заңдардың бұзылуы салдарынан азаматтардың денсаулығы мен мүлкіне келтірілген зиянды өтету туралы сотқа талап-арыз беруге;&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
- өздерінің заңдарда және өзге де нормативтік құқықтық [[акті|актілерде]] көзделген басқа да құқықтарын белгіленген тәртіппен іске асыруға құқығы бар.&lt;/p&gt; &lt;p&gt;
2. Қоғамдық бірлестіктер өздерінің қызметін қоршаған ортаны қорғау және қоғамдық бірлестіктер туралы заңдарға сәйкес жүзеге асыруға міндетті. &lt;/p&gt; &lt;p&gt;

&lt;ref&gt;Экология (оқулық) - Алматы, 2008 - {{ISBN|9965-32-223-6}}&lt;/ref&gt;

== Пайдаланған әдебиет ==
&lt;references/&gt;
{{wikify}}

[[Санат:Экология]]</text>
      <sha1>hw69gx1lz65k8vqd9xer2gmeslqq56f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Бөлтірік Әлменұлы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2149</id>
    <revision>
      <id>9766</id>
      <parentid>3893</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:45:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jcb</username>
        <id>3644</id>
      </contributor>
      <origin>9766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="162094" sha1="ld8imvu1299e4o5w8vqsjejqmnipc7l" xml:space="preserve">[[Сурет:Boltirik.jpg|thumb|right|Бөлтірік Әлменұлы|250px]]
'''Бөлтірік Әлменұлы''' — қазақтың көрнекті шешені, биі, батыры. Бөлтірік Әлменұлы 1771 жылы қазіргі [[Жамбыл облысы|Жамбыл облысының]] [[Шу ауданы|Шу ауданындағы]] Шоқпар темір жол станциясы маңында дүниеге келген. Бала кезінен-ақ ақындық, шешендік сөз өнеріне бейім болған. Ел арасындағы тапқыр, ұтқыр сөздерді, тақпақ, терме, аңыз әңгімелерді жаттап, оны жастар арасында айтып, қызық думан құрған. Бөлтірік сонымен бірге мерген, саяткер, ат үстінен алдырмайтын шабандоз, батыр болған. Есейген шағында ел арасындағы жер, су, жесір дауына, жайлау, қыстау, еңбек жөніндегі талас-тартыстарға араласып, әділ де шешен төрелік айтқан. Сондықтан да халқы оны қалап, би сайлап алған. Зорлықшыл, қиянатшыл, барымташы, басбұзар, жалақор, алаяқтар Бөлтірік бидің қара қылды қақ жарған әділ билігінен беті қайтып, әшкереленіп отырған. Ондайлар Бөлтірік отырған жерден сескеніп аулақ жүрген. Бөлтірік шешен тек кана қазақтар арасында ғана емес, қырғыз, өзбектерге де белгілі, беделді шешен болған. Не бір төрелер, бектер, бай, манаптар оның өткір сөзінен, бетің бар, жүзің бар демей тіке айтатын жөн-жосықты билік-шешімінен аяғын тартқан. Бөлтірік шешен 1854 жылы дүниеден қайтқан. Оның үрім-бұтақтары Жамбыл, [[Шымкент]], [[Алматы облысы|Алматы облыстарының]] қалалары мен далаларыңда еңбек етеді.

==Шыққан тегі==
Бөлтіріктің шыққан тегі [[Ұлы жүз]] — [[Ысты]]. Шежіре дерегі бойынша Ыстыдан өрбіген бір ата Ойықтан Қызылқұрт, Зорбай (Ауызүсіген), Орбай (Көкшекөз), Сәтек туған. Осы төрт бұтақтың Зорбайынан Бәйгелді, одан Қосай, одан Малай, одан Сүйіндік, одан Өтеген, одан Сабдалы, одан Әлмен, одан Бөлтірік туады. Бөлтіріктің нағашысы — әйгілі Қараменде би. Ақындық, шешендік өнері ерте танылып, төңірегін әділдік-тапқырлығымен тәнті еткен Бөлтірік ел ішінің дау-шарына көп араласқан, өз ортасының ісілікті, жарастықты болуына айрықша ықпал еткен. Оның абырой беделі ауыл арасымен шектелмей, ел қамы мен халық тағдырына қатысты істерде де еленіп-ескеріліп отырған. Ол Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалысына қатысып, сөзімен де, ісімен де танылған. Сондай-ақ, Бөлтірік өз тұсындағы [[Балпық би]], [[андас]] [[Құтым би]], [[мырза]] [[Жайнақ би]], [[сары үйсін]] [[Сары би]], [[ботпай]] [[Сыпатай би]], [[Байсерке би]], [[албан]] [[Малай би]], [[суан]] [[Қожбанбет би]], [[шапырашты]] [[Сұраншы би]], [[қасқарау]] [[Ноғайбай би]], [[тобықты]] [[Құнанбай]] мырза, сондай-ақ, [[Сұраншы батыр]], [[Сыпатай батыр]], [[Тезек]] төре сияқты игі жақсылармен тізе түйістіріп, бастас болып, ел ісіне бел шеше араласқан. Айтқан сөзі жерге түспеген аға сұлтан Тезек төре айтыпты дейді: &quot;Мен екі ақын, бір шешенді көрдім: бірі — жалайыр Бақтыбай, біреуі — қызыл екей [[Сүйінбай]], үшіншісі — Бөлтірік шешен. Атам — [[Абылай]], әкем — Әділ, өзім Тезек едім. Он сегіз мың ғаламды жарылқап, қорғауға күшім жетуші еді, осы үшеуінен біржола сағым сынды&quot;. Сондай-ақ, &quot;''Ақын деп Шөжені айт, шешен деп Бөлтірікті айт, батыр деп Сыпатайды айт''&quot;, — деген сөзді әйгілі Ноғайбай би айтыпты дейді.
Бөлтірік шешен туралы [[Байтұрсынұлы, Ахмет|А.Байтұрсынов]], [[Көпейұлы, Мәшһүр Жүсіп|М.Ж.Көпеев]], [[Сәкен Сейфуллин|С.Сейфуллин]], [[Әзірбаев, Кенен|К.Әзірбаев]], [[Зейнолла Қабдол|З.Қабдолов]], Ж.Дөдебаев еңбектерінде толымды мағлұматтар кездеседі.&lt;ref&gt; Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 {{ISBN|978-601-01-0268-2}} &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Даланың дара ділмарлары.-Алматы: ЖШС &quot;Қазакстан&quot; баспа үйі&quot;, 2001, - 592 бет. {{ISBN|5-7667-5647}}&lt;/ref&gt;

==Ел арасындағы сөздер==
Бүгінде ел аузында &quot;Бөлтірік айтыпты&quot; деген шешендік кесімді сөздер көп. Ондай сөздер басқа халықтарға да таралып кеткен. Қырғыз Бәйтік манапты тізе бүктіргені, Тезек төреге, Барақ, Диханбай, Сыпатай батырларға айтқаны, Құнанбай аға Сұлтанды сөзден сүріндіргені, тағы сондай көптеген шешен сөздері бар. Олардың бірқатары баспа бетінде жарияланып та жүр. Халық ақындары Кенен Әзірбаевтың &quot;Аңыздар сыры&quot; (1969), Балтағұл Бигелдиевтың &quot;Балқаш&quot; (1970) жинақтарында, Шона Смаханұлының &quot;Жалын&quot; журналында (№ 3,1969) Бөлтіріктің ақындығы, шешендігі, батырлығы туралы әңгіме, аңыз, өлең-жырлар жарияланған. Оның мұралары жиналып &quot;Бөлтірік шешен&quot; (1994) деген атпен жеке кітап болып басылып шықты.

===1===
Әке-шешеден жастай айрылған Бөлтірік бала бұғанасы қатпай байлардың қозысын бағып, отын тасып, күлін шығарып, күнін көріп жүреді. Ішсе тамаққа, кисе киімге жарымайды. Бір күні жанашыр ауылдасы:
:- Әй, Бөлтірік, сегізге келдің сергелденде жүрсің. Жаным ашып айтамын, сонау Балқаш деген жерде бай нағашың бар. Соның саясын паналап ер жеткенің дұрыс қой деймін, - дейді.
Бөлтірікке ой түседі. &quot;Бұл жерде жаны ашитын адамым жоқ, маңдайымнан сипайтын қол жоқ. Одан да түбі бір нағашымды паналағаным дұрыс болар. Етіне тояйын, тайына мінейін, киімімді бүтіндейін&quot; деген шешімге келеді. Көп ұзамай сол жаққа баратын керуенге ілесіп, нағашысының ауылына келіп жетеді. Бөлтірікті көрген нағашысы қуанып:
:- Жиенжан, жақсы келдің ғой, не істерімді білмей отыр едім. Қолыңа шыбық ұстап, қозыға шық, - деп мал соңына салып қояды. Мұнда да ішсе тамаққа, кисе киімге жарымайды.
Бір күні Қоңырбай төңірегіндегі өзі теңдес байларды қонақка шақырады.
Бөлтірік бұған қатты қуанады. Іштей &quot;етке&quot; тоятын болдым, етке тоймасам да сүйек, сорпа тиетін шығар деп ойлайды.
Байлар табақтағы сүйекті бір-бірден ұстап мүжи бастайды. Босағада отырған Бөлтірік балаға көз қырын да салмайды. Осы кезде үй сыртына бір топ атты адам келіп тоқтайды, ат дабырын естіген нағашысы Бөлтірікке:
:- Әй, сүмелек, мына келген кімдер екен көріп кел - дейді.
Бөлтірік тысқа шықса, бастарына сәлде ораған бес молда екен. Баланы көрген бір ересектеуі:
:- Үйде кім бар? - дейді. Сонда Бөлтірік жұлып алғандай:
:- Үйде өңшең иттер отыр, - дейді де ішке енеді.
Нағашысы Бөлтірікке қарап:
:- Келген кімдер екен? - дейді. Бөлтірік бәріне естірте:
:- Бес қатын келіп тұр, - дейді. Отырғандар бір-біріне таңдана қарасып;
:- Еркек үстіне келетін қандай қатындар?
:- Біздің тоқалдарымыз болмасын!
:- Аттарынан түсіріп, үйге кіргіз! - деп бұйырады нағашысы.
Бұл кезде Бөлтірік бес молданы бастап үйге кіргізгенде, бәрі таңданып балаға қарайды. Бірақ, ештеңе айта алмай, қызарақтап күлгенсіп бір-бірімен сәлемдеседі. Молдаларды отырғызып болған соң, босағадағы отырған Бөлтірікке нағашысы одырая қарап:
:- Әй, бала сомадай болып отыра бермей, қонақтарға қой әкеп сой, Молдалардан бата сұрауды ұмытпа! - деп зекиді.
Бөлтірік қойдың ішінен бір қара қошқарды ұстап алып келеді де, есіктін жабығын көтеріп:
:- Ал, молдалар, бата қылыңыздар? - дейді. Нағашысы қошқарды көріп;
:- Әй, иттің баласы, саған бірдеңе көрінген бе, семіз ісектер тұрғанда, қошқар әкелгенің қалай? - деп қолындағы қамшысын кетереді. Сонда Бөлтірік нағашысына тіке қарап:
:- Ұрсаңыз ұрыңыз, таяқ еттен өтеді, сөз сүйектен өтеді. Иттің баласы болсам сізден аулақ кетпегенім ғой! Бұл - бір. Екіншіден, адам қожасы - қожа, қой қожасы - қошқар. Бұл қожа-молдаларта қошқар сойған лайық. Оның несіне намыстандыңыз нағашы? - дейді.
Отырған жұрт сасып қалады. Сонда әлгінде келгендердің ішінен жасы үлкен біреуі тұрып;
:- Баланың сөзі дұрыс, соя берсін, аллаһау-акбар! - дейді.
Нағашысы Бөлтіріктің соңынан шытынай қарап:
:- Кешіріңіздер, молдекелер, мына қу жетімге бір нәрсе көрінген шығар. Сіздерді әлгінде &quot;қатындар&quot; деп айтты бұл жетім, - деп күйінеді. Сонда қожалардың бірі:
:- Біз де &quot;үйде кім бар&quot; деп едік, &quot;өңшең иттер отыр&quot;, - деп жауап берді. Сонда бұл балаға сүйек те тимегені ғой. Бізді қатын десе басымыздағы сәлдеміз шығар. Бұл баланың тілегін орындап, ауылына тезірек қайтарған жөн болар түбі деген екен.

===2===
Бірде Бөлтірікке нағашысы:
:- Балам, өрістегі атты алып келші? - деді.
Бөлтірік қолына жүген ұстап, үйден шықты. Өрісті шарлап, атты кешке дейін іздеп таппады. Шөлдеп-шөліркеп, ымырт үйіріле Күзербай деген байдың үйіне жетті.
&quot;Сорпа-су ішеміз бе&quot; деп байдың үйін торуылдайтындар да аз емес екен. Бөлтірік келгенде жалаңаяқ, жалаң бас еріндері тобарсып жарылған екі кедей отырады. Біреуі түйе қарағган, біреуі ат қараған болып екі желеу, бір сылтаумен тамақтарын тойғызбақ қой баяғы. 
Келімсектерге көже құйып беретін бай үйінің әдеті екен. Күбіде бидай көже ашып тұр. Байдың тоқалы пісіп-пісіп жібереді де дәу табаққа құйып, үшеуінің ортасына қоя салады. Үш кісіге бір қасық. Үшеуі кезектесіп ішуге кіріседі.
Көженің суы көптеу, қоюы аздау екен. Қарны ашқан бейшаралар қоюын ішкісі келеді. Бірақ қоюдың қолға түсуі қиын, қасыққа ілінбеді.
Қасындағы екеуінің жасы үлкен әрі әккі ку екен. Көжені қасықпен қозғап жіберіп, қоюы көрініп қалғанда, лып етіп іліп әкетеді.
Кенет Бөлтірік орнынан атып түрегеліп, басындагы тымағын, былай лақтырып тастады, қолындағы жүгенін алып жерге бір-ақ ұрды. Үстіндегі шекпенді, аяғындағы етікті шешті. Енді болмаса одан әрі шешіне бермек түрін көрген бай:
:- Әй, балам, мұнша неге мазан кетті тыпырлап, неге шешіндің? - дейді.
:- Ата, мына көженің қоюы маған ұстатпайды. Соны сүңгіп алып шығайын деп едім. Шешінгенім сол...
:- Тоқта, балам! - деп Күзербай қарт оң қолын көтерді.
:- Балам, кімнің баласы едің?
:- Әлменнің баласымын.
:- Атың, кім, балам?
:- Атым Бөлтірік.
Бай бір жігітіне әмір етті.
:- Өрістен тездетіп бір қой әкел. - Бай дереу ауыл ақсақалдарын шақырып алды. Мал да әкелінді.
:- Балам, ана қойдың мойнынан ұста, батамды беремін.
:- ''Айтқаның әділ болсын,''
:''  Тілегің қабыл болсын.''
:''  Жортқанда жолың болсын,''
:''  Қызырәликсалам шылауыңда болсын.''
:''  Дұшпаныңа киелі бол,''
:''  Халқыңа иелі бол.''
:''  Өзіңе өмір берсін,''
:''  Айтқан сөзің әрдайым,''
:''  Осылай жүйелі болсын, әумин! -''
деп батасын берген екен.

===3===
Бөлтіріктің шешендігімен аты жаңа шыға бастаған кезі болса керек. Бірде Арқаның атақты шешені Бердіқұл бимен сұхбаттасуға ниеті ауады. Бірақ, ауыздыға сөз бермеген Орта жүздің шешенінен жас Бөлтірік сырттай сескене беріпті. Бір күні өзін-өзі қайрап:
:- Бердіқұлдан мен неменеге сескенем. Жеңілсем мені бала дейді ғой, жеңсем дана дейді ғой, тәуекел барайын, - деп атақты шешеннің алдына барған екен.
:- Батаңызды алғалы, ақылыңызды тыңдағалы келдім, - дегенде Бердікұл Бөлтірікке:
:- Шырағым, жасың кіші болғанымен, жолың үлкен ғой. Батаны сен қайта маған бер. Мен саған бір ғана сауал қояйын. Сөз мәнісін білмеген қалай болады? - депті. Бөлтірік жұлып алғандай:
:''Сөз мәнісін білмеген,''
:''Ел мәнісін білмейді.''
:''Ел мәнісін білмеген,''
:''Жер мәнісін білмейді.''
:''Жер мәнісін білмеген,''
:''Ер мәнісін білмейді.''
:''Ер мәнісін білмеген,''	
:''Бар мәнісін білмейді.''
:''Бар мәнісін білмеген,''
:''Мал мәнісін білмейді.''
:''Мал мәнісін білмеген,''
:''Ал мәнісін білмейді.''
:''Ал мәнісін білмеген,''
:''Бер мәнісін білмейді.''
:''Бер мәнісін білмеген,''
:''Не мәнісін біледі? –''
депті. Сонда Бердікұл:
:- Болды, әкем, болды, - деп, ризалығын танытыпты. Сонан соң Бөлтірікті &quot;Төле би атаңдай үш жүздің шешені болар ма екенсің&quot;, - деп жоғары бағалап, батасын беріпті ол.

===4===
Бөлтіріктің нағашысы атақты Қараменде деген кісі екен. Бөлтірік он сегіз жасында біраз күн аунап-қунап қайтуға нағашысының ауылына келеді. Амандасып, жай сұрасып болған соң, Қараменде жиеніне:
:- Балам, кырық жігітпен келіп, неге қырық ат мініп қайтпадың? Жалғыз келгенің қалай? - деп сұрапты.
:- Жалғыз аттың пайдасы көп, жалғыз жігіттің айласы көп,- деген емес пе ілгергілер. Жалғыз келсем, өзіме өзімнің сенгенім-дағы, алмасам да осы айтқан сөзің бергенің-дағы, - деп жауап береді Бөлтірік.
Нағашысы Бөлтірікті жас демей, үлкен сый-құрмет көрсетіп, қалағанын беріп, көңілін тауып қайтарады. Жиені аттанып кеткен соң, Қараменде &quot;Жақсы сөйлесе, аузынан гүл төгілер. Бұл бір аузынан гүл төгіліп тұрған, көзінен от төгіліп тұрған өрен екен. Келешекте үш жүзде мұнан озар адам болмас, баланы шығарып салайын&quot; деп ойлап, сәскелік жерден оны қуып жетеді. Жиенін сөйтіп түстік жерге дейін шығарып салған қарт би:
:- Қош, жалғыз! Малға кенде болсаң да, басқа кенде болмассың! - деп қош айтысады. Сонда Бөлтірік:
:- Нағашы неге жалғыз дедіңіз, бірге туғандарым бар ғой, - дегенде, Қараменде:
:''- Е, қарағым, хан Бөлтірік,''
:''Үш жүзде теңдесі жоқ жан Бөлтірік.''
:''Сондықтан да атадым жалғызым деп,''
:''Сендей боп туа бермес сан Бөлтірік, -''
деген екен.

===5===
Бөлтірік кедейліктен үйлене алмай жүреді. Балқаш жақтағы нағашысына барғанда әуелі қозы, қой, бірер жылдан соң жылқы бағады. Ол ат үстінде ойнайтын әбжіл, мықты жігіт боп ер жетеді. Бұл өңірдегі палуан деген одан жығылады. Додапаз деген оған ілесе алмайды. Ақын біткен онымен айтысып жеңе алмайтын болады. Өзі көрікті, келбетті, насат, үнемі тауып сөйлепті. Бөлтірікке бозбала, әсіресе қыз келіншектер үйірсек болады.
Бірде бие сауын кезінде құлын ағытып, салып тұрған Бөлтірік жеңгесімен сырласады.
:- Шырайлым, еліңді сағындың ба?
:- Иә, сағындым.
:- Неге еліңе қайтпай жүрсің?
:- Жалғыз келіп ем, екеу болып қайтсам деймін.
:- Е, е бәсе ішім сезеді-ау, біздің еркежанға көңілің ауған екен ғой.
:- Иә, жеңеше, өзің ептестірсең деймін.
:- Нағашыңнан таяқ жеп жүрмейік.
:- Оның есебін өзім табамын.
:- Әуелі еркежанды көндір, екеумізді кездестір, уәде байласайын. Біз аттанатын түні нағашым ауылда болмасын. Өзің сылтауратып оны төркініңе ертіп кет. Сонда біздің қашқанымызды сенен көрмейді.
Бөлтірік байдың тоқалына осылай ақыл береді. Жеңгесі оның ақылын бұлжытпай орындайды.
Сонымен Бөлтірік өзінің сүйген қызын бір түнде алып қашады. Екеуі екі атпен түнделетіп жүріп отырып, Қосащыдагы ауылдың тұсына жетеді.
:- Ассалаумағалейкум, ата, жол болсын. Қайда көшіп барасыз? - дейді. Қасқая қарап, аталап, сәлем берген баланы елеп, Шоң тоқтап жөнін айтады. Сонда бала: 

:''- Е, мұнан барсаң барасың,''
:'' Бағаналы Бабырға.''
:'' Өзіне жейтін бас болса,''
:'' Сыбағаңа тартылар.''
:'' Бір сындырғы қабырға,''
:'' Ат пен жігітің сай болса,''
:'' Барымтасына жарарсың.''
:'' Қызың сұлу, тазың алғыр болса,''
:'' Бозбаласына жағарсың.''
:'' Ел көшкенде, сен түндігіңе қарарсың.''
:'' Мұндағы Торайғыр, Шоң деген,''
:'' Аттан бір айырылып каларсың,'' 

- дейді.
Шоң ойланып тұрып қалады. &quot;Не істейміз?&quot; - деп соңына ерген ел жақсыларынан сұрайды.
:- Е, не істеуші ек, алға тартамыз да. Елдің бүкіл жақсысы мен жайсаңы жалынғанда тоқтамағанда, енді бір қаршадай бала айтты деп жолдан қайту ұят емес пе? - дейді.
:- Жоқ, олар осы баланың сөзін тауып айтса қайда қалыпты. Мен кімнен жеңілсем, соны мойындаймын, көштің бетін елге бұрыңдар, - деп Шоң райдан қайтқандығын білдірген көрінеді.
:- Алда, ерім-ай, енді қайтсін. Дұрыс-ақ-ау. Шоңның шоңдығын танытар мінез ғой бұл, - депті қасындағы кісілер.

===6===
Нұрбай батыр сөзге де шебер адам екен. Бір күні біраз мал жоғалып, түн қатып іздеп жүріп, таңертең ерте жұрт тұрмай бір ауылға келеді. Қотанның шетінде тұрған бір адамға келсе Шоң екен. Амандасқаннан кейін, Шоң:
:- Уа, кімсің? - дейді.
:- Кереймін, - дейді Нұрбай.
:- Керей болсаң атын кім?
:- Атым Нұрбай.
:- Нұрбай қарақшы сен бе едің?
:- Сіздің ел қандай кісіні қарақшы дейтінін қайдан білейін, біздің ел қотанның шетінде қалқайып жалғыз тұрғанды қарақшы дейтін еді, - дейді Нұрбай батыр.
:- Жол болсын, неғып жүрсің? - дейді Шоң.
:- Он бес шамалы жылқы алдырып, соны іздеп жүрмін.
:- Сенің атың Нұрбай болса, бүгін алдырған жылқың он бес болса, ертең отыз болар, - дейді Шоң.
:- Бәрекелді өзім де сізді анығын айтар деп едім. Әділін айттыңыз, - дейді Нұрбай.
:- Қалжынға түсінбейсің бе, - дейді Шоң.
Нұрбай:
:- &quot;Ұлы би қалжың болмас, әділ би мылжың болмас&quot; деген сөз бар. Әділ би болсаң малымды қайтар.
Шоң би олардың малын қайтарып береді.

Бұл Мәнеке байдың ауылы еді. Жылқы қарап жүрген байдың екі жігіті олардың ізін кесіп, соңына түседі. Ауыл сыртындағы өзеннен өте бергенде, әлгі екі жылқышы оларды ұстап алып, Мәнеке байға алып барады:
:- Мына бір екі жігітті ұстап алдық. Жылқыны ұрлап жүрген осылар. Бізге жөнін айтпайды. Мына біреуінің қолы темірдей екен, әліміз келмеді. Өзіңіз сөйлесіп көріңізші?
Мәнеке бай бұл екеуінің тегін емес екенін сезеді де:
:- Аттан түсіп, сусын ішіңдер, - дейді. Екеуі аттарынан түсіп, үйге кіреді. Бөлтірік қасындағы сусар бөрікті, кемер белдікті сұлу &quot;жігітке&quot; қарап:
:- Бұл да өз ауылымыз. Енді жігіт боп шіренбей-ақ қой. Шешініп отыр,- дейді.
Қыз үстіндегі еркек киімдерін шешіп тастап, сырлы тегендегі сары қымызды өзі сапырып, отырғандарға кесе жағалатады. Сонда барып Бөлтіріктің қалыңдығын еркекше киіндіріп алып қашқанын біледі олар.
Бөлтірік әңгіме дүкенін қыздырады. Бірде термелеп, бірде пернелеп талай әңгіме басын қайырады. Таныса келе Мәнеке бай:
:- Ыстыда Бөлтірік деген шешен бала бар деуші еді. Сен сол екенсің ғой, - деп мал сойып күтіп ертеңіне аттандырыпты.
Міне, Бөлтірік осылай үйленген екен дейді ел.

===7===
Күндердің күнінде елдің шығыс жақ шетіне келіп ту тігіп, бес жүз қолмен найманның [[Барақ батыр|Барақ батыры]] Жалайыр еліне жаушы жібереді. Айтқаны мынау екен: &quot;Жалайыр елі арманда қалдық демесін. Маған қарсы шыға ма, немесе айтқаныма көніп, айдауыма жүре ме, соның хабарын тез берсін&quot;.
Бұл суық хабарға ел сасады. Сол уақытта жас бала Бөлтірік Балпық атасынан: &quot;Мен барайын&quot;, - деп рұқсат алып, торы төбел құнанына мініп, тоқтамай барып Барақ батырға сәлем береді. Мұны көрген Барақ батыр ойға қалады. &quot;Өзі жас бала, біз елге жау болып келіп жатырмыз. Ал бұл бала қорқуды білетін емес, жайраңдап жүрісі мынау&quot;, - деп ойлайды да, сынамақ болып.
:- Қарағым, көңілің ояу, етің тірі бала екенсің, мына жатқан менің қолыма көзің тоя ма? - дейді демалып жатқан қалың қолын көрсетіп.
Бала Бөлтірік саспай:
:- Батыр аға, қолыңызға көзім тойғанмен, көңілім тоймай тұр, - депті.
Сонда батыр балаға қарап:
:- Көңілің қалайша тоймай тұр? - дейді қайран қалып.
:- Көңілім тоймай тұрған себебі - біріншіден, мына жатқан сіздің қалың қол &quot;Сәмен ұранды&quot; - Сыпатай, Андас, Тойшыбек, Бәйсейіт батырдың, немесе &quot;Қарасай ұранды&quot; Кәшке, Қараш, Сұраншы, Саурық батырлардың ауылының сыртында ту тігіп жатуға лайық қол ғой. Ал, ұрғанда қолыңның қышуы қанбайтын, асасаң аузың толмайтын, он екі үй Жалайырдың ауыл сыртына келіп ту тігіп: &quot;Шық бері!&quot; деп қаһар төгуіңізді, үш жүздің баласына атағыңыз белгілі, батыр ата, сізге лайық көрмей тұрмын, - депті Бөлтірік.
Сонда Барақ батыр ойланып тұрып-тұрып:
:- Сойылмен ұрып жыққаннан, сөзбен ұрып жыққан қатты болады екен. Мына бала бізді сөзбен ұрып жықты ғой. Жығылғанымызды білмесек, бізде адамдық қасиет қала ма? - деп қолын бастап, еліне кері қайтып кеткен екен.
Содан бастап Бөлтіріктің шешендік даңқы үш жүздің баласына жайылған екен дейді.

===8===
Бөлтірік шешен бір жазда [[Тезек Төре|Тезек төреге]] барады. Бөлтіріктің шешен, ділмәр әрі батыр екенін сыртынан есітіп жүрген Тезек оны бар ықыласымен сыйлап, әңгіме жырын тыңдайды. Бір жағынан әрқилы сөзге салып сынайды. Дәм, тағамды тартына алып отырған Бөлтірікке Тезек төре:
:- Алып отырыңыз, Бөлтеке, қазы-қартаға мәнісіңіз жоқ қой, - дейті. Сонда Бөлтірік:
:- Төрем, сіздің үйдің қай дәмін татып қарасам да, бәрінен елдің көз жасының соры шығады. Мұндай ас бізге жақпайды, - депті.
Тезек төре әңгіменің бетін басқа жаққа бұрмақ болып:
:- Бөлтеке, Ысты елі қанша түтін болады? - десе, ол кідірместен.
:- Алты аталы алты мың ауыл Ысты, ат төбеліндей алпыс үйлі төреден аз емес шығар, - депті. Тезек төре үндемей отырыпты да тағы да бірде:
:- Бөлтірігім, анау кермеде тұрған атымды сынап көрші? - дейді. Бөлтірік барып, атты ары-бері қарайды да:
:- Бұл ат өз жылқыңыздың тұқымынан емес қой. Қайдан келген жануар өзі? Жаманбай-Таздар ауылының жылқылары ылғи осындай құлан мойын, қара көк болушы еді, - деп қояды. Бөлтіріктің мұнысы ана бір жылы Тезек төренің сол елден бір үйір жылқы айдатып алғанын еске салу болатын. Шыдамы таусылған төре: 
:- Оны қозғамаңыз, ол әлдеқашан бітісіп, сіңісіп	кеткен жылқы, - деп сипақтапты.
Тезек төре тағы да:
:- Енді анау босағада жатқан тазыма не айтасыз?, - дейді. Бөлтірік:
:- Тазыңыз құмайы, жүйрік-ақ екен, дегенмен бір жаман әдеті бар екен. Ит иесіне тартады деген емес пе, әр үйден ет ұрлап жей ме қалай, көз қарасы соны айтып тұр дегенде, уәжден ұтыла берген Тезек:
:- Апыр-ай, басымның ауырып тұрғаны, - деп сылтауратады. Сонда Бөлтірік:
:- Алла сақтай гөр, төре баласы мен түйе ботасы басы қисайса мал болмаушы еді, - дегенде, Тезек төре Бөлтіріктің төтеннен сөз тапқырлығына тәнті болып:
:- Шіркін-ай, қазақтан да сендей уәж тапқыш шешен туа береді екен-ау!- депті
Тезек төре сақалды кісі екен. Ол кейде тіс шұқитын сақалының арасына қыстырып отырады екен. Осыны отырғандарға жұмбактап:
:- Анау тұрған тау, тау етегі бау, сол бау ішінде бір ұры тығылып жатыр. Оны қанша кісі барса ұстап әкеледі? - дейді.
Игі жақсылар әрі ойланып, бері ойланып таба алмай отырғанда, Бөлтірік шешен кіріп келеді де, Тезек төреге:
:- Әлгі жұмбағыңызды қайта айтып жіберіңізші? — дейді. Тезек жұмбағын қайта айтады. Сонда Бөлтірік кідірместен:
:- Тау дегеніңіз – басыңыз, тау етегіндегі бау – сақалыңыз болады. Ал жасырынып жатқан жалғыз ұры – тіс шұқитыныңыз ғой. Мынау бес кісі барса, оны ұстап әкеледі, - деп бес саусағын көрсетіпті.

===9===
Бөлтірік әрдайым қалай болса солай киініп жүре беретін адам екен. Көздері әбден үйреніп кеткендіктен, ауыл адамдары бұған пәлендей мән бермейді. Тек бірде көрші ауылдан келген көлденең кісі:
:- Апырай, ақсақал, жеңіңіз жалбырап тұр екен. Түймелеріңіздің біреуі ғана қалыпты, әйеліңіз жоқ па еді? - дейді.
:- Әй, шырақ-ай? Әйелі болғыр менде жоқ, тек балаларымның шешесі ғана бар ғой, - деп жауап беріпті.

===10===
Бөлтірік қырғыздың бір манабымен әзілдесіп, сөз қақтығыстырады. Манап:
:- Бөлтірік асығып киінгенсің бе, киімдеріңнің бірі ұзын, бірі қысқа ғой? - дейді. Сонда Бөлтірік:
:- Хан-екем, ұл өскен соң ұл киінді, қыз өскен соң қыз киінді. Енді олармен жарысайын ба? Ұзын болса ұлымдікі, қысқа болса қызымдікі. Ұл-қызым жоқ болса, бір басыма киім табылмас па еді? - деп манаптың қу бас екенін аңғартыпты.

===11===
Малы ұрланғандар әуелі Бөлтірікке барады екен. Бөлтірік олардын сөзін, дәлелін тыңдап отырып, &quot;түйеңді пәленшенің ауылындағы түгенше ұры алыпты&quot;, &quot;жылқыңды ана ауылдың жылқышысы қосып айдап кетіпті&quot; деп айтса, олар сол ауылға барып жоғалған малын тауып ала беріпті. Содан Бөлтірік: &quot;Көріпкел әулие&quot;, &quot;Тапқыр ата&quot; аталып кетеді, Адамдары оны сол үшін құрметтеп, сыйлап жақсы көрсе, ұрылар &quot;Осы көріпкел бәледен құтылмадық-ау&quot; деп, іштей жек көріп жүреді.
Жаздың бір күнінде Ақши ауылындағы Арсалан дейтін ұры оған бар шынын ақтара айтыпты:
:- Малды білдірмей ұрлауын ұрлаймын-ау, бірақ сенің сілтеуіңмен иесі келіп іздеп кеп тауып ала береді. &quot;Бөрінің аузы жесе де қан, жемесе де қан&quot; мен ұрламасам да, мал жоғалтқандар маған келе береді. Менде еш нәрсе қалмады ғой!
:- Арсалан, сенде әлі де екі нәрсе қалыпты, - дейді. Арсалан аң-таң болып:
:- Ол не нәрсе, менде ешкімнің малы қалған жоқ еді ғой, - дейді.
:- Сенде &quot;ұры-қары&quot; деген екі атақ калыпты. Енді содан кұтылсаң болады.
Бұған ашуланған Арсалан:
:- Міне, серт, міне, сөз, - деп оның алдына жүгіне кетіпті.
Содан былай Бөлтірік жүрген жерінде &quot;Арсалан ұрлығын қойды, енді оны &quot;ұры&quot; деп айтпаңдар&quot; деп айта жүріпті. Арсалан ұрлығын қойып, ел қатарлы адал еңбек ететін болыпты.

===12===
Бөлтірік жалындап, атағы жан-жаққа тарай бастаған кезде [[Тобықты]] еліндегі бір ұлан-асыр жиынға шақырылады. Жарамды аты болмаған жоқ-жұқаналы шешен шақырып келген жігітке:

:''Көпбай қазыға сәлем айт –''
:''Бір ат берсін.''
:''Бір ат берсе үш жылғы құр ат берсін,'' 
:''Ақтығы Самарханның бөзіндей болсын,''
:''Жорғасы Жанқұттының сөзіндей болсын,''
:''Жуандығы Көпбайдың дәл өзіндей болсын!'' -
деп еліне қайтарыпты.

===13===
Төренің қасында жақсы деген белгілі төрт адамы болыпты. Ел оларды &quot;Төренің төрт жақсысы&quot; деп атап кеткен екен. Ел ішіндегі үлкенді-кішілі мәслихаттан төре осы төрт жақсысын қалдырмайды екен. Бірде Тезек төре Бөлтірікті көпшіліктің алдында сөзден сүріндіруді көздеп, оны өзінің төрт жақсысы түгел қатысқан бір мәслихатқа шақырады.
Едәуір әңгіме-дүкен болып, төрт жақсының да делебелері қозып, неше алуан тапқырлық, шешендік танытады. Төре осылай төрт жақсысының жұрттан артық қасиеттерін жиналған көпшіліктің көңіліне түгел жеткізіп, олардан асқан жақсыны өзінің көрмегенін, олардан асқан жақсы бар дегенді естімегенін айтып мақтанады. Төрт жақсының тұтастай асыл екендігін, олардың бірінің бойында да мысқылдай кемістік жоқтығын айтып тасып отырып, төре Бөлтірікке тиіседі. Бөлтірік үнсіз отыра береді.
Енді Бөлтірікке төренің төрт жақсысы да тиісіп, оны іліп-шала береді. Төре мен оның төрт жақсысының астамшылығына ашынған соң, Бөлтірік оларға арнап жиналған көптің ортасында былай деген екен:

:''- Біріншіден не жаман?''
:''  Қатынсыз адам бақытсыз.''	
:''  Бақытсыз болсаң, сол жаман.''
:''  Екіншіден не жаман?''
:''  Баласыз адам бағасыз,''
:''  Бағасыз болсаң, сол жаман.''
:''  Үшіншіден не жаман?''
:''  Малы жоқтың жайы жоқ,''
:''  Жайсыз болсаң сол жаман.''
:''  Төртіншіден не жаман?''
:''  Жұрты жоқтың құты жоқ,''
:''  Құтсыз болсаң, сол жаман.''
:''  Бәрін айт та, бірін айт,''
:''  Құдайсыз адам имансыз,''
:''  Имансыз болсаң сол жаман.''

Тыңдаған жұрт сілтідей тынады. Төре де, оның төрт жақсысы да ә дегенде не айтарын білмей, үнсіз қалады. Көпшіліктің арасынан &quot;Төрт жақсы&quot;, &quot;Бес жаман&quot; деген сияқты күбір-сыбыр сөздер естіліп жатады. Бөлтіріктің айтқан бес жаманы төренің өзі мен оның төрт жақсысының кемшіліктерін көрсеткені екен. Олардың ішінде қатыны өліп, оларға қыз тандап көп жүріп калған біреуі болыпты. Екінші біреуінің алғашқы әйелінен бала болмай, тоқал алған екен, бірақ ол да құрсақ көтермей жүргенге ұқсайды. Үшінші біреуінің өзінен сөзі дұрыс болғанымен, алдында малы болмапты. Төртіншісі ел ішінде ағайын-туғаны жоқ, жалғыз үйлі кірме екен. Ал төренің өзі жасырын ұры ұстап, ұрлық қылатын болса керек. Бөлтірік Құдайсыз, имансыз деп осыны айтыпты.
Бөлтіріктің төре мен оның төрт жақсысының әрқайсысының бойындағы кемшіліктерін теріп айтқан осы сөзі ел ішінде &quot;Бес жаман&quot; деген атпен таралып кетіпті. &quot;Төренің төрт жақсысы&quot; деген сөз айтылмай, оның орнына ел ішінде &quot;Бес жаман&quot; деген сөз қалыпты.

===14===
Бөлтірік ауылының бір тұрғыны қартайғанша ұрлығын қоймапты. Ұрлық болғанда біреудің ұсақ-түйек бұйымын жымқырып кете береді екен. Бір күні түнделетіп көрші ауылдағы тойдан қайтып келе жатса, әлгі шал ұшырай кетеді. Оны танып қалған Бөлтірік:
:- Түнделетіп неғып жүрсің? - десе, анау:
:- Жәй, әшейін Бөтеке, - деп қипақтайды.
:- Арқалап алғаның не?
:- Қауын, дарбыз еді.
:- Оны қайдан алдың?
:- Мына ауылдың қауыны пісіп жатыр екен, содан ала салдым.
:- Ұрлап алғаныңыз жарамайды ғой, ақсақал.
:- Қараңғы түнде кім көреді дейсіз.
:- Аппақ сақал қараңғы түнде айдай көрінеді емес пе?
:- Қап, мына сөзің өңменімнен өтті-ау, енді қойдым, қойдым! - депті шымбайына батқан шал.
Сол-сол екен, әлгі ақсақал ұрлық қылуын пышақ кескендей қойып кетіпті деседі ел.

===15===
Бөлтіріктің өзімен тұстас бір туысы оған кездесіп қалғанда мынадай әңгіме айтады.
:- Ел жатып қалган кез еді. Біреу үйімнің тұсына келіп:
:- Кім бар-ау, құдайы қонақпыз, - дейді. Мен:
:- Нешеусің? - деп сұрадым. Ол:
:- Үшеуміз, - деп жауап береді. Мен:
:- Үшеу болсаң басқа үйге барып қон, біздің үй тар, - дедім. Ол жөніне кете барды. Артынан қарасам, бір-ақ адам екен. Сонда Бөлтеке, оның &quot;үшеуміз&quot; дегені несі? Бөлтірік ойланбастан:
:- Ей, құрдасым-ай, - депті. - Ол адамның үшеуміз дегені - өзін, атын, тазысын айтқаны ғой, өзіме бір тостақ ас, атыма бір бау шөп, тазыма бір сүйек болса жетеді, дегені еді, бекер қондырмағансың, &quot;қонақ ақысы жолдан&quot; дегенді білмеуші ме ең? Әлгі құрдасы &quot;бұдан былай есте болсын&quot; депті.

===16===
Бес-алты кісі Бөлтірікпен көрші ауылға қыдырып бара жатса, Бөлтіріктің иті сонынан еріпті. Әрі қуады, бері қуады, болмаған соң кесек атады. Иті қаша түсіп, қайтадан ереді:
:- Не қыласыз, ере берсін, - дейді қасындағылар.
Олардың ішінде Бөлтіріктің жақтырмайтын біреуі бар екен. Оның да қосыла ергенін қаламай келеді. Иті тіпті болмаған соң Бөлтірік тұра қалып:
:- Ей итім, біз бөтен ауылға бара жатырмыз. Олар екеумізді де танымайды. Ол ауылда иттер көп. Сені бөтенсіп талайды. Сенің арқа-жүнің бұрқырайды. Сонда қонақ боп отырған менің сай сүйегім сырқырайды, қалсаңшы ауылда, - депті.
Ит сөзге түсінсін бе ере береді. Қасындағылар бұл сөздің жағымсыз жігітке айтылғанын сезеді. Олар ауылға жақындағанда сары ала, қара ала төбеттер арсаландап, алдарынан шыға келеді. Бөлтіріктің иті құйрығын екі бұтының арасына қысып алып, қыңсылап аяғына оралады. Сонда ол:
:- Айтпап па едім, иттігіңді істеп, ере бердің, енді өз обалың өзіңе, - деп жүре беріпті.
Талауға түскен иті әрең дегенде көп иттерден сытылып, ауылына қарай зытыпты.

===17===
Ертеде осы өңірді Әлі деген төре билеп-төстеп тұрыпты. Ол еріккен төре бір жиында отырып, көпшілікке сауал қойса, оған Бөлтірік шешен былай жауап беріпті. Оны Балтағүл ақынның аузынан жазып алып едік. Ол былайша термелей жөнеледі:

:''Тараған хан төреміз Абылайдан,''
:''Залалым жоқ тимесе көпке пайдам.''
:''Қазақтар төбелесіп жатасыңдар,''
:''Шығады сол ұрыстың басы қайдан?''
:''Іркілді отырғандар жауап таппай,''
:''Төреге бұл кідіріс қалды жақпай,''
:''Ағат кетсем, айыпты болам ба деп,''
:''Кейбіреулер отырды сөзге батпай.''
:''...Бөлтірік жалғыз атты кедей екен''
:''Кедейді көрсе аяп жебейді екен.''
:''Өткір сөз айтарына тура келсе,''
:''Мынау бай, мынау төре демейді екен.''
:''...Төреге ажырайып тура қарап,''
:''Түйілді жауар бұлттай қас пен қабақ,''
:''Еріккен хан да естіп оттай ма екен,''
:''Мағынасыз сауал сұрап, елді қамап!..''
:''- Не дейсің?! - деді Төре ашуланып''
:''Қолындағы күмісті ақ таяқпен''
:''Басына Бөлтіріктің қалды салып.''
:''- Тарылды неге, тақсыр тынысыңыз?''
:''Сұраған осы емес пе жұмысыңыз.''
:''Басыма ақ таяқпен салып қалдың,''
:''Осы ғой сіз сұраған ұрысыңыз...''

деген. Уәж-сөзден жеңілген Төре:
:- Тараңдар, өңкей нәжіс казақтар! - деп орнынан тұрып жүре береді.
Бөлтірік батыр төренің бұл сөзіне намыстанады да, онын шаужайынан ала түседі.
:- Бүкіл халық бұқарасын тезекке теңей берсең, сенін маңыңнан адам жүрмес. Мына сөзіңді қайтып ал! - дейді.
Бай-манаптар төреге жағымпазданып:
:- Төреге тіл тигіздің, айыбын өзің тарт! - деп Бөлтірікті жазғырады. Бөлтірік:
:- Мұның билігін маған беріңдер? Төреге өзім жауабын берейін, - депті. Жиналған жұрт бұған мақұл деседі.
:- Бөлтіріктің айтуы бойынша, - деді Балтағүл, - ел тайлы-таяғымен орда басына жиналады. Бөлтірік барып әлгі төреге хабар береді.
:- О, Төре, тақсыр, &quot;Хан - қайық, халық - теңіз&quot; деген мынау қарамағыңыздағы халық үдере көтеріліп сізге келіп тұр. Халық - көп, сіз - жалғыз, теңіз толқыса қайық кетеді, ел толқыса, ханның басы кетеді емес пе! Өткен бір жиында сіз: &quot;Халық қара тобыр, мен қалай ысқырсам, солай жапырылады, қазақтар нәжіске таласқан иттей, бір-бірімен ырылдасып жатады&quot; деп, олардың ар-намысына тиетін сөз айттыңыз. Енді, міне келіп тұрған халықтың сыңайын қараңыз!
&quot;Бізді итке, нәжіске теңеді, бұл төрені құртамыз, басқа төре іздейміз&quot;, - деп келіп тұр.
Сонда Төре сасқанынан Бөлтірікке жата-жабысып жалыныпты.
:- Бөлтірігім, халық сені тыңдайды ғой. Бетін қайтарсайшы, мен олардың алдында айыптымын, айтқан сөзімді қайтып алдым, - депті.
Бөлтірік:
:- Олай болса Төрем, былай болсын: 
  
:''- Жабыңыз қалы кілем қара нарға,''
:''Қасына арғымақты тірке парға,''
:''Жетелеп көп алдына әкеліңіз,''
:''Басыңа ораңыз да жібек шалма.''
:''Бастыңыз жақсы сөзден тілің жеткен,''
:''Бір ауыз сөзің үшін қате кеткен.''
:''&quot;Айыбым алып келген мінекей&quot; деп,''
:''Кешірім өтінерсіз жалпы көптен, -'' 
дейді Бөлтірік. Төре оның бұл талабын орындап, халық алдына шығады. &quot;Айыбымды кешір&quot; деп көпке басын иіп тұрады. Сөйтіп, Бөлтірік дандайсыған Төрені халық алдында тәубасына бір келтіріпті.

===18===
[[Қаратау|Қаратаудың]] күнгей бетіндегі Ыстылар ауылында Тәттібай деген беделді кісінің кіші баласы Төребек өзіне ат қойған Бөлтірік шешенге бір кездессем деп жүреді. Бір күзде Бөген өзенінің бойында үлкен той болады. Төребек өзі мерген, өзі аңшы, үнемі соңына Құмай тазысын ертіп жүреді. Тау бөктерлей аң қағып жүріп, ол да сол той үстінен шығып қалады. Төребек &quot;анау ақбоз үйде Бөлтірік шешен әңгіме айтып отыр&quot; дегенді естіп, &quot;мен де барып сөзін тыңдайыншы&quot; деп әлгі үйге барады. Бұл кезде Бөлтіріктің жасы сексенге таяп қалған кезі екен. Төребек алдымен &quot;Ассалаумағалейкум&quot; деп Бөлтіріктің қолын алады.
:- Бөлтірік аға, осы үйде сіз бар деген соң әдейі сәлем берейін деп келдім, - дейді ол. Қарт Бөлтірік:
:- Е, е сәлем берсең, қарағым сәлемет бол. Сен әлгі Тәттібайдың кенжесімісің? Сен туғанда сенің атыңды мен қойғанымды білемісің, әкең оны айтты ма? - дейді.
:- Иә, айтқан, - дейді Төребек. - Бірақ сіз айтқан Төребек батырдай батыр бола алмадым, мылтық асынып, ит ерткен аңшы боп кеттім.
:- Ол да жаман өнер емес, - дейді Бөлтірік, - итке көлеңке бермейтін, үй күшік жалқау Сағымбай мен Әлтейден, ен далада мергеншілік жасап, аң қағып жүрген артық емес пе? Кел қасыма отыр.
Аңшы жігіт атасының қасына отырып, сол жолы оның көп әңгімесін, ақыл сөзін тыңдайды. Әңгіме соңында Төребек:
:- Ардақты ата, мынау сізге байлағаным болсын, аз да болса көптей көріп алыңыз, - деп алтайы түлкіні тартады.
Бөлтірік оған риза болып мынаны айтыпты:
:- Балам, жаңа бір сөзде байлық деген не, бақыт деген не, бала деген не? - деп калдың. Оның мәнісін айтайын, бұл әрі саған батам болсын:
:- Байлық, - қолға ұстаған мұз - ериді де кетеді. Бақыт - басқа қонған құс, күте алмасаң - жериді де кетеді. Ал, бала артта қалған із – атыңды өшірмейді, жақсы ісіңді жария етеді. Аумин! - депті.

===19===
...Бөлтірік билік айтқан талай дау-шар да сөзден тосылып, жарлы-жақыбайларда есесі кетіп жүрген бір пысық бай оған тосыннан жала жабады:
- Бұл шолақ етек қу кедей жал-құйрығын күзеп жайлауға жіберген бордақымды ұрлап, сойып жеді! - деп қазыға білдіреді.
Қазы өз аузын майлап қойған байдың сөзін сөйлеп, Бөлтірікті байға жығып бермек болады. Бөлтірік жығыла қоймайды. Қазы: Өздерің сөйлесіп көріңдерші! - дейді. Бөлтірік даукес байды анадай жерге оңаша шығарып:
:- Бай-еке, үш сейіттің үстінде тұрмыз. Ай сейіті - ораза, күн сейіті жұма, жер сейіті - құм екен. Осы үш сейіттің үстінде атымды ұрладың деп жалғыз жаныңды бересің бе? Атыңды төлейін, - депті.
Жала жауып жүрген бай:
:- Жаныма жабыса көрмеші? Тек ана қазыға өзіміз келістік дей салайық.
:- Құп ендеше!
Екеуі қол алысып бітіседі.
:- Қалай табыстыңдар? - дейді қазы Бөлтірікке. Жақтырмаған Бөлтірік.
:- Өтіріксіз - дау болмас, өткелсіз - кешу болмас, басы - өтірік, аяғы - шын, қазы да жоқтан өзгені сұрайды екен? - деп жүріп кетіпті.

===20===
Бөлтірік қасына ауылдың екі-үш жігітін ертіп [[Шу (өзен)|Шу]] бойын өрлеп келе жатады. Кенет алдарынан ыс еткен дыбыс естіледі. Жолбарыс екен. Жолбарыс бар түгін сыртына теуіп, айбат шегеді. Көзі тайса, атылмаққа әзір. Бәкеңнің жанындағы жігіттердің корыққанынан даусы шықпай қалады. Бір-біріне &quot;Қашайық&quot; деген белгі беріп, ат басын бұра береді.
:- Мысықтан қорқып, жер басып жүре алмаспыз! - дейді де Бөлтірік беліндегі кішкене айбалтасын қолына алып, атын тебініп, жолбарысқа карсы тұра ұмтылады. Жолбарыс &quot;ар-р&quot; етіп ат үстіндегі Бөлтірікке шапшиды. Сөйтіп ұмар-жұмар алыса кетеді. Мүны көрген жігіттер аттарын сабалап, тұра қашады, қашып бара жатып артына қараса, Бөлтіріктің аты ойнап шыға келгенде, Бөлтірік пен жолбарыс әлі де алысып жатыр екен. Олар сол күймен ауылға келіп жетіп, &quot;Бөлтірікті жолбарыс талап жеп қойды&quot; деп хабарлайды.
:- Өлсе - өлігін, шашылса - сүйегін жинап алайык, - деп жиырма шақты адам атқа қонады.
Түс ауып бара жатқан шақ болса керек. Көз ұшынан қараңдаған біреу көрінеді. Адам! Жүрісі Бөлтіріктің жүрісіне ұқсайды. О тоба! Бәкеңнің өзі. Киімінің дода-додасы шыққан. Үсті-басы қан-қан, бет аузы айғыз-айғыз. Иығына сала салған жолбарыс терісінің бір пұшпағы жерге сүйретіліп келеді.
:- Бөке-ау, шынымен тірімісің? - дейді аң-таң болған жігіттер. 
:- Тірісі несі. Тірі адам мендей бола ма екен?
:- Апырмай, Бөке-ау, тірісіз ғой! Қалай аман қалдыңыз, мынадай дүлей пәледен?!
:- Мен екі сойылдым, жолбарыс бір сойылды, - дейді Бөкең.
:- Қасыма ерген қоян жүректер мені тастап қашып кетіп, бір сойылдым. Олардан соң дала тағысы - жолбарыс тағы сойды. Ақыр соңында жолбарысты мен сойдым! - депті Бөлтірік батыр.

===21===
Елдің ішер асқа жұтаңдау жылы екен. Бөлтірік бір байдың саяқ жүрген жылқысын ұстап әкеліп, сойып, кедей-кепшіктерге жіліктеп бөліп береді.
:- Ойбай-ау, бай бізді құртады ғой! - деп кедейлер қорқақтайды.
:- Жауабын өзім беремін. Алыңдар, қара сирақ балаларың бір тойсын, – дейді Бөлтірік.
Бай Бөлтірікті қазыға тартады. Қазы парақор екен. Соны білетін Бөлтірік қалтасына өзен шетіндегі жұқа қайрақ тасты толтырып салып алады.
Қазы алдында отырғанда Бөлтірік әлгі шөнтекті ебін тауып оның қойнына салып жібереді. Осыдан соң-ақ қазы Бөлтірікті жақтап, байдың шағымын аяқсыз қалдырады. Былай шыға бере қазы Бөлтірікті шақырып алып:
:- Ей, ұры! Мына тасың не толтырып қойған! - дейді қызараң қаға.
:- Ойбай, Қазеке-ау сізге менің бергенім тас емес, өңкей күміс теңге болатын.
:- Күміс теңгең онда қалай тас болып кетті?
:- Ой, Қазыеке-ай, Амалы күшті Алла көзді ашып-жұмғанша-ақ адамды есекке айналдырып жібереді деп өзіңіз талай айтпап па едіңіз? Байдың атын менің сойып жегенім рас, соны біле тұра сіз мені төлемнен құтқарып жібердіңіз.
Осыны білген бай: &quot;Алғаның ас болмай, тас болғыр&quot; деп қарғаған шығар.
:- Әй, мынаған дауа жоқ екен, - деп шөнтікті лақтырып жіберіп, жөніне кете беріпті.

===22===
Диқанбай дейтін Дулаттың белді кісісі Бөлтірікке қарап:
:- Әй, Бөлтірік, сені осы жұрт &quot;сыншы, сыншы&quot; деп мақтайды. Сынағыш болсаң, мына мені сынашы, қане! - депті дастарқан басында қой басын жәукемдеп отырып.
:- Ерікпеші, Бай-еке, сынаймын деп тағы бір пәлеңе калар жайым жоқ.
:- Ей, өзім айттым ғой қорықпа, сынай бер!
Ендеше.
:- Сенің басыңдағы бақытыңа таласым жок, байеке, - депті Бөлтірік, - саған қояр кінәм да жоқ. Бірақ сол бақыт, байлық біткендей сиқың бар ма? Басың бақырдай, бетің тақырдай, алты күлше сиғандай ұртың мынау, олақ кісі шапқан итаяқтай. Ал мұрныңның он жыл киілген кебістен айырмасы бар ма?
:- Е, болды-болды, жетер енді! Сына-сына дегенге, сөйте ме екен? - деп Диқанбай өкпелеген күйі, қолын табақтан тартып алыпты да орнынан тұрып кетіпті.

===23===
&quot;Бір бағлан жеп қайтайықшы&quot; деп Бөлтірік жора-жолдастарымен көрші ауылдағы бір орта шаруаның үйіне барып түстенеді. Үй иесі бағланды кимай, балықтай бір семіз лақты есік алдына алып келіп: 
:- Бөлтеке, аумин деңіз! - деп бата сұрайды.
Жолдастарының лаққа көңілі толмай қалғанын байқап Бөлтірік:
:''- Аумин десең лаққа,''
:''Даусы кетер жыраққа.''
:''Тапсаң козы сой''
:''Таппасаң қоя ғой''
:''Бұл бейшараны жылатпа! -''
депті. Үй иесі ұялғанынан кешірім сұрап, қонақтарына қозы сойыпты.

===24===
[[Матай|Матай]] мен [[Жалайыр]] елдері [[Алтынемел]] үшін таласып, ұрыс болғанда, екі жақтан жеті адам - төртеуі Жалайырдан, үшеуі Матай жағынан өледі. Ол кезде Жалайырды билеген Тезек төре екен. Төре Күреңбелде отырған. Өзі билеген елден бір кісі артық өліп, Матайлардың есесі кетіп бара жатқан соң, аманат қойып миятқа, Шу бойындағы калың Дулатка адам шаптырады. Ал, Матайлар арғынға кісі шаптырады. Шу бойындағы қазақтарды билеген Әлі төренің ордасына Жалайыр жіберген шапкыншылар келіп жетеді. Төре жөн сұраған соң, олар мынаны айтады:
:- Ағайындар, ер құнды болды, нар пұлды болды. Алтынемел тауына таласып, Наймандар адамдарымызды қырып барады. Соған миятқа шақыра келдік, - дейді.
Әлі төре істің жайына түсінген соң, ақылшы билерін жиып алады. Шапыраштыдан Сұраншы батырды, Талғардан Туғандай биді, Ботбайдан Қарабай, Диқанбай билерді, Сәмбеттен Дәуітәлі биді шақырып алып, оларға тай сойып, қонақасы береді. Бұл уақытта Жалайырдың миятқа шақыра келгенін естіген жігіттер де дайындалып, төре ауылына жиналып қалады. Шақырылған адамдар түгел келген соң, төре билерге мән-жайды айтып болып:
:- Ағайынның шақыруына бәрің барасың ба, жоқ бірің барасың ба? - дейді. Сонда жастар жағы:
:- Бәріміз барамыз, Матайларды қырамыз да жоямыз, - деп атқа мінбек болады. Осы жерде Бөлтірік сөз алады:
:- Ағайын арасы қанша қырқысса да, аяғы бітімге келеді. Сондықтан қырқыспай жауласпай тұрып, бітісу керек, - дейді. Сонда Әлі төре:
:- Олай болса, бітімге кім барады?
Мұны естіген соң әрбір ру өкілдері өздерінің билерін атай бастайды. [[Сиқым|Сиқымдар]]: &quot;Шомай би барсын&quot;,- дейді. Көпшілік оны ұнатпайды. &quot;Бұл дау Шомай баратындай түйенің қом-шомын істеп жатқан жер емес қой&quot; - дейді. [[Сәмбет|Сәмбеттер]]: - &quot;Дәуітәлі би барсын&quot;,- дейді. Бұл да өте семіз болғандықтан, көпшілік тағы қарсы болып: &quot;Дәуітәлі ыңыранып арбасымен сонау Алтынемелге жеткенше, ел тарап кетеді ғой&quot;, - дейді. [[Жаныс|Жаныстар]]: &quot;Қарабай би барсын&quot;,- дейді. Қарабайдың билігінен батырлығы басым кісі екен, сол жағын еске алып көпшілік: &quot;Қарабай баратын Алтынемелде қаптал жатқан жау жоқ&quot;,- дейді. [[Шапырашты|Шапыраштылар]] &quot;Сұраншы батыр барсын&quot;,- дейді. Жұрт оған да көнбей: &quot;Бұл дау Сұраншы батыр баратын ақ білектің күші, ақ найзаның ұшы керек жер емес&quot;, - дейді. [[Сарыүйсін|Сарыүйсіндер]]: &quot;Сары би барсын&quot;, - дейді. Халық оған да көнбей: &quot;Бұл дау Сары би баратын Алтынемелде қыз-келіншектер айтысып жатыр дейсің бе?&quot;,- дейді. [[Дулат|Дулаттар]]: Диқанбай, Туғанбай, Бәйімбет билер барсын деп, тағы да сөз көтереді. Әлі бұларға да келіспейді. Аталған билердің бірін де жұрт ұнатпаған соң, көпшілік ішінен бір дана қарт шығып былай дейді:
:- Мұндай үлкен дауға ауыздыға сөз бермейтін, аяқтыға жол бермейтін өте шешен, өте жүйрік адам керек. Өз ата Ысты аруағы деп ауыздарыңа алмайсындар. Бұл дауға Ысты Бөлтірік барсын. Одан шешен, одан тапқыр қайсың барсың? - деп біраз тоқтайды да: - Оған серік Кебекбай, оның қасына еріп Байғазы барсын дейді. Дана қарияның бұл ұсынысы қабылданып, Алтынемелге сол үшеуі аттанады.
Арада бес-алты күн өткен соң елшілер өздеріне арналып тігілген үйге келіп ат басын тірейді. Матайлар Қоянкөздің аржағына, Жалайырлар бер жағына тоқтайды. Калың ағайындар үшін бірнеше ақ үйлер тігіледі. Матай жағынан Құнанбай, Құсбек төре, Тәнеке би сияқты Орта жүздің адамдары атқа мініп, судан өтіп, Бөлтіріктер түскен үйге келіп &quot;Ұлы жүздің баласы&quot; деп сәлем беріседі.
Бөлтірік олардан жөн сұрайды:
:- [[Арғын|Арғыннан]] [[Құнанбай Өскенбайұлы|Құнанбайды]], Тәнекені естуіміз бар, ал мынау сыпырма бөрік кигенің кім? - деп Құнанбайға еріп келген [[Құсбек Тәукеұлы|Құсбек төрені]] қағытады. Сонда Тәнеке би:
:- Әу, Бөлтеке, байқап сөйле! Бұл кісі Құсбек төреміз ғой! - дейді. Бөлтірік мүдірместен:
:- Алдияр, тіл-аузым тасқа, - деп азырақ кішілік еткен болады да, Құсбекті тағы қағытады:
:- Олай болса төре елшісіз бе, жаушысыз ба? Біздің елдің төресі ағайын арасының, дауын бітіріп кел деп, бізді жіберді, өзі үйде жатыр. Мұндай даулы жерге төреге не бар? Қайдан білейін түріңізге қарап Қызылжардың былғары сататын ноғайы екен, мына өліп жатқан адамдардың терісін сатып алуға келген ғой деп ойлап қалып едім, - дейді.
Құсбек төре қып-қызыл боп ұялып, жақ аша алмай қалады. Құсбектің жеңілгенін аңғарған Құнанбай Бөлтірік алдында кішілік жасай бастайды:
:- Бөлтеке, сіз аға боласыз ғой, осы даудың билігін өзіңіз айтсаңыз қайтеді? - дейді. Құнанбайдың бұл сөзіне риза болған Бөлтірік сыпайы жауап береді.
:- Құнеке, &quot;аға - бордан, іні - зордан&quot; деген атаның салған жолы бар.
Сонда Тәнеке:
:- Бөлтеке, &quot;Аға тұрып, іні сөйлегеннен без&quot; деген. Үш жүздің баласына билік айтқан Төле би атаңыз ғой, жол сіздікі дейді.
Сонда Бөлтірік жүгіне қалып, қолындағы қамшысын тастай бере былай деген екен:
:- Мен айтсам, істің дәлелін, биліктің әділін айтам, бұл Алтынемел, әуелі Құдайдікі. Бұл жер болғалы қаншама ел көшіп өтпеді, кім жайламаған бұл жерді. Алтының - алтын, ал Емелің - қалмақша емес пе? Қазақ түгіл қалмак та мекендеген бұл жерді. Хақас, он екі баулы ноғайлы да жерленген жер бұл. Ең ақыры қазақ қоныстанған. Ағайындар сонау тас молаға көз салыңдаршы? Ол, ең әуелі ноғай қонған, ол кеткен соң үйсін Шомай қонған. Үйсін ішінде Жаныс, оның ішінде Қасқарау қонған. Сол тас мола Алақай кемпірдің моласы. Алты найманның мұрнына жел түсіп, Алақай тәуіп кезінде соларды алты сиырдың сүтімен емдеп, алтауын да жазған екен. Айыққан соң орта жүздің тентек балалары тәуіптің батасын алмай, алты сиырын айдап кетіпті. Найман сол уақытта-ақ зорлық жасаған екен. Тас мола белгісі бар Алтынемел - Жалайырдікі. Жер туралы билігім сол! - дейді Бөлтірік.
Құнанбай Бөлтіріктің билігіне дау алмай, &quot;мақұл&quot; дейді де:
:- Ал Бөлтеке, өлген жеті адамның құнын айтыңыз? - дейді. Сонда Бөлтірік:
:- Өлген жеті адам - Найманнан үшеу, Жалайырдан - төртеу екен. Сондықтан Найман жағы бір адамға құн төлесін, - дейді де қасында отырған Кебекбайға қарайды. Сонда Кебекбай жүгініп отыра қалыпты:
:- Есебін тапқан ерге ердің құны екі-ақ ауыз сөз ғой, қара халықтың бірлігі болса, шешеннің билігі болса, ханның берер аты, қара тоны, кілемі болса,- деп билікке тиісті заттарды ескертіп келеді де, сөзін жалғастырады:
:- Найман жағы бір адамды артық өлтірген екен, бұл үшін Найман бір адамның кұнын төлесін! &quot;Су түбін шым бекітеді, құнның түбін қыз бекітеді!&quot; - деп тоқтайды.
Құнанбай Кебекбайдың бұл астарлы сөзін ұғады.
:- Анау артық өлген бір адамың құны үшін Найман жағы Жалайырға қалыңсыз қыз беріп, тынсын! - деп отыр. Бұған қалай қарайсыздар? - дейді. Жұрт мақұл деседі. Содан екі елдің арасы жаулықтан енді құдалыққа айналып, ұрысқа дайындалғандар сойылдарын отқа жағып, күліп-ойнап тарқасыпты дейді.
Дауды бітіріп, елге келген соң, Бөлтірік Әлі төренің алдына келіп дауды қалай шешкендігін баяндайды және дауға бармаған билерге өзінің билігін сынатады. Сөзінен мін таппаған төре рахметін айтады.
Бірақ, Сары би Бөлтіріктің Алақай тәуіп туралы айтқан сөзінен мін таппақ болып:
:- Уай, Бөлтірік, сиырың не, Ұлы жүзде жылқы жоқ па еді? - депті. Сонда Бөлтірік Сарыға қарап:
:- Сенің білместігің-ай осы. Мұрынға түскен желге сиырдың сүті ғана ем болады, ал жылқының сүті мұрынды жеп жатқан кұртты қоздыра түседі, - деген екен.
Ата-бабаларымызды халықты жөн-жосықсыз төгілген қаннан, кырғыннан сақтау үшін қылыш пен найзаны қару етпей, сөз өнерін, шешендікті қару ете білуі - үлкен адамгершіліктен туғанын осы сынды аңыз-хикаялардан анық байқаймыз.

===25===
Сарыүйсін Алтайдың баласы Сары жасынан шешен, тапқыр, мырза деген атағы бар, сыпайы жігіт екен. Сарының екі әйелі болыпты. Бірақ екеуінде де бала болмапты. Ал жалпақ жұрт ішінде абыройы асқан Бөлтірік сөз дүлдүлі болғанмен кедей, атқа, киімге жарымапты. Бөлтірікте екі ұл, бір қыз бар екен. Бұл кісі қайда барса да, Сары екеуі бірге жүреді, екеуі қатар отырғанда, сөзден бұларды ешкім жеңе алмаса керек.
Күндердің бірінде бір топ кісімен бірге екеуі үлкен жиынға келе жатады. Бөлтіріктің астында көкшолақ аты, үстінде ескі көк шапаны бар екен. Сонысын кемітейін деген оймен Сары Бөлтірікке мынандай әзіл айтады:
:- Бөлтірік сенің көкшолақ атың азбайды-ақ екен, көк шекпенің тозбайды- ақ екен, сірә, сен қай уақытта жаңалар екенсің? - дейді.
Сонда Бөлтірік Сарыға қарап:
:- Жақсы айтасың, Сарым, ұзын кездессе, ұлым киіп кетеді, қызыл кездессе, қызым киіп кетеді, солардан қалғанын ғана мен киемін. &quot;Саудагер жолын түзейді, бедеу қатын бойын түзейді&quot; деген қазақтың мақалы бар, - деп Сарының баласы жоқтығын бетіне басады.
Осы сөзді естіген Сарының түсі бұзылып, мініп келе жатқан атын қақ басқа бір салып, кейін бұрылып үйіне қайтады. Бөлтірік те қасындағы адамдарынан бөлініп, үйіне қайтып барады. Қапаланып келген Сары төбенің басында отырған әкесі Алтайға бұрылмай, үйіне тіке түсіп, белін шешпестен төсегіне теріс қарап жатып қалады. Ал, қалыптасқан әдеті былай еді: әке ерте тұрып, шаруасын жайлап болып, кешке дейін төбенің басында отырады екен. Таңертеңгі және түскі асын төбенің басына алдырып ішеді екен. Баласы Сары би бір жаққа барып қайтқанда, әуелі келіп төбенің басында отырған әкесіне сәлем береді, көрген-білгенін, естіген әңгімесін айтады. Содан кейін ғана әкесінің рұқсатымен үйіне барып түседі. Бұл жолы олай болмаған, Сары бірден үйіне барып түсті. Мұны көрген әкесі бәйбішесін шақырып алып:
:- Бала шіркін бір нәрсеге ренжіп келген болар, бұрынғы әдетін істемеді ғой. Сен барып айтшы, көк қасқа айғырдың үйіріндегі көк касқа ту биені өзі барып ұстап алып келсін, менен бата сұрасын, - дейді. 
Бәйбіше төсекте жатқан баласына әке сәлемін жеткізеді. Орнынан атып тұрған Сары атына міне салып, жылқыға барып, айтылған көк қасқа биесін алып келіп, әкесі Алтайдан бата сұрайды. Әкесі жылап тұрып батасын береді.
Осы батадан болды ма, болмаса баланың бітер сәті келді ме, ол жағын кім білсін, әйтеуір Сарының екі әйелі қатар жүкті болып мезгілі жеткен күні екеуі де ұл табады. Бірінің атын Уәли, екіншісінің атын Халық қояды.
Балалардың туғанын Бөлтірік естиді де, Көкшолақ атына міне салып кідірместен тіке Сарының ауылына тартады. Бөлтірік ауылға жақындағанда Сары далада тұр екен. Бөлтірікті көре үйіне кіріп төсегіне теріс қарап жата қалады. Атынан түсіп, үйге кірген Бөлтірік Сарының жақтырмай жатқанын біліп, оған дауысын көтере былай депті:
:- Неғып жатырсың, Сары! Көтер басыңды, атаң қазақ айтқан екен: &quot;Дос жылатып айтады, дұшпан күлдіріп айтады&quot; деп. Мен саған дос едім - жылатып айттым. Алтайдан көк қасқа биеге бата сұрадың, ата батасы қабыл болып, екі әйелің бірдей жүкті болды. Уәли мен Халықты көріп қуанышқа бөлендің. Осы қуанышқа жетуіңнің алғашқы себебі - менің саған жылатып айтқан сөзім емес пе? Екінші себеп - әкең Алтайдың егіліп берген батасы еді. Үшіншіден - алыста жүрсем де &quot;Сарының тілегін қабыл ете гөр!&quot; деп Құдайдан менің сұраған күндерім көп болды. Барлық тілегіміз қабылданып, екі бала туды.
Біріншіден - құтты болсын айтайын, екінші - екеуінен екі ат мініп, екі шапан киіп қайтайын! - деп келдім. Сенің жатысың ұнамайды, көтер шап-шаң басыңды! Әйтпесе әкең Алтайдың алдында жүгініске түсем. Оған көнбесең Құдайға жүгінемін! Жабыла жылап тілегенде зорға берген балаңды &quot;қайтып ал&quot; десем, тілегім тез-ақ болатын шығар, - деп орнынан тұруға ыңғайлана бергенде, төсекте жатқан Сары атып тұрып, Бөлтірікті құшақтап:
:- Сенің айтқаныңның бәрі дұрыс, Бөкем! Менің саған өкпелеуім қате екен, - деп кешірім сұрайды. Екеуі осы түрегелген бойында қол ұстасып барып Алтайдан бата алып, дос болып кетеді. Бөлтірік Уәли мен Халықтан екі ат, екі шапан алып, үйіне қайтады.

===26===
Есесі кетіп жүрген Сөк төре Бөлтірік шешеннен қарымтасын қайтармақ болып, оған бір шешен жігітін жұмсайды:
:- Бөлтірікті сөзден жығып берші, қалағаныңды берейін, - дейді.
:- Тақсыр-ау Бөлтіріктей шешенді жығып беруге шамам жетер ме екен менің?
:- Жетеді, - сен оны өлеңдетіп жамандай бергенде, біз қостап шу көтереміз.
Осы келісіммен бұлар Бөлтіріктің барар жер, басар тауын аңдып жүреді. Күздің бір күнінде Бөлтірік Қаратаудың күнгей бетіндегі бір ауылдың тойына қатысып, бірде термелей, бірде тақпақтай, кесіле сөйлеп, дүйім жұртты аузына қаратып отырғанда, Сөк төре өзінің шешен жігітімен той үстіне барып қалады. Бөлтірікті біраз тыңдап болған соң, әлгі жігіт ай-шай жоқ:

:''Ат жаманы соқпақшыл,''
:''Адам жаманы тақпақшыл, -''
деп көлденеңінен киліге кетеді. Сөк төремен тағы біреулер оны қоштап дауыс көтереді. Бөлтірік қарай қалса, мына жігіт көсе екен. Табан астында Бөлтірік:

:''- Сөздің көркі мақал-ды,''
:''Жүздің көркі сақал-ды.''
:''Сақалы жоқ көселер,''
:''Қасабалы тоқалды,''
- дегенде әлгі байғұс көпшілік ортасында масқара болып, үйден шығып жүре беріпті.

===27===
Әбілез деген төре қарны айналып кеткен семіз адам екен. Бір тойда Бөлтірікпен табақтас боп, асқа сұғына берсе керек. Сұғынып кана қоймай: &quot;Бөлтеке, тамақ алысыңыздың мәнісі жоқ қой, науқастанып жүрсіз бе?&quot; деп тамақты тартына алып отырған Бөлтірікті мұқатпақ бопты. Сонда Бөлтірік шешен оған мынадай нақыл айтқан екен:

:''Ашуыңа сүйенсең,''
:''Адасудың белгісі.''
:''Аңғал болсаң әр іске,''
:''Алжасудың белгісі.''
:''Екі адамға жалтақтау,''
:''Еріншектің белгісі,''
:''Еселей шашу тапқанды,''
:''Көңілшектің белгісі.''
:''Артық ішу тамақты,''
:''Ақылсыздан шыққан іс.''
:''Ақшасыз берсе анғарып,''
:''Қарыныңа өлшеп іш.''
:''''Ауру болар түбінде,''
:''Артық ішкен асыңыз.''
:''Орта Құрсақ жүрсеңіз,''
:''Адам болар басыңыз.''''
:''Ашылып кетсе араның,''
:''Ауру түбі ас болар.''
:''Ақылы жетпей кейбіреу,''
:''Ақылдыға қас болар.''

===28===
[[Сыпатай би|Сыпатай]] елінде Ыстылардың бір жесір дауы болады. Әділдік сұрап барған Ыстыларды Сыпатай маңайына жолатпайды. Екі-үш рет барған адамдарды кісі ғұрлы көрмеген соң Бөлтірік Сыпатайға өзі барыпты:
:- Әу, Сыпатай, Дулат ай болса, Ысты үркер емес пе еді, туыс пен туыс түгіл, ай мен үркер де бір тоғысады ғой, - дегенде Сыпатай елін жиып, мынау Бөлтірік дұрыс айтады. Ысты, Дулат бәрі бір атаның баласы дауды қойыңдар! Жесірін беріңдер! - депті.

===29===
[[Бәйтік Бәймәмбетұлы|Бәйтік батыр]] мен Бөлтірік бір тойда бас қосып, әңгімелесіп отырғанда Бәйтік &quot;а Құдай!&quot; дей беріпті. Сонда Бөлтірік:
:- Қайта-қайта &quot;а Құдай!&quot; дей бересің батырым, сені жау алар дейсін бе! - дегенде, отырған жұрт ду күледі.
Бұл Бәйтекеңнің патшадан шен алып, деміне нан пісіп тұрған шағы екен. &quot;Маған енді пәле-жала жоламайды&quot; дегенді әр жерде айта беретін де болыпты. Бір кездесіп қалғанда Бөлтірік оған:
:- Бәле қайда деме, аяқ астында, - дейді.
:- Әй, Бөлтірік-ай, сен не білесің, - деп Бәйтік оны тыңдағысы келмейді.
Бөлтірік далаға шығып, Бәйтекеңнің мініп жүрген қара қасқа арғымағына қарап тұрса, ол аузын ашып есіней қояды. Бөлтіріктің көзі арғымақтың таңдайындағы бармақтай қалды шалып калады. Сол байқағанын ол жігіттеріне айтып, Бәйтекеңнің бетін қайтарайық дейді. Бөлтірік сол бетінше-ақ:
:- Құнан күнінде жоғалған арғымағымды таныдым, - деп көптің көзінше арғымақты мойнынан кұшақтап, ертоқымын сыпыртып, бір жігітке жетектетіп жібереді.
Оны көрген Бәйтік ашуланып айқай салады. Жанжал шыққан жерге халық жиналып қалады. Жасауылдар, би-болыстар араға түсіп, жанжалды тоқтатпақшы болады.
:- Бөлтірік, сіз елден асқан шешен едіңіз, турасына көшіңіз?
:- Бәйтеке, өзіңіз батырсыз, патшадан шен-шекпен алған атақты, қадірлі адамсыз, шындықты айтыңыз. Бір тай үшін қате айтпаңыз! - депті билер.
Бәйтік:
:&quot;Бақыр басына дау келсе - шешендігің зая, ал ауылына жау келсе - батырлығың зая&quot; деген. Қара қасқа өзімнің қолдан туған тел малым. Сенбесеңдер енесі бар, қара қасқа атасы да бар, - дегенде тыңдаған халық дұрыс депті.
Енді Бөлтірік:
:- Менің көп айтарым жоқ, қолымнан құнан шығар жылы ұры әкеткен өзінің айдан анық белгісі таңдайында бармақ басқандай қалы болатын. Содан таныдым. Нанбасаңыздар аузын ашып көріңіздер! - деген.
Төре-билер қара қасқаның аузын ашып, таңдайындагы бармақтай қара калын көреді. Қалды көріп Бөлтіріктікі деп шешеді. Бөлтірік жігіттері қара Арғымақты алып кетеді. Сол сол-ақ &quot;Бәйтік батырды Бөлтірік дауға жықты&quot; деген лақап қала, далаға жайылып кетеді. Батыр Бәйтік келе-ақ ешкіммен араласпай, ызадан жатып қалады.
Екі ай өткен соң Бөлтірік шешен қасына Қасабек пен Кебекбайды ертіп, қара қасқаны ала-мала Бәйтік батырга келіп былай депті: 

:''Басқа пәле тілден,''
:''Бетің қайтпаған менен,''
:''Маған айтқаныңды білесің бе?''
:''Сөзіме құлақ ілесің бе?''
:''Қара арғымағыңды алып келдім,''
:''Кебекбай, Қасабекті салып келдім.''
:''Бәйтеке батыр, тәубә қыл!''
:''Асқынба көпке ізет қыл! -'' 
деп қара қасқа арғымағын өзіне қайтарып берген екен.

===30===
Бөлтірік біраз адамның басын қосып, Шу бойына тары салдырып, мол өнім алады. Бір бай саудагер бұлардан тары сатып алуға келеді. Бөлтірік өнімін қызылдап алады да, ұшығын былай жинап қояды. Саудагер бес он метр бөз шытқа бірді-екілі шәй мен шақпақ қантқа, айна-тарақ заттарына шаруалардың қап-қап тарысын, арзан алып, кіреші жігіттері арқылы шаһарға жөнелтіп жатады. Жағалап енді Бөлтірікке келеді. Бөлтірік саудагерге бөлек жинап қойған тары ұшығын көрсетеді. Ұшықты уыстап көріп:
:- Бұл қандай тары? - деп сұрайды саудагер. Сонда Бөлтірік:

''Бұл өзі ұрығы бөлек,''
''Сопақ тары.''
С''у түбінде жатпайтын,''
''Қопақ тары.''
''Алты қабын артсаң да,''
''Ауыр болмас.''
''Артқан түйең,''
''Жауыр болмас, -''
деп мақтай жөнеледі. Саудагер кетеді. Еліне барған соң ол ұшық тарыны қымбат бағаға қайтадан сатпақ болып:
:''Бұл өзі ұрығы бөлек, сопақ тары,''
:''Су түбінде жатпайтын, қопақ тары, -''
деп қанша мақтаса да, онысын ешкімге өткізе алмапты.

===31===
Көктемнің бір шуақты күні екен. Шашбауы тірсегін ұрған бір бойжеткен құдықтан шелекпен су тартып, мал суарып тұрады. Жолаушылап келе жатқан Бөлтірік атын суғарып алмаққа солай бұрылыпты. Аты астаудан су ішіп тұрғанда, Бөлтіріктің көзі барып қыздың қолтығына түседі. Қыздың аппақ қолтығы көйлегінің жыртылған жерінен көрініп тұрған еді. Сонда Бөлтірік:
:- Бір ақ қолтық құнажынымды жоғалтып, соны іздеп жүрген жайым бар. Көзіңе түспеді ме, қалқам? - деп бойжеткенге жорта сауал қояды.
Жолаушының астарлы сұрауына түсіне қалған қыз:
:- Иә, иә әлгінде ғана көріп едім. Соңында өңкендеген бір қара бұқасы бар, осылай қарай өтіп бара жатыр еді, - депті.
:- Бір жеңілген адамым сол қыз болды, - деп Бөлтірік бұл әңгімені қартайғанша айта жүріпті.

===32===
Ауылы аралас, қойы қоралас манап, хандар шешенмен сөз жарыстырып, іліп-қағып жүреді екен. Өйткені Бөлтірік олардың қандай шешені болса да сөзден жеңе берген. Бірде Бөлтіріктен: &quot;Қырғыз бай ма, қазақ бай ма?&quot; деп сұрапты бір манап:
:- Қырғыз бай, - депті Бөлтірік. - Өйткені қырғыз көшкен сайын ошағын жұртына қалдырып кетеді. Қазақтарға ұқсап олар жаңадан ошақ іздеп жатпайды. Қонған жерінде үш тасты қалай салады да, аса береді қазанын. Көшсе, жұртында қара күйе болып үш тас қалады.
Манап санын бір ұрып:
:- Атаңның гөрі қоқи, Бөлтірік, құп ұрдың! - депті.
Бір кезде қырғыз ханынын жалғыз баласы өліпті. Бөлтірік соған бата қылуды ұйымдастырады. Байлар: &quot;Барған соң не деп көңіл айтамыз?&quot; деп сұрағанда, Бөлтірік:- Біреуің: &quot;Түйе мен төре шіркіннің басы бір қисайса, оңбайды?&quot; де. Екіншің: &quot;Төре өлмегенмен көбеймейді, ешқашанда көбейіп тең келмейді&quot; де деп үйретіпті. Байлар үйренген сөздерін айтысымен-ақ хан реніш білдіріп қисая кетіпті. Сонда Бөлтірік: 
  
:''Аққу құсқа оқ тисе,''
:''Қанатын суға тигізбес.
:''Ақсүйекке оқ тисе,
:''Көршісіне сездірмес.
:''Ноқталы басқа бір өлім,
:''Акыр бір күн келмей ме?
:''Ажалдың соқса дауылы,
:''Өмірдің шамы сөнбей ме?
:''Қанша сақтап тұрғанмен,
:''Сұрай келсе иесі,
:''Аманатын бермей ме?
:''Данышпанның сөздері,
:''Құлақ құрышын қандырар.
:''Жан ашырдың-ақ сөзі,
:''Өлгеніңді тірілтіп,
:''Өшкеніңді жандырар.
:''Дос көтерер өлімді
:''Бекем бу, төрем, беліңді!
:''Мұңайтпа баққан еліңді,
:''Жүйрік мін де, сұлу күш,
:''Алғын осы тілімді.

Осылай деген соң, хан басын көтеріп:
:- Мыналарды сөйлетіп отырған сен екенсің ғой, - депті.

===33===
Бөлтіріктің бір ағайынына жүзге тарта жылқы біткен екен. Қатар жатқан Сыпатай батырдың ауылынан бір жігіт келіп, әлгі жылқының едәуір бөлігін танып алып кетеді. Әкетілгеннің ішінде Бөлтіріктің малы болыпты. Мұны білген бір жігіт:
:- Бөлтеке-ай, осы Сыпатай батырды досым деуші едіңіз, ал жігіттері жылқымызды түгел дерлік айдап әкетіпті, - деп шағым айтады.
Сонда Бөлтірік шешен тұрып:
:- Әй, осы Сыпатайдың құны қанша екен? Соны біліп келіңдерші? - дейді. Ертесіне:
:- Сыпатай батырдың құны жүз жылқы екен, - деген хабар жетеді.
:- Олай болса, менің мына сәлемімді жеткізіңдер оған, жараланып жатқан кезінде ақ қалпағыммен су тасып, дермене, жусанмен, аққұлақ жапырақпен емдеп, жарақатын жазып едім. Сөйтіп өлім аузынан аман алып қалған едім. соны ұмытқаны ма? - деп.
Жиналып қалған жұрттан ыңғайсызданып қалган жігіт, &quot;ұялған тек тұрмас&quot; дегендей Бөлтірікке қарап қопақтай:
:- Бөлтеке, мына түйе німә деп бақырады? - депті. Сонда Бөлтірік:
:- Түйе былай деп бақырады:

''Үстіме жеті батпан азық арттың,''
''Сабалап бас-көзімді зар жылаттың.''
''Қазақ болса жайымды білері еді,''
''Дел енесін ұрайын сендей сарттың, –''
деп тұр ғой, бұл жануар, - дегенде әлгі жас жігіт аңырып тұрып қалыпты.

===34===
Бөлтірік қасында серіктестерімен бір үйде түстеніп отырады. Сөйтіп отырғанда олардың үстіне сол ауылдын бір байы келеді. Ауыл адамдарының қатарынан асып, бай, төре, Бөлтіріктің қасына келіп отырады. Үй иесінің қонақтарға арнап тартқан сый табағы ішіндегі қойдың басы біраз мүжілген екен. Бай өзіне ұсынылған басты алып, қалған көзін алып жейді. Бай Бөлтірік пен оның қасындағы серіктеріне тиісіп, оларды ашқұрсақ жүрген қыдырымпаздар деп іліп-қаға береді. Сонда Бөлтірік әлгі байға:
:- Арғымақ атта жал болмас, жабы келіп жалыменен теңесер. Ақиық ерде мал болмас, жаман келіп малыменен теңесер. Мен арғымақ болғанда, сен бір жабы емес пе едің, - жалыңмен теңесіп тұрсың-ау. Мен ақиық ер болғанда, сен бір жаман ез емес пе едің. Малыңмен теңесіп тұрсың-ау. Жабы арғымақ бола ма, жал біткенмен. Жаман жақсы бола ма, мал біткенмен. Жаман болмасаң, есіктен кіріп төр менікі дер ме едің? Жақсы болсаң, жалшыңнан сарқыт жер ме едің? - депті.
Сонда кедейдің қолынан сарқыт алып жеген байдың үні өшіп, тамаққа қол соза алмай отырып калған екен.

===35===
Бірде алыс жолдан жолаушылап келе жатса керек, елінің шетіндегі Шаңбай деген байдың отыз-қырық үй көрші ауылына қонуға ыңғайланады. Малын бағып, қойын сауып, айран-сүт ішіп, күн көріп отырған ауылдың хал-жайын бұрыннан жақсы біледі. Күн кешкірген кез, Бөлтекең қасындағы жолдасынан:
:- Мына ауылда Шаңбай байдың қасында отырған кедейлер кімдер? - деп сұрайды.
:- Бөлтеке, бұл жерде бірнеше қоңсы бар, бәрі байдың өз ағайындары. Байдос, Досымбек деген бар. Сәмек деген бар.
:- Сәмектің баласы бар ма?
:- Шүленбай деген жалғыз баласы бар, былтыр үйленген. Байдың қойын бағады, түгі жоқ, тақыр кедей. Әкесі Сәмектің жаман үйінде тұрады. Келіншегі байдың малын сауып, жұмысын істейді.
:- Шіркін, Сәмек марқұм жақсы кісі еді-ау. Несін айтасың, Сәмек жәкемді сағындым, - деп күрсінген Бөлтірік ойланып қалады.
:- Дұрыс айтасың, Сәмек жақсы кісі еді ғой. Бірақ баласының маңдайында бір сиыры да жоқ, тақыр кедей. Үстіндегі киімі де жамау-жамау. Түнеу күнгі жалаңаяқ, жалаңбас кетіп бара жатқанын көріп, мен сондай ұялдым. Келін байғұс бір көне шекпенді беліне орап алыпты.
:- Олай болса батырым, бүгін соның үйіне қонамыз.
:- Бөлтеке-ау қалай қонамыз үйіне. Төсейтін киізі де жоқ, ықтап отыратын үйі де жоқ, шұрқ тесік. Кұдай біледі, беретін тамағы да табыла қоймас, дастарқаны жұтаң. Одан да анау Шаңбайдың үйіне қонсақ қайтеді? Сән-салтанаты бар, аяқты көсіліп жатамыз. Оның үйінде бәрі бар шүкір.
:- Жоқ, батыр, байдың дәмін талай таттык қой. Кедейдің де үйіне қонайық. Атасы атамыздан кем емес, түбіміз бір ағайын едік. Кешегі ер Сәмектің тұкымы еді ғой, айыбы кедейлігі болмаса ұмытқанымыз жараспас. Тамағы бар, күтімі бар жақсы деп аттап барып байдың үйіне қонғанымыз аруақтың алдында келіспес.
:- Мақұл онда, Бөлтеке, айтқаныңыз болсын.
Күн батты. Қос атты Шүленбайдың үйінің сыртына келіп:
:- Кім бар-ау? - деп тұра қалады. Үйінде отырған Шүленбай селк етеді.
:- Ойпырмай, біздің үйге де қонақ келеді екен-ау. Бұл кім болды екен, - деп әйелі де, өзі де есіктен бір-ақ қарғып сыртқа жүгіріп шығады. Екеуі де жалпылдап сәлемдесіп, аттылардың шылауына орала кетеді.
:- Қонақпыз батыр, бұл Сәмектің үйі ме? - дейді Бөлтекең жайбарақат.
:- Иә, қош келдіңіздер, - деп екі жас жік-жапар болады. Бөлтекеңді Шүленбай таниды. Қолтығынан сүйеп, әйелі екеуі аттан түсіреді. Амандық сұрасқан соң: - Үйге кіріңіз, үйге кіріңіз, - деп есікті аша береді. Келіншегі жүгіріп елден бұрын ішке кіріп кетеді де төрде шаң-шаң болып жатқан құрым киіздің үстіне не төсерін білмей дағдарып тұрып қалады. Бір кезде дереу басындағы ақ орамалын ала салып жайып жіберіп, құрым киіздің үстіне төсейді.
:- Ата төрлетіңіз, отырыңыз, - дейді жаймашуақ дауыспен. Бөлтекең киімін шешіп, асықпай керегенің басына іліп, төрдегі жас келін төсеген ақ орамалға жақындап келеді де еңкейіп іліп алады.
:- Қарағым келін, үлкенге деген ақ ниетің ғой, бұл ақ орамалың. Сыйлап төсегеніңе рақмет, нұр жаусын шырағым. Осы құрметің де жетеді маған. Иә, басыңа тартып ала ғой. Разымын, шырағым, бақ-дәулетті көтеретін балам екенсің. Қызметіңе рақмет. Бүгін әдейі ағамның үйіне қонайын деп арнайы ат басын бұрдым.
:- Келгеніңіз жақсы болды аға, Сізді көргенде жүрегіміз жарыла қуандық. Алғашқыда қорқып қалдық, кім екен деп. Жоқшылығымызды көріп біздің үйге қонақ көп аса келмеуші еді. Келгеніңіз мұндай жақсы болар ма? Құдай айдап келген шығарсыз. Ал, аға, рұқсат етсеңіз, келініңіз екеуміз тысқа баралық, - дейді Шүленбай ағынан жарылып.
Бөлтекең басын изесімен екеуі тысқа шығады. Үйдің сыртынан қараса іші көрінеді, ішінен қараса дала көрінеді. Құрым киіз шұрқ тесік. Далаға шығып Шүленбай мен әйелі ақылдасып тұр. Не істеген жөн. Мал дегенде жалғыз ешкісі бар. Лақтаған, лағы да союға жарап қалған. Шүленбай әйеліне:
:- Жақсы болды, ешкінің лағын соямыз, - дейді. Сенің басқа сақтаған жылы-жұмсағың бар ма еді?! - дейді келіншегіне. - Лақты сойғанда не болады. Қырықтың бірі қыдыр деген, одан да ешкінің өзін сой. Қонақ разы болып аттансын. Құдай жеткізер.
Бөлтекең сырттағы екеудің сөзін естіп отырған.
:- Қарағым інішегім, келіндікі дұрыс, - дейді іштен дауыстап.
Шүленбай қонақтан бата алып, есік алдында ешкісін сойып жатыр. Жас келіншек от жағып, қазанын асып, томпаңдап жүгіріп жүр.
:- Келін, - дейді бір кезде Бөлтекең. - Қарағым келін осы сойған ешкінің бас-сирағын үйітіп, қазанға суды мол құй да, ішек-қарынына дейін түгел сал. Қазаның үлкен бе еді?
:- Қазанымыз үлкен, ата.
Бөлтекең қасындағы атқосшыларына бұрылып:
:- Сен қазір Шаңбай байға бар. Мына Сәмектің баласының үйіне келіп, Бөлтірік қонып отыр, - деп хабар бергін.
Атқосшы кетісімен Шүленбайға:
:- Қарағым, малыңды сойып болдың ба? - дейді. 
:- Болдым, ата.
:- Сойып болсаң төңірегіңдегі ауылдың бәрін шақыр. Анау Бекбосынның ауылын, Нұрымбайдың ауылын, Қойкелдіңің ауылын, түгел шақыр, жарай ма?
:- Ата, бәрі үйге сыймайды ғой, тамақ та жетпейді. Әрі шақырғанмен олар менің үйіме кірмейді ғой кергіп.
:- Олай болса оларға шыныңды айт, Бөлтірік келіп еді, менің үйімде құдайы тамақ жеп отыр де. Жалғыз ешкімді сойып, сіздерді де сол Құдайы тамаққа шақырып келдім дерсің.
Атқосшы Жанкісі Шаңбай байдың үйіне барып аттан түсті.
:- О, қайдан жүрсің кештетіп? - десті байдың үй іші.
:- Жолаушылап келе жатыр едік. Бөлтекең қонамын деп мына Сәмектің баласының үйіне түсті. Қазір сол үйде отыр. &quot;Аруақтан аттамайық, Сәмек те ағайын ғой&quot; деді.
:- Шын айтасың ба? Не деп отырсың Бөлтекеңді біздің үйге алып келмегенің қалай? Есің дұрыс па өзіңнің. Ол бейшараның түгі жоқ қой. Мынау не дейді - деп Шаңбай сасқалақтап орнынан ұшып тұрады.
:- Ізбала, Ізбала ойбай, - дейді қатты дауыстап. - Жүр анау Шүленбайдың үйіне Бөлтекең келіп түсіпті. Екеуміз барып жалынып-жалбарынып үйге ертіп келейік. Сен барсаң келер, жақсы көретін келінісің ғой.
:- Бөлтекең келмейді, - деп кесіп айтты Жанкісі. - Үйге шақырып әуре болмандар. Ол кісі білмей отырған жоқ. Онан да үйдегі бар тамағыңды, көрпе-жастық, текеметтеріңді ал, Бөлтекеңнің астына төсе апарып. Бөлтекең казір Шүленбайдың құрым киізінің үстінде отыр.
Шаңбай жігіттерінің бәрін шақырып алып:
:- Бөлтекең келіп, анау Сәмектің үйіне түсіпті. Оның үйінде түгі жоқ еді, - дейді.
:- Онда барып ол кісіге сәлем берелік, - десті жиналғандар.
:- Ал бәйбіше, шеш теңді, кілем-текеметтеріңді алып барып төсе. Бөлтекеңді күтелік, ауылға келді ғой.
Кілем, көрпе-жастық, текеметті, коржын-қосқалаңды көтеріп ауыл Шүленбайдың үйіне қарай шұбырды. Алдымен Шаңбай әйелі екеуі ішке кіріп, Бөлтекеңе сәлем береді.
:- Бөлтеке, балаларды ұялтып, біздің үйге түспегеніңіз қалай? - дейді салған жерден.
:- Шаңбай мырза, сенің әкең Отарбай, менің әкем Сүйіндік, Сәмектің әкесі Едіге бәрі бір кісінің балалары емес пе. Сен туған атадан, мен туған атадан Шүленбайдың да атасы туған. Түпкі атамыз бір ғой, малы көп, тамағым тояды деп мұның үйінен аттап кетіп, сенің үйіңе түскенім аруаққа жөн болар ма еді, өзің айтшы? Сәмектің үйіне осыны ойлап әдейі түстім. Тамағым аш емес, батыр. Ағайын бәрің бірдейсің. Біреуіңді бар, біреуді жоқ деп жек көріп нем бар? Мені Құдай Абақ-Тараққа Бөлтірік етіп жаратып еді. Мына Сәмектің тұқымы жеті атадан бері жарымай жүр, сенің малыңды бағып, айран- сүтіңді ішіп күнелтіп келе жатыр. Шүленбайға батамды дарытайын, өзін жарытайын деп әдейі келіп түсіп отырмын, байеке, - дейді Бөлтекең толғанып.
Хабар тиген ауыл дүрлігісіп:
:- Бөлтекең келіпті ғой, Бөлтекең келіпті, - деп бәрі бір-бірінен сүйінші сұрағандай дабырласып жатады.
:- Кімнің үйіне түсті Шаңбайдың үйіне түсті ме?
:- Жоқ, Шүленбайдың үйіне түсіпті, сол үйде отыр.
:- Не дейді? Ойбай-ау ауылға шақырып келтіре алмайтын кісіміз Шүленбайдың үйінде отыр дейді, оның үйінде түк те жоқ еді ғой.
Дабырласып халық көрпе-жастығын көтеріп Шүленбайдың үйіне ағылады. Бірі төрге текемет, кілем төсеп, бірі керегеге шымылдық ұстап, жабыла қимылдап кетеді. Қант-шайды төгіп, май да әкеліп, тоқаш пісіріп, үлкен дастарқан жайып, жұрт алқа-қотан отырысады. Төрде Бөлтекең: &quot;Келгеніңіз жақсы болды-ау, көргенімізге қандай қуаныштымыз сізді&quot; - десіп жиналған жұрт қошемет білдіріп жатады. Шанбай семіз құнан қой әкелдіріп сойғызады. Ет асылып жатыр. Үш жерде жерошаққа асылған қазанда буы бұрқырап ет бүлк-бүлк қайнайды, әзілі жарасып әйелдер, жігіт, қыздар жүр.
Жарасымды әңгімемен таң да атып, ел ертеңгі шайды ішеді. Бөлтекең:
:- Ау жігіттер, сендерге бір айтатыным, мына Сәмек Едігенің баласы еді. Бәріміздің түпкі атамыз бір, жеті атасынан бері кедей. Әкесі де малыңды бақты. Мал дегеннен жалғыз ешкісі бар екен, соны сойды. Үйін көріп отырсыздар, торғай қамаса тұрғысыз. Келіннің де, өзінің де киерге киімі жоқ. Осыны көріп отырып қалай шыдап отырсыңдар, ағайын. Кешеден бері тамақтарыңды беріп құрметтеп жатырсыңдар. Осында әкелген заттарыңның бір сабақ жібі кері қайтпайды. Шешім осы болсын. Шаңбай сен ертең семіз айғырынды Шүленбайға бер, мен Шүленбайды серік етіп қасыма ертемін. Орта жүз атамыздың ел-жұрты мені Арқаға шақырып отыр. Нұрымбай өзің мініп жүрген ер-тоқымыңды бер. Бес-алты ай, арысы бір жыл жүріп қайтармыз. Ағайын, сенің Шүленбайға қосқаның болсын. Құдай қырсығын кессе, осы жолы Шүленбайдың қырсығын біз кесіп жіберелік, - дейді сөзін қорытындылап.
:- Мақұл, Бөлтеке, жарайды, солай болсын, - деседі жиналған жұрт. Біреуі атын, біреуі ер-тоқымын, біреуі тонын беретін болды.
Бөлтекең арада бір-екі ай демалғаннан кейін Шүленбай мен Досымбекті ертіп Арқаға аттанады. Бөлтекеңнің бір ерекшелігі бір жаққа жүрген де жолдасты көп ертпейді. Мен &quot;Бөлтірікпін&quot; деп атын дабырлатпайды екен. Жолай түссе:
:- Құдайы қонақпыз, - дей салады екен жайғана. Қарапайымдылығы сондай күй таңдамайды. Жастық жоқ болса ер-тоқымын жастана салады. Барына риза.
:- Аты-жөнімді білсе жұрт әуреге түсіп сабылады, жүргізбейді. Адам жүз қадам үйден шыққаннан кейін мүсәпір. Біз Құдайы қонақ болып жүрелік. &quot;Бұйырған несібемізді татармыз&quot;, - деп отырады екен әкем жарықтық. Жүрген жерінде тәкәппарлық не? Ол кімге керек? Ең жаман қасиет сол, - деп жұртты, көпшіл, кішіпейіл болуға үнемі тәрбиелеп отырған. Ниет қылып шыққан бұл сапарында арғын бауырлардың елінде қонақта болып, алдына жүгіне келгендердің дауын әділ шешіп, сөзін сыйлағандарға небір арналы ой-пікірлерін айтып, алты ай қыс аунап-қунап ағайынның арасында мауқын басып қайтқан екен.
Қанша шақыртып келтіре алмай жүрген Бөлтекең орталарына келгенде Арқадағы ағайындар талай жерге дейін қимай шығарып салып, базарлыққа берген елу ат, құнан, елу құнажын, байталды шешеннің еліне айдап баруға қасына атты жігітті қосып аттандырыпты.
Бөлтірік шешен жолай кезіккен ауылдың кедей-кепшіктеріне де базарлық үлестіріп, мал айдаса келген әлгі атты жігітке бір-бір ат мінгізіп, қайтарып, баяғы туысқаны Шүленбайдың ауылына келіп түседі. Арқадан айдап шыққан базарлық малын жолшыбай тоқтаған жерлеріне үлестіргенімен кемімей, бай ауылдардың қосқаны бар, мал едәуір көбейді. Шаңбай байдың аулында да шешен Бөлтекең қырық кедейге кырық ат жетектетеді. Келесі сәтте Бөлтекең тағы бір ойын ортаға салып:
:- Халқым, естеріңде ме, былтыр осы уақытта Арқаға жүрерде Уәзипа келіннің үйінде қонақ болып отырып, айтқан уәдеміз бар еді. Сол жолы мен аруақ қолдаса, қырсығыңды кесейін деп едім. Уәзипа келінімнің төсеніші болмай басындағы ақ орамалын төсеніш еткен ақ ниеті әлі есімнен кеткен жоқ. Сол жолғы көрсеткен келінімнің ізетіне мен мына он қараны тарту етемін. Жалғыз ешкісін сойып, бәрімізді қонақ еткен Шүленбай еді, мына он қараны Шүленбайға байладым. Дүниелерің болса да, безбессіңдер, сөзімді сыйлап Шаңбай атын, Нұрымбай ішігі мен ер-тоқымын беріп еді. Сол сыйларың үшін екеуің бір-бір ат мініңдер менен, - дейді шешен жадырап.
:- Оу, Бөлтеке, келімді-кетімді кісіңіз бар емес пе? Мұныңыз қалай, олжаңыздың бәрін жұртқа үлестіріп жібергеніңіз , - дейді сөзге араласқан Шаңбай. – Жекжат-жұрағаттарыңыз бар. Олжамен қайтқаныңызды естіп келеді ғой олар да. Біразын өзіңізге қалдырыңыз.
:- Жекжат-жұрағат кедей екенімді білмейді дейсіз бе? Маған келген қонақ болса, мына сендер күтесіңдер. Халқым аман да мен мал ұстап, дүние жинап қайтемін, - деген екен асыл баба.

===36===
Ілгеріде қарақалпақ елінен шыққан бір ділмәр әйел Әулиеатаға тоқтапты. Атшабардың астындағы бір дәулетті үйге түсіпті. Сөзге шешендігі, тапқырлығы сондай, ешкімге дес бермепті. Қалың ел болып жалғыз әйелдің бетін қайтара алмағанымыз ұят деп сондағылар өзара ақылдаса бастапты. Сонда бір қария тұрып: &quot;Қой болмас, қос ат жіберіп, төменгі Шу бойынан Бөлтірік шешенді алғызындар&quot;, - дейді. Бұл кезде Бөлтіріктің елге аты шығып қалған кезі екен. Ол келгенше елгі әйел ешкімге дес бермей, лепіре сөйлеп отырады.
Сөйтіп тұрғанда Бөлтірік шешен де келіп жетеді. Үйге кіре бергенде-ақ әлгі әйел &quot;Қыруар Үйсіннің қай қыртысынан шығып келді екен?&quot; - деп қағыта сөйлейді. Ал Бөлтірік болса асықпай-саспай амандық-саулық сұрасып болып:
:- Асықпаңыз құдаша алыс жолдан шаршап келдік емес пе? Ас-суымызды ішіп, жайланып алайық. Қағысып қалжыңдасатын уақыт әлі алда. Бірақ, осы жақында ғана бір түс көріппін. Соны айта отырайын, сіз жори отырыңыз. Түсімде бір таразының басына сіз бен біз түскен екенбіз деймін. Содан қайта-қайта таразының мен жақ басы баса береді. Тіпті болмаған соң таразышы тұрып: &quot;Осында мен түсінбейтін бір нәрсе болуы керек. Сіздер екеуіңіз де тырдай жалаңаш шешініп таразыға қайта түсіңіздер&quot; дейді. Сөйтіп сіз бен біз әлгінің айтқанын істеп, таразының екі басына тұрған екенбіз деймін. Содан мен жақ тағы басты. Сонда әлгі таразышы:
:- Е, е, енді түсіндім, Сіздің &quot;тыртығыңыз&quot;, ал сіздің &quot;артығыңыз&quot; бар екен ғой деп басын шайқағаны бәтшағардың...
Бөлтірік шешеннің сөзінің аяғын тыңдауға дәті шыдамаған әйел бетін басып, далаға тұра қашыпты.

===37===
Ел жайлауға, жайлаудан қыстауға көшкенде көштің алдында шолушы жүріп отырады екен. Сол бір жылы Бөлтірік ауылы шолушы шықпай тұрып, ерте көшіп кетеді. Соның салдарынан көп қақтығысқа ұшырап, Бөлтірік ауылының ержетіп қалған баласы қаза болады. Қас-қарая бере қақтығысып калған қарсы топ та ағайын адамдар екен. Бір-бірін жыға танығаннан кейін &quot;ой, бауырымдап&quot; көріседі. Екі жақ та қапыда қаза болған бауырларының өліміне қатты күйініп, сүйек иесі не айтса, соған келіспек болады.
Енді екі жақ болып, қара қылды қақ жарып тура билік айтатын ара ағайын іздейді. Акыры: &quot;Төмен барсаң, Жәлел мен Шоқай бар, жоғары барсаң, қырық мың қойлы Тоқай бар&quot; - деп Шоқай датқаға жүгінгенді жөн көреді.
Сонымен мерзімі жеткен кезде екі жақ төменге атшабатын болады. Бірақ қайғыдан көкірегі қарс айырылып отырған қаралы ауылдың Бөлтіріктің құн даулап, төменге барғысы келмейді. Ал Бөлтіріксіз ағайынның тағы да дәті бармайды. Сондықтан ел адамдарды “жүр”-	деп Бөлтірікке сөз салып, бармасқа жанын қоймайды. Бөлтіріктің келісім бермеске шарасы қалмайды. Сонан соң дауға жіті араласатынын анықтап алады. Олардың ішінде Қаратау да болып шығады. Қаратау дауға жүйрік, бірақ, көп сөйлемейтін, билікке көп араласпайтын болған екен. Бөлтірік ағайынға шарт қойып:
:- Егер елдің құнын даулауға мен баратын болсам, Қаратау барсын, – дейді. Сонымен бәрі Төменге аттанады. Шоқай датқаның үйіне кіріп айтылады. Шоқайдың алдында төбесінде тұлымы желпілдеп 6-Төмен баласы ойнап жүреді. Оған ешкім назар аудармайды. Шоқай датқа сөйлейтін, сөз салмағын артына сақтайын сарабдал сақ адам екен.
:- Ердің құны 100 қылды, ағайынның айыбы 100 жүнді болады, –деп екі ұштылау билік айтады. Мұнысын қой-ешкі ме, әлді ірі мал ма, атын атап, түсін түстемеген соң, ойын ажырата алмаған айналасындағылар қапелімде ештеңе дей алмай қалады. Сонда Қаратау ойнап жүрген баланы тұлымынан шап беріп ұстап алып, қынабынан кездігін шығарып тықымына тақай қояды:
:- Егер ердің құны 100 қылды, ағайынның айыбы 100  жүнді болса, мен сенің балаңның құнынан бір жылғы тоқтымның төлімен ғана айтыламын, –депті.
Көп сөйлемейтін адамның көтеріліп кетсе қиын болатынын білетін  Шоқай датқа баламызды шынымен бауыздап жібере ме деп сескеніп:
:- Жазсам, жаңылсам, кешірім ете көріңдер. 100 қылды дегенім – 100 жылқы, жүз жүнді дегенім – 100 түйе еді. Ат-тон айып өзімнен тағы болсын, - депті.
Бөлтірік Қаратаудың осындай тар жердегі тапқырлығына көңілі толады. Елге қайтып келе жатқанда Бөлтіріктің қабағы ашылып, жүзі жадырағанын көрген кеңесші билердің бірі оған:

:''Ердің құны қайтты,
:''Нардың пұлы қайтты.
:''Қайғың басылды ма?
:''Көңілің ашылды ма? -
дейді. Сонда Бөлтірік оған былай депті:

:''Қайғымды басқан,
:''Көңілімді ашқан,
:''Ердің құны,
:''Нардың пұлы емес.
:''Ақылы бай,
:''Нақылы сай,
:''Елдің бірлігі,
:''Бидің білігі емес пе?
- деп билік айтқан Шоқайға да, билік айтқызған Қаратауға да, билікке тоқтаған елге де ризалығын білдірген екен деседі ел.

===38===
Бөлтірік замандасы, жақсы ағасы Кебекбайға сәлем бергелі келіпті. Кебекбайдың әйелі төсек тартып ауырып жатыр екен. Кебекбай ауру әйеліне жағдай жасай алмай, өзінің де күйі болмай, үй-іші жүдеу тартып қалғанға ұқсайды.
Аман-саулық біліскен соң, Кебекбай;
:- Ауруының беті қатты сияқты, жаман айтпай жақсы жоқ, өліп қалмаса жарар еді, - деп Бөлтірікке қаупін айтады. 
:- Асыл жеңгем өлмесін, алдымен өзіңнің өлгенің жөн, - дейді Бөлтірік.
Өзі қам көңіл болып отырған Кебекбай:
:- Неге олай дейсің, Бөлтірік? - деп сұрайды.
:- Әркімнің жаны өзіне тәтті. Сен менің айтқанымды көңіліңе ауыр алма, - деп Бөлтірік сөзінің мәнісін түсіндіре бастайды. - Кімсің - Кебекбаймын атандың. Атағың ауылдан асып, алашқа жетті. Ағайынға сөз салсаң, сөзіңді өткіздің, жөн айтсаң, жөніңді өткіздің. Қалың мал беріп, қалап алған, құдай қосқан косағыңмен қоса ағардың. Ұлың ұяға, қызың қияға қонды. Бұдан артық Құдайдан не тілейсің. Өлмегенде, сайтан болайын деп пе едің? Асыл жеңгем өлер болса, &quot;су әкелерім-ай&quot;, &quot;от жағарым-ай&quot;, &quot;қазан қайнатарым- ай&quot; деп жылағаннан басқа не бітіресің? Ал жеңешем сенен ұзақ жасайтын болса, артыңнан жоқтау айтып, Ысты мен Дулатқа сенің бар жақсылығыңды жария қылмай ма?
Бөлтіріктің сөзін тыңдап отырып, Кебекбай:
:- Дұрыс екен-ау. Сөзің кұлағыма жағып барады. Құдай мені осы жаман жеңгеңнің алдында алса, сонда жеңгең не деп жоқтар еді мені? - дейді.
Бөлтірік сонда:
:- Былай жоқтар еді, - деп мынаны айтады: 

:''Биік таудың басынан,
:''Тұнық шыққан бұлағым.
:''Көкорай саздың қасынан,
:''Тұнып шыққан құрағым.
:''Ат жалын тартып мінгенде,
:''Ауылыңның басын кұрадың.
:''Алыс пен жақын білгенде.
:''Еліңді түгел сұрадың.
:''Сұлтаным тірі кезінде,
:''Тал шыбықтай бұралдым.
:''Енді өлді дегенде,
:''Өзіңді менен бөлгенде,
:''Қара жерге көмгенде,
:''Көзімнің жасын бұладым.
:''Жер таянып құладым.
:''Қолымнан ұшқан сұңқарым,
:''Шәй, деспеген шынарым,
:''Мүңкір-мәңкір келгенде,
:''Әсем болсын тұрағың.
:''Таңда машқар күнінде,
:''Бейіштің мінгін пырағын.
Осы әңгіменің бәрін бастан аяқ сүйсініп тыңдаған ауру бәйбішенің бойына жақсы сөз қуат береді. Басын көтеріп, орнынан тұрып, шалына:
:- Қайным дұрыс айтып, отыр. Алдымен сен өл! - деп, отын жағып, суын әкеліп, қазанына ас салады.
Үйдің берекесі кіріп, үй-ішінің қабағы ашылып, мәзмәйрам болып, ас ішіп отырғанда, бәйбіше Бөлтірікке:
:- Жеңгең өлмесе де, өлгендей еді. Ағаңның өлгенін тірілгендей қылдың, - деп шын жазылғанын білдіріпті.

===39===
Ыстының жігіттері дулат Сыпатай ауылының бойжетіп отырған қызын алып қашып кетеді. Ерегіскен Сыпатай ауылының жігіт-желеңі қыз алып кеткен елдің жүзден астам жылқысын айдап әкетеді.
Ол жылқыны қайтаруға барған кедей-кепшіктерді Сыпатай ауылының жігіттері сабап жібереді. Сосын Ыстының ақсақал-қарасақалдары жиналып:
:- Би мен шешен бармаса, Сыпатайдың жуан жұдырықтары теңдік бермес, - деп Бөлтірік пен Дәулеталыны жұмсайды. Бұл Бөлтіріктің өткір сөзімен ел аузына іліге бастаған шағы екен.
Сыпатай зор денелі, калың қабақты кісі болса керек. Алдындағы адамға қабағын қолымен көтеріп қарайтын әдеті екен. Дәулеталы қаншама жалынып-жалбарынғанымен Сыпатайды көндіре алмайды. Сөзге енді Бөлтірік араласады:
:- Ата – бордан, іні, - зордан, - Сыпеке, балалар бір тентектік жасаған шығар. Төсекте басы, төскейде малы қосылып жатқан елміз ғой. Қыз алатын жігіт сіздің ауылда да бар болар, болмаса туар. Қыздың калың малы - сегіз құлынды бие, он үш бойдақ, бір ат, бір түйе, ырым-жырымымен қырық жеті емес пе еді. Барымтаға кеткен мал ішінде кедейдің кер тайлақтары да бар. Ең болмаса осыларды қайтарсаңызшы.
Сыпатай қабағын қолымен көтеріп:
:- Мына заржағың кім? - дейді Дәулеталыға.
:- Бұл Ыстының Бөлтірігі ғой, - дейді Дәулеталы.
Қарғадай бала келді деп, калыңсыз берер қызым жоқ. Жүз жылқы қызды алып кеткені үшін алған айыбымыз. Енді қырық жетісін әкеліңдер! - деп есе бермейді.
Сонда Бөлтірік:
:- Тұзшының ақ бас атанындай басың көкпеңбек болып отырып, бір қызыңның к... күбінің сырнайындай айналдырдың-ау, Сыпатай! - депті.
Сыпатай абыржып:
:- Дәулеталы, мынауыңның тілі жаман екен, етімнен өтіп, сүйегіме жетті ғой! Қырық жетісі құрысын. малыңды ал да қайт, - деп жантая кетіпті.

===40===
Бөлтірік төренің шешендерімен сөз сайыстырып отырыпты. Небір мықты деген шешендері Бөлтіріктен ұтыла бергенін көріп отырған төре шыдай алмай, сөзге өзі араласады. Байлық пен билік, жақсы мен жаман, асыл мен жасық туралы сөз сайыстарында Бөлтіріктен өзі де жеңіліп көрген төре:
:- Азбайтын, тозбайтын байлық қандай болады? Қайтпайтын, таймайтын қолдаушың мен қорғаушың қандай болады? - деп бастырмалата бірнеше сұрақты қатарынан бір-ақ қойыпты. Төренің өз шешендері жауап қайтара алмай отырып қалғанда, Бөлтірік былай деген екен.
:- Дүниеде азбайтын байлық біреу ол - ақыл.
:- Дүниеде тозбайтын байлық біреу ол - ақыл.
:- Дүниеде таймайтын адал қорғаушың біреу, ол - ақыл.
:- Дүниеде жарығы тұтас елге түсетін қаситетті шырақ біреу ол - ақыл.
:- Дүниеде асыл текті жел жетпес пырақ біреу ол - ақыл.
Бөлтіріктің суырып салма өнерінің асықтығын мойындаған төре іштарлық
көрсетіп:
:- Ақыл-ақыл деп тақылдаған салақұлаш тіл берген Құдай саған неғып бармақтай бақ бермеді екен? - деп, шешенді мұқата сөйлейді. Сонда Бөлтірік әдепкі ойларын жалғастырып, былай депті:
:- Дүниеде ердің бағына қонатын бақ біреу ол - ақыл.
:- Ақылсыз басқа қонса, бақ баянсыз. Құдай ақылсыз бас болғаннан сақтасын. Елдің ақысын өле жегеннен сақтасын. Ұрының табысын бөле жегеннен сақтасын.
Бөлтіріктің осы сөзінен кейін төре де, төренің шешендері де тілден қалған екен деседі.

===41===
Бөлтірік баласына &quot;Жау жоқ деме, жар астында, бөрі жоқ деме бөрік астында&quot;, &quot;Басыңа ие бол, қолыңа ие бол, тіліңе ие бол&quot; деген сияқты ақыл сөздерді айта береді екен. Бірде баласы әкесіне: &quot;Жауды жақындатып, қара аспанды төндіріп, қоятыныңыз-ай&quot;, - деп қапа болыпты.
Сөйтіп жүргенде Бөлтіріктің баласы бір жерге қыдырып барып, біреумен сөз сайыстырып, ілінісіп қалады. Айып о бастағы сөзден шықса керек. Баласы Бөлтірікке: 
:- Әке, &quot;Жау жоқ деме, жар астында&quot;, &quot;Басыңа ие бол, қолыңа ие бол, тіліңе ие бол&quot; дегеніңіздің мәнісін енді ұқтым, - дейді. Сонда Бөлтірік баласын былай деп демеп сөйлеген екен: 

:''Кердең болса –
:''Аяғың жау тартады.
:''Кесірден болса –
:''Таяғың жау тартады.
:''Кіді болса –
:''Мінезің жау тартады.
:''Ірі болса –
:''Білегің жау тартады.
:''Міншіл болса –
:''Ақылың жау тартады.
:''Сыншыл болса –
:''Талабың жау тартады.
:''Жайсыз болса –
:''Жүрісің жау тартады.
:''Қамсыз болса –
:''Түр-түсің жау тартады.
:''Тойымсыз болса –
:''Көзің жау тартады.
:''Орынсыз болса –
:''Сөзің жау тартады.

===42===
Бөлтіріктің ұлы әкесі құсап өз замандастары бас косқан жерде сөздің жүйесін ұстап, ұтқыр сөйлеп жүреді екен. Бірде байдың ақылы аз тентек баласы Бөлтіріктің баласына тиісіп, қажай беріпті. Бөлтіріктің баласы да қызынып, ананың айтқан сөзін, уәжін қаңбақ құрлы көрмей, оны сөзден де, уәжден де жыға беріпті. Бұған шыдай алмай өкпесі қабынған байдың тентек баласы жиында ұрыс шығарады. Бөлтіріктің баласына сілтеген оның қолы үй иесінің аузына тиіп, күрек тісін сындырады, жиынның шырқы бұзылады. Мұны естіген Бөлтірік баласына ренжіп, оның айыпты екендігін айтады. Сонан соң күрек тісі сынған жігітті үй-ішімен шақыртып алып күтеді, баласына айып тартқызады. Әкесінің қылығын жете түсінбеген баласы:
:- Әке, дұрыс сөйлегенде, қалай сөйлеу керек еді? Менің сөзімнің бұрыс жері бар ма? - деп, әке билігін мойындай алмай тұрады.
Сонда Бөлтірік баласына былай деген екен:
:''Жатқа сөйлеме,
:''Жаманға сөйлеме,
:''Асырып сөйлеме,
:''Батырып сөйлеме,
:''Жасқа сөйлеме,
:''Масқа сөйлеме,
:''Ұрыға сөйлеме,
:''Қарыға сөйлеме,
:''Жаманға айтқан сөзден,
:''Жақсыға айтқан сөз дұрыс.
:''Ойсызға айтқан сөзден,
:''Ойлыға айтқан сөз дұрыс.
:''Айтылмай қалған сөзден,
:''Айтылып қалған сөз дұрыс,
:''Сөйлемес жерді білсең,
:''Бәрінен де сол дұрыс.
:''Олай болмаған жерде,
:''Қанша асыл деме -
:''Сөзіңнің алды - бұрыс.
:''Арты - ұрыс.
Болып шығады, Балам, осыны ұғып ал, - депті.

===43===
Бірде Бөлтіріктен қасындағы жас шәкірттері сұрапты дейді.
:- Ақ ата, тәнің мен жаның бірдей сау болсын деген сөзіңіздің мәнісі не? Тәні саудың жаны да сау болмай ма? - деп. Сонда Бөлтірік былай деп айтқан екен:
:- Тәні саудың бәрінің жаны сау бола бермейді. Тән мен жанның саулығы бірдей болуы - кісі бойында сирек кездесетін қасиет. Кісінің жанын аздыратын дерттің түрі көп:

:''Күншілдік деген бар, содан сақтан,
:''Кекшілдік деген бар, содан сақтан.
:''Астамшылық деген бар, одан алыс жүр. 
:''Сараңдық деген бар, одан қалыс жүр.
:''Қараулық деген бар, одан таза бол,
:''Бәлеқорлық деген бар, одан ада бол,
:''Ынсапсыздық деген бар, содан аман бол.

Төрт мүшең түгел болса, жаның осы жеті жаманнан аман болса, жаның мен тәніңнің бірдей сау болуы деген сол. Жаның осы жеті жаманнан аман болсын.
Бөлтіріктің кіші баласы ат жалын тартып мініп, шаруаға айналыса бастайды. Сонда Бөлтірік баласына былай дейді:

:''Жеті атаңды біл,
:''Жеті руды біл,
:''Жеті жарғыны біл,
:''Жеті жақсыны біл,
:''Жеті жаманды біл,
:''Жеті жетімді біл, -
Баласы әкесінің айтқаны көңіліне түйіп, ел ағалары мен қарияларының сөзіне құлақ түріп жүреді екен.

===44===
Бөлтірікке баласы келіп: &quot;Әке сіздің жеті жақсы деп айтқан сөзіңіз ел ішінде әрқалай айтылады. Жақсының саны, сіз айтқандай, жеті емес, одан әлдеқайда көп қой. Соның анығын өз аузыңыздан естиін деп едім&quot;»- депті.
Баласының сөзге мән бере бастағанын байқаған шешен:
:- Е, балам, жақсы қанша болса да көптік етпейді, жаман біреу болса да аздық етпейді, - депті.

===45===
Бірде қырғыздың атышулы манабы, айлакер Шәбден әйгілі Бөлтірік бабамызбен іліктес болуға көңілі ауып, келесі бір жолы Қырғыз Алатауының бауырына ақ боз үйлерді қаз-қатар тігіп тастап, Бөлтірікті қонаққа шақырыпты. Тіпті болмаса бабамыздан бір &quot;тұқым&quot; алып қалуға бекініпті. Сөйтсе де қулықты әріден ойлаған бабамыз түні бойы алдынан сылаңдаған сұлулардың бірде-біреуіне көз қырын салмапты. Ертесінде жүрерде шешен:
:- Ау, Шәбден, ойға алғаның орындалмады-ау! Дегенмен ілік-шатыс болайық дегеніңе қуанамын. Маған салсаң, ана бір сылаңдаған сұлуыңды жасау-жабдығымен маған ұзат! - деген екен. Мәрт Шәбден айтқанын екі етпепті. Бірақ кейіннен қырғыз әйелінің артынан бала ермепті. Сонда Бөлтірік:
:- Әттеген-ай, Құдай қаласа, өзіме тартқан ұл осы қыздан туады демегенім-ай! - деп бармағын шайнап налыған екен. Налып қана қоймай әрдайым өзінше отау етіп ұстап, өзінің үлкен немересі Бабаны бауырына салыпты.
Қазірге дейін мұндағы ел &quot;Шоқпар&quot; ауылшаруашылығы бірлестігінің орталығындағы бұл үйді &quot;Үлкен үй, кырғыз шешеміздің қара шаңырағы&quot; деп ардақтайды. Перзентке зар болып жүргендер оған киелі, әруақты үй деп түнеп те кетеді.

===46===
Әулиеата шаһары, қыс кезі болса керек. Дулаттың өңкей ру басылары осында жиналып, әңгіме-дүкен құрады. Әңгімеден әңгіме туып, сөз шарпуы әр рулардың дарқандығына, сый-құрметіне ауысады. Бірақ әуелден-ақ терезесі тең, бір әкеден өрбіген төрт рудың шонжарлары бір-біріне дес бермейді. Мұның арты таласқа айналады. Сонда біреуі тұрып: &quot;Бұған ешқайсымыз билік, әділ төрелік айта алмаймыз, сондықтан қалыс ағайын Ысты Бөлтірік бидің уәжін тындайық&quot;, - дейді. Сонда бәрі осыған тоқтап Шу бойында жатқан Бөлтірікке кісі шаптырады.
:- Жол-жөнекей Бөлтірік би мәселені ойланып-толғанып, жауап әзірлейді. Күтіп отырғандар өздеріне таныс Бөлтірікке құшақ жая қарсы алады. Ақырында шаруаларын әзіл-қалжын әңгімеге айналдырып, сиырқұйымшақтатып жібергісі де келмейді. Бірақ аналар қоймайды. Сонда Бөлтірік әзіл-қалжынды араластырып: &quot;Жаныс көп пе, қамыс көп пе? Шымыр көп пе, шыбын көп пе? Сиқым көп пе, қиқым көп пе?&quot; деген. &quot;Сендер өсіп-өнген атаның өкілдерісіндер, мен сын айтамын деп, мін айтып, жақыннан жау тауып алып жүрмейін, қинамаңдар!&quot; — дейді.
Сонда Дулаттың басшылары: &quot;Бөлтеке, не болса да әділін айт, ешкім де ренжімейді. Қалай болғанда да төрт атадан төрт ат, төрт шапан дайын&quot; - дейді. Сонда Бөлтірік:
:- Алыс-беріс жасаймын десең. Жаныспен жегжат бол. Ұрыс-керіс жасаймын десең, Ботбаймен жегжат бол. Шымырмен жегжат болсаң, шіреніп жүріп өлтіреді. Сиқыммен жегжат болсаң жыланып жүріп өлтіреді, - деген екен.
Әрине, мұның артық-кемі де болуы мүмкін. Дегенмен бидің мұндай тапқыр сөзі ел арасында лезде тарап кетеді.

===47===
Атақты Саққұлақ би жолаушылап келе жатып, Бөлтіріктің ауылына ат басын бұрады. &quot;Дәу де болса дәл осы Бөлтіріктің үйі шығар&quot; деген оймен бір үйдің жанына келіп аттан түседі. Әрі Бөлтірікпен құрдас екен, бір қапысын аңду да ойында болады. Үйге кірейін десе, бір дәу қара төбет табалдырыққа көлденең түсіп жатып алыпты. Шілденің күні, әлгі төбетке &quot;кет!&quot; десе көлеңкені қызғанып кетпейді, қайта ырылдайды. Содан болмаған соң Саққұлақ шешен итті қамшыменен тартып жібереді. Төбеттің қыңсылағанын естіген Бөлтірік далаға шығып, қарсы келе жатқан Саққұлақ шешенге амандасады да:
:- Қой, төбет-ау, қой төбет! Сонша не болды, ауылды дүрліктіріп?.. Ағасы ұрар болар, інісі көнер болар... Тұлпардың өз тұяғы дәрі деген...
Саққұлақ сияқты ағаңа жол бермеген өзің кінәлісің дегенде - құрдасы Саққұлақ би атына қайтадан қарғып мініп, Бөлтіріктің &quot;тоқта!&quot; дегеніне де қарамай кеткен екен.

===48===
Бөлтірік жолаушылап келе жатса, алдынан қайнар бұлақ кездеседі. Атын суғарып тұрса, су алуға ай сырғалы бір бойжеткен келеді, &quot;Атың кім?&quot; - дейді. &quot;Үкі&quot;, - дейді қыз. 

Бөлтірік:
:''Апырмай-ай, мына қыздың сырғасын-ай!
:''Дүниенің мен білдім, тұрмасын-ай.
:''Жалт етіп, екі сырғаң жетіп келдің,
:''Жасымнан құмар едім ұрғашыға-ай!
Үкі:
:''Әйелменен еркек жолдас еді,
:''Өзіңе ән салмасам, болмас еді.
:''Келген жерден сырғама көзің түсті.
:''Сырға берсем, көңілің болмас енді.
Бөлтірік:
:''Ойпырмай-ай мына қыздың бегін енді,
:''Аралап көрер ме еді елін енді.
:''Тарыдай тал бойында бір міні жоқ,
:''Шомылған көрер ме еді, көлін енді.
Үкі:
:''Ел керек пе, ай құда, төл керек пе,
:''Сый керек пе, айтыңыз, жан керек пе?
:''Атым Үкі жасымнан сұлу едім,
:''Бұдан артық өзіңе ай керек пе?
Бөлтірік:
:''Апырмай-ай, мына қыздың сөзін қара,
:''Өңменіңнен өтеді, көзін қара.
:''Өзінен үлкендерге қатты айтып,
:''Томпайған екі жерде безін қара.
Үкі:
:''Қаратаудың сайында ін болады,
:''Жаманның айтқан сөзі мін болады.
:''Аты-жөнді сұрамақ парыз дейді,
:''Руыңды сұраймын, кім болады?
Бөлтірік:
:''Руымды сұрасаң, мен Ыстымын,
:''Айтатын қара жорға жүрістімін.
:''Сұлу қызға қылықпен жағатұғын,
:''Қалампыр, жұпар шашқан иістімін.
Үкі:
:''Менімен әркез қас екенсің,
:''Менімен айтысуға жас екенсің.
:''Дулаттың бірі ме деп, қорқып қалсам,
:''Аяққа құйып қойған ас екенсің.
Бөлтірік:
:''Біздің ауыл сұрасаң Тесіктаста
:''Бісмілда! деп өлеңді енді баста
:''Жігіттің істегенін істемесем,
:''Менікін дәл түбінен кесіп таста! 
Осыны айтқанда сырғалы қыз бетін басып, тұра қашыпты.

==Пайдаланған әдебиет==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Шешендер]]</text>
      <sha1>ld8imvu1299e4o5w8vqsjejqmnipc7l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қойлық қаласы — түркілік Қарлұқ мемлекетінің астанасы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2174</id>
    <revision>
      <id>9768</id>
      <parentid>8590</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:46:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jcb</username>
        <id>3644</id>
      </contributor>
      <origin>9768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158900" sha1="oprprnu71syyft7181x5kinkr7idtx0" xml:space="preserve">===Плано Карпини мен Гильом де Рубруктың саяхаттары===
[[13 ғ.|Он үшінші ғасыр]] [[Еуразия]] халықтарының өмірінде соғыстар, жаулап алушылық сипаттағы жорықтар, ұлы шайқастар ғасыры болды. Монғол шапқыншылығы кейін көптеген ұлыстарға бөлінген алып еуроазиялық [[империя|империяның]] құрылуына, сондай-ақ [[Азия]] мен [[Еуропа|Шығыс Еуропадағы]] қуатты мемлекеттердің жойылуына алып келді. 

Беделді билеушілерді де, қарапайым халықты да ақиқат мәліметтер мен [[фантастика|фантастикалық]] қиялдар араласқан алуан сыбыстармен өршітілген келешек ауыртпалықтардың қорқынышы жайлап алды.

Осы кезеңнің атақты тарихшысы Мэтью Парижский [[Еуропа|Батыс Еуропада]] керемет үрей тудырған [[Бату|Батудың]] жорығы туралы жазады: басып кірген шығыс көшпенділер алдындағы қорқыныш көпестердің тұманды Альбион жағалауына жүзіп келуіне кедергі жасағандығынан, Англияда жыл сайын өтетін дәстүрлі майшабаң сауда-саттығы өтпей қалады. Ал бұл аралыңта Русьті бағындырып, жаулап алған монғолдар [[Польша|Польшаға]], [[Моравия|Моравияға]] күшпен басып кіреді, [[Лигница]] түбіндегі шайқаста еуропалың рыцарьлардың біріккен әскерін талқандайды, сөйтіп, [[Венгрия|Венгрияны]] ойрандап, [[Адриатика|Адриатикаға]] дейін жетеді. Әйтсе де олар өз жорықтарын тоқтатып, атамекендеріне оралады. Монғол империясы жоғарғы тақ үшін, [[Шыңғыс хан|Шыңғыс ханның]] мұрасы мен ұлыстық иеліктерін қайта бөлісу үшін болатын күрестерді күтуде еді.

Монғолдар Еуропадан кеткенмен, үрей қалады, сөйтіп, монғолдардың жоспарын білу, мүмкін болса, оларды [[Христиан Діні|христиан дініне]] тарту тілегі сонау [[Монғолия|Монғолияға]] [[дипломат|дипломаттар]] жіберуге түрткі болады. [[1245]] жылы сәуірде монғол астанасына пaпa [[IV Иннокентий|IV Иннокентийдің]] елшісі [[Карпини Джованни де Плано |Плано Карпини]] тапсырмамен аттанып, [[1247]] жылы күзінде қайта оралады.

Ол [[Перуджа|Перуджи]] қаласындағы текті итальян отбасынан болатын. Оның итальяндық аты - ''Джованни дель Пьяно-Карпини'', бірақ тарихи әдебиетте осы есімнің латыншаланған формасы - ''Плано Карпини'' - қабылданған. Ол францискілік монах (әйелдер) орденінің негізін салушылардың бірі болған және францискілік орденнің негізін салушы Франциска Арсизскийдің өзінің жақын досы еді. Плано Карпини [[Рим шіркеуі|Рим шіркеуінде]] көрнекті лауазым атқарған, олардың тапсырмасы бойынша [[Германия|Германияда]] да, [[Испания|Испанияда]] да болған, сондыңтан IV Иннокентийдің таңдауы нақ оған түсуі таңғаларлың жайт емес. [[Миссия]] құрамына екі францискілік монах: [[Польша|Польшадан]] - [[Бенедикт]] және [[Богемия|Богемиядан]]
[[Стефан]] кірді.

Плано Карпини миссиясы [[Лион|Лионнан]] [[1245]] жылы [[сәуірдің 16|16 сәуірде]] шықты. Саяхат көптеген жерлер және әр қилы мемлекеттер арқылы екі жылдан астам уақытқа созылды. Сонан соң [[Хорезм]], [[Жетісу]] және [[Тарбағатай]] арқылы Орталық [[Монғолия|Монғолияға]] барады, онда сирек те қызық оқиға - ұлы [[Гүйік хан|Гүйік ханды]] таққа отырғызу сәтіне еріксіз куә болады.

1247 жылы күзде Плано Карпини Лионға келіп, пaпa IV Иннокентийге монғол ханы Гүйіктің жауабын және саяхат туралы өзінің егжей-тегжейлі есебін тапсырады.

IV Иннокентий сарайында үш ай болған Плано Карпини архиепископ құрметті
атағын алады және [[Антивари]] қаласына тағайындалады, ол, шамасы, сонда қайтыс болады. Оның қайтыс болғаны туралы нақты дата белгісіз. Сірә, [[1248]] жылдан бұрын емес, дегенмен [[1252]] жылы кейін де емес.

Плано Карпиниді 1247 жылы қарашада Рим папасы сарайында көрген, хроникамен шұғылданушы бір итальяндықтың ол туралы қысқаша мінездемесі сақталған: {{cquote|«''Бұл беделді, тапқыр, білімді, шешен және әр түрлі іске өте қабілетті адам болатын; ол татарлардан және басқа жерлерден көрген таңғажайыптары туралы қалың кітап жазды. Оны осы мәселе төңірегінде көп сұрақтармен шаршатқанда, ол осы кітапты оқи бастайтын, мұны менің өзім көп естідім де, көрдім де''».}}

Плано Карпинидің саяхаты туралы есебі қызығу туғызды, себебі онда халықтар
туралы, олардың [[Әдет-ғұрыптар|әдет-ғұрыптары]], шаруашылығы, өмірі туралы көптеген мәліметтер болды, далалар мен шөлдер, өзендер мен көлдер, көшпелі ордалар мен хандар туралы баяндалды.

Бірнеше жылдан соң [[Монғолия|Монғолияға]] жаңа елшілік жабдықталды, оны жігерлі де өте сауатты монах [[Гильом де Рубрук|Гильом Рубрук]] басқарады. Елшілерді өзінің исламға қарсы [[крест жорықтары|крест жорықтарына]] монғолдардан қолдау іздеген француз королі [[IX Людовик]] жібереді.

Рубрук туралы өмірбаяндың мәліметтер өте жұтаң. Оның Рубрук деген жалған аты немесе фамилиясы [[Фландрия|Фландриядағы]] бір деревняның атауынан шыққан, шамасы, оның өзінің туған жері болса керек. Оның өмір сүрген жылдары дәл анықталмаған, ол [[1215]] және [[1220]] жылдары дүниеге келген, [[1270]] жылы шамасында өлген. Өзінің атақты саяхатын ол 40 жасына дейін жасаған.

Саяхатңа шыққанға дейін Рубрук, сірә, [[ Таяу шығыс|Таяу шығыста]] бірнеше жыл болған. Монғолияға елші болып тағайындалған кезде ол Акконда (Палестинадағы қала) еді, сөйтіп саяхатын сол жақтан бастайды. [[Аккон|Акконнан]] [[Константинополь]] және [[Қырым хандығы|Қырым]] арқылы оңтүстік орыс даласына, одан Шығысқа - Сартак лагеріне, содан соң [[Волга|Волгаға]] [[Бату|Бату ханның]] лагеріне жетеді, сол жерден X Людовиктің елшісі [[Қарақорым|Қарақорымға]] [[Меңгу хан|Меңгу ханға]] жіберілді.

[[1254]] жылы Рубрук Еуропаға барады. [[Акра|Акраға]] қайтып келген соң бір жылдан кейін ол өз саяхатын баяндауын аяқтайды. Одан кейінгі өмірі туралы деректер аз ғана. Ол ұзақ уақыт Сирияда тұрған, сонан соң ұрықсат алып [[Париж|Парижге]] аттанған.

Гильом Рубрук саяхатын [[1253]] жылы бастаған және [[1256]] жылы қайтып оралған. Ол өз сапары жайлы егжей-тегжейлі жазған, оған деген қызығушылықтар толастамағандықтан, саяхат туралы есебі қайта-қайта жарияланды, және қазір де Рубруктың кітабы үлкен ықыласпен оқылады. Кітапта түрлі-түрлі мәліметтер бар: бүл әрі саяхат бағдарын баяндау, әрі жол бойы кездескен адамдарға, олардың әдет-ғұрпы мен наным-сенімдеріне сипаттама, үлкен және кіші қалалар туралы мәліметтер.

[[1253]] жылы күзде Рубрук [[Іле Алатауы|Іле Алатауының]] бөктеріне жетеді, {{cquote|«...сонан соң бірнеше күннен кейін,}} - деп жазады Рубрук,{{cquote| - біз қарақытайлар тұратын бір тауға кірдік, сол жерден біз кемеге отыруымыз тиісті болған үлкен өзенді таптық».}} Мұндағы әңгіме Іле өзені туралы.

{{cquote|«Өзен арқылы өтіп,}} - дейді Рубрук, {{cquote|- біз қабырғалары сазбалшыңтан қаланған, бұзылған қорғаны көрінген алқапқа келдік, ол жердің топырағы өңделген. Сонан соң біз, Персиядан өте қашықта тұрса да, парсыша сөйлейтін сарациндер тұратын, Эквиус деп аталатын бір жақсы қалаға тап болдың. Келесі күні үлкен таулардың сілемдерінен тұратын, оңтүстікке қарай орналасқан сол таулардан өтіп, біз оң жағында биік таулар, ал сол жағында теңіз бе әлде өзен бе, айнала 25 күндік жолға созылған әсем жазықтыққа келдік».}}

Рубруктың күнделігінен үзіндіде [[Эквиус]] қаласы аталады. Сөз жоқ, Эквиус - [[11 ғ.|XI ғасыр]] [[Махмұд Қашқари]] өзінің ''«Түрік сөздігінде» («[[Диуану лұғат-ит-түрк|Диуани лұғат-ит-түрік]]»'') жазған [[Екі-Оғыз]] қаласының бұрмаланған атауы.

Зерттеушілердің пікірінше, бұл қала [[Көксу өзені]] бойындағы [[Балпық би]]  ауылының аумағында орналасқан Дүнгене қалашығының орнында болған. Қалашықтың аумағы үлкен: оның солтүстік-шығыс тарабының ұзындығы 675 м, ал оңтүстік-шығысы 565 м екенін айтсақ та жеткілікті. Қазба жұмысы осы жерде [[7 ғ.|VII]]-[[9 ғ.|IX ғасырларда]] тұрғындары ауыл шаруашылығымен және әр түрлі қолөнер кәсібімен айналысңан шағын елді мекен болғанын анықтады. Олар қолмен жапсырылған, тұрпайы ыдыстар: астық қорын сақтауға арналған қазандар мен хумдар, құмыралар дайындаған. Уақыт өтіп жатты, қала халқы көбейді, сонымен қатар Екі-Оғыз қым-ғуыт сауда жолының бойында орналасқандықтан, қала көпестік есебінен де өсті. Қолөнер кәсібі дамыды. Көзешілер, алғашқы үлгілерін шетжерліктер әкелген, әйнекейленген керемет ыдыстар шығаруды үйренді.

Қызу қаланың маңайынан бірнеше [[ауыл шаруашылығы|ауыл шаруашылығындың]] елді мекендер пайда болды. Олардың тұрғындары астың өсірді, жүзім мен жемістен мол өнім жинады, мал бақты, ал өз еңбек өнімдерін орталық базар алаңына сатуға апарды. [[Қыстау|Қыстаулары]] [[Қаратал ойпаты|Қаратал ойпатындағы]] көшпелі-далалықтар жылқы және қой отарларын осында әкеп сататын. Қайтарында олар қолөнершілердің бұйымдарын: ыдыс, мата, қыздары мен әйелдеріне әшекейлер алып қайтатын.

[[9 ғ.|ІХ]]-[[13 ғ.|ХІІІ ғасырлар]] Екі-Оғыздағы (Эквиустегі) өмір жалғасып жатты.

Сонан, кейін Гильом Рубрук әрі қарай шығысқа, қазіргі [[Сарқан|Сарқандқа]] қарай бет алады. Ол мұнда екі жолмен келуі мүмкін, олардың екеуі де қалдықтары [[Қапал ауылы|Қапал ауылына]] бұрылысқа тақау, қазіргі автотрасса жанынан табылған керуен-сарайдан басталады. Біріншісі тау бөктеріндегі далалың жазықпен жүреді. Оны қазіргі [[Қызылағаш]] және [[Сағабиен ауылы|Сағабиен ауылдары]] арқылы Сарқандқа өтетін және әрі қарай Қытай асатын автотрасса қайталайды. Екінші жол тау өзендері мен бастаулар көп кездесетін [[Жоңғар Алатауы|Жоңғар Алатауының]] нақ етегінен өтеді. Гильом Рубруктың осы екі жолдың қайсысын таңдағаны беймәлім, бірақ онда да, мұнда да трасса бойында, қалдықтарын археологтар тауып, зерттеген, қалалар мен елді мекендер болған. Лепсіге жеткен кезде Рубрук былай деп жазады: {{cquote|''«Осы жазықтық тұтастай, аталған теңізге құятын (Балқаш көлін айтып отыр), таудан аққан сумен суландырылған. Жоғарыда аталған жазықтықта көптеген қалалар болған, бірақ олардың көпшілік бөлігін жайылымға айналдыррысы келген татарлар қиратқан. Біз сонда базары бар үлкен Қойлық қаласын таптық, оған көпестер көптеп баратын. Біз онда, Мангу сарайындағы ісімізді жайғастыруда біздің жолсерігімізге жолдас болуы тиіс, Батудың бір хатшысын күтіп 12 күн демалдың»''.}}

Бұл қаланың қалдығы шағын [[Ащыбұлақ өзені|Ащыбұлақ өзенінің]] жағалауындағы [[Антоновка ауылы|Антоновка (Қойлық) ауылының]] шығыс бөлігінен табылған.

Қойлықта Рубрук 12 күн тұрған және тек қаладан әулие Андрей мерекесінде ([[қарашаның 30|30 қарашада]]) ғана шыға алған. {{cquote|«Қойлыққа жақын,}} - деп жазады Рубрук, {{cquote| - үш ли жерден біз нағыз несториандық елді мекен көрдік. Олардың шіркеуіне кіре салып, көптен шіркеу көрмеген біз, бар мүмкіндігімізбен қуанышты түрде ''«Қуана бер, Патшайым»'' деп қатты дауыстадық».}}

Бұл мекен [[Лепсі|Лепсі өзенінің]] сол жағалауындағы жартасты шатқалдан жазыққа шығар жерінде орналасқан Лепсі қалашығына сәйкес келеді. Сол жерден үш күн өткен соң елшілік теңізге жетеді: {{cquote|«мұхит сияқты асау көрінген теңізге жеттік. Менің жолдасым оның жағалауына жақындап, суының дәмін татып көрді: су тұздылау болғанымен, ішуге келеді екен.Үлкен таулардың ортасында оңтүстік-шығыс бағытына созылған алқап, сонан соң таулар арасында тағы бір үлкен теңіз болды, сөйтіп осы алқап арқылы бірінші теңізден екіншісіне дейін өзен ағып жатыр. Осы алқапта үздіксіз күшті жел соғып тұратыны соншалықты, адамдар теңізге алып кете ме деген аса бір қауіппен өтеді».}}

''«Мұхит сияқты асау»'' теңізден [[Алакөл (көл)|Алакөл көлін]] тану еш қиындық туғызбайды. Рубрукке дейін аз бұрын осы жолмен Плано Карпини елшілігі өткен болатын. Бір қызығы, Алакөлдің күзгі желінің күшін соңғысы да байқаған және тіпті ''«жартас саңылауынан жұлқынып шығатын жел»'' туралы аңыз да жазған.

Алакөл жағалауына [[1253]] жылы желтоқсанда жеткен Рубрук өзінің [[Монғолия|Монғолияға]] саяхатын жалғастырды.

Қойлық Антоновка қаласына сәйкес келеді. Бұл Жоңғар өңіріндегі ең үлкен
қалашың. Қалашықтың оңтүстігінен және оңтүстік-шығысынан Жоңғарөңірлік тау тізбегінің сілемдері орналасқан; солтүстік және батыс тараптары көптеген бастаулармен суландырылатын, бұлақтардың және мұздықтардың еріген суларын сіңіретін құнарлы жерлер тұйықтайды. Шығысқа қарай 6 км жерден Лепсі өзені ағады.

===Антоновка қалашығының топографиясы және стратиграфиясы===
Қалашықтың бүкіл кең аумағын алып жатқан көптеген төбешіктер мен ойпаңдар
бұрынғы құрылыстың ізі болып табылады. [[Топография|Топографияны]] түсінуге қазбалар, цифрлық үшөлшемді топографиялық бөлшектік түсіру мен 600 м биіктіктен түсірілген фотосуреттер мүмкіндік берді.

Қалашың топографиясы былайша сипатталады: жалпы көлемі 90 га болатын
төртбұрышты құрылыс пішінін сақталған биіктігі 2-2,5 м, ені 11-13 метрге ісініп
құлаған, таспалық [[пахс]] құю әдісімен қаланған, өңделмеген қуатты сыртқы қабырғалар тұйықтайды. Қалашық өзінің 1290 м созылатын ұзын осімен солтүстік-шығыс - оңтүстік-батыс желісі бойымен және солтүстік-батыс - оңтүстік-шығыс осімен 840 м қашыңтыққа созылған. Қалашықтың оңтүстік батыс бөлігі айтарлықтай кеңейтілген. Қабырғаның сыртынан ені 10-17 м, тереңдігі 1-2 м болатын ор көрінеді.

Сыртқы қабырғаның оңтүстік-шығыс желісі тегістелген және Сарқанд - [[Үшарал]] жол төсемін асфальттауға негіз ретінде пайдаланылған. Сақталған биіктігі 1,2-1,6 м болады. Оның шығыс бұрышы жүргізілген құрылыс шараларына байланысты сақталмаған.

Солтүстік-шығыс желісі қабырғасының бір бөлігі де грейдермен тегістелген, сонан соң мұнда фермерлік шаруашылықтардың біріне баратын сүрлеу жол салынған. Бұл бөліктің қабырғасы, қазір жыртылған және дәнді дақылдар егуге пайдаланылатын, қалашықтың ішкі аумағынан есептегенде 0,5-0,8 м аздаған көтеріңкі, ал қабырғаның сыртқы жағында тереңдігі 8 м, ені 10 м шамасындағы ор бар.

Солтүстік бұрыштың маңындағы қабырға үзігінің биіктігі 2 м жаңын, сондай-ақ
осы желінің ортасына орналасқан кесіндінің жоғарғы бөлігі үйлер мен жер учаскелерін орналастыруға арналып бөлінген. Қабырғада ені 20 м жуықтайтын қақпа орналасқан. Осы қақпаға таяу, сыртқы қабырғаның солтүстік-батыс бұрышынан санағанда 180 м төбешік орналасқан, ол шаршытәріздес, көлемі 100x90 м, биіктігі 1,5-2,5 м. Қаланың қорғаныс қабырғасының бөлігі сонамен бірге құрылымның қабырғасы болып та есептеледі, оның қандай мақсатқа арналғаны әлі анықталған жоқ. Ал оңтүстік-батыс бағытқа қарай созылатын қабырғаның 2,5 м жуың биіктігі сол қалпында сақталған. Сыртқы қақпаның батыс бұрышы қазіргі заманғы құрылыс учаскелерімен қосылып кетеді.

[[Шаһристан|Шахристан]] қабырғаларының оңтүстік-батыс желісі үзік-үзік қалпында сақталған. Ерекше көзге түсетіні екі участок, олардың бірі - Ащыбұлақ өзенінің солтүстік, екіншісі оңтүстік жағалауында орналасқан.

Жоғарыда айтылған қаланың төртбұрышты қабырғаларының ортасында қамал
болған, оның көлемі 241x225 м, бұрыштары бойынша жарыққа қарай орналастырылған. Қамалды анықтау арнайы жүргізілген аэрофото мен сандық топографиялық зерттеулерге байланысты жүзеге асырылды, бұл зерттеулер биіктіктердің 1-1,5 м аралығында құбылып отыратындығын көрсетті. Қамалдың оңтүстік-батыс қабырғасының шығыс бөлігі бұзылған. Қамал аумағына кіретін жолдарды анықтау қиын, өйткені қалада көптеген аралық байланыс жолдар болған, алайда солардың бірі қамалдың оңтүстік-шығыс қабырғасының орталығына жеткізетін болғандығы анық. Осы қақпаның алдында, қамалдың ішкі кеңістігінде төртбұрыштәріздес пішіннің 35х39м айтарлықтай мөлшерде, тереңдігі жағынан 3,2 м дейін аласаратыны байқалады. Тағы да бір екі қақпа бір-біріне қарама-қарсы солтүстік-шығыс және
оңтүстік-батыс қабырғалардың ортасына орналасқан. Олар аэрофото түсірілімде анық байқалып тұрған көше арқылы бірі-бірімен жалғасып жатыр. Көшенің ені орташа есеппен 4-5 м жетеді. Қамалдың төртбұрышының оңтүстік ширегі кішкене ойықтары бар біртекті бедер ретінде көрінеді. Мөлшері 35x37 м, биіктігі 1,5 м таяу, анық көрініп тұрған төртбұрышты дөңес қамалдың шығыс бұрышында орналасқан. Осы төрткүлдің жоғарғы қабатына жүргізілген қазба жұмыстары оны «бай адамның үй-жайы» ретінде анықтап берді. Қамалдың батыс ширегі монументті құрылыс болып келеді, қазба жұмысшылардың анықтауына қарағанда, олар - қабырғаның сыртқы желісі бойынша өлшегенде 34x29 м мөлшеріндегі мешіт болып табылады.

Шахристанның оңтүстік бөлігінде он бестен астам төртбұрышты дөңестер бар,
олардың мөлшері 10-15x10-15 35x35 м дейін, ал биіктігі 0,5-2м дейін, сондай-ақ әр түрлі мөлшердегі бірнеше ойықтар кездеседі. Осы құрылыстың нақ ортасына таман хаммам-монша аршылды, сондай-ақ «манихей храмы» ретінде танылған құрылыс та кездесті.

Қаланың солтүстік бөлігі қазіргі замандық құрылыстарға ұласқан. Үй-жай
маңындағы кейбір учаскелерде төбешіктер - көне заманғы құрылыстардың қалдықтары кездеседі.

Шахристан аумағының батыс бөлігіне қазіргі заманғы құрылыстар жүргізілмеген. Мұнда, Ащыбұлақ өзенінің жағалауларында, төрткүлдердің қаңқасы көрініп тұр, олардың мөлшері 30-40x30-40 м, сондай-ақ көптеген төбешіктер мен ойықтар байқалады.

Өзеннің оң жағалауында солтүстік-батыс қақпаға таяу орналасқан, жоғарыда
айтылып өткен төртбұрышты құрылыстың шығысына таман бірнеше метр жерде кесенелер, ханакалар және соларға жалғас салынған тұрғын үйлердің орны зерттелді.

Қала қабырғасының сыртында, қақпаның солтүстігіне қарай 250 м жерде шаршы пішіндес төбешік кездеседі. Оның мөлшері негізінен 30x35 м. Бұл нысанды қазу барысында храмдың Будда кешенінің қалдықтары анықталды.

Шаршылы құрылыстың оңтүстік-батыс бөлігіне жасалған тереңдігі 2,4 м
стратиграфиялық тік қазба жұмыстары (Шахристанның солтүстік-батыс қақпасына таяу орналасқан, пішіні шаршы тәрізді, мөлшері 100x90 м, биіктігі 1,5-2 м) төрт негізгі құрылыс қабаты бар екендігін анықтайтын материалдар жинауға мүмкіндік туғызды. Құрылыс қабаттарының ішіндегі белгіленген еден деңгейлері соңғыларының ұзақ қызмет еткендігін көрсетеді және ішкі белгіленген қабаттардың [[хронология|хронологиялық]] кезеңдері болып табылады.

Қыш материалдарының негізінде жасалған қабаттардың уақытын күнібұрын анықтау қала тіршілігінің хронологиялық шеңберін [[8 ғ.|VIII]]-[[9 ғ.|IX ғасырларға]] жатқызуға мүмкіндік береді.

===Қалашыққа жүргізілген қазба жұмыстары===
====Бай адамның үй-жайы====
Қазба жұмыстарына дейін бұл шаршы пішінді, биіктігі 3 м дейінгі, құлаған төбешік болатын. Бақылап қарағанда сыртқы қабырғалар
айқын көрінетін. Нысанның батыс бөлігі анағұрлым жазық. Шамасы, осы жерде аула орналасқан және үй-жайға кірер есік болса керек. Қазбаның жалпы ауданы 540 м&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.

Жүргізілген жұмыстар нәтижесінде үй-жай құрылысы сыртқы қалық қабырғадан
және ішкі жайлардың кешенінен тұрғаны анықталды. Құрылыс, ортасында
қиылысатын, ені 1 м болатын қабырғалармен тең төрт бөлікке бөлінген. Әрбір ширегі бірнеше бөлмелерден тұрады. Үйге кіретін есік оңтүстік-батыс жағында орналасқан. Үйдің аршылған құрылыс құрылымы [[13 ғ.|XIII ғасыр]] кезеңіне жатқызылды.

Үй-жай еденге кіріктірілген кан жүйесімен жылытылған. Оның құрылысы үшін
ені 30 см, тереңдігі 13 см дейінгі науа орнатылған. Белгілі бір аралықтан (20-дан 100 см дейін) соң науаға тастар - тасты жыныстың ірі сынықтары қаланған. Сірә, тастар тек негіз ғана болмаған, канды нивелирлеуді де реттеп отырған. Тастарға өңделген жайпақ ағаш кеспелтек орнатылған. Ағаш кеспелтек ашық қалған. Түтіндіктің сыртқы қабырғалары тікбұрышты немесе дөңгелек пішінді (диаметрі 20-30 см) болған. Түтіндік қыздырылған, ыс жоқ. Бірнеше жағдайларда тік орналасқан шлакталған беткі қабатынан үрлеп-тазарту ойықтары байқалған.

Қабырғаларды тұрғызуға өңделмеген кірпіштер, сондай-ақ олардың сынықтары пайдаланылған. Жайлардың қабырғалары сыланған, кейбірі әктелген.

Үй-жай кешені шаруашылық, тұрғын және салтанатты жай болып бөлінеді.

* ''1-жай'' - тұрғын жай, шектес тұрғын жаймен кан арқылы бөлінген. Біріншісінің оңтүстік бөлігінде өте биік емес (26-27 см ) сазбалшықты ернеумен бөлінген суфа тұр. Суфаның бетінен сандықтың темір бөліктері: бүрыштары, құлып жапсырмасы, ілгек, шегелер шықты. Екі жайдың да еденінен түрлі алтындалған және жазбалы түсті шыны ыдыстың сынықтары табылды. Бұл сауыт таяушығыстың импорт бұйымдарға жатады.
* ''2 және 3-жай'' шаруашылық жұмыстарына арналған.
* ''4-жай'' - тұрғын бөлме, оның батыс қабырғасына жанастыра, кан арқылы жылытылатын суфа салынған.
* ''5 және 6-жай'' - қабырғалас. Бұл бөлікте кан жүйесіне қабырғалардың күрделі құрылымы түйіседі. Солтүстік жағында шағын, биіктігі 40 см, ені 17-20 см Г-тәріздес ернеу-қабырға. Мүмкін, бұл қабырға жылдың салқын маусымында жылылықты ұстап тұру үшін пайдаланылған болар. Кан жүйесінің солтүстік жағынан, көп кейінірек, Г-тәріздес құрылым жанаса салынған. Құрылым екі деңгейлі - құйма және өңделмеген кірпіш.
* ''6-жайдың'' солтүстік бөлігінде суфа орналасқан.
* ''7және 8-жайлар'' қабырғамен бөлінген. Солтүстік жағында, кан маңында, 65x40x10 мөлшерлі тумба тұр. Ол, шамасы, шатырға сүйеу болған бағана негізінің жұмысын атқарған болар.

7-жайдың оңтүстік-шығыс бөлігінде 2x2,5 м алаңда жасылдау реңкті терезе
шыныларының көптеген сынықтары табылған. Осы жерден бірнеше темір бұйымдар, сондай-ақ күміспен безендірілген қола қасық-пышақ шықты.
* ''9-жай - 8-жаймен'' қабырғалас, тұрғын бөлме. Солтүстік-батыс бөлігінен екі ірі сауыттың сынықтары табылды.

9-жайдың солтүстік бөлігінде суфа орналасқан. 6 және 9 бөлмелер бір ғана
жай - солтүстік бөлікті түгел алып жатқан суфадан (7,70x2,70x0,43 мөлшерлі) тұруы да ықтимал. Ол ашық-сүр түсті тығыз сазды қоспа құрамды қалық (12 см) қабатпен майланған. Суфада үш үрлеме-кан бар. Кан жайдың еденіне кіріктірілген күйдірілген плиткалардан (27x27x4) ңаластырылған. Кан жүйелері тікбұрыш пішінді сыланған екі тандырға тығыз жанасады.
* ''10-жай'' солтүстік бөлігінде суфасы бар үлкен залдан тұрады, залды айнала қалған бөлмелер орналасқан. 10-жайдың бүкіл периметрі бойынша - суфаның бойымен және айнала, оңтүстік қабырға бойымен, ішінара батыс және шығыс қабырғалары бойымен кан жүйесі жүргізілген. Бөлменің едені жиегінен ортасына қарай төмендейді. Бөлменің ортасына дұрыс емес дөңгелек пішінді, мөлшері 1,10x1,21 м, саңылауының диаметрі - 16 см, қалыңдығы - 3 0 см болатын диірмен орналасқан. Диірмен еденге батырылған, шығыс бөлігі батыс бөлігінен 11 см биіктеу. Диірменнің беті барынша тегіс, ойыңсыз, аздап дөңестеу.

Бөлмеден өртеніп, опырылып түскен ағаш шатырдың қалдықтары табылды. Жайдың бүкіл ауданы бойынша еден бетінен жанған ағаш пен күйген қамыс сабақтарының қабаты байқалды. Шатырды бекіту үшін әр түрлі мөлшердегі шегелер пайдаланылған.

Жайдың солтүстік бөлігінде суфа орналасқан. Оның бетінен өрттің ізі байқалады.

10-жайдың батыс бөлігінде ені 1 м болатын тамбурлы есік бар. Еденнен қалыңдығы 3 см, ені 25-30 см және ұзындығы әр түрлі күйген жазық ағаш кеспелтектер табылды. Едендегі кеспелтектердің «байлаулы» қалпына, коридордың осіне аздап ауытқу жайына қарағанда, олар 10-жайдың кіре берісінде сатылас орналасқан және есіктің қалдығы болып табылады. Есік қызыл түске боялған.

10-жайдан 11-жайға ені 1,30 м есік ойығы арқылы кіреді. Есік ойығында шығуға тақау табалдырық жасалған. Табалдырықта ағаш бөрене жатыр. Оның беті күйген, төменгі табалдырықпен жанасқан бөлігі шіріп кеткен.
* ''11-жай'' шаруашылыққа арналған бөлме. Бөлменің оңтүстік бөлігінде еденнен екі хум табылды.

Үйдің солтүстік-батыс бөлігінен шыны графиннің көптеген сынықтары шықты.

Сыртқы батыс қабырғаларды қалған бөлмелерден бөліп тұратын коридордың ені 1,50-1,55 м. Құрылымы жағынан ол екіге - оңтүстік және солтүстік бөлікке бөлінеді, оларды орталық есік бөліп тұрады.

Коридордың солтүстік-батыс бөлігінен қыш шырақтардың қалдықтары мен
әйнекейленген қыш бұйымдар тобы табылды.

Коридордың еденінен екі ағаш кеспелтек тазартылды. Бұлар есіктің қалдықтары.

Орталық кіреберісте сыртқы қабырғалар арсынан күндізгі беткі қабаттан 1,20 м
тереңдікте есіктің темір топсасы мен аттың ауыздығы табылған.
* ''12 және 13 жайдың'' неге арналғаны анықталған жоқ. Олар, шамасы, жайдың сыртқы, батыс қабырғасына қабыса салынып, шатыры жеңіл қалқамен жабылуы ықтимал.

13-бөлменің оңтүстік-батыс бұрышында диаметрі 9 см күйген бөрене тікесінен тұр, бөрененің биіктігі 44-45. Ол күйдірілген кірпіш негізіне (мөлшері 35x26x14) сүйенген. Бұл «бағана», сірә, сыланған және, ішінара, опырылған және бөлме еденінде жүйесіз жатқан кірпішпен қалануы мүмкін.

* ''14-жай'' шаршы пішінді. Еденінің деңгейі 10-жайдың еденінің деңгейінен аздап жоғары. Жай қабырғасының толтырылуы өзгелерінен ерекше. Ол сілтілі жолақты, сазбалшықты, өрттің ізі байқалмайды. Бұны ашың ішкі аула деп болжауға болады.
* ''15-жай'' - салтанатты жай. Батыс бөлігінде - құрылыстың сыртқы, батыс қабырғасымен, ал солтүстік пен шығыста кан жүйесімен шектелген. Жайдың оңтүстік шекарасы жойылған. Бұл жердің де 14-жаймен ортақ кан жүйесімен шектелуі ықтимал.

Жайдың едені 0,5 м дейінгі тереңдікте қазылған, құрылымы тығыз. Еденнің үстінен жанып кеткен аралық қабырғаның қалдықтары - бірнеше бөрене табылды.

Солтүстік (солтүстік-батыс) қуыстың (нишаның) жанына орналасқан тамбурлық немесе қалқан ңабырғаның ені 20, ұзындығы 100 және сақталған биіктігі 25 см. Солтүстік-батыс суфадан шығыс канға дейінгі аралық - 130 см. Қуыстың артқы қабырғасы сақталмаған. Қабырғаның немесе қалқаның солтүстік-батыс канның жоғарғы жағымен өтуі мүмкін.

Қуыстың жанынан бірнеше жолақтан тұратын, рамкаға салынған композициялы ойып жасалған сазбалшық сынықтары табылды. Рамканың ені 19-20 см. Рамка ені 1,5 см тегіс жолақтармен жиектелген. Аралық жолақтың да ені 1-1,5 см. Ені 6,5 см шамасындағы ішкі ойма жолақ өсімдіктің ширатылған сабақтары түріндегі өрнекпен әсемделген. Жолақ жекелеген - ортасында орналасқан, жапырақ шырмауығы шеңберіне жақын - тақырыптарға бөлінеді.

Ені 8 см жуық сыртқы жолақ та жекелеген тақырыптардан тұрады. Үшбұрыш
пішінді, бұрышы жоғары және төмен қарап орналасқан, өрнектік жолақ құрайды. Үшбұрыштар - үшбұрыштардың жоғарғы бұрыштарынан екі жаққа таралатын доғалармен және жапырақ сабақтары бекітілетін орынмен біріктірілген. Тікбүрышты рамканың жоғарғы бұрыштарында ойма үшжапырақтар орналасқан, олар қызғалдақтар болуы мүмкін.

Үй-жайды қазу барысында көптеген импорт бұйымдары табылды. Олар -
эпиграфикалық өрнекті люстралық тостаған сынығы, алтындалған және жазбалы түрлі түсті шыны сауыттың сынықтары, қола қасық-пышақ.

15-жайдың еденінен екі қола қалып пен сауыт шықты. Қалыптар белбеулік
қаптырмалар немесе ат әбзелдерін жасауға пайдаланылған.

15-жайдың еденінен табылған сауытты құлаған аралық сындырған. Оның тар
мойнының жиегі сыртқа қайырылған, ортаңғы бөлігі шартәріздес және түбі жайпақ. Сауыттың сыртқы бетіне қоңыр әйнекей жалатылған. Осыған ұқсас екі сауыт 4 және 10-жайдан табылған. Біріншісі - әйнекейленбеген, сұр қоңыр түсті. Екіншісі - сұр жасыл түсті, нәзік сызба центрлес сызықтармен өрнектелген. Бұл ыдыстар [[Қытай|Қытайдан]] әкелінген.

====Батыс қақпа алдындағы үй====
[[Археология|Археологиялық]] жұмыстар басталғанға дейін қазу белгіленген орын мөлшері 30x40 м аздаған дөңес болатын.

2006-2007 жылдары қазба жұмыстарында қала тіршілігінің анағұрлым кейінгі ([[13 ғ.|XIII ғасырдың]] соңы - [[14 ғ.|XIV ғасырдың]] басы) кезеңіне жататын құрылымның қалдықтары аршылды. Жоспардағы шаршытәріздес құрылыс (30x30 м) сыртқы қабырғалар қоршауына мөлшері бойынша бірдей - 12,5x12,5 м төрт ірі жайдың сыртқы қабырғаларын енгізеді. Бірнеше жайлардың кеңістігі ішкі қабырғалармен бөлінген.

Құрылыстың, бұрын зерттелген Қойлық құрылыстары сияқты, жылу жүйесі
күрделі. Қазылған үйдің жайпақ шатырын тіреулер ұстап тұрған, ол тіреулер
жартастардың ірі бөліктері болатын.

1-бөлме өте үлкен. Оның мөлшері ішкі жағынан алғанда 12,5x12,5 м.

Бөлме қабырғаларының ені 1-1,4 м. Қабырғалар тікбұрышты өңделмеген блоктардан соғылған, олар бір-бірімен қиюластырылып қаланған. Олардың ең жоғарғы биіктігі еденнің деңгейінен санағанда 40-60 см тең. Қабырғалар көп қабатты сазбалшық сылағымен сыланған.

Оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығыс қабырғалардың үлкен бөлігінің бойымен
«Г-тәріздес» суфалар орналасқан. Ол суфалардың биіктігі еден деңгейінен санағанда 20-25 см болады.

Суфаның солтүстік-шығыс бөлігі кан жүйесімен жылытылған. Кан жүйелері
бір-біріне перпендикуляр орналасқан. Негізінен кан жүйелерінің тегістелген деңгейі біркелкі. Бірінші бөлменің биіктігі еден деңгейімен өлшегендегі мөлшерден 5-10 см артық ауытқымайды. Бұған тек 1-бөлменің солтүстік-шығыс қабырғасындағы орталық учаскеден шығатын мұржаны ғана жатқызуға болмайды, оның қыздырылған түбі кан жүйесінің жалпы деңгейінен 20 см биіктікте жатыр. Мұндай мұржаның ерекшелігі сонда, өңделмеген кірпіштен қаланған басқа каналдарға қарағанда оның оңтүстік-батыс ішкі қабырғасы қырынан қойылған күйдірілген кірпіштермен және жалпақ тас
жыныстарымен қаланған.

Анықталған ұзындығы 4 м астам ең ұзын каналдың түбінде белгілі бір аралықтардан кейін жайпақ жақтары жоғары қараған тасты жыныстардың сынықтары мен мен кәдімгі тастар қаланған. Шамасы, бұл тау жыныстары мен тастар тек негіз ретінде ғана емес, сонымен бірге кан жүйесінің тегістелген деңгейін реттеп тұрған болуы да мүмкін.

Шамамен алғанда, жоғарыда айтылған үрлемелі-таратқыштар - кан арқылы
таралған жылы ауа қалдықтары жақын маңнан табылған екі кішірек пештен шығатын болса керек.

Оңтүстік-батыс жағынан суфа солтүстік-батыс - оңтүстік-шығыс желісі бойынша созылған мүжілген сұрғылт-сарғыш өңделмеген кірпіш өрімдерімен тұйықталған. Оның ұзындығы 4,5 м, ені 25-43 см биіктігі 25 см болып келеді.

Бірінші жайдың оңтүстік бөлігінде, бір-біріне перпендикуляр орналасқан жоғарыда аталған өңделмеген кірпіш өрімдері мен оңтүстік-шығыс қабырғадан түзілген бұрышта, тасты жыныстың ірі сынығы орналасқан түйісу орнының үстінде шаршы пішіндес өңделмеген «тумба» байқалған. Оның мөлшері 80x80x25 см. «Тумбаның» ойыс деңгейлес бетінде сазбалшық сылағының ізі байқалады. Шамасы, «тумба» шатырға тірек болған бағананың негізін атқарса керек.

«Тумбаның» оңтүстік-батыс жағының бойымен құрылыстың құрылым түзуші
элементтері өңделмеген екі ірі блоктан тұратын өрім өтеді. Оңтүстік-шығыс — солтүстік-батыс желісі бойынша қаланған кірпіштердің орташа мөлшері 40x20x20 см. Екі жағынан карбонатты дақтың ізі бар сазбалшық сылағы байқалатын өрімнің жалпы ұзындығы 85 см.

Солтүстік-шығыс жағынан 1-бөлмеге 2-бөлме жалғасады. Бөлмелер өзара
тұйың қабырғамен бөлінген. Өңделмеген кірпіштердің сынықтарынан қаланған
2-бөлменің оңтүстік-шығыс және солтүстік-батыс қабырғалары салыстырмалы түрде жаман сақталмаған. Оңтүстік-шығыс қабырғасының ұзындығы 3,7 м, орташа ені 70 см. Орталың бөлігі, шамасы, бөлмеге кірер есік болса керек, бір метрге үзіліп қалған солтүстік-шығыс қабырғаның жалпы ұзындығы 8 м, ені 30-50 см тең. Қабырғаларының сақталған биіктігі 45 см.

Солтүстік-батыс қабырғаның орны байқалмайды. Негізі қазіргі күндізгі беткі
қабаттан болмашы тереңдікте жатуы тиіс құрылыстың осы бөлігі сақталмаған.

Бөлменің оңтүстік-шығыс бөлігін түгелімен суфа алып жатыр. Ол жоспарда
дұрыс геометриялық пішінде, ұзындығы мен ені шамамен 3,5 м, сақталған биіктігі 40 см. Суфаның солтүстік-батыс бөлігіне салынған зондаж ауамен жылыту каналдарын тапқан жоқ.

Бөлменің едені барынша ірі сұрғылт-қоңыр өңделмеген кірпіштен қаланған, тегіс беткі қабатынан органикалық ақшыл дақтар байқалады. Мұндай өңделмеген өрімдердің тереңдігі күндізгі деңгейлес беткі қабат деңгейінен 60 см құрайды (1-бөлменің шартты еденінің деңгейімен шамалас).

2-бөлменің шығыс бұрышының сыртқы жағынан тікбұрыш пішінді сары топырақты-саздақты тығыздың орналасқан. Осы тығыздықтың оңтүстік-шығыс бөлігінің астынан кеңістікті тазалау барысында, беттік биіктігі 1- және 2- бөлмелердің едендерінің деңгейлерімен шамалас шұңңыр табылды. Шұңқырдың жиектері өңделмеген кірпіштермен қаланған. Шұңңыр 0,8 м тереңдікте тазартылды.

Жоғарыда аталған шұңқырдың ішін тазалауда жоғарғы бөлігінен жақсы сақталған темір таба шыққан. Таба дөңгелек, бір-бірінен мөлшері жағынан айырмашылығы бар «ІІ-тәріздес» екі тұтқасы бар. Тұтқалар екі жағынан симметриялы және таба қабырғасы үстінде сатылас орналасқан. Табаның ішінде тағы бір зат болған. Созыңқы металл пластина түріндегі, бір шеті аздап тарылған және дөңгелектенген бұйым қатты мүжілуден табаның түбіне және әр жерінде қабырғаларына жабысып қалған. Пластинада шегендеудің ізі бар.

3-бөлме жоспарда шаршы пішінді, қабырғаларының ішкі жағынан есептегенде
3,5x3,5 м, 2-бөлмеден солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Осы құрылыстың барлық элементтері бөлме еденінің шартты деңгейінен шамамен бір биіктікте орналасқан, деңгейлес беттік қабатты тазалауда айқындалды. Бөлме шаруашылық мақсатқа пайдаланылса керек. Бөлменің солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс қабырғалары 25x25x5 см мөлшерлі өңделмеген кірпіштен бір қатар өрілген. 3-бөлменің оңтүстік-шығыс шегі 70-80 см шамасындағы созыңқы тығыздалған өрімдер, олардың ішкі жағынан қалыңдығы 8 см сылақ қабаты сақталған.

Бөлмеге тамбуртәріздес кіреберістің ені 1 м, солтүстік-батыс қабырғаның
оңтүстік батыс бөлігінде орналасқан. Ол орташа мөлшері 31x16x5-6 см өңделмеген блоктардан салынған екі параллель өрімнен тұрады. Осы бойлықтар арасынан кесік дөңбекке орналастырылған өңделмеген кірпіштердің қалдықтары шықты. Бүл кірпіштер табалдырыңтың қызметін атқаруы немесе құлаған қабырғаның бір бөлігі болуы мүмкін.

Жоғарыда аталған кірпіштерден солтүстік-батысқа қарай, бір кездері есіктің
босағасының бір бөлігі болуы мүмкін, шіріген ағаш шөрке тазаланды.

3-бөлменің оңтүстік-батыс бөлігінде 2-бөлменің солтүстік-шығыс қабырғасының
бітетін тұсындағы оңтүстік-шығыс негізіне жалғасатын пеш анықталды. Сыртқы жақтары сыланған пештің ернеуі 30x16x7 см мөлшерлі өңделмеген блоктармен қаланған.

Солтүстік-шығыс - оңтүстік-батыс желісімен созылған пештің жоспардағы пішіні тікбүрышты, қабырғаларының сыртқы айналымы бойынша мөлшері 2,3x0,6 м.

Пештің күл толған ішкі кеңістігінен қыздырылған өңделмеген кірпіштің, күйген
сүйектердің, сондай-ақ әйнекейленген қыш бұйымдарының сынықтары кездескен. Пештің қатты қыздырылған түбі екі деңгейлі.

Пештің солтүстік-шығыс ернеуіне тақау, қазіргі күндізгі беттік деңгейден 40 см
тереңдік шамасында қыш құбырлардың сынықтары шықты. Олар түтіндіктің қызметін атқарған, оған бүтін сақталған құбырдың ішкі қабырғаларында сақталған күйік пен ыс дәлел болады.

3-бөлменің солтүстік-шығыс бөлігінде тікбұрыш пішінді (1,5x2 м) қамба орналасқан. Оның қабырғаларын соғуға өңделмеген блоктар, күйдірілген кірпіштер (25x11x4,5 см) мен оның сынықтары пайдаланылған.

3-бөлменің 1,8x0,7 м мөлшерлі шығыс бұрышының алаңы жалпы ішкі кеңістіктен «Г-тәріздес» қалқамен бөлінген. Ол, бөлменің солтүстік-шығыс және солтүстік-батыс қабырғаларын қалауда кездескен, өңделмеген блоктардан қаланған,бір-біріне көлбеу орналасқан өрім қатарларынан тұрады.

Солтүстік-шығыс бағыттағы қазба шекарасын кеңейту барысында 4-бөлменің бір бөлігі анықталды. 4-бөлменің ашық ішкі кеңістігінің мөлшері: солтүстік-батыс шекарасы бойымен 1,5 м, өзінің оңтүстік-шығыс шегі бойымен (3-бөлменің де солтүстік-шығыс қабырғасы болып табылатын) 4,5 м, негізгі оңтүстік-шығыс қабырғаның бойымен (3-бөлменің оңтүстік-шығыс қабырғасының жалғасы болып табылатын) 0,8 м.

3- және 4-бөлменің ішкі кеңістігі толық тазаланып болған жоқ.

1-бөлмеден оңтүстік-шығысқа қарай, 5- жэне 6-бөлме деген шартты атаумен
аталған, әр түрлі сипаттағы екі кеңіетіктің қалдығы ашылды. Бұл екі кеңістік те 1-бөлмеден негізгі қабырғамен бөлінген.

5-бөлме, барлың белгілері бойынша, шаруашылық мақсатқа арналған, асүй болуы да мүмкін, оған оның аумағынан табылған заттар дәлел болады.

Сипатталған бөлменің ашылған бөлігінің мөлшері 6x5x4 м.

Бөлменің солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс қабырғалары өңделмеген
блоктардың сынықтарынан тұрғызылған. Олардың орташа ені 30-40 см. Сақталған биіктігі 50 см.

Бөлменің оңтүстік-шығыс бөлігінде, шамасы, «Г-тәріздес» суфа болған. Оның ернеулері ені 30 см өңделмеген кірпіш өрімдерімен тығыздалған. Суфаның сақталған, биіктігі 25-30 см болатын орталық бөлігінен тандырдың қалдығы табылды. Тандырдың ішкі диаметрі шамамен 38 см тең болады. Оның кесінді қабырғаларының қалыңдығы 4 см аспайды.

Суфаның оңтүстік-батыс ернеуінің қалдықтарына өте тақау жерде шаршы пішінді, мөлшері 45x45x5-7 см болатын «тумба» орналасқан.

Сипатталған бөлменің оңтүстік-батыс қабырғасының орталық бөлігіндегі
үйінділерді тазалау барысында, күндізгі беттік деңгейден 40 см шамасындағы
тереңдіктен қатты мүжілген үлкен темір қазанның жартысы және шағын сынықтары табылды.

Еден бетінен шамамен 20 см жоғары деңгей кеңістігін тазалау барысында
«Г-тәріздес» суфаның солтүстік-батыс бөлігі орналасқан алаңнан (5-бөлменің солтүстік-шығыс бөлігі), шамалауымызша, діни-салттың сипаттағы сауыт табылды. Сауыттың жалпақ мойнына орналастырылған үш тұтқасы бар. Әр тұтқаның үстіне пішіні жартысфераға келетін «тостағаншалар» орналасқан. Ал тұтқаның тура астында жиегі майыстырылған, шағын конустәріздес («бөрткен») «бүртіктер» бар. Сауыт бүйірінің жоғарғы бөлігі шырмала айқасңан жыландардың бедерлі бейнесімен әшекейленген, олар, өз кезегінде, цилиндрлік үш «жапсырманы» айнала оралады. Осы «жапсырмалар», бұлардың да жиегі майыстырылған, құятын алдамшы «тұмсық» болып табылуы
мүмкін.

5-бөлменің оңтүстік-батысына таман 6-бөлме орналасқан, ашылған бөлігінің
мөлшері 7,6x4,3x2,5 м. Осы бөлмелер бір кездері оларды бөліп тұрған қабырғаның солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан есік арқылы қатынасқан, ол белгісіз себептермен кейінірек сазбалшықты қоспамен қалап тасталған.

6-бөлменің ашық кеңістігінің оңтүстік-шығыс бөлігін негізінен суфа алып жатыр. Сұрғылт-сарғыш түсті тығыз саздақтан тұратын суфаның тегіс беттігі көрші 5-бөлменің еден беттігі деңгейінен шамамен 20 см жоғары белгіленді.

Суфаның орталық бөлігінің біртұтастығын «сопақша» пішінді шұңңыр бұзып тұр. Бұл шұңқыр «қойма» ретінде түсіндірілді.

6-бөлменің батыс бөлігінде, саздақтан түзілген тығыздықтың деңгейлес беттігін тазалау кезінде топталған ұсақ тастар байқалған. Жоспарда дөңгелек пішіндегі осы топтың диаметрі шамамен 60 см болады.

====Хаммам-монша====
Ол қабырғалармен қоршалған шахристан аумағындағы қорғанның батысына қарай орналасқан.

Хаммам-монша ортағасырлық Шығыс қалалары тіршілігінде маңызды роль
атқарған. Олар тек гигиеналық ңызмет ғана атқарған емес,- оларды «көңіл күйді
көтеруге, демалу үшін, таныстармен бас қосу және әңгіме-дүкен құру үшін, сатып алу-сату мақсатындағы, сауда-саттық мәміле туралы кездесулер мен келісімдер үшін, сондай-ақ шахмат және нард ойындарының шеберлігін көрсету үшін» пайдаланған. Монша емдік мақсатқа да пайдаланылған. [[11 ғ.|XI ғасырда]] жазылған [[Ибн Сина|ибн Синаның]] [[Трактат|трактатында]] моншада
қолданылатын емдік тұнбалар мен қоспалар туралы мәлімет бар.

Бұл мекемелердің қала халқының арасындағы танымалдығы жоғары болған.
Джелал Эссад: {{cquote|«Мұсылмандарға моншаның қажеттігі мешітпен бірдей», }} - деп жазады. Мысалы, [[10 ғ.|X ғасырдың]] бірінші жартысында [[Бағдад|Бағдадта]] 10 мыңдай монша болғаны мәлім. Афрасиабтағы қазба барысында шағын аумақта (қорған сарайы жанында) бес монша ашылған. [[11 ғ.|XI ғасыр]] [[Афрасиаб|Афрасиабтың]] солтүстік-батысында моншаға, бір кездері тұрғын үйлерге арналған, тұтас квартал бөлінген.

Зерттеушілер мұсылман моншасы мен римдік термнің қызметі мен құрылысының біріккен бастауын атап айтады.

[[Олег Георгиевич Большаков|О.Г. Большаков]] [[Орта Азия|Орта Азияға]] алғашқы моншалар [[Жерорта теңізі]] маңынан келгенін болжайды.

Ортағасырлық моншалардың жоспарлау ерекшеліктерінің таралуы туралы мәселе күрделі. Осы тұрпатты құрылыстың көптеген пішіндері негізгі екі топқа: жоспардағы - ''[[Анфилада|анфиладалы]]'' және ''[[шаршы|шаршылы]]'' болып бөлінеді.

Антоновка қалашығының моншасы - мөлшері 11,36x8,9 м болатын, орталық
залды айнала орналасқан сегіз бөлмеден, сондай-ақ шығыс бөлікке орналасқан
тамбуртәріздес кіреберістен тұратын тікбұрыш пішінді құрылыс. Төрт бөлме залменен кең өтпе жолдары арқылы айқыш байланысады. Ал үш бөлме залмен оның бұрышынан ойылған тар жолдар арқылы байланысады. Құрылыстың, оңтүстік және батыс жақ қабырғаларымен ''«Г-тәріздес»'' шектелген, солтүстік сыртқы бөлігінде, сірә, [[айван]] болған. Оның аумағынан төменгі бөлігінде саңылауы бар хумдардың табылуы, мүмкін, шарап пайдаланылғанының дәлелі болар, ал айван-аула монша прцедураларынан кейінгі демалыс орны болып саналады.

Бөлмеден аяқ жууға баратын («№1 бөлме) тар жол (56 см) бар. Орталық залдың (№5) мөлшері 3,30x3,70 м. Одан кешеннің бүкіл бөлмелеріне есік шығады.

Бір қызығы, залдың солтүстік бұрышында күмбез шығаратын құрылымдық
элемент - төменгі арка саңқалған. Арканың негізі №5 және №7 бөлмелерге кіретін есіктерге - қабырғалар кесінділеріне сүйенген. Арканың астындағы еден салынған учаске баспалдақ түріндегі бір кірпіштен қаланған. Монша құрылысында әдетте, қабырғалардағы суфа орналасатын биік және кең қуыстарды қоршап тастайтындықтан, күмбездік құрылым есебінде тромптар қолданылмайтын.

№2 сылау бөліміне (2,19x2,13 м, оңтүстік-шығыс бет) кең жолмен өтеді; мөлшері 2,80x2,70 м, су ысытатын сыйымдылық орналасқан техникалық №3 бөлмеге өтетін жол бар; №6 бөлмеге де өтуге болады. Оның солтүстік-батыс бөлігінде мөлшері 2,06x0,50 м, тереңдігі 30-40 см жететін шағын астау (ванна) орналасқан. №4 солтүстік-шығыстағы шомылатын бөлмеге (2,73x1,75 м) орталық залдан кең (1,33 м) өтер жол арқылы барады. Мөлшері 1,75x0,70 м, тереңдігі 30-45 см астау осы бөлменің солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Ірі мөлшерлі астаулары бар екі жуынатын бөлме орталық залдан солтүстік-батыс бетте. Бөлменің мөлшерлері: №7 - 3,50x2,20 м; №8 - 3,69x2,75 м. Осы бөлмелердің солтүстік-батыс бөліктерінде үлкен астаулар (1,00-1,13x2,10x2,25 м) бар.

Монша бөлмелері әдетте екі әдіспен - күмбезбен және балха тұрпатты күмбезбен жабылатын. Бөлмелердің маңыздылығы мен бағыныштылығы олардың үстіндегі, ереже бойынша, жалғансфералың багали дөңесіне немесе қалқан дөңесті гаджак жүйесіне сүйенген, кеңістік күмбезімен айқындалатын. Қойлықтың жоспардағы тікбұрыш пішінді хаммам-моншасының басты залының күмбезі, шамасы, залдың кез келген пішін үйлесімінен күмбезге өте алатын жалғансфералық багали дөңесіне сүйенген. Монша құрылысы сырт жағынан қашан да сипаттың түрге ие болатын. Ортасынан орталың зал күмбезі көтеріліп тұратын, саман араласқан сазбалшықпен сыланған күмбездер тобы кейде жер бетімен тегіске жуық орналасатын. Хаммамның бұл ерекшелігі жылылықты ұстау қасиеттерін арттыру үшін, сондай-ақ сумен жабдықтау
жүйесінің ерекшеліктеріне байланысты құрылыс жер асты шұңқырына ''«батырылуы»'' арқасында қалыптасты және отын қалдықтары да ғимарат корпусы айналасына әдетте жылдам жиналады.

Қойлық хаммамы солтүстік бөлігіне орналастырылған, «жуынатын» әр түрлі
мөлшердегі жабдықты бес жайдан тұрады. Екі жай - ''«ыстық»'', екеуі - ''«қоңыр салқын»'' және біреуі - гигеналық деп түсіндіріледі. Бір жай өзінің қызметі бойынша - техникалық, ванналық жабдықтары жоқ екеуі - сылау бөлмелері.

Кешеннің бірінші бөлмесі шамамен шешінуге және жуынуға дейінгі тазалыққа
арналса керек. Біркелкі температуралы бұл жайда дене мен аяқты бастапқы жууға пайдаланылған шағын мөлшерлі, терең астаулар бар. Бұхарада мұндай жайлар ''«аяқ жууға арналған бірінші және екінші бөлмелер»'' деп аталды.

Бұл бөлме бұлау және сылау бөлімшелерінен тұратын орталық залдың алдында болатын.

№3 «техникалық» жайда жуынатындар жылыған су құйып алатын, су жылытуға арналған сыйымдылық болған.

№4 және №6 екі шомылатын бөлмеде - орташа мөлшердегі, ал №7 және №8 шомылатын бөлмеде үлкен астаулар болған, - бұлар жуынуға арналған бөлмелер. Мұндай жайларда температура сатылы: олар температурасы біркелкі - салқын және ыстық деп бөлінген. Бұл жағдайда №8 жайды ыстық деп түсіндіруге болады, себебі оттық оның сыртқы (батыс) жағында орналасқан, ал шомылу бөлмесіне баратын тар жол жоғары температураны ұстауға бағытталған қосымша шаралар туралы айтады.

Барлық астаудың қабырғалары ішкі жағынан суға төзімді ақ түсті қырдың қалың қабатымен майланған. Әрбір астаудың фасадтың бөлігінің аркатәріздес ойығы бар.

Жылудың жасырын жүйесі (гиппокаустик) - римдік терм мен шығыстың
хаммамға тән ең айрықша ерекшелік. Рим моншаларында оттықтан шығатын ыстық ауа еден орналасқан діңгектер арасында айналатын, ал хаммамда ол әдетте қызу каналдарымен шығарылатын. Монша қабырғаларына қызу каналдары салынбайтын.

Жылудың барлық жүйесі тұрғызылған негіз, жоғары температураның нәтижесі болып табылған, ақшыл реңкті сарғыш топырақты стерильді қабат болатын.

Діңгек-негіздер тұрғызылған орындардағы іргетастың ролін атқарушы келесі деңгей, - бұл сарғыш топырақ қабатына батырылған тастар. Биіктігі 45 см
шамасындағы, күйдірілген кірпіштен қаланған, тікбұрыш пішінді діңгектер, өз кезегінде, қызу өткізетін каналдарға негіз болып табылған. Каналдар үш тақтадан жасалған, оның екеуі өзара параллель түрде тікесінен, ал қалған біреуі оларға көлбеу қойылған. Каналдар екі деңгейде, шахмат тәртібімен орналасқан. Каналдың ені 30-40 см жеткен. Келесі деңгей кірпіш қатарынан, оған, еден тақтасының астына төселетін, қуаты 7 см дейінгі, әктас пен күл қосылған саздақ қабат жүргізілген. Қабат ылғал ұстау қызметін атқарған.

Оттық орналасқан орын туралы мәселе шешілген жоқ, әйтсе де сыртқы қабырғадан байқалған ойық (№8 бөлме) бұзылған оттықтың орны болуы мүмкін деп болжауға болады. Мұндай болжам пайдасына келесі деректер келтіріледі: біріншіден, ойықтың деңгейі моншаның тақта төселген еден деңгейінен төмен орналасқан. Еден астын қыздыруға арналған пеш аузының құрылысы туралы Витрувий былай дейді: {{cquote|«Ыстық монша астындағы еденасты былай жасалады: бәрінен бұрын оның еденіне жартылайторафутты черепицалар еденасты пешіне көлбеу төселеді, егер оған шарды тастап жіберсе, ол тоқтай алмастан өзінен-өзі кері - пеш аузына қарай домалауы тиіс, сонда қызу еденасты бойымен жеңіл таралады».}} Бұл мәліметтер техникалық жағынан оттықтың өзі гиппокаустиктен төмен орналасқанын растайды, бұл сипатталған жағдайға нақ тән сипат. Екіншіден, ойыққа тақау күлдің көп жиналуы - моншаны қыздыру үшін отын пайдаланылғанының айқын дәлелі. Басқа аймақтардағы монша кешендерінде оттық су жылытуға арналған сыйымдылыңтың тікелей астында орналасатынын ескерсек, бұл жағдайда су жылытуға арналған сыйымдылыңтың кешеннің екінші шетіне (№3 бөлме) орнатылуы түсініксіз жайт.

Монша тезекпен, шөпшекпен, сабанмен, кейде ағашпен жылытылған. Қызу тарататын каналдарды тазалау барынша күрделі іс болған - қара күйені тазалау үшін кейде еденнің тақтасы алынған, мұндай операция жылына екі-үш рет жүргізілген. Адам Мец монша қызметкерлерінің, кем дегенде, бес адамнан тұратынын айтады: моншашы, қызмет етуші, тезек дайындайтын адам, от жағушы және ауызсу тасушы.

Жарық пен желдету күмбездегі саңылау арқылы іске асырылған. Қабырғаға терезе орнатылуы сирек жағдай. Күмбездегі ойықтар күйдірілген ойықты немесе шынылы ңыш қалпақтармен қорғалған. №6 бөлменің еденінен мөлдір терезе шынысының сынықтары табылған.

№3 бөлме, жоғарыда айтылғандай, су қыздыруға арналған үлкен сыйымдылыңтың (сыйымдылық диаметрі - 1,27 м, қабырғасының қалыңдығы 12-14 см) болуынан байқалғанындай, ''«техникалық»'' бөлме.

Қазба жұмыстары барысында ортағасырлың ескерткіштерден жақсы таныс сумен жабдықтау жүйесінің қыш топтары (құбырлар) көптеп табылды.

Жайлардан суды ағызу жүйесінің негізі хаммам жайлардағы еден деңгейінің
төмендетілуіне негізделген.

Су құйылысының мұндай жүйесіне су ағызатын және төгетін арықтар сияқты
жабдықтар көп қажет етілмген. Тек еден тақтасына үңғыланған қосымша екі кіші арық табылды.

Қыш кешеннің болуы, сондай-ақ [[Еуразия|Еуразияның]] кең аумағында зерттелген осыған ұқсас монша құрылысын талдаудың нәтижесі Қойлық моншасын [[13 ғ.|XIII ғасырға]] жатқызуға мүмкіндік береді.&lt;ref&gt;Мың жылдық тарих. 2-бас. Орта ғасырлардағы Жетісу өлкесінің астаналары. - Алматы: «Credos», 2009. - 320 б., 64 қосар бет. Қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде. {{ISBN|978-601-7114-06}}&lt;/ref&gt;

===Зороастралықтар кварталы===
Солтүстік кіріс жолы алдындағы төртбұрыштәріздес дөңес аумағындағы қазу
жұмыстары квартал үйлерін құратын жайлардың тобын ашты.

Қазуды стратиграфиялық шурфтың шығыс жағынан бастады.Тегістелген дөңесте іргетассыз, 37-38x21-22x6-7 см мөлшерлі өңделмеген кірпіштен салынған тұрғын жай аршылды. 12x16 м мөлшерлі үйдің жеті бөлмесі болған. Олар тұрғын және шаруашылық жайлар. Қабырғалар саман қосылған сазбен сыланып, әктелген. Үйде қабырға және суфа бойымен жүргізілген жасырын каналдар түріндегі жылу жүйесі жұмыс істеген. Негізгі есік шығыс жақта орналасқан және [[айван|айванмен]] бөлінген. Айваннан орталық жайға барады, ол өзінің айналасына басқа жайларды - оңтүстік бөліктен екі тұрғын және солтүстік бөліктен екі шаруашылық бөлмелерін біріктіретін; батыс бөлікте бір оқшау бөлме бар. Үй тосын болған өрттен жойылған. Солтүстік беттегі екінші шаруашылық бөлмесінде еденнен әйелдің қаңқасы табылған. Тұрмыстық заттар толығымен өз орындарында қалған. Орталың бөлмедегі суфада бұршақ ботқасы бар қазан тұр. Баланың төсегі оңтүстік бөліктің есігіне жақын болған, одан тек түбегі қалған. Кірер есік бөлменің ішкі кіреберісінде жатыр. Оның барлық жабдықтары: шынжыр, шығыршық, ілгек пен ілмек және тіпті құлып та бар. Үйден жинақталғань материалдар бойынша қайғылы оқиға [[13 ғ.|XIII ғасырда]] өткен деуге болады.

Төменірек, екінші құрылыс алаңында үй аршылды. Оның жоспарлануы мен
бөлмелердің мақсаты төмендегідей. Үй мөлшері 40-42x21-22x9-10 см өңделмеген кірпіштен салынған, оның қабырғасы бөренеден жасалған ағаш тірекпен бекітілген. Қабырғалары қалың қабатты сазбалшыңпен майланып, сонан соң [[алебастр|алебастрмен]] сыланған және қызыл түсті борлы әкпен әктелген. Орталық бір бөлмені айнала орналастырылған он үш бөлме белгіленді. 4 - орталың бөлме, мөлшері 4x3 м, шығыс қабырғада есігі бар.

Солтүстік жақтан коридор өтеді, одан 1 және 2-бөлмеге баруға болады. Коридордың бас жағының шығыс бөлігінде есік бар. Оң жағынан 1-бөлмеге баратын есік бар, сол жерден бірден оңтүстік қабырғаның шығыс бөлігі бойымен суфа өтеді, оның үстіне қабырғалық алтарь, ал оның алдына сұр күл толған қыш тұғыр орнатылған. Алтарь тағатәріздес, бедерлі өрім түріндегі бет-жүзбен әшекейленген. Коридор бойынша батыс бағытта 2-бөлме орналасқан, оның оңтүстік қабырғасында батыс коридорға өтетін жол
бар. Ол есікпен қалқаланған. Батыс коридордың оңтүстікке қарай жалғасы бар, бірақ бұл бөлік есікпен бөлінген, сондай-аң ол 7-бөлмеге шығатын шығысқа бұрылады. Коридор орталықты жайдың батыс және оңтүстік топтарынан бөліп тұрады.

7-бөлме орталықтың шығыс бөлігімен созылған. Солтүстік және оңтүстік бөлікке өтетін жолдар бар. Оңтүстіктен 9-бөлме орналасқан. Ол солтүстік-оңтүстік желісі бойынша созылған; батыс қабырғаға пеш орнатылған, одан шығыс бағытымен, 9- және 10-бөлмелердің оңтүстік бөлігінде орналасқан суфаның бойымен, жылу жүйесі бұрылады. Батыс бағытта олар 6-бөлмедегі суфаларды жылытады.

6-бөлмеге тек батыс коридордың оңтүстік бөлігінен ғана кіруге болады, оңтүстік бөлік те есікпен жабылады. 6-бөлмеге ерекше назар аударылған. Солтүстік және оңтүстік қабырғалар бойымен орналасқан суфалар мен еден қышты сазбен майланған. Шығыс суфа мен батыс қабырға арасында, оңтүстік қабырғаның бойымен биіктігі 0,6 м ернеу орнатылған, ал аралығы толығымен толтырылып, сазбалшық құйылған. Бұрыштары шығыңңы. Қуыс алебастр сылағымен жүргізілген. Шамасы, осы қуыстың жоғарғы бөлігі жиектеліп, оған өсімдікті өрнектерді геометриялық өрімдермен үйлесімдікте ойып және төртжапырақты гүлдермен штамптап безендірілген. Деңгейлес жолақтан сатыласңа өтетін бұрыш доғамен байланысқан, ал доға жұпталған жартышеңберлердің шығыңқы бұрыштарымен, ал бос орындарында созыңқы үшжапырақтармен безендірілген. Деңгейлес жиектің орталығына өрнекті тақта орнатылған. 55x25 мөлшерлі таңта тікбұрышты қосарлы рамкамен жиектелген, ал ішіне тікесінен қойылған үш бірдей розетка салынған. Әрбір шаршыда жоғарғы жағында түйінделіп, екі жаққа ажыратылған, ал ортасында шаршы түзетін, екі жолақпен орындалған крест орналасқан. Көлденеңі бойынша крестің ажыратылған шеттері шаршы түзіп, ал екіжапырақтылардың шеті шаршының ортасына біріктірілген. Қуыс жүйелі түрде әктеліп тұрған. Апаттан соң жиек құлап, үлкен және кіші бөліктерге сынған. Қышты саздан жасалған ойманың барлығы 40 шақты сынықтары шықты. Кейбіреулері оттың күшінен қызыл реңкке көшкен. Қуыстың ортасында шырақ тұрды.

Қуыстың жанында еденде бет-жүздегі қайталамалы сегіздіктер өрнегімен безендірілген тағатәріздес алтарь орналасқан. Жайға кіреберістің сол жағында жеке суфада беті шығысқа қараған тағы бір алтарь орнатылған. Ол тағатәріздес пішінді, бетіне терең оймамен жапырақты өрлемелі бұтақ түріндегі өрнек салынған. Алтарьдың жанында күлге арналған тұғырық орналасқан. Ол сұрғылт күлмен толтырылған. Күлдің осынша жиналуы алтарьдың жұмыс істеу мерзімінің ұзақтығын айқындады.

Батыс коридордан 3-бөлмеге өтуге болады. Өтеберісте есік қорабының төменгі
бөлігі сақталған. Үлкен пеш оңтүстік-шығыс бұрышқа орналастырылған, одан шығыс қабырға бойымен 3-бөлмеге және коридордың батыс қабырғасы бойымен, сондай-ақ оңтүстік 5-бөлмеге жылу жүйелері өтетін.

5-бөлме коридордан батысқа қарай және 3-бөлмеден оңтүстікке қарай орналасқан. Сірә, өтер жол оңтүстік коридорға шығар есікпен оңтүстік қабырғада болған шығар. Бөлменің ауданы көзбен екі бөлікке бөлінеді. Солтүстік-шығыс бөлікті астынан 3-бөлмедегі пештен тарайтын екі жылу желісі өтетін кең суфа алып жатыр. Оңтүстік-шығыс бөлік төменірек орналасқан және бөлменің ортасынан оңтүстік-шығыс бұрышқа
доғамен өтеді. Онда да жылу жүйесі өткізілген, бірақ оңтүстік-шығыс бөліктегі ошақтан емес. Солтүстік-батыс бөлікте де ені мен ұзындығы 2 м суфа орналасқан, ал одан түсу қышты сазбен майланған «П-тәріздес» тосқауылмен жасалған. Тосқауылдың биіктігі 0,6 м және еден одан оңтүстікке қарай көлбеу жүреді. Тосқауылдың батыс желісінің соңында сатылы суфа басталады, онда алтарь және төменгі жағына күлге арналған тұғырық орнатылған. Алтарь тағатәріздес пішінді, бет-жүзі өрнекті. Өрнек терең оймамен орындалған және өрмемен берілген.

11-бөлме 5-бөлмеден батысқа қарай орналасқан және аршу процесі үстінде.
12-бөлме 2-бөлмеден солтүстікке ңарай орналасқан. Оның оңтүстік бөлігі аршылған. Шығыс бөлігінен 13-бөлме аршылуда. Қыш бұйымдар кешені әйнекейленбеген асханалық ыдысынан тұрады. Техникалық шеберлігі жағынан оларға ұқсастары [[8 ғ.|VIII]]-[[11 ғ.|XI ғасырларда]] соғды ыдысы пішіндері арасынан табылды. Сауыттардың бірінде шикі сазбалшыққа жалғанжазбалы [[монограмма]] сызылған. Ол қиғаш төрт секторға бөлінген шаршыға жазылған.

Орталық залды айнала коридор өтетін жоспарлау жүйесіне ұқсастықтар [[Пенджикент]], [[Самарқанд]] сәулеттік кешендері арасынан табылған және осы кезеңге сәйкес келеді. Біздің алдымыздағы қоғамдық үйде отқа табынуға байланысты [[әдет-ғұрыптар]] өткізілген.

Үйдің еденіне сыланған шоқсалғыштар, астындажайпақ тұғырығы бар қабырғалық шоқсалғыштар, қуыстағы ойма өрнектермен безендірілген қабырғалық шоқсалғыштар [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия|Орта Азияның]] ортағасырлық қалаларында кеңінен таралған.

Шоқсалғышты зерттеген зерттеушілер олардың қызметін әрқалай сипаттайды. Шоқсалғыштардың отқа табынумен байланысы туралы пікір басым. Г.В. Григорьевтің болжауынша, шоқсалғыштар, алдына құрбандың оты жағылатын,
зороастралың икондардың бір түрі болып табылады, шоқсалғыштардың өрнегінен ол зороастризмнің төрт стихиясының рәмізін көрген. Шоқсалғыштардың анағұрлым толық діни семантикасын маздеизмнің ұлы оттарының шұғыласы туралы бейнелі жазған [[Галина Анатольевна Пугаченкова|Г.А. Пугаченкова]] мен [[Лазарь Израилевич Ремпель|Л.M. Ремпель]] негіздеген:{{cquote| «тіпті исламды бекітіп, араб жазуын қабылдағандар да соғдылардың үйлеріндегі ерекше шоқсалғыштармен жылынуын жалғастыра берді».}}

Шоқсалғыштардан көркем өңделген тұрмыстық ошақтарды көрген бірқатар зерттеушілер олардың практикалық қызметіне назар аударуды табанды түрде ұсынады. Әйтсе де олардың шаруашылық-түрмыстық мақсатын теріске шығармай-ақ, олардың бай безендірілуінен ежелгі халықтың [[реминисценция|реминисценциялық]] [[дін|діни]]-[[мифология|мифологиялық]] тұжырымының отқа табынушылығын көрмеу мүмкін емес.

Ортағасырлың тұтқалы табалардың прототипін және олардың семантикасын іздеу [[Жетісу|Жетісудан]] шыққан - бөлмеге хош иісті түтін шығаратын аспапқа (курильница) әкеледі, олар, А.К. Әкішевтің сенімді тұжырымдауынша, Әлемдік Ағаш, Әлемдік Тау туралы түсініктермен жақсы байланысады. Бұл аспап та, ортағасырлық тұтқалы табалар сияқты, отқа табынушылыққа жататын. Ғалымдар шоқсалғыштардың өрнектік мотивтері мен сәулеттік бөлшектерінің ертеортағасырлық сарайлардың нақты сәулеттерімен ұқсастығына назар аударды. Л.M. Ремпель шоқсалғыштардың біреуін «оттық үйімен» байланыстырады. Бұл, мүмкін, әділ де және, өз кезегінде,
шоқсалғыштар мен, отқа тән және мәңгілікке қосылудың тұңғыш сиқырлық салт жорасы орындалған, Вараның (мәңгілер мекені) ұқсастығын іздеуге мүмкіндік береді. Квадрат Вараның бейнесі - өте ежелгі және үндіиран қауымы кезеңіне барып тіреледі. Квадрат Вара - бұл ажал күшіне қарсы қасиетті қорған, отты мәңгіліктің мекені.Оның жердегі ұқсастықтары қасиетті оттық діни, салт-жоралық түрлері және отқа берілетін жерлеу салты болатын. Орта ғасырларда діни-мақсаттың тұтқалы табалар-шоқсалғыштардың бастауы, сірә, ұмытылған болса керек және замандастары оның күнделікті өмірде жете түсінді ме екен, дегенмен ошақтың отқа табынумен байланысы жойылмаған болатын. Оған күндік белгілер - розеткалар, қиғаш крестер, свастикалар
дәлел болады.

Әрине, шоқсалғыштар үй ошағына табынумен байланысты болатын. Баспана
мен үй ошағының киелік идеясы ежелден бастау алады. Ошаққа табыну, өз кезегінде, Текпен (тұқыммен) теңдестірілетін ата-бабаға табынумен араласып кетті. Тек туралы көптеген дереккөздерін талдай отырып, зерттеушілер Тек дегеніміз барлық әлемімен қоса - жоғарғы, аспан әлемі (жаңбыр жауатын және найзағай ойнайтын), орта әлем (табиғат және дүниеге келу), төменгі әлем (оның ''«отпен туыстығы»'') - Дүниенің тегіс қамти алатын құдіреті болып табылады деген қорытындыға келді. Сондай-ақ ежелгі славян тіліндегі ''«Родь»'' үндіеуропалың морфеманы жаңадан қолдану болып табылады және род-ард-арт метатезасына жауап беретіні атап көрсетіледі. Бұл - ''«құдірет»'',
''«әлемді бейнелеуді»'' білдіретін маңызды діни түсініктердің бірі.

Осылайша, шоқсалғыштар, бір жағынан, ғарышты ұйымдастыру туралы ежелгі
түсінік идеяларын, ал, екінші жағынан, Қазақстанның оңтүстігін мекендегендердің мұнда ислам таралғанға дейін көп бұрынғы рухани-діни түсініктерін қамтып көрсетеді.

Отқа табыну Орта [[Сырдария|Сырдариядағы]] [[сақтар]] мен [[қаңлы|қаңлыларда]] кеңінен таралған, дегенмен жерлеу салтындағы жалпы отқа табыну мұнда [[қола дәуірі]] кезінен-ақ белгілі болған. Отқа табыну Сырдарияның төменгі жағында б.з.б. [[7 ғ.|VII]]-[[5 ғ.|V ғғ.]] сақ қорғандарынан
байқалған, ол әдетте өлген адамның жаны аспан отына және күннің ұлы құдіретіне көшеді деп қарастырылатын, сүйекті өртеп жіберу салтымен көрінген. Қаңлымен салыстырылатын Қауыншы мәдениетінің қабірін қазу барысында сүйектерге көмір себу, күл мен көмір бар мола сауыттарының, сондай-ақ арнайы хош иісті түтін шығаратын аспаптардың болғаны атап өтілген.

Көк Мардан қалашығында [[5 ғ.|V]]-[[7 ғ.|VII ғасырлар]] баспаналарда бөлме бұрыштарынан қалың күл қабатымен жабылған шығыңқы-алтарь кездескен. Осы жерден табылған шырақтар от тұтатуға арналғаны анық. I мыңжылдықтың бірінші жартысына жататын Қаратаудағы [[Ақтөбе]] елді мекенінде отқа табынуға байланысты салт-жоралар өткізілген ошағы бар
жай қазылды.

Отқа табыну осы аймақта ерте ортағасырлың дәуірде басым болған түрік халқының арасында кеңінен таралған. Түріктердегі отпен тазалау дәстүрі туралы [[Византия]] елшісі Земарх хабарлайды. [[Сюань Цзянь]] түріктер ''«отқа қызмет етеді»'' деп жазған.

Оңтүстік-қазақстандың және ортаазиялық баспаналарда шоқсалғыштардың болуына қарағанда, отқа табынушылық исламмен қатар тіршілік еткен. Оны Антонов қалашығындағы табыну ошақтары бар үйлердің [[9 ғ.|XI]]-[[14 ғ.|XIV ғасырларда]] мешіттің қасында орналасқанынан көруге болады. Бұл [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия]] халқы мәдениетіндегі ежелгі дәстүрлердің, оның ішінде діни көзқарастардың да өміршеңдігінің тағы бір дәлелі. Мұндай құбылыстар Орта Азияға да тән болатын. Сөйтіп, [[11 ғ.|XI ғасыр]] [[Әл-Бируни|Бируни]] [[Мауераннахр|Мауераннахрде]] [[Зороастризм|зороастра дінін]] таратушы Муканна ізбасарларының қүпия сектасы тіршілік еткенін атап өтеді. Шаған әмірінің сарайына келген аңын Дакики әлемнің бүкіл игілігінен өзіне ашық түрде төртеуін таңдапты, олар: шарап, музыка, сұлудың ерні және
Зороастра діні.

Сопылық ордендердің аса күштілерінің бірі - Иасауи ордені тіршілік еткен және
жұмыс істеген Қазақстанның оңтүстігінде кеңінен таралған сопылық ағымдағы ошаққа табыну дерегі де қызықты. Этнографтар Хорезмдегі Кубравий ордені сопыларынан отқа табынушылықтың сарқыншақтарын байқаған. Дәруіштердің жатақханаларында, каляндархонда үнемі күндіз-түні жалындап жататын дөңгелек ошақтар болған. Каляндархоннан кетер алдында дәруіштер отқа жақын келіп, қолын тигізіп, қолымен бетін, көзін сипаған, күбірлеп дұға оқып, табынған. Отқа және үйдің ошағына табынушылық
жақын замандарға дейін келген.

Қазақтар отты қасиетті, от-ана деп атайды. Отты үйдің қорғаны, киесі деп санайды. От неке салтында ілесе жүреді. Қалыңдық атасының киіз үйіне кірерде ошақ алдында тізе бүгеді, оны ошақтың жанына отырғызып, отқа май құяды. Қалыңдық бұл кезде бірнеше рет етпеттеп: {{cquote|«От-ана, май-ана, шапағатыңа бөлей гөр»,}} - дейді. Қолын отқа қыздырған әйелдер қалыңдықтың бетін сипайды. Бала дүниеге келерде де отқа құрбандық шалған. Қазақтар оттың қаһарынан қорыққан, сондықтан отпен ант берген.
Отқа құрбандың ретінде май және майға шыланған мақтадан немесе шүберектен шиге оралған шырақ жаққан.

Қазақтардағы, жоғарыда сипатталған, қалыңдықты отпен тазалау салты Памир таулары тұрғындарының отқа табынуымен жақын. Зерттеушілердің есептеуінше, памирлік неке салты бұрынғы өткен мифтік-ақындық тұжырымдармен өзара байланысты сақтайды және белгілі бір элементтерінде құдіретті күйеу мен қалыңдықтың ғарыштың неке тойын жасайды. Ғалымдар мұндай салттарды сондай-ақ қалыңдықты күйеуінің тегіне табынушылыққа тартуға жатқызады. Жоғарыда аталған, отқа және ошаққа табынушылықтың Текке табынушылыңпен байланысын көрсететін бұл қорытынды өте қызықты.

Осы мәнмәтін ежелгі түріктердің, отқа табынушылыңпен тығыз байланысты,
полисеманткалық құдірет - [[Ұмай ана|Ұмайға]] табынуын еске салады. Бұл «от-ана» аталатын, отты әйел құдіреті бейнесінде кейіптеуді білдіреді. Кейінгі кезде хақастардың шаманы отты шақыра отырып, Ұмайды шақырған. Бөтен үйге емізулі баласымен келген әйел өзінің құрметтеу және қорғау тілектерін үйдің ошақ-отына арнап айтқан, ал үй иесі бұл кезде отты тағаммен сыйлаған. Телеуіттер құда түсуде және тойда ''«от-ана»'' мен ''«Ұмай ананы»'' бірдей сыйлаған. Қырғыздарда отқа табынушылың Ұмайға табынушылықпен араласып
кеткен, ал кейде тіпті бірігіп кетеді. Этнографиялық материалдарда Ұмай мен Құт туралы халықтар түсінігінің өзара тығыз байланысы байқалады. Құт жанның ғұмырлық күші, рухтың, молшылықтың, бақыттың болуымен түсіндіріледі. Бұл жағынан Ұмай-Құт рәмізі Дүниенің бәрін қамти алатын құдірет - адамдарға өмір ''«жіберетін»'' отпен байланысты Текпен жақындасады.

====Манихей храмы====
''«Манихей храмы»'' қаланың оңтүстік шекарасына жақын орналасқан және батыстан, алдыңғы жылдар қазбаларынан мәлім болғанындай, моншаға тікелей жалғасады. Қазуға дейін нысан биіктігі 2-2,5 м, диаметрі 20-25 м төбе болатын. Қазба жұмыстары барысында төбенің орталығы астында көлемі жағынан үлкен сарайлық құрылыс - салтанатты зал болған. Құрылыстың мөлшері 15x11 м, жайдыкі - 11,2x8,4 м. Сыланған және әктелген қалың өңделмеген қабырғалардың 60-70 см биіктігі сақталған. Тікбұрышты бөлме ұзын жағымен шығыс - батыс желісімен бағытталған. Жайға шығыстан кіреді. Залға кіреберісте сыртқы жапсыра салынған айван тұрпатты кең емес құрылыс
байқалады, ол қаланған ірі тастармен қоршалған.

Табылған жаңалықтардан жоғарғы қабаттардан шықңан сұрғылт түсті қыш
құмыраны атап өтуге болады. Сондай-ақ 13-ұялы өрнекті шырағдан (диаметрі
43 см және биіктігі 20 см) да сирек бұйым. Осы жерден шырағдан-шырақтар, қыш бұйымдардың (қазанның, құмыралардың т.б.), оның ішінде әйнекейлі қыштардың да сынықтары табылды. Сынықтары жайдың батыс қабырғасы бойынан айтарлықтай көлемде табылған, сірә, терезенің ойма торының бөлігі болса керек, күйдірілген саз ойма (геометриялық және өсімдікті өрнектер) да бірегей жаңалық. Мешіт сияқты, осы салтанат залы да қаладағы қатерлі өрттің зардабын шеккен. Еденде тіреудің қалдықтары: бірнеше жанған бөрене (диаметрі 30 см, ұзындығы 2-2,5 м) мен ағаш кеспелтектер, өртенген еден мен қабырғалардың айқын іздері тазартылды. Қазылған құрылыс жоғарғы мәдениет қабатында және қала тіршілігінің кейінгі кезеңіне (XIII ғ.) жатады, бұл да қышты күнібұрынғы талдау бойынша бекітілді.

====Будда храмы====
Қазуға дейін бұл биіктігі 2 м дейінгі, шаршылы негіздегі, бұрыштары жер жүзі тараптарына бағдарланған, құлаған төбе болатын. Дөңестің негізіндегі мөлшері 42x44 м, жоғарыдағы алаңы 13x17 м. Қабырғаларының сыртқы
айналымы бойынша құрылыстың мөлшері 16,2x18 м. Қазбалар храмның орталығы төрт жағынан коридормен айналатын шаршытәріздес ғибадатхана залы (целла) болып табылғанын анықтады. Бірақ коридордың барлығы өтпе емес: оңтүстік-шығыс коридор қалған қабырғалардан оқшауланған. Коридорлардың ені - 2,5-2,8 м. Құрылыстың бұрыштарында сыртынан жартышеңберлі шығыңқы мұнаралар болған, олардың 1 м дейінгі биіктігі ғана сақталған. Қабырғалар мен мұнаралардың толық периметрі бойынша төменгі бөлігі тігінен қойылған екі қатар күйдірілген кірпішпен (26,5x26,5x5 см) қаланған.

Құрылыстың қабырғалары сұрғылт-сарғыш түсті екі түрлі: шаршы пішінді, мөлшері 36x36x8 см және 36x18x8 см өңделмеген кірпіштен, тиесілі аралас
қалау техникасымен - қырынан және жалпағынан «байластырылып», сондай-ақ
қабырғасымен көл беу қойылған кірпіш қатарларынан - тұрғызылған. Төменгі бөлігінде қабырғаларының барлық периметрі бойынша 10 қатар деңгейлес өңделмеген өрімдерге екі қатар мөлшері 26,5x26,5x5 см күйдірілген кірпіш жүргізілгені байқалады. Қабырғаның биіктігі 3,5 м жетеді.

Жайға кірер есік ойық түрінде ішкі қабырғада және орталық зал қабырғасында
оңтүстік-батыста орналасқан. Ғибадатханаға кірер есік тас шығырларға орнатылған екі жалпақ пилонмен безендірілген.

Орталық кіру жолының ені 3,18 м, ол оңтүстік-батыс коридорға апарады. Залға өтер жолдың ұзына бойына өртеніп кеткен ағаш құрылымдар табылды. Диаметрі 0,21 м ағаш бағана-тіректердің сақталған биіктігі 0,75 м, бір-бірінен 0,3-0,4 м арақашықтықта орналасқан және жайпақ тас-тақтадан салынған іргетасқа тұрғызылған. Қабырғалары сияқты, ағаш тіректер де 12 см қалыңдықта сазбалшық қоспасымен майланған, үстінен қалыңдығы 4-5 см екі қабат сылаң жүргізілген. Бір қызығы, қабырғалардың ішкі беті түгелімен екі қабат сыланған.

Ағаш құрылымдар арқалыққа тірек болған, сондай-ақ есіктің маңдайшасын ілуге арналған.

Ғибадатханаға кірер жолдың ені 3,45 м. Кіреберістің кіру жолын 2,28 м дейін
тарылтқан кертпеші болған, осылайша ол екіге бөлінген. Ені бойынша орталық кіру жолымен тең (3,45 м) біріншісінің тереңдігі 0,9 м жеткен. Екінші бөліктің тереңдігі 1,32 м.

Екінші бөліктің қабырғасы бойымен бір-біріне қарама-қарсы, диаметрі 0,12 м,
өртенген ағаш тіреулер (әр жағынан екі-екіден) тікесінен орналасқан, негіз есебіндегі тақта-тастың қалыңдығы 0,14 м. Тіреулер залға кіреберістің екінші бөлігінің бұрышынан бір-бірінен 0,4-0,5 м арақашықтықта қойылған. Өртенген бағаналар арасында олардың негізі болған тақта-тасқа бірінің үстіне бірі тікесінен (енімен төрт-төрттен) 36x18x7 см мөлшерлі өңделмеген кірпіштер қойылған, олар негізгі қабырғамен байланбаған.

Орталық жай жан-жағы бір-бірімен тең шаршытәріздес жоспарланған: оңтүстік-батыс - 7,5 м, солтүстік-шығыс - 7,5 м, солтүстік-батыс - 7,4 м, оңтүстік-
шығыс - 7,3 м.

Күндізгі беттік деңгейден in situ 4,12 м тереңдікте өртеніп құлаған шатырдың
көптеген сынықтары шықты. Шатырдың ағаш құрылымдары көбінесе залдың орталық бөлігіне қабырғадан 1,4-3 м қашықтықта топтасқан. Бұл негізінен диаметрі 0,15- 0,27 м , сақталған ұзындығы 2 -3 м болатын ағаш бөренелер. Бөренелердің анағұрлым көпшілігі батыс - шығыс желісімен созылуы, яғни олардың құрылыстың солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс қабырғаларымен параллель орналасуының маңызы аз емес. Диаметрі 15-18см және ұзындығы 1,2 және 2,7 м екі бөрене жоғарыда көрсетілген кейбіреулерінің үстінде оларға көлденең орналасқан. Олардың біреуі ішкі оңтүстік-шығыс қабырғадан 1,4 м, екіншісі солтүстік-батыс қабырғадан 2,3 м қашықтықта табылды. Бұлар шатырдың байланған құрылымдарын ұстап тұрған негізгі бөренелер болуы мүмкін.

Өртенген төрт бөрененің қалдықтары (диаметрі 0,12-0,2 м) сатылас күйде табылды. Оларды шатырдың арқалықтарына тіреу болған ағаш бағаналарға жатқызуға болады.

Күндізгі беттіктен 4,6 м деңгейде тағы бір өртенген ағаш құрылым тазартылды. Құрылым тік бұрышты раматәріздес және төрт сатылас ағаш бағананың бекіткіш ролін атқарған үш бөренеден тұрады. Бірінші байлау бөрене ғибадатхананың оңтүстік-шығыс қабырғасынан 2,33 м қашықтықта, оған параллель орналасқан. Бөрененің ұзындығы - 3,72 м, диаметрі - 0,19 м. Ол тікесінен тұрған екі бөренені біріктірген.

Екінші бөрене ғибадатхананың солтүстік-шығыс қабырғасынан 2,6 м қашықтықта, оған параллель орналасқан. Бұл бөрененің ұзындығы 3 м жуық, диаметрі - 0,22 м.

Үшінші бөрене ғибадатхананың солтүстік-шығыс қабырғасынан 2,47 м қашықтықта, оған параллель орналасқан. Бөрененің сақталған ұзындығы - 2,1 м, диаметрі - 0,2 м. Сөйтіп, аяқталмаған тікбұрыш пішінді құрылым пайда болды, оның «ашық» бөлігі ғибадатханаға кірер тарапқа бағытталған.

Ағаш құрылымдардан әр түрлі мөлшердегі шегелер табылған. Құрылымды шегемен бекіту жүйесінен басқа, бөренелер мен бағаналардың ағаш негіздеріне түрлі-түрлі ''«қашап орнатулар»'' кеңінен қолданылған. «Қашап орнатулар» бірнеше түрлі: конустәріздес төртжақты тікбұрышты, шаршы немесе дөңгелек пішінді кертулер.

Жоғарыда аталған негізгі құрылымның орталығынан кірпіштің сынықтары мен ағаш бөренелердің сынықтары шықты. 4,7 м тереңдікте еден деңгейін таңбалаушы күйдірілген кірпіштің (26,5x26,5x5 см) сынықтары табылды. Жайдың ортасынан осы тереңдікте оңтүстік-батыс - солтүстік-шығыс желісі бойынша солтүстікке қарай болмашы ауытқумен тұғыр қойылған. Ол ені 1,5 м өңделмеген кірпіштен қаланған. Үш қатар кірпіш тұғырдың беттігін еден деңгейімен салыстырғанда 30-35 см биіктікке көтереді. Кірпіш өрімдері орталық жайдың солтүстік-шығыс қабырғасына (байластырусыз) жалғасады, бірақ ғибадатханаға кірер есіктен басталады.

Орталық жайды сипаттауды аяқтай отырып, шатыр арқалығының тұрпатын
анықтау қажет. Ол үш тұрпатты болуы мүмкін: 
# күмбезді, 
# жайпаң, 
# бөренелердің
пирамидалы орналасу түрі (бөренелі шатыр). Аралық (жайдың диагоналы) барынша үлкен - 10,5 м, сондай-ақ орталық жайда кірпіштің үлкен үйінділерінің болмауы күмбездің болмағанын білдіреді (күмбезді арқалыққа кірпіш көптеп қолданылады). Тіреулік ағаш бағаналардың жақсы сақталуын, сондай-ақ, күндізгі беттік деңгейден зерттелген, құлаған шатыр құрылымының орналасу сипатын есепке алғанда, құрылыстың төбесі орталығында тікбұрышты саңылауы бар жайпақ арқалықты шатырмен жабылған деген қорытынды жасауға болады.

Коридорлардың тіреуі жайпақ, шамасы, сыртқа болмашы көлбеу болса керек. Тіреудің негізгі бөренелері коридордың ішкі қабырғаларында және сыртқы қабырғалардың шетінде төменірек тұрған сатылас бағаналарға сүйенген, және шатырдың көлбеу болатыны да нақ осыдан.

Қазба барысында үйінділер арасынан, орталық залдың және коридордың еденінен [[12 ғ.|ХІІ]]-[[13 ғ.|ХІІІ ғасырларға]] тән үлкен ыдыстар (хумдар) мен құмыралардың, әйнекейленген тостағандардың сынықтары табылды.

Табылған басқа бұйымдардың ішінен темір қанжар мен есіктің темір топсаларын, қоладан жасалған ұсақ-түйектерді, сондай-ақ бұқаның бас мүсінін, қыш суқұйғыш-құмыраның құйылыс-тұмсығын атап өтуге болады. Шашылған шүғыла түріндегі батыңқы белгісі бар кірпіш те назар аударады.

Қосымша тазалау барысында құрылыстың шығыс сырт жағының сәулеттік элементтерін байқау мүмкін болды. Тақта-тастарға орнатылған, өртенген екі ағаш кеспелтек табылды. Осындай бөлшектердің болуынан сырт жағында [[айван]] болған деген болжам жасалды.

====Храмның стратиграфиясы және тіршілік еткен уақыты====
Солтүстік-шығыс коридордың солтүстік бөлігінде жиек қалдырылған. Мынадай стратиграфиялық сурет оқылады: еденнен төмен қалыңдығы 2,3 м лесс қабаты, сонан соң қалыңдығы 0,98-1,36м ұсақ жұмыр тастан толтырылған қабат, одан әрі күндізгі беттіктен 4,6 м деңгейге дейін - саздақ қабат.

Коридордың солтүстік бөлігінен тіке қазу (шурф) қабырға астында жұмыр тастар қабатының (3-4 см), ал қабырғаның негізі мен жұмыр тастар аралығында - сұрғылт түсті өсімдік талшықты жұқа төсемнің қалдығы болғанын көрсетті.Төменірек қуаты 1,2 м саз платформа және тағы жұмыр тас қабаты.

Коридордың оңтүстік-шығыс бөлігінде қалдырылған жиекті стратиграфиялық
тілу барысында мынадай ақпарат алынды: жоғарғы грунт қабатының қалыңдығы 0,3 м, оның астында қалыңдығы 1,38 м болатын өңделмеген кірпіш (38x16,5х10 см) үйіндісі, тереңіректе айқын қыздыру сызығымен шектелген, қалыңдығы 0,72 см тығыз саздақ қабаты, төменірек ағаш құрылымдар - тақтай, бөрене қалдықтарынан тұратын, қалыңдығы 0,7 м өрт қабаты, одан төменірек - құрлықтың қабат - сарғыш түсті [[лесс]].

[[Сурет:Суқұйғыш құмыра сынығы.png|left|300px|thumb|Суқұйғыш құмыра сынығы]]

Солтүстік-батыс коридордағы тілуден мына қабаттар анықталды: еден деңгейі
бойымен барлық жерде өсімдік текті ақшыл-қоңыр із байқалады, шамамен қамыстың қалдығы болса керек.

Солтүстік айналма коридорда маңдайша табылды, тазалау барысында саман
кірпіш өрімінен (солтүстік қабырға) шіріген бөрененің қалдығы - храмның тіреуінің құрылымдың элементі шошайып тұрған саңылау табылды. Маңдайша қабаттарын жоғарыдан төмен қарай стратиграфиялық оқу: 
* малтатасты-құмды қабат; 
* өңделмеген кірпіш қалдықтары аралас аморфты өңделмеген үйінділер қабаты;
* күңгірт-сұр құмдақ; 
* ашық-сұр құмдақ;
* тығыз құмдақты қабат; 
* саман кірпіштер үйіндісі қабаты болуы ықтимал; 
* күңгірт-сұр құмдақ; 
* саман кірпіштің қалдықтары аралас тығыз ақшыл құмдақ. 

Ұсақ малтатастар қосылған қоңыр құмдақ қабатшасы. Өңделмеген
кірпіш қалдықтарының қабаты. Сұрғылт-қоңыр түсті дақ. Болпылдақ ашық-қоңыр құмдаң. Өңделмеген кірпіш қалдықтары қосылған қабат. Үйіндінің борпылдақ қабаттары.

Храмның оңтүстік-шығыс қабырғасының сыртқы жағын және оған қарама-қарсы жердің беттік қабаттарын (үйінділерді) ашқан оңтүстік-шығыс тілік арқылы қосымша ақпараттар алынды.

Күйдірілген кірпіштің екі қатар өрімдері орналасқан тереңдікте өртенген қабат - өрттің дәлелі табылды. Бұл қабат малтатастар қабатының үстіне орналасқан - сірә, сел тасқынының көрінісі болса керек. Құмдаң-малтатасты қабатты ағаш бағаналардың тас негіздері жауып жатыр. Күйдірілген кірпіштің өрімдерімен параллель жүретін өртенген қабат храмның бұзылғанынан хабардар етеді.

Стратиграфиялық зерттеулер құрылыс тіршілігінің кезеңдерін бақылауға
мүмкіндік берді. Барлық ақпарат бір құрылыс кезеңінің болғанын, тосын апатты және ұзақ бүліншілік кезеңін растайды.

Жоспарлау [[композиция|композициясы]] бөлігінде храмға ұқсастықтар барынша жеткілікті — бұл ертеортағасырлық ([[8 ғ.|VІІІ]]-[[9 ғ.|ІХ ғасырлар]]) [[Ақбешім]] ([[Суяб]]) және [[Қызыл өзен]] ([[Навакет]]) Будда храмдары. Олардың жоспарлануы бірдей - айналма коридормен қоршалған орталық зал. Әйтсе де Қойлық храмының ерекшелігі айналма коридорының тұйықтығы болып табылады. Қабырға қалауда ұқсас - кірпішті қырымен көлбеу өру тәсілін қолдануы қызықты. Танғұт мемлекетінің астанасындағы буддалың [[Хара-Хото храмы|Хара-Хото храмының]] қабырғасы осындай әдіспен тұрғызылған. Сонымен қатар будда храмы құрылымдарында өңделмеген кірпіштің аралас қалау тәсілі, оның ішінде қырымен көлбеу қалау да қолданылған. Будда ескерткіштері Ұлы Жібек жолы трассасындағы тарихи-мәдени аудандар мен қалалар қатарынан табылған. Олар - Термездегі [[1 ғ.|I]]—[[3 ғ.|III ғасырлар]] Қаратөбе будда монастыры; Соғдыда Санзар алқабындағы табыну ғимараты; Мервтегі будда ескерткіштері; Тохарстандағы [[7 ғ.|VII]]-[[8 ғ.|VIII ғасырла]] Аджин-тепе будда монастыры; [[Ферғана|Ферғанада]] [[Кува|Кувадағы]] будда храмы.

[[Ұлы жібек жолы|Ұлы Жібек жолының]] әлемдік діндер мен діни идеяларды таратудағы ролі жалпыға мәлім. Нақ осы жолмен [[Миссионерлiк|миссионерлер]] алыс елдерге өз діндерін ''«әкелді»''. Сөйтіп, [[Үндістан|Үндістаннан]] [[Орта Азия]] және Шығыс [[Түркістан]] арқылы [[буддизм]] [[Қытай|Қытайға]], сонан соң [[Корея]] мен [[Жапония|Жапонияға]] келді. Бұл процесс б.з.б. [[1 ғ.|I ғасырдың]] ортасында басталған. Буддизмді Орта Азияға, Шығыс Түркістанға және Қытайға таратуда ортаазиялық дін ілімімен айналысушылар және миссионерлер, сонымен қатар Будда ілімін әсіресе б.з. ІІ-ІІІ ғасырла белсенді уағыздай бастаған [[парфяндар]], [[юечждер]], [[соғды|соғдылықтар]] маңызды роль  атқарды, бұл, шамасы, Шығыстағы [[Кушан мемлекеті|Кушан мемлекетінің]] нақты саяси мақсаттарымен байланысты болса керек.

Ерте орта ғасырларда [[Орталық Азия|Орталық Азияда]] буддизмнің таралуының басты себепкерлері соғдылыңтар болды. Шығыс Түркістанның түркілік будда мәтіндерінің терминдерін талдауда олардың соғдылардың делдалдығынан келген кірме сөздер екені анықталды.

Түріктер [[6 ғ.|VI ғасырдан]] бастап басынан кешкен буддизмнің ықпалы туралы [[Сюань Цзянь]] растайды: ол батыс түрік ңағандарының бұл дінге тілектестік қарым-қатынаста болғаны туралы жазады. [[7 ғ.|VII ғасырдың бірінші жартысында кейбір батыс түрік билеушілері будданы қабылдайды немесе будданың қамқоршысы болады, ал А. Габэн мұны түріктердің
отырықшылыққа және қалалық өмірге көшуімен байланыстырады. Жетісуда батыс [[Түріктер|түрік]], [[Түргештер|түргеш]], [[қарлұқтар]] арасында бұл процесс барынша қарқынды жүрген, оған әр жылдары [[Шу]] алқабы қалаларында - [[Ақбешім|Ақбешімде]], Қызыл өзенде, Жаңапокровкада ашылған храмдар, монастырьлар, кішкентай шіркеулер, сондай-ақ будда кейіпкерлері мен сахналарын бейнелейтін мүсіншелер мен стелалар дәлел болады.

Бірқатар зерттеушілердің пікірінше, буддизм Ұлы Жібек жолымен батыстан
шырысқа қарай Ферғана мен Жетісу арқылы таралды. [[Борис Анатольевич Литвинский|Б. А. Литвинскийдің]] пайымдауынша, жетісулық будда храмдарының сәулеттік кейпі олардың үнділік және ортаазиялық дәстүрлерін храмдың сәулет ретінде де растайды.

[[Александр Натанович Бернштам|A. Н. Бернштам]] өз уақытында буддизмнің [[Жетісу|Жетісуға]] Шығыс Түркістан арқылы келгенін пайымдайды. Шығыс Түркістанның ([[Шикшин]], [[Қарашар]]) және Солтүстік [[Ауғанстан|Ауғанстанның]] ([[Бамиан]], [[Хадда]]) буддалық дәстүрлерінің ықпалы туралы Л. П. Зяблин жазады. Оның есептеуінше, [[Гандхара|Гандхараның]] стилі оның өзге аймақтарда, оның ішінде өзінің көркемсурет мектебі қалыптасқан Солтүстік-батыс Қытай мен Шығыс [[Түркістан|Түркістанда]] таралуында будда өнерінің дамуы үшін жалпы дереккөзі болды.

Б. Я. Ставиский де Жетісу мен [[Ферғана|Ферғанадағы]] будда ескерткіштері бәрінен көбірек шығыс-түркістандық және қытайлың миссионерлердің діни қызметімен байланысты болған деп есептейді.

[[Сурет:Будда храмы&quot;.png|right|300px|thumb|Будда храмы. Қалпына келтірілген]]

Жаңа материалдар, сонымен қатар жазба дереккөздерін талдау буддизмнің Жетісуда таралуы мен дамуында, бәрінен бұрын, нақ шығыс-түркістандың және қытайлың ықпал басым болған деп есептеуге мүмкіндік береді. Суябтағы будда монастырының құрылысы туралы мәлімет оның 692 жылы, Суябты жаулап алғаннан кейін, Бешбалықтың әскери наместнигі Ван Чжен Цзянның бұйрығымен салынғанын растайды. Бұл мәліметті А. Форте талдады және қосымша Б. А. Литвинский мен Б. Я. Ставиский қарастыруда.

Сөйтіп, [[778]] жылы жазылған қытай энциклопедиясында (Tongdian) Персиядан келе жатқан саяхатшы Ду Хуан [[750]] жылы болған ''«Да Юней»'' монастыры туралы әңгімеленеді. [[692]] -[[705]] жылдары Қытайда және қытай гарнизондары орналасқан батыстық жерлерде будда храмдарының көптеп салынғаны туралы мәліметтер бар. Олар ''«Үлкен бұлт»'' сутрасы негізінде буддизм [[реформа|реформасын]] жүргізген әйел император Boy Хоудың (By Цзян) бұйрығымен тұрғызылған. Сондықтан Жетісудағы будда монастырлары мен храмдары нақ [[692]]-705 жылдары аралығында салынған деп қорытындылауға болады.

Қойлықтағы зерттеулер буддизмнің Жетісуда ислам орнап, будда храмдары бұзыла бастаған [[10 ғ.|Х]]-[[11 ғ.|ХІ ғасырлар]] да дамығанын көрсетеді.

«Пұтқа табынушылар, - деп жазады [[Рубрук Виллем|Г. Рубрук]], - өз храмдарын шығыстан батысқа қарай қояды және, солтүстік жағынан әншілер тұратын орын сияқты, бөлме жабдықтайды, ал кейде, егер үй төртбұрышты болатын болса, онда бұл бөлме үйдің ортасында болады. Солтүстік бүйірден олар әншілер тұратындай орынға ойық жасап, стол сияқты, ұзын да енді сандың қояды және осы сандықтың артына оңтүстікке қарай олар, мен Қарақорымда көрген, Әулие Христофордың суретінің үлкендігіндей шамадағы, негізгі пұтты орналастырады.

Қытайдан келген бір несториандық дінбасы маған бұл жерде тіпті екі күндік жолдан көрінетін өте үлкен пұт барлығын айтты. Айнала басқа пұттарды қояды: олардың барлығы өте әдемілеп алтындалған.

Столды еске салатын осы сандыққа олар шырақтар мен құрбандықтарын қояды. Храмның барлың есігі, сарациндердің әдет-ғұрпына керісінше, оңтүстікке қарай ашылады. Пұтқа табынушылардың, наң біздікі сияқты, үлкен қоңыраулары бар... Барлық абыздары нақ солай шаштары мен сақалдарын қырып тастайды; киімдері сарғыш түсті; шаштарын қырған кезден бастап олар тазалық сақтайды және бір қауымда бірден жүзден немесе екі жүзден тұруы керек... Олар қайда бармасын, қолдарынан үнемі жүз немесе екі жүз дән өткізілген жіптерін, біздің тасбиқ ұстайтынымыздай, тастамайды, және, олардың біреуі аударып бергендей, үнемі мына сөздерді қайталайды: {{cquote|«от mani baccam».}}

Храмға берілген жоғарыдағы сипаттама, сөз жоң, оның буддалың сипатын
дәлелдейді. Бұл пікірді Г. Рубрук жазған мерекені сипаттау да растайды: {{cquote|''«Сонда аталған кумир бөлмесіне кіріп, мен пұт абыздарын таптым. Нақ бірінші күні олар өз храмдарын ашады, абыздар киінеді, [[фимиам]] қояды, шырақтарын көтереді және нан мен жемістен тұратын халықтың құрбандығын мадақтайды»''.}} Мәлім болғанындай, қамарлың айдың нақ 1 және 15 күндерінде буддалық дін қызметкерлері күн ұзағына хош иістер жағынады, құрбандыңңа печенье, жеміс пен су әкеледі, шамдал тұтатады.

Жетісуда буддизмнің көтерілуі Күшлік бастаған наймандардың басып кіруімен байланысты болды. Мырза Мұхаммед Дулати ''«[[Тарихи Рашиди|Тарих-и-Рашидиде]]»'' Күшлік пен қарақытай гурханы арасындағы, алдыңғысы жеңетін, қырғын күрес туралы сипаттайды. Күшлік [[Қашғар]] мен Хотанды жаулап алды, оның тайпалары «Еміл мен Қойлық» бойына орналасты. Сонан соң ол тұрғындарды Мұхаммедтің дінінен бас тартуға және басқа дінді таңдауға күштейді. Адамдар, деп жазады [[Мұхаммед Хайдар Дулати|Дулати]], ''«қытайлық киімдерді таңдады»'', яғни буддизмді қалады. Қазақстанда храмдардың салынуы, сірә, осы кезеңге (XIII ғасырдың басы) жатады.

Ислам қуғындалды, мешіт пен медреселер әлсіреді, ал имам Аладдин Мохаммед әл-Хотаниді өлтірді. Тек Күшлікті монғолдар ойрандаған соң ғана мұсылмандарды қуғындау тоқтатылды.

====Мешіт====
Қаланың орталығына салынған мешіт орны қазба жұмыстарына дейін
30x30 м мөлшерлі төртбұрышты төбе болатын. Қазба жұмыстары бұл құрылыс
жоспарында ішкі кеңістігінің мөлшері 34x28 м (38x32 м - қуатты өңделмеген
қабырғаларының сыртқы мөлшері), солтүстік-шығыс - шығыс - оңтүстік-батыс -
батыс желісі бойымен созылған шаршы болатын.

Мешітке кірер есік солтүстік-шығыс қабырғаның ортасында орналасқан,
қарама-қарсы, оңтүстік-батыс қабырғаның ортасында тікбұрышты күйдірілген кірпіштен қуыс түріндегі, Құбылаға қаратылған, михраб қаланған. Мөлшері 26x26x5 см күйдірілген кірпіштен қаланған михрабтың сақталған биіктігі - 7 0 см, михрабтың қуыс - тереңдігі 40-42 см, ені 136 см және биіктігі жарты кірпіштей 13-15 см болатын ішкі орталық тікбұрышты қуыстан тұрады. Михрабтың алдында мешіттің негізгі кеңістігінен ағаш қоршаумен бөлінген, тас негізге орнатылған күйдірілген шаршы кірпіш өріміне сүйенген, тікбұрышты алаң болған. Қойлың мешіті «колонналар немесе бағаналар орманы» тұрпатты сәулеттік құрылыстарға жатады. Бұл ағаш-қамыс шатырға да көптеген ағаш бағанал ар тірек болған деген сөз. Құрылыстың ішкі кеңістігі 8 қатар бағаналармен бөлінген, олардың 9 неф түзетін тас негіздері сақталған. Тас негіздердің өзара қашықтығы 3,5-3,7 м. Барлығы дөңгелек және сопақ пішінді 54 тас өрім сақталған. Құрылыс қабырғалары мөлшері 36x18x9 см, тікбұрышты өңделмеген кірпіштен тұрғызылған, қалыңдығы 1,7-2 м және сақталған биіктігі 2 м жуық. Қабырғалардың ішкі жағы сыланған және әктелген, қабырғасының негізінде мешіттің барлық периметрі бойынша сылағы сақталған.

Мешітте табылған заттар ішінен араб алфавитімен жазылған, өртенген ойма тақта сынығын атап өту қажет. Екі сынықтан тұратын, жалпы ұзындығы 1 м және ені 15-18 см шамасында тақта шығыс қабырғаның солтүстік-батыс бұрышынан табылды. Михрабтың төңірегінен өртенген бөренелер үйіндісі шыққан, дұрысы уағыздаушы кафедрасы - мінберге қатысты болар. Сондай-ақ күйдірген сары саздан жасалған ойма бұйым да назар аударады. Солтүстік-шығыс қабырғада қабырғаны жылытатын үлкен пеш орнатылған, пеш сылағының астынан ошақпен байланысқан, түтін мен ыстық ауа айналатын арықтар (кан) жүргізілген. Салқын кезде мешітке от жаққан. Қыш шырағдандар (шырақтар), қыш бұйымдардың (қазандардың, құмыралардың, тостағандардың) көптеген сынықтары табылды. Қола жапсырмалар (кітаптың тері мұқабасына?), тау хрусталінің сынығы, моншақтар, басқа қола бұйымдар табылды.

[[13 ғ.|XIII ғасырда]] салынған мешіт көлемі оның астаналың қаладағы және тіпті барлық қарлұқ жабғулары мемлекетіндегі басты мешіт болғанын айтады.

Қойлық мешітінің жоспарлы шешіміне анағұрлым жаңһқыны Водян қалашығындағы ([[Алтын Орда|Алтын орданың]] [[Бельджамен қаласы]]) мешіт. Соңғысы [[14 ғ.|XIV ғасырдың]] екінші жартысына жатады және, зерттеушілердің пікірінше, [[1395]] жылы дейін тіршілік еткен.

====Кесенелер====
Қазба [[12 ғ.|XII ғасырдың]] соңы - [[13 ғ.|XIII ғасырдың]] басында тұрғызылған қаланың солтүстік-шығыс қақпасы тұсынан басталды. Қабырғаларының бөліктері, күйдірілген шаршы кірпіштен қаланған бұрыштың колоннаның негізі және еденнің кірпіштен қаланған жекелеген бөліктері сақталған. Сақталған қабырға бөліктерінің қалыңдығы - 0,6 м, ұзындығы - 1,3 м, кесененің диаметрі 1 м шамасындағы (сылаңсыз, өрнек детальдарынсыз, кірпіш өрімінің ені) бұрыштың колоннаның негізіне жалғасады. Күйдірілген шаршы кірпіш құрылымының 70 см дейінгі биіктігі сақталған.

Қойлық кесенелері - негізгі қасбеті көрнекті күмбезді кесенелерге жатады.
Қасбеттік кесене - бұл негізгі кіру жағы бар ғимарат, портал сияқты безендірілген, басқа қасбеттерден ерекше сәнді және кейде, портал-пештак сияқты, олардан көтеріңкі болады. Бұл бір ғана негізгі жағынан келуге есептелген кесенелер.

Кесенелерден мұсылман ғұрпымен жерленген алты қабір табылды. Исламның
қағидаларына сәйкес, қабірге заттар салынбайды, бірақ ережеден ауытқу кездеседі. Бір қабірде әйелдің ңқңқасынан алтын әшекейлер: екі жүзік, сырға, іші бос шариктерден салпыншақтар, сондай-ақ бирюза мен бисер әшекейлер табылған. Әшекейлер, сондай-ақ мәйіттің сүйегі оралған бай жібек савандардың жақсы сақталған көлемді үзіктері, жерленген орынның өзі де (қасбеті күйдірілген сарысаздан ойып жасалған белдеумен әшекейленген басты кесененің жаны) жерленгендердің әлеуметтік жағдайының жоғарылығын білдіреді. Зираттың құрылысы былай орналасқан: оның
қабырғалары жуан, 20 см дейін және одан астам, бөрененің екі бөлікке араланған ағаш кеспелтектерімен нығайтылған. Мәйіттер бөренеге сүйенген жалпақ ағаш тақтайға жатқызылған. Олардың үстінен жалпақ жүқа тақтайлар төселіп, сонан соң көлденең бөренелер қатарымен жабылған. Жоғары беттігі мөлшері 36x18x9 см, өңделмеген кірпішпен қаланған, оның үстінен қой сүйектерінің сынығы табылған. Зират беті еден беттігі деңгейінде, мөлшері 26x26x12x5 см, күйдірілген кірпішпен ''«шырша»'' тәрізді қаланған, олар ганч қоспасымен сыланып, әктаспен әктелген.

Кесене қасбеттері тақталармен қапталған. Жиналған күйдірілген сары саз
сынықтары эпиграфикалық және өсімдікті өрнектермен әшекейленген, бұл Үзгендегі ([[1186]]-[[1187]] жылдары) оңтүстік кесененің қаптамасына ұқсас.

Батыс кесене ханака тәрізді, тағы бір діни ғимараттың қалдығына тікелей
жалғасады. Ханаканың негізгі қызметі - дәруіш-сопылардың мекені, олардың тіршілік ерекшеліктеріне сәйкес жабдықталған. Бұлар орталыққа жоспарланған ықшам жайлар. Айрықша салт-жораларды жүргізуге арналған орталық залдың болуы міндетті. Кейде олардың бұрыштарға тұрғын және шаруашылық бөлмелерін орналастыратын айқас жоспары да болған.

Қойлықтағы ханака орталықтас жоспармен салынған. Орталық айқастәріздес
залдың төрт жағынан ашық жайлар (5x6 м) орналасқан. Құрылыстың тікбұрышты ішкі кеңістігінің төрт бұрышында үш бөлмеден орналасқан: шаршы пішінді бұрыштық (5x5,5 м) және шаршы пішінді бөлмеге екі жағынан жалғасатын екі тікбұрышты (3,5x5,5 м) бөлме.

Аула шатырмен жабылған, оған шатыр арқалығын ұстап тұрған бағаналардың негізі - төрт үлкен текше пішінді тас дәлел болады.

==Пайдаланылған әдебиет==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Тарих]]</text>
      <sha1>oprprnu71syyft7181x5kinkr7idtx0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Аң стиліндегі бұйымдар</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2193</id>
    <revision>
      <id>9765</id>
      <parentid>6711</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:45:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jcb</username>
        <id>3644</id>
      </contributor>
      <origin>9765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9735" sha1="rb0cu5s5tzg4f1hi49xwy1s3508kqnv" xml:space="preserve">'''Аң стиліндегі бұйымдар''' — [[Үйғарақ]] пен [[Түгіскеннің]] жерлеу мүліктерінің ішінде бейнелеу өнерінің көз тартар үлгілері де кездеседі. Бұлар - ер-тұрмандағы, алтын қаптырмалардағы, алтын шеттіктердегі хайуандардың бейнелері. Хайуанаттар бейнелерінің арасында бұғы, киік, жылкы, таутеке, қабан, арыстан, барыс не қабылан, жыртқыш құс, түйе бар. Бұл заттардың жасалу әдістері мен стилі [[Арал]] өңірі сақтарының мәдениетін скифтік-сібірлік өнер дүниесіне енгізеді.

Жинақтарда осы өнердің тым ертедегі үлгілерінің, ең алдымен [[I Петр]] коллекциясындағы дөңгелене бүктетіліп жатқан барыс не қабылан түріндегі қола қаптырмалардың болуы мәнді.

Құйрығының ұшы мен аяқтары иілген, құлағы айқын көрінбейтін, көзі мен мұрны бір сызық бойында жатқан концентрациялық шеңберлер түріндегі, денесінің бұлшық еті білемделген Үйғарақ тоғалары — [[Еуразия]]ның ежелгі аң стилінің үлгілері, олардың скиф өнері заттарына ұқсастығы байқалады. Үйғарақта бейнелеу қағидаларын сақтай отырып, тек өз ерекшеліктерін енгізу ғана байқалады.

[[Арыстанды]] бейнелеу [[Арал]] маңы сақтарының өңіріндегі тұрақты такы- рыптардың бірі болып табылады. Оңтүстік Түгіскеннің № 45 обасындағы б. з. б. VII—VI ғасырларға жататын кешеннен отырған арыстанның бейнесі салынған тартпаның екі тоғасы (дәл сондай тоға Үйғарақта да бар), басы артына қарай бұрулы отырған арыстандарды ойып салған төрт алтын тілік табылды. Аңның басы арыстанның басына оңша ұксамайды, шеберге бұл бейне таныс болмаса керек, бірақ стиль әбден ұстамды әрі дәстүрлі. 31-обадан Алдыңғы [[Азия]]дағы ежелгі түріне ұқсас түрегеп тұрған арыстан мүсіні бар алтын қаптырма табылды. Арыстанның кұйрығы ширатылған, бірақ аяқтары нағыз реалистік тұрғыда берілген, мысық көзді және жалы бар. 53-обадан табылған жүріп келе жатқан арыстандардың мүсіндері осындай үлгіге еліктелінгені анық, бірақ аң мүсінін орналастыруда өзгеріс бар, көздерін дөңгелек дерлік етіп жасаған, жалы жоқ. Ақырында, арыстан бейнеленген тағы бір нүсқа — [[Түгіскендегі]] 53-обадан табылған қорамсақтың қарсы ілгек-қапсырмасында тұмсығын аяғының үстіне салып жатқан жыртқыштың бейнесі өте табиғи түрде берілген.

Құйрығының ұшын қайқита иген және аяғының нобайы бар белгісіз бір ірі аңның (жыртқыштың) мүсінінің бергі жағына өзінің көрнектілігі жөнінен екі бұғы өте тамаша бейнеленген алтынның жалпақ тілігі ([[Оңтүстік Түгіскен]] б. з. б VII ғасыр) [[Арал]] өңірі сақтарының бейнелеу өнерінің ертедегі үлгілері қатарына жатады. Бұлардың тұмсықтары, көздерінің бітімі ертедегі Алдыңғы Азия мөрлеріндегі бейнелерге өте- мөте ұқсас, бірақ мүйіздерінің салынуы бейнелерді скифтер заманындағы қазақстандық-сібірлік мәдени ортамен жақындастырады. «Тұяғының ұшымен» тұрған бұғының қола мүсіні де осы мәдени ортаға бейімделеді (Үйғарак, б. з. б. VI ғ.).

Көбіне өз ерекшеліктерімен салынған жыртқыш кұстың басы түріндегі каптырмалар көп. Құрбандық шалатын кішкене тас мехраптың езінше бір үлгідегі бітімі осындай әуенді, бірақ өз ерекшеліктеріне әбден бейімдендіріп бейнелейді.

Аң стиліне кеңінен мәлім әуен — таутеке мен қабанды бейнелеу де Үйғарақ пен Түгіскеннен кездестірілді. Үйғарақтағы түйенің басы түрінде жасалған алқада және Түгіскендегі 66-обадан табылған киік мүсіні түріндегі алтын қаптырмада жергілікті сюжеттің бейнеленгені сезсіз. 53-обадағы арыстандарды бейнелеу тәсілімен жасалған Түгіскен қаптырмалары Қазакстан аумағы мен Минуса ойпатынан табылған аяқтары бүгулі бұғылардың бейнелеріне әте катты үксайды.

Б. з. б. V ғасырдағы қорғандардан табылған алтын астарлардағы бейнелер Оралдың және Оңтүстік Орал өңірінің саврамат дүниесінің өнеріне жақын. 53-обадан табылған қынның алтын қалақша-астарында бірінін артында бірі «жер бауырлап» жатқан ғажайып екі аң бейнеленген; олардың жөні мысық тұқымдас хайуанға ұқсайды, басы жылқының басы сияқты, ал иығына үш бұрыш түріндегі скифтердің аң стилінде қабылданған геометриялык өрнектер салынған. Түгіскен мен ¥йғарақтың оба- ларынан табылған барлық өнер заттары Арал өңірі ауданын скифтік- сібірлік аң стилі ареалына әкеліп қосады. Соңғы жылдардағы зерттеулер оның шекараларың шығысқа, тек Қазақстан далаларына ғана емес, [[Тува]]ға дейін де кеңейтті. Бұл орайда шығыс ескерткіштерінің бәрі аң стилінің пайда болу мерзімін б. з. б. VII—VI ғасырлармен, бірқатар жағ- дайларда тіпті б. з. б. VII ғасырдың басымен белгілейтіні, оның жекелеген мәдени аймақтарда өзіндік ерекшеліктермен пайда болтаны айқын көрсетіледі. Мысалы, Тува, [[Алтай]], [[Оңтүстік Сібір]] және Қазақстан аумағының дені еуропалык скифтік-сарматтық және [[Жайық]], өңіріндегі сарматтық аймақтардан ерекше аймақ құратыны анық. Арал өңірі сақтарының негізінен батыс савроматтық бағдардағы, бірақ азиялық төлтума ерекшеліктері басым аң стиліндегі ескерткіштері әлдебір аралық жағдай секілді сипатта болуы ықтимал, ал Арал өңірі сақтарының өздері аң стилінің ареалы болған ең басты екі аймақтың мәдени жалғастыру- шылары болуы мүмкін.

Алдыңғы [[Азия]]дан шыққан кейбір бейнелеу үлгілері [[Орта Азия]] аркылы скифтер заманындағы [[Алтай]] мен Оңтүстік [[Сібір]] өнеріне үйлесіп, сол арқылы орнығуы мүмкін деген жорамал расталып отыр. Бұл [[Оңтүстік Орал]] өңірінің савроматтық ескерткіштеріндегі кейбір бейнелер жөнінде де сондай дәрежеде дұрыс.&lt;ref&gt;«Қазақстан тарихы» (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. 1-том. — Алматы: Атамұра, 2010.—153 {{ISBN|978-601-282-026-3}} &lt;/ref&gt;

== Дереккөздер ==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Технология]]</text>
      <sha1>rb0cu5s5tzg4f1hi49xwy1s3508kqnv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ақша, несие, банктер теориясы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2202</id>
    <revision>
      <id>9764</id>
      <parentid>4657</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:44:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jcb</username>
        <id>3644</id>
      </contributor>
      <origin>9764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="181502" sha1="1sfuqq2mlz19rvyywwbnusx4s2q73w1" xml:space="preserve">== 1-т а қ ы р ы п. Ақшаның мәні және қызметтері ==

=== 1.1. Ақшаның қажеттігі және шығу тегі ===
Ақшаның, өндіргіш күштер мен тауар қатынастарының біршама жоғары дамуы нәтижесінде пайда болғандығы ертеректен бізге белгілі. Ақша жаратылысын зерттегендегі басты анық болғаны, ол оның тауарлы шығу тегіне байланыстылығын көрсетеді. Тауар — сатуға немесе айырбастауға арналған еңбек өнімі. Осы еңбек өнімінің тауарға айналуы ақшаның пайда болуының объективтік алғы шарттарын туғызған.

Нақты және абстракті еңбектің, жеке және қоғамдық еңбектің бөлінісі, тұтыну құны мен кұнның арасында тауар табиғатына байланысты болатын қайшылықтар айырбас құнның әр түрлі нысандарын туғызды. Айырбас — бұл бір тауар өндірушіден, екінші біреуіне жүретін тауардың қозғадысын білдіреді. Мұнда тауарлардың баламалылығын (мал = бидай = балта), яғни, тауардың түріне, сапасына, нысанына және тағайындалуына байланысты өлшенуін талап етеді. Сонымен қатар, әртүрлі тауарлардың бір-біріне өлшенуіне ортақ негіз болуы қажет.

Мұндай негізге тауарлардың құны, демек тауар өндірісі үдерісіне (процесінде) жұмсалатын және сол затқа айналып отырған қоғамдық еңбекжатады. Тек қоғамдық еңбек қана (жеке адамның еңбегі емес) тауарларды өлшенетін жасайды. Нарықта бір тауарды екінші бір тауарға айырбастаудың өзі бұл тауарларға еңбектің шығындалғандығын, яғни екі тауардың да құнының барлығын көрсетеді. Осыған байланысты жекелеген тауарларды өндіруге жұмсалған еңбек әртүрлі болып, нәтижесінде одардың құндары да бірдей болмайды. Сөйтіп, қоғамдық еңбекті немесе құнды сандық жағынан өлшеу қажеттігі туындап, айырбас құнының (1 мал = 1 қап бидайға) ұғымы туындайды.

Айырбас құны — бұл бір тауардың басқа да бір тауарға белгілі сәйкестікте айырбасталу қабілетін білдіреді.

Натуралды шаруашылық тұсында өнім тек өндірушінің және оның жанұясының қажетін қанағаттандырғаңдықтан да, ол тұтыну құны қасиетіне ие болды. Тауар өндірісі тұсында өндірушіні өз өнімін айырбастау үшін, бірінші кезекте құны, содан кейін оның тұтыну құны қызықтырды. Егер тауардың тұтыну құны болмаса, яғни оны ешкім қажет етпесе, онда оны айырбастау мүмкін емес.

Демек, айырбасқа арналмаған тауардың өндіруші үшін тұтыну құны болса жеткілікті. Ал, егер де тауар айырбасқа арналған болса, онда, оның, өндіруші үшін айырбас құны мен сатып алушы үшін тұтыну кұны болуға тиіс.

Сөйтіп, тауарлар айырбасының дамуы өз кезегінде құнның, мынадай нысандарының (формаларының) қалыптасуына себеп болған:

Алғашқысы - өндіргіш күштердің төменгі даму сатысына тән құнның жай және кездейсоқ нысаны. Айырбастың бұл нысанында бір еңбек өнімі екінші бір еңбек өніміне тікелей айырбасталынып отырған. Мысалға, бір мал бір қап бидайға айырбасталды.

Екінші нысаны — бұл құнның толық немесе жалпы нысанымен сипатталады. Еңбек бөлінісінің дамуы және өндірістің өсуі нәтижесінде нарықтағы тауарлар саны мен түрлері арта түседі. Мұнда, көбіне, бір тауар басқа да көптеген балама-тауарлардың, айырбасында жүрген. Мысалға:

1 қап бидай = 1 қойға = 1 балтаға = 1 құмыраға және т.б.

Үшінші нысаны — бұл құнның жалпылама нысаны. Әр тауар өндіруші өздерінің еңбектеріне қарай барлығына бірдей қажет жалпылама тауар алуға тырысады. Осыған байланысты жергілікті нарықтарда, тауарлар массасынан жалпылама балама рөлде жүретін тауарлар ығысып шығады. Мұндай тауарлар рөлін, кей халықтарда мал (ертедегі гректе, римдіктерде, славяндарда, моңғолдарда және т.б.), аң терісі (Скандинавияда, ертедегі Русьте), шай (Қытайда), түз (Абиссинияда), піл сүйегі (Оңтүстік Африкада) атқарады. Ресейге қосылғанға дейінгі Қазақстанның кейбір алыс түпкірлерінде ішкі сауда-саттық жүргізу үшін жалпыға бірдей балама ретінде тоқты немесе саулық қой пайдаланылған. Бірақ, аталған тауарлар мұндай рөлде ұзақ уақыт жүрмеген, себебі олар тауар айналысының талаптарын толығымен қанағаттандыра алмайды және өздерінің қасиеттеріне байланысты баламалық шартына сәйкес келмейді.

Кұнның жалпыға балама нысанының дамуы нәтижесінде барлық тауарларға тікелей айырбасталатын тауарлар әлемінен ерекше бір тауар — ақшатауары қалыптасты. Ол тауар рөлін бағалы метал-іттын және күміс атқарды.

Сонымен, ақша — бұл барлық тауарлардың құнын өлшейтін, жалпыға барша айырықша тауар.

Ақшаның объективті қажеттігі тауар өндірісі және айналысының болуына сәйкес қалыптасты. Ақша - бұл тауар айналысының кұралы және оның ізбасары. Тауар мен ақша бір-бірінен бөлінбейді, себебі ақша айналысынсыз тауар айналысының да болуы мүмкін емес. Ақша тауардан бөлініп шыққанымен де ол, айырықша тауар ретінде қала береді. Ақшаның, жалпыға бірдей балама рөлін атқару алтынға жүктеледі. Сондықтан, алтынның басқа тауарлардың құнын бейнелеуі, оның ең бастысы мынадай табиғи қасиетіне байланысты: біріншіден, алтынның табиғи сапалылығы, яғни оның оңай бөлінетіндігі, әдемілігі және тозбайтындығы; екіншіден, құны өте жоғары, сондай-ақ, оның қорының сиректігі мен өндіруге кететін еңбек шығыны жоғары болуы.

Ақша — өндіріс және бөлу үдерісіндегі адамдар арасындағы қатынасты бейнелейтін, тарихи түрде дамып келген экономикалық категория. Ақшаның экономикалық категория ретіндегі мәні, оның мынадай үш қасиетінің біртұтастығынан байқалады:
жалпыға тікелей айырбасталу нысаны;
айырбас құнының дербес нысаны;
еңбек өлшемінің заттай (материалдану) нысаны.

Жалпыға тікелей айырбасталу нысаны, оның кез келген материалдық бағалы затқа айырбасталатынын сипаттайды. Екіншісі тауарларды сатумен байланыссыз. Соңғы қасиеті, тауар өндіруге жұмсалған еңбектің ақша көмегімен өлшеуге болатын құнын сипаттайды.

=== 1.2. Ақшаның түрлері ===

Ақша, өзінің дамуы барысында екі түрге бөлінеді: толық құнды ақшалар және толық құнсыз ақшалар.

Толық құнды ақшалар — номиналдық құны оны дайындауға кеткен нақты құнымен сәйкес келетін ақшалар.

Мұндай ақшаларға металл ақшалар, соның ішінде: мыстан, күмістен және алтыннан жасалғандары жатады. Металл ақшалар әр түрлі нысанда болған. Монета түріндегі нысаны — бұл олардың соңғы нысаны. Монетаның бет жағы — аверс, артқы жағы — реверс және жаны — гурт деп аталады.

Монета сөзінің шығуын римдіктердің жүрегі саналатын шіркеу құдайы Юнона-Монета есімімен байланыстырады, яғни сол шіркеуден берілген ақшалай қаражаттың көмегімен римдердің эпир ханы Пиррмен соғыста (б.э.д. 275 ж.) жеңіске жеткендігі туралы аңыз бар.
«Монета» сөзі латынша «moneo» — «кеңес беремін, көңіліңнен шығамын» дегенді білдіреді.

Алғашқы монеталар VII ғ. б.з.б Ертедегі Қытайда және Ертедегі Лидия мемлекетінде пайда болды. Киев Русінде алғашқы монеталардың пайда болуы IX—X ғғ. жатады. Бастапқы кездері айналыста алтын монеталарымен қатар, күміс монеталар да қоса жүреді.
Алтын айналысына бірқатар елдер де XIX ғ. екінші жартысында өтті. Бұл елдердің ішінде алтын өндіру жағынан бірінші орынды, өзінің отарларымен бірге ағылшын елі алған.

Алтын айналысы тұсында құнның қағаздай белгілерінің пайда болуының мынадай объективті қажеттіліктері болған:

алтын өндірісі тауар өндірісінің артынан ілесе алмай, нәтижесінде айналыстағы ақшаға деген қажеттілікті толық өтей алмады.

жоғары құнды алтын ақшалар ұсақ құнды айналымға қызмет көрсете алмады.

алтын стандарты, жалпы алғанда өндірісті және тауар айналымын ынталандырмады.

Алтын айналысы не бары бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін болды және соғысушы елдер өздерінің шығыстарын жабу мақсатында құнның қағаздай белгілерін шығаруды ұлғайтты. Соның нәтижесінде, біртіндеп алтын айналыстан шыға бастайды.

Толыққұнсыз ақшалар (құнның белгілері) — номиналдық құны нақты құнынан, яғни олардың өндірісіне кеткен қоғамдық еңбектен жоғары болып келетін ақшалар.

Оларға мыналар жатады:

Құнның металдық белгілері—арзан бағалы металдардан жасалған ұсақ монеталар, мысалға жез, алюминий т.б. монеталар;

құнның қағаздан жасалған белгілері.

Құнның қағаздай белгілері екіге бөлінді: қағаз ақшалар және несиелік ақшаларға.

Қағаз ақшалар — бұл нағыз ақшалардың өкілдері. Тарихта олар айналыста жүрген алтын және күміс монеталардың орынбасарлары ретінде пайда болды. Қағаз ақшалардың айналыста жүруінің объективті мүмкіндігі, олардың айналыс құралы қызметін атқару ерекшеліктеріне байланысты.

Металл ақшалардың қағаз ақшаға ауысу себептері мынадай:

металл ақшалардың тасымалдап алып жүру қолайсыздығы;
металл ақшалардың мемлекеттік билік органдарының жасаған әрекетінің нәтижесінде, яғни қазынаға қосымша табыс алу мақсатында металдық құрамын төмендетуі барысында бүлінуі;

бағалы металдарды өндірудің қағаз ақшаларды шығаруға қарағанда қымбатқа түсуі;

эмиссиондықтабыс (шығарылған ақшалардың номиналдық құны мен олардың, нақты құны арасыңдағы айырма) алу мақсатында қазынаның, қағаз ақшаларды шығаруы;

бюджет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы.

Алғашқы қағаз ақшалар б.з. XII ғ. Қытайда, 1690 жылы Ұлыбритания отары болған Солтүстік Америкада, 1762 жылы Австрияда және 1769 жылы Ресейде пайда болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары қағаз ақшалар барлық елдерде шығарылды. Қазіргі кезде қағаз ақшалар қазыналық билеттер түрінде он елде (АҚШ, Италия, Индия, Индонезия және т.б.) ғана сақталған. Кешегі КСРО-да 1961 жыпы болған ақша реформасы негізінде қағаз ақшалар, яғни 1,3,5 рубльдік қазыналық билет нысанында соңғы рет айналымға шығарылып, кейіннен Ресейдегі 1991-1992 жылдары және Қазақстандағы 1993 жылғы ақша реформасы нәтижесінде айналымнан алынды.

Қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) — бюджет тапшылығын жабу мақсатында шығарылатын және металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет белгілеген өзіндік номиналы бар құнның белгілері.

Қағаз ақшалар тек қана айналыс құралы және төлем құралы қызметін атақарды. Олардың айналыста ұлғаюы мемлекеттің қаржы жетпіспеушілігіне байланысты шығаруымен түсіндіріледі. Қағаз ақшалар өзінің табиғаты жағынан тұрақсыз және құнсыздануға тез икемді. Олардың құнсыздану себептеріне: айналысқа басы артық қағаз ақшалардың шығарылуын, эмитентке деген сенімнің төмендеуін және төлем балансының қолайсыздық жағдайын жатқызады.

Несиелік ақшалар — тауар өндірісінің дамуымен, яғни тауарларды сатып алу және сатудың уақытын кешіктіріп төлеуге (несиеге) берілуімен байланысты пайда болған ақшалар.

Несиелік ақшалардың шығуы банктердің несиелеу операцияларымен байланысты. Мұндай ақшалардың басты мақсаты: ақша айналымын икемді ету; нағыз ақшаларды үнемдеу; қолма-қолсыз ақша айналымының дамуына мүмкіндік жасау.

Несиелік ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель, банкнота, және чек.

«Вексель» сөзі ағылшынша bill note — міндеттеме шоты дегенді білдіреді.

Вексель — белгілі бір соманы алдын ала келісілген мерзімде және белгіленген жерде төлейтіндігі туралы борышқордың қарыздық міндеттемесі.

Вексельдің екі түрі бар: жай және аудармалы. Вексельдің түрлеріне «Қазақстан Республикасындағы вексель айналысы туралы» (28.04.97) Қазақстан Республикасы Заңында мынадай түсініктемелер берілген:

—Жай вексель (соло) — вексельді ұстаушыға вексельде көрсетілген соманы белгілі бір уақытта немесе талап етуге байланысты төлеу туралы вексель берушінің еш нәрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын вексель.

— Аудармалы вексель (тратта) — вексельде көрсетілген соманы белгілі бір уақытта алғашқы вексельді ұстаушыға (ремитентке) төлеу туралы үшінші бір тұлғаға (трассатқа) вексель берушінің (трассанттың) еш нәрсемен негізделмеген ұсынысын (бұйрығы) сипаттайтын вексель.

Трассат тратта бойынша төлеуге келісімін бергеннен бастап, борышқор болып табылады. Аудармалы вексель келесі бетіндегі индоссамент (басқа біреуге аударуып жазу) көмегімен айналыста жүре береді. Аудару туралы қолдардың кебеюіне байланысты вексель айналысы ұлғая түседі және мұндағы әр индоссант вексель бойынша міндеттемеге бірлесіп жауап береді.

Жай және аудармалы вексель — коммерциялық вексельдің түрлері ретінде қарастырылады.

Сонымен қатар, экономикалық әдебиттерде вексельді мынадай түрлерге бөледі: қаржылық, қазыналық, достық, бронзалық.

Қаржылық (банктік) вексель — белгілі бір ақша сомасын қарызға беруден туындайтын қарыздық міндеттеме.

Қазыналық вексель — бюджет тапшылығын жабу мақсатында мемлекет тарапынан шығарылатын, оның міндеттемесі. Қазыналық вексель бойынша мемлекет борышқор болып саналады.

Достық вексель кейіннен банкте оларды есепке алу мақсатында бірі-біріне беріледі.

Бронзалық вексель нақты қамтамасыз етілмеген қарыздық міндеттемені білдіреді.

Вексельдің келесідей өзіне тән қасиеттері бар:

дерексіздік, яғни вексельде мәміленің нақты түрінің көрсетілмеуі;

даусыздық, яғни протесттуралы актіні нотариуспен жасағаннан кейін тиісті шара қолданылға дейінгі қарыздың міндетті түрде төленуге тиістігі;

айналымдылық, яғни басқа бір тұлғаларға аударып жазу арқылы (индоссамент) төлем құралы ретінде вексельдің берілуі.

Қазақстанда жоғарыда аталған заң қабылданға дейін және онан кейін де вексель айналысы дамып келеді. Вексель айналысын бірінші болып қолдаушылардың қатарында Казкоммерцбанк тәжірибесін атап кетуге болады. Бұл банк 1996 жылы Қазақстан Республикасы Үкіметінің астық жинау бағдарламасына сәйкес өзінің 500,1000 және 5000 АҚШ долларындағы «астық» вексельдерін айналымға шығарып, оларды несие құралы ретінде клиентеріне берді. Сол клиенттерінің ішінде атап айтсақ сыртқа астық сатумен айналысатын «Астық» акционерлік компаниясы 5000 АҚШ долларындағы вексельді тендер бойынша жеңіп алып, оны өзінің жабдықтаушылары арасында төлем құралы ретінде пайдаланды.

Сонымен қатар, осы банк 2003 жылы домицилиант ретінде «Қазақстан темір жолы» ҰК-ның 200,0 млн. теңгеге бағалаған вексельдерін өтеді.

Мұндағы, «домицилиант» — вексельде көрсетілген төлемді жүзеге асыратын, вексельде делдал ретінде қатысатын банк.

Бянкнота (ағыл. сөзінде «Bank-note» аударғанда «банк билеті») орталық банктің айналысқа шығарған әр түрлі номиналдағы ақша бірліктері.

Ол вексельден және қағаз ақшалардан өзара ажыратылады. Банкнотаның вексельден төмендегідей айырмашылығы бар:

мерзімділігіне қарай, егер де вексель мерзімді қарыздық міндеттеме болса (3—6 айлық), ал, банкнота — мерзімсіз қарыздық міндеттеме;

кепілдігіне қарай, вексельді айналысқа жеке кәсіпкерлер шығарады және оның жеке кепілдігі болады, ал, банкнотаны қазіргі кезде орталық банк шығаратындықтан, оған мемлекет кепілдік береді.

Экономикалық әдебиттерде банкнотаны екі түрге бөледі: классикалық және жай.

Классикалық банкнота—бұл банкнотаның алғашқы пайда болған нысаны ретінде алтынға еркін алмастырылатын, яғни алтынмен қамтамасыз етілген Орталық банктің билеті.

Классикалық банкнотаның қағаз ақшалардан өзіндік айырмашылығы бар:

жаратылысына қарай—қағаз ақшалар ақшаның айналыс құралы ретіндегі қызметінен туындаса, ал банкнота — ақшаның төлем құралы қызметінен пайда болған;

эмиссиялау әдісі бойынша — қағаз ақшаларды айналысқа қазынашылық шығарса, ал банкнотаны — Орталық банк шығарады;

қайтарылуына қарай — классикалық банкноттар вексель мерзімінің аяқталуына байланысты Орталық банкке қайтарылса, ал, қағаз ақшалар қайтарылмайды, яғни олар айналыста қала береді;

ауыстырылуына қарай — классикалық банкноталар банкке қайтуына байланысты алтынға немесе күміске ауыстырылып отырса, қағаз ақшалар қашаннан ауыстырылмайтын болған.

Банкноталардың алтынға ауыстырылуы тоқталғаннан бастап, банкнота алтынмен қамтамасыз етілуі қысқарып, оның вексельдік қамтамасыз етілуі де күрт нашарлай түсті, себебі Орталық банктің вексельдік портфелі, көбірек казыналық вексельдер мен міндеттемелерге толықты.

Жай банкнота — бұл қазіргі кездегі айналысқа шығарылған Орталық банк билеті.

Олар металға алмастырылмайды, тек қана Орталық банктің барлық активтерімен қамтамасыз етіледі. Ендеше қазіргі айналыста жүрген орталық банктен шығатын жай банкноталар алтынмен қамтамасыз етілмейді, бірақ олардың белгілі бір дәрежеде тауарлық немесе несиелік негізі сақталған, сондай-ақ олар қағаз-ақша айналысының зандылықтарына бағынады.

Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкісінің жай банкноталардың эмиссиялануының төмендегідей үш жолын бөліп көрсетуге болады:

Шаруашылықты несиелеу жолымен;

Мемлекетті (үкіметті) несиелеу, яғни мемлекеттік қарыздық міндеттемелердің орнына банкноттардың шығарылуы барысында. Шынында да, еліміз тәуелсіздік алған жылдардың басында экономикадағы тұрақсыздыктың нәтижесінде 1993-1998 жылдары мұндай көріністің куәсі болдық. Айталық, 1995—1996 жылдары бюджет тапшылығы ЖІӨ-нің 5,5 %-на дейін жетті, ендеше сол уақыттары республикалық бюджет тапшылығының 80%-ға жуығы Ұлттық Банктің Үкіметке берген несиелері есебінен жабылғаны белгілі. Әрине, бұл жолдың теріс жақтары да болды, оның бірі елімізде гиперинфлияцияның орын алуы.

ұлттық валюта бағамының тұрақтылығын қамтамсыз ету және еліміздің сыртқы қарыздарды өтеу үшін мемлекеттің валюталық резервтерін арттыру мақсатында айналысқа қосымша ақша эмиссиялау жолымен.

Чек, вексель мен банкнотаға қарағанда, коммерциялық банктердің кұрылып, олардағы ағымдық шоттарда бос ақшалай қаражаттардың жинақталуына байланысты несиелік және айналыс құралы ретінде біршама кеш пайда болды.

Алғашқы чектер 1683 жылы Англияда пайда болды.

Чек — ағымдағы шот иесінің чекті ұстаушыға белгілі бір ақшалай сачаны төлеу туралы немесе басқа ағымдық шотқа аудару туралы өзінің банкісіне берген жазбаша бұйрығы
.
Чектің мынадай түрлері бар:
ақшалай чек — банктен қолма-қол ақша алуға арналған төлем құралы.

атаулы чек — аударуға құқысыз белгілі бір тұлғаның атына жазылады;

ордерлі чек — бір тұлғаның атына толтырылған, бірақ индоссамент бойынша басқа бір тұлғаға беруге құқық береді;

мәлімдеуші чек — чекті мәлімдеушіге ондағы көрсетілген сомасы төленеді;

есеп айырысу чегі — заңды тұлғалар арасында қолма-қолсыз есеп айырысуларда қолданылады;

жол чегі—туристік сапарларға арналған төлем құралы;

кепілдендірілген чек — банктің чекте көрсетілген соманы төлеуге кепілдендіруін сипаттайын төлем құралы.

Чектің экономикалық жаратылысы мынадай:

біріншіден, ол банктен нақты ақшаны алуға қызмет етеді;

екіншіден, ол айналыс және төлем құралы қызметін атқарады;

үшіншіден, ол қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу құралы.

Электрондық ақшалар — компьютер торабының, ақпараттарды автоматты түрде өңдеу құралдарын қолданатын байланыс жүйелері арқылы жүзеге асыратын банктер және олардың клиенттері, сатушылар мен сатып алушылар арасындағы төлемдер жиынтығы.

Электронды ақшалар — пластикалық карточка нысанында болады. Олар екі түрлі болып келеді:

Дебеттік (твлем) карточка — банкте арнайы карточкалық қаражаты бар, клиент арасындағы келісімшартқа сәйкес шоттағы қаражатты пайдалануға, банкомат арқылы қолма-қол ақша алуға, сондай-ақ тауарлар мен қызметтер үшін төлеуге арналған төлем құралы.

Кредиттік карточка — оның эмитеті мен карточка иесі арасындағы келісімшартқа сәйкес, несиелік көлемінде тауарлар мен қызметтер үшін төлемді жасауға, не қолма-қол ақша алуға арналған карточка.

Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейдегі банктер дебеттік және кредиттік карточкалардың локальдық және халықаралық түрлерін кеңінен қолданылуда. Халықаралық карточкаларға: «Eurocard», «Master Card», «Visa», «Maestro» және т.б. жатады.

Қазіргі кезде жалақы алуға арналған дебеттік карточкалар да кеңінен қолданылуда. Мұндай карточкалардың шоттары көбіне теңгеде ашылады.

Несиелік карточкалар бөлшек сауда айналымында және қызмет көрсету аясында қолданылады. Қазіргі уақытта несиелік карточкалардың мынадай түрлері қолданылады: банктік, саудаға арналған, бензин сатып алуға арналған, туризм және ойын-сауық шараларын төлеуге арналған. Біршама кеңінен таралған түріне сауда карточкаларын жатқызуға болады.

2011 жылдың 1 ақпанындағы жағдай бойынша 20 банк және «Қазпочта» АҚ нақтылы түрде төлем карточкаларын шығаруды жүзеге асыруда. Екінші деңгейлі банктер жергілікті жүйе төлем карточкаларын: Altyn Card — «Қазақстанның Халықтық Банкі» АҚ, Smart AlemCard — «БТА Банкі» АҚ, «Сити банкі» АҚ шығаруда. Бұдан басқа, қазақстандық банктер келесідей халықаралық жүйе карточкаларын шығарумен және таратумен айналысуда: VISA International, MasterCard Worldwide, American Express International, China Union Pay және Diners Club International.

Мысалға Темірбанкі АҚ-ның шығаратын және қызмет көрсететін төлем карточаларының түрлері 2- қосыша бетте берілген.

=== 1.3. Ақшаның қызметтері және экономикадағы рөлі ===

Ақша экономикадағы рөлін өзінің атқаратын негізгі қызметтері арқылы орындайды. Ақшаның әр қызметі тауар айырбасы үдерісінен туындайтын тауар өндірушілердің нысаны ретінде ақшаның әлеуметтік және экономикалық мазмұнының белгілі бір жақтарын сипаттайды.

Ақшаның қазіргі экономикадағы атқаратын қызметтеріне мыналар жатады:
құн өлшемі және баға масштабы;
айналыс (айырбас) құралы;
төлем құралы;
қорлану және қор жинау құралы;
дүниежүзілік ақша.

Ақшаның құн өлшемі қызметі. Ақша жалпыға бірдей балама ретінде барлық тауарлардың құнын өлшейді. Ақша құн өлшемі ретінде: «мөлшері жағынан аттас, сапасы жағынан салыстыруға келетін тауарлар құнын бейнелеу үшін тауарлар дүниесіне материал беру» қызметін атқарады. Бірақ та тауарларды өзара өлшейтін ақша емес, тауарлар өндірісіне кеткен қоғамдық қажетті еңбек олардың бір-бірінің өлшенуіне жағдай жасады. Барлық тауарлар қоғамдық еңбек өнімдері, сондықтан олардың құнын өзіндік құны бар нақты ақшалар (алтын және күміс) өлшей алады.

Тауар құнының ақшамен бейнеленуі оның бағасы деп аталады. Баға тауарды өндіруге және сатуға қажетті қоғамдық еңбек шығынымен анықталады. Әрбір елде ақшаның өлшемі ретінде қабылданған және тауарлар бағасын өлшеуге қызмет ететін металдың (алтын) баға белгілеу процесіндегі ақша бірлігіне бекітілетін салмақты саны бағамас- штабы деп аталады.

Бағалардың негізінде және олардың қозғалысында құн заңы жатыр. Ақшаның құн өлшемі қызметі мен баға масштабы арасында өзара айырмашылық бар. Құн өлшемі — бұл мемлекетке тәуелсіз ақшаның экономикалық қызметін сипаттайды. Құн өлшемі кызметі құн заңына байланысты анықталады. Баға масштабы — бұл мемлекетке тәуелді, бірақ тауардың құнын көрсету үшін емес, тек оның бағасын бейнелеу үшін қызмет етеді. Баға масштабы нарық заңына, яғни сұраныс пен ұсынысқа байланысты белгіленеді. Сөйтіп баға масштабы арқылы ойша белгіленетін тауарлар бағасы, ұлттық ақша бірлігіндегі көрсетілетін нарықтық бағаға айналады.

Бүгінгі танда тауарлар алтынға тікелей айырбасталмайды және олардың бағасы алтынмен бейнеленбейді. Ақшаның бұл қызметін алтынның орнында жүретін оның құндық өкілдері немесе қағаз және несиелік ақша белгілері атқарады. Мұндай ақшалардың меншікті құны болмайтындықтан да, оларды толық бағалы емес ақшалар деп атайды. Өйткені, олар тауарлар құнын толық өлшемейді, бірақ өлшеуге қатынасады.

Ақшаның айналыс құралы қызметі. Айналыс құралы қызметінде ақша тауар айналысы үдерісінде делдалдық рөл атқарады. Тауар айналысы мынадай үдерістерді қамтиды: тауар сату, яғни оның ақшаға айналуы, және тауарды сатып алу, яғни тауардың ақшаға айналуы. Бұл үдерісті арнайы формулада келесідей түрде беруге болады: Т ( mayap) —A (ақша) — Т( тауар).

Ақша айналысының тауар айналысынан айырмашылығы ақша тауарларды біртіндеп айналыстан шығара отырып, өзі айналыста үнемі қалып отырады. Ақшаның айналыс кұралы ретіндегі қызметінің басты ерекшелігі, біріншіден, бұл қызметті толық бағалы емес құнның белгілері: қағаз және несиелік ақшалар атқарады, екіншіден, нақты және қолма-қолсыз ақшалар атқарады.

Сонымей ақша, айналыс Кұралы қызметін атқаратындықтан да олардың саны, яғни айналысқа қажетті сатылатын тауарлар массасы және бағасы негізінде анықталады. Ал егер, айналыстағы ақша массасы тауар массасынан артық болса, онда ақшаның құнсыздануы инфляцияға жол береді.

Ақшаның төлем құралы қызметі. Әртүрлі жағдайлардың болуына байланысты тауарлардың тек нақты ақшаға ғана сатылмайтыны белгілі. Себебі әртүрлі тауарларды өндіру кезеңі мен айналыс мерзімінің ұзақтығының бірдей еместігі, сондай-ақ бірқатар тауарлардың өндірісі мен сатылуының маусымдық сипатта болуы шаруашылық субъектісінде қосымша қаражаттардың жетіспеушілігін туғызады. Соның нәтижесінде тауарлардың төлемін кешіктіріп сатып алу және сату, яғни несиеге беру қажеттігі туындайды. Ақша төлем құралы ретінде мынадай ерекше бір қозғалыс нысанына ие: Т(тауар) — М(міндеттеме), келісілген мерзімнен кейін: М(міндеттеме) — Т(тауар).

Ақшаның төлем кұралы қызметі мен айналыс құралы қызметтері арасында өзара айырмашылық бар. Ақша айналыс құралы ретінде делдалдық рөлінде жүретін болса, төлем құралы қызметінде ақша мен тауардың бір-біріне қарама-қарсы қозғалысы болмайды, яғни қарыздық міндеттеме арқылы өтеу, сату және сатып алу үдерісінің аякталғандығын білдіреді. Тауар мен ақша арасындағы уақыттағы алшақтық кредиторға қарыз алушының төлемеу қауіпін тудыруы мүмкін.

Ақша төлем құралы ретінде тек қана тауар айналысына қызмет етіп қоймай, сол сияқты қаржы және несие қатынастарына да қызмет етеді.

Жалпы барлық ақшалай төлемдерді төмендегідей түрде топтастыруға болады;
тауарлар және көрсетілетін қызметтер бойынша төлем міндеттемелері;
мемлекетке қатысты қаржылық міндеттемелер;
банктік ссудалар, мемлекеттік және тұтыну несиелері бойынша қарыздық міндеттемелер;
сақтандыру міндеттемелері;
әкімшілік және сот алдындағы және өзге міндеттемелер.

Ақшаның төлем құралы қызметін толық бағалы емес, яғни қағаз және несиелік ақшалар атқарады.

Ақшаның қор жинау және қорлану қызметі. Ақша жалпыға бірдей балама ретінде, оның иесіне тауар алуды қамтамасыз етумен қатар, байлықты жинау құралы болып табылады. Сондықтан да адамдар, оларды жинақтау немесе қорлануға тырысады. Қорлану үшін ақша айналыстан алынады, сөйтіп, тауарды сату және сатып алу қозғалысы үзіледі.

Ақшаның қор жинау қызметін толық бағалы емес ақшалар атқара алмайды, себебі олардың меншікті құны жоқ. Бұл қызметті атқару қашаннан алтынға жүктелген.

Ал ақшаның қорлану қызметін толық бағалы емес ақшалар атқарады. Тауар өндірісі жағдайында қорлану екі нысанда жүзеге асырылады десе болады:

1)	Кәсіпорындар мен ұйымдардың ағымдық және жинақ (депозиттік) шоттардағы, сол сияқты банктегі басқа шоттардағы ақшалай қаражат қалдықтары түрінде қоғамдық қорлану нысанда;

2)	Банктердегі халық салымдарында, облигацияларда жинақталған жеке қорлану нысанында.

Дүниежүзілік ақша. Сыртқы сауда байланыстары, халықаралық заемдар, сыртқы серіктестерге қызмет көрсету барысы дүниежүзілік ақшалардың пайда болуына себеп болды. Дүниежүзілік ақшалар жалпыға ортақ төлем құралы, жалпыға ортақ сатып алынатын құрал және жалпыға ортақ қоғамдық байлықтың материалдану құралы болыптабылады. Халықаралық төлем құралы ретінде дүниежүзілік ақшалар халықаралық байланыстардағы есеп айырысуларда қолданылады. Халықаралық сатып алынатын құрал ретінде дүниежүзілік ақшалар елдер арасындағы нақты ақшамен төленетін тауарлар және көрсетілетін қызметтер айырбасындағы тепе-тендік бұзылған жағдайда қызмет етеді. Жалпыға ортақ қоғамдық байлықты құрау ретінде дүниежүзілік ақшалар бір елдің екінші бір елге займ немесе субсидиялар беруі барысында қызмет етеді.

Егер де еліміздің ішіндегі ақша мемлекетпен заңдастырылған ұлттық ақша бірлігі нысанында қызмет ететін болса, ал елімізден тысқары жерде, К. Маркс өз еңбегінде: «ақша өзінің ұлттық киімін шешеді де, өзінің бастапқы нысаны ретіндегі металл құймасына, яғни жалпылама балама тауар нысанында өтеді»—деп жазады. Сондай-ақ бұл жерде дүниежүзілік ақша ретінде алтынның қызмет етуі сипатталады.

Алтын монета стандарты тұсында дүниежүзілік ақша қызметін алтын және алтынға ауыстырылатын жекелеген елдердің несиелік ақшалары (банкноталар) көбіне АҚШ доллары және ағылшын фунт стерлингі аткарған.

Қазіргі кезде дүниежүзілік ақша қызметін: АҚШ — доллары, Еуропалық Одақтың қазіргі валютасы - еуро, сол сияқты Халықаралық валюталық қордың СДР-і (арнайы қарыз алу құқығы) атқарады.

1999 жылы қаңтар айынан бастап, Еуропалық қауымдастық елдерінде жаңа валютасы «еуро» енгізілді. Еуропралық валюталық Одаққа бастапқыда он бір ел қатынасқан: Германия, Франция, Луксенбург, Нидерландия, Австрия, Бельгия, Финляндия, Ирландия, Португалия, Испания және Италия. 1999 жылғы 1 қаңтардан бастап, «еуро» қолма-қолсыз төлемдер үшін және мемлекеттің жаңа қағаздарын орналастыру үшін пайдаланылды. «Еуро» банкноты мен монеталары 2002 жылдың 1 каңтарынан және 6 айдай уақыт ішінде енгізіліп, валюталық одаққа мүше елдердің ұлттық ақша бірліктері 2002 жылдың 1 шілдесінен бастап өз қызметтерін тоқтатты,


=== 1.4. Ақшаның теориялары ===

Ақшаның теориялары мынадай оның бағыттарын бөліп қарастырады:
Ақшаның металдық теориясы;
Ақшаның номиналистік теориясы;
Ақшаның сандық теориясы.

Ақшаның металдық теориясы ақша қызметін бағалы металдардың атқару барысында XV—XII ғғ. қалыптасты. Бұл теорияның өкілдеріне Англияда У .Стэффорд, Т.Мэн, Д.Норс жатса, Францияда А.Монкретьен жатты. Олар монетадан жасалған ақшалардың бұзылуына қарсы болды.

Ақшаның металдық теориялары сауда буржуазиясының мүддесін қорғай отырып, олардың саяси экономиядағы бағыты — меркантилизмді көрсетті. Осы теорияға сәйкес байлықтың көзіне сыртқы сауданы жатқызды. Төлем балансының активті қалдығы ғана елге бағалы металдардың келуін қамтамасыз етеді деген.

Ертедегі метализм теориясының қателігі, біріншіден, байлықтың көзіне адам еңбегімен жасалатын материалдық игіліктер емес алтын мен күмістің жатқызылуы, екіншіден, айналыстағы қағаз ақшаларды металл ақшаларға алмастыру қажеттігін жоққа шығарғандығымен сипатталады.

Капиталдың бастапқы қорлануы аяқталуымен байланысты олардың көзқарастары өзгеріп, яғни байлықтың көзіне сыртқы сауда мен бағалы металдар емес, мануфактура мен ауыл шаруашылығы жататындығына көздері жетті. Соған сәйкес ішкі нарыққа көңіл аударылып, металл ақшалардың ұлтқа қымбатқа түсетінін түсінді.

XIX ғ. екінші жартысындағы ақшаның металдық теориясының қайта тууы 1871—1873 жылдардағы Германияда алтын монета стандартының енгізілуімен байланысты болды. Бұл — ақшаның металдық теориясының бірінші метаморфозасы. Неміс экономистері (К.Книс және т.б.) ақшаға бағалы металдармен қатар, орталық банктің банкноталарын да жатқызды. Сол уақыттары ақшаның металдықтеориясы инфляцияға қарсы бағытталған ақшалай реформаларды негіздеу үшін пайдаланылды.

Ақшаның металдық теориясының екінші метаморфозасы бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болды. Оның өкілдері алтын монета стандартын қалпына келтіру қажеттігін мойындай отырып, алтын монометализмінің жаңа қысқарған нышандарын: алтын құйма және алтын девиз стандартын енгізуге арналған өздерінің теорияларын жасады.

Ақшаның металдық теориясының үшінші метаморфозасы екінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болды. Француз экономистері А. Тулемон, Ж. Рюэфф және М. Дебре, сондай-ақ ағылшын экономисі Р. Харрод алтын монета стандартын халықаралық айналымда енгізу қажеттігін ұсынса, американ экономисі М.Хальперии және француз экономисі оның ішкі айналымда енгізілуі туралы ұсыныс жасады.

70 жылдардың басында Бреттон-Вудс валюта жүйесінің күйзеліске ұшырауымен байланысты қайтадан алтын стандартын қалпына келтіру қажеттігі туындады. Сол уақытта АҚШ президенті болған Р. Рейган сайлау алдындағы күресте алтын стандарты қайтадан келу мүмкін деп санаған. 1981 жылы президент болып сайланғаннан кейін ол аталған мәселе бойынша арнайы комиссия құрды, бірақ комиссия алтын стандартына қайтып келудің ретсіз екендігін айтты.

Ақшаның номиналистік теориясы құл иеленушілік құрылыс тұсында пайда болды. Бұл теория қазынаның табысын ұлғайту мақсатында монеталарды бұзылуын ақтау үшін, ақшаның ішкі құнының болуын теріске шығарды.

Бұл теория XVII-XVIII ғғ. ақша айналысына толық құнды емес металдардың шығуымен байланысты қалыптасты. Ақшаның номиналистік теориясының алғашқы өкілдері ағылшындар Дж.Беркли мен Дж.Стюарт болды. Олардың пікірінше біріншіден, ақшаны мемлекет шығаруға тиіс, екіншіден олардың құны номиналына байланысты анықталуға тиіс, үшіншіден ақшаның мәні бағаның масштабына қатысты болуға тиіс дейді. Мысалы, Дж. Стюарт ақшаны баға масштабы ретінде қарастырады. К. Маркс ондай ұсыныстарды сынға ала келіп, ол қант қызылшасын кірдің көмегімен өлшеуге болатынын, және кірдің де қандай да бірлікпен өлшенетін салмағының болатынын айтады. Сол сияқты ақшаның да өзінің құны болатындықтан ол өзге тауарлардың құнын өлшейді деген пікірге келеді.

Демек, номиналистер ақшаның табиғи құнын жоққа шығара отырып, оларды тек қана техникалық айырбас құралы ретінде таныды. XIX ғасырдың аяғы және XX ғасырдың басында саяси экономияда бұл пікірлер өз орындарын алды. Ертедегі номинализмнен онын, айырмашылығы, ол мұнда айналыста толық құнды монеталар емес қағаз ақшалар (казынашылық билеттер) болуға тиіс деген пікірде болды.

Неміс экономисі Г. Кнаптың 1905 жылы жарық көрген «Ақшаның мемлекеттік теориясы» деген еңбегінде номинализм теориясы айқын көрініс тапқан. Оның негізгі пікірлері мынадай болған:
ақша — бұл мемлекеттік биліктік өнімі;
ақша — бұл мемлекетпен номиналдық құны белгіленген төлем құралы;
ақшаның негізгі қызметі бұл төлем құралы.

Г. Кнаптың ақшаның мемлекеттік теориясының қателгі мынада болды: біріншіден, ақша құқықтық категория емес ол экономикалық категорияға жатады; екіншіден, металл ақшалардың өзінің құндары болады, яғни оны мемлекет белгілей алмайды, ал қағаз ақшалардың құндарының өзін де мемлекет белгілемейді, ол объективті экономикалық зандармен негізделеді; үшіншіден, ақшаның негізгі қызметі төлем құралы емес, яғни құн өлшемі құралы болып табылады.

Австрияның экономисі Ф. Бендиксеннің «Ақшаның кұндылығы туралы» және «Ақша жалпыға балама алмастыру құралы туралы» еңбектерінде ақшаны коғамның мүшелеріне қызмет етуге куәгер ретінде, яғни өнімді алуға құқық беретін құрал деп бағалай отырып, ақшаның мемлекеттік теориясын экономикалық тұрғыдан негіздеуге тырысқан. Бірақ оның номинализмді экономикалық негіздеуінің жолы болмады, себебі, ол ақшаның мәнін бағалауда құнның теориясын мойынсынбады.

1929—1933 жылдары экономикалық дағдарыс тұсында номинализм әрі қарай дами түсіп, алтын стандартынан бас тартуды ақтау үшін теориялық негіз болып қала берді. Дж. М. Кейнс 1930 ж. «Ақша туралы трактат» деген еңбегінде алтын ақшаларды арбаның бесінші доңғалағына теңеді. Нағыз ақшалар — олар қағаз ақшалар, яғни олар алтынға қарағанды біршама икемді және қоғамның үнемі өркендеуін қамтамасыз ете алады деген тұжырым жасайды. Қағаз ақшалардың айналыстан алтынды ығыстырып шығаруын ол алтынан кету және Кнап теориясының жеңісі деп қарастырды.

Кнап теориясының қателігі, оның металл ақшалар икемсіз, олардың икемділігіне тек қана банкноталарды шығару арқылы қол жеткізуге болады деген пікірінен байқалады. Кейнс номинализмінің түпкілікті мақсаты — алтын монета стандартын алып тастау, қағаз ақша айналысына өту және экономиканы инфляциялық үдерістерді басқару арқылы реттеуді көздеді.

Қазіргі кездің өзінде номинализм бұл ақша теорияларының ішінде үстемдік етуші теорияға жатады. Атақты американ экономисі П. Самуэльсон ақшаны шартты белгі ретінде қарастырады. Өзінің «Экономика» атты еңбегінде ол: «тауарлы ақшалардың дәуірін қағаз ақшалар дәуірі басты. Қағаз ақшалар ақшаның мәнін, олардың ішкі құндарын айқындай түседі. Ақша бұл жасанды әлеуметтік шартты белгі» — дейді.

Сөйтіп, номинализмнің барлық түрлеріне бір ғана нәрсе тән: ол ақшаның тауарлы шығу тегін жоққа шығару, олардың негізгі қызметтерінен бас тарту, ақшаның баға масштабын білдіруі, сондай-ақ ақшаның нағыз есептік бірлік ретінде болуы.

Ақшаның сандық теориясының өкілдерінің, пікірінше тауарлар бағасы мен ақша құнының деңгейі олардың айналыстағы санымен анықталады дейді.

Мұндай пікірді алғаш рет XVI ғ. француз ғалымы Ж. Боден айтқан болатын. Ол Батыс Еуропадағы тауарлардың қымбат болуын бағалы металдардың көп келуімен түсіндірді. Бұл пікірді XVII ғ. Ш.Л.Монтеське, Д. Юм, Дж. Милль, сияқты ғалымдар қолдай отырып, олар айналыстағы ақша саны мен олардың құндарының арасындағы өзгерістердің, пропорционалдығы туралы айтқан болатын.

XVIII ғасырдағы ақшаның сандық теориясының жақтаушыларының біріне Д. Рикардо жатты. Оның көзқарасы екі жақты қалыптасты: бір жағынан, ол ақшаның құны, оларды жасауға кеткен еңбек шығынымен анықталатынын мойындаса, екінші жағынан кейбір мерзім ішінде ақшаның құны, ақшалар сандарының өзгерісіне байланысты өлшенеді деген. Сөйтіп, Д. Рикардо 1797 жылы алтынның айналыстан алынып тасталғаннан кейінгі Англия банкінің банкноталарының құнсыздану себептерін түсіндіріп берді.

XX ғасырдың басына таман батыс экономикалық пікірлердің немесе неоклассикалық ұдайы өндіріс теорияларының құрамдас бөлшегі ретінде ақшаның сандық теориясы үстемдік етті. Ең көп таралған нұсқаларына трансакциондықжәне кембридждік нұсқалары жатты.

Трансакциондық нұсқасын (ағылшынша, transaction — мәміле), американ экономисі И. Фишер жасады. Оньщ нұсқасы мынадай «айырбас тендеумен» көрсетіледі:

:MY = PQ

:мұндағы
:М — айналыстағы ақшаның саны;
:Ү — ақшаның айналысы жылдамдығы;
:Р — тауарлардың орташа бағасы;
:Q— сатылған тауарлардың саны.

Ақшаның сандық теориясын жасауда И. Фишер аталған тендеуді пайдалану барысында бірқатар кемшіліктер жіберді. Ол Ү — ақшаның айналыс жылдамдығы мен Q — сатылған тауарлар көлемі қысқа мерзім ішінде өзгеріссіз қалады, немесе ақшаның айналыс жылдамдығы ұзақ мерзімді факторлармен анықталады, ал өнідіріс көлемі де өспеуі мүмкін, себебі неоклассикалық көзқарас бойынша ресурстардың барлығы толық өндірісте қамтылады деген пікір білдірді.

Кейінен Ү мен Q талдаудан алып тастап, М — ақшаның санымен Р — тауардың бағасы арасындағы байланысты ғана ақшаның сандық теориясының негізіне жатқызады.

Ақшаның сандық теориясының Кембриджік нұсқасы А. Маршал, А. Пигу, Д. Робертсон сияқты ағылшын экономистерінің еңбектерінде көрініс тапты. Олар өздерінің нұсқаларының негізіне ақшаның санын емес, шаруашылық субъектілердегі олардың қорлануын жатқызды.

Кембриджік нұсқаның негізгі қағидаты формуламен бейнеленеді:

:M = kPQ

:мұндағы,
:М —ақшаның саны;
:Ү — ақшаның айналысы жылдамдығы;
:Р — баға деңгейі;
:Q — ақырғы өнімге жататын тауарлардың заттай көлемі;
:k - ақша нысаны сақталатын жылдық табыстың бір бөлігі.

Кембридждік нұсқа өзінің мәні жағынан айырбас теңдеуіне ұқсас болып табылады. Себебі, k — шамасы ақшаның айналыс жылдамдығына кері шама (k = 1/Ү). Екі нұсқаның бір-бірінен айырмашылығы мынада, егер И.Фишер ақша айналысының жылдамдығының айналым факторларының өзгеріссіздігімен байланыстырса, ал ағылшын экономистері оны психологиямен, яғни айналымға қатысушылардың әдеттерімен байланыстырады. Бірақ екі нұсқаның қорытынды пікірлері бірдей, ақша санының өзгерісі бұл бағаның өзгерісінің салдары еместігін көрсетеді.

К. Маркс ақшаның сандық теориясы өкілдерінің мынадай кемшіліктерін атап көрсетті, олардың ойынша айналысқа тауарлар бағасыз, ал ақшалар болса құнсыз түседі де кейіннен осы үдерісте тауарлардың, бір бөлігі тиісінші ақшалардың бір бөлігіне айырбасталады дегендігін теріске шығарады.

20-30 жылдары ақшаның сандық теориясының тұрақсыздығы белгілі болады, сөйтіп олардың өкілдерінің ойынша ақшаның айналыс жылдамдығының өзгеріссіз болады деген пікірлері орындалмай, керісінше ақшаның айналыс жылдамдығы күрт өзгере бастайды. Сонымен қатар, 1929—1933 жылдары дағдарыста олардың ресурстардың барынша пайдаланылатыны туралы пікірлерінің қатесін шығарды. Тағы бір айта кететіні аталған теория баға белгілеу тәжірибесіне монополиялық бірлестіктерінің ықпалын ескермейді. Овдай үдерісті айналыстағы ақша санының өзгерісінің нәтижесі деп санайды. Мұның барлығы аталған тұжырымдардың құлдырауына себеп болады.

Бірақ 1960-1980 жылдары ақшаның сандықтеориясы саяси экономиядағы неоклассикалық ағымдардың бірі — монтеризм түрінде қайта туады.

Ақшаның мұндай теориясына сәйкес ақшаның саны шаруашылық конънктурадағы негізгі фактор болып табылады, себебі айналыстағы ақша массасы мен жалпы ұлттық өнім шамасы арасында тікелей байланыс болады.

Монетаристік теория 50 жылдардың ортасында АҚШ-та «чикаго мектебі» ретінде қалыптасып, оның негізін қалаушы М. Фридмен болды. Оның ойынша кездейсоқ тауарлы шарушылық нарықтық бәсеке тетіктері (мехнизмдері) мен баға белгілеудің іс-әрекетіне негізделген ерекше ішкі тұрақтылыққа байланысты. Бұл теорияның жақтаушылары шаруашылық «үдерістерге мемелекеттің араласуының қажеттігі туралы» кейнстік тұжырымдардың қарсыластары болып табылады. Олар кейнсшілердің ұсынған сұранысты ынталандыруға байланысты мемлекеттік шаралардың тек қана экономика жағдайын жақсартып қоймай, сонымен бірге жаңа дипропорциялары және дағдарыстарды туындататынын айтады.

Монетаризм 70 жылдары үкіметтік ұйымдардың оны стагфляциямен күресте пайдаланғандықтан кеңінен тарайды және ол экономиканы ақша-несиелік реттеудің мемлекеттік бағдарламаларының теориялық негізіне айналады.

Монтеризмнің бірнеше бағыттары мен өкілдері (К. Бруннер, А. Мельцер, Д. Лейдлер және т.б.) болғанымен де М. Фридменнің мынадай тұжырымдары кеңінен тарайды:
ақшаның сандық теориясы бойынша айналыстағы ақша саны мен тауар бағаларының деңгейі арасындағы себепті байланысты негіздейді;

өнеркәсіптік айналымдардың монетарлық теориясы бойынша шаруашылық конънктурадағы ауытқулар ақша жиынындағы алдыңғы болған өзгерістермен анықталады;

өндірістің нақты факторларына ақшаның айырықшы ықпалы пайыз нормасы арқылы болатыны, ал мұны кейнстіктер тауарлар бағаларының деңгейі арқылы деп көрсеткен;

ақша көрсеткіштері мен өндірістің нақты факторларының өзгерістері арасындағы шығындардың өзгерістерінің болуына байланысты экономикалық реттеудегі мемлекеттік шаралардың тиімсіздігі туралы пікірлері;

«монетарлық ережесіне» (немесе k —пайыздар ережесіне) сәйкес шаруашылық жағдайына, өнеркәсіп айналымдарының фазасына тәуелсіз айналыстағы ақша жиынының жылына бірнеше пайызға дейін автоматты түрде өсетіні;

сыртқы экономикалық тендікті «өзін-өзі реттеуге» арналған өзгермелі валюталық бағамдар жүйесі.

Ұлыбритания, АҚШ, Германия және өзге мемлекеттердің үкіметтерінің монетаристік вдеяларды тәжірибеде қолдануы инфляциялық үдерістердің тежелуіне ықпал еткенімен, экономикадағы дағдарыстық құбылыстардың дамуына жол беріп, осы елдерде жұмыссыздықтың өсуін ынталандыра түсті.

Қазіргі кезде Қазақстан да осы монетаристік тұжырымдар пайдаланушы елдердің қатарына жатады. Бізде де ондай идеяларды экономиканы ақша-несиелік реттеу барысында қолданып отыр.

== 2-т а қ ы р ы п. Ақша айналысы және ақша жүйесі ==


=== 2.1. Ақша айналысы және оның заңы ===

Ақша айналысы — шаруашылықтағы тауарларды өткізуге, сондай-ақ тауарлы емес төлемдерді және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететін қолма-қол және қолма-қолсыз ақша нысандарындағы ақшалардың қозғалысы.

Ақша айналысының объективтік негізіне де тауар өндірісі жатады. Тауар өндірісі тұсында тауарлар әлемі: тауар және ақшаға бөліне отырып, олардың арасында өзара қарама-қайшылықтар туады. Қоғамдық еңбек бөлінісінің терендеуіне және жалпы ұлттық және дүниежүзілік нарықтардың қалыптасуымен байланысты капитализм тұсында ақша айналысы да әрі қарай дами түседі. Сонымен ақша, капитал айналымына қызмет ете отырып, барлық жиынтық қоғамдық өнім айналысы мен айырбасына дәнекер болады. Ақшаның қолма-қол және қолма-қолсыз нысанының көмегімен тауарлар айналысы, сондай-ақ ссудалық және жалған капиталдың қозғалысы жүзеге асырылады.

Ақша айналысының кұрылымына колма-қол ақшалар айналысы мен қолма-колсыз ақшалар айналысы кіреді.

Қолма-қол ақшалар айналысы — бұл нақты ақшалар қозғалысын білдіреді. Оған банкноталар, монеталар және қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) қызмет етеді. Дамыған елдерде нақты ақшалар айналысының едәуір белігін орталық банктерден шығарылған банктік билеттер құрайды. Ақша шығарудың кішкене белігі (10-ға жуығы) қазыналық билеттерді шығарушы қазынашылықтың үлесіне тиеді.

Қолма-қолсыз ақшалар айналысы — қолма-қолсыз ақшалар айналымы ақшаларының қозғалысы.

Мұндағы, қолма-қолсыз ақшалар — чектер, пластикалық карточкалар электрондық аударымдар көмегімен пайдаланылатын клиенттердің шоттардагы сақтаған ақшалары (депозиттер).

Қолма-қол ақша мен қолма-қолсыз ақшалар арасында тығыз байланыс пен өзара тәуелділік бар. Ол ақшаның үнемі бір айналыс аясынан екінші біріне өтіп отыруынан байқалады. Айталық, қолма-қол ақшалардың банктегі депозитке салынуы, олардың қолма-қолсыз ақшаға айналуын білдірсе, ал, банктен жалақы, жәрдемақы, стипендия, зейнетақы және т.с.с. төлеу үшін ақша алған жағдайларда қолмақолсыз ақшалар қолма-қол ақшаларға ауысуы байқалады.

Құн заңы және оның айналыс аясында пайда болу нысаны, яғни ақша айналысының заңы тауар-ақша қатынастары қалыптасқан барлық қоғамдық формацияға тән болып келеді. Құн нысандарының дамуына талдау жасай отырып, К. Маркс ақша айналысының заңын ашқан болатын.

Оның пікірінше, ақша айналысы заңының мәні ақшаның айналыс қызметін атқаруға қажетті ақша саны, сатылатын тауарлар бағасы ақша айналысының жылдамдығына қатынасын білдіреді. Ақша айналысының заңы айналыстағы жүрген тауарлар массасы мен олардың бағасының деңгейі мен ақша айналысының жылдамдығы арасындағы-экономикалық тәуелділікті бейнелейді.

Ақша айналысының заңы — тауарлар айналысы үшін қажетті ақшалардың санын (Ата) анықтайды.

Бұл жерде бір айта кететіні, ақшаның төлем құралы қызметін атхаруымен байланысты бұл формула да нақтылануды талап етуде.

Айналысқа қажетті ақша санын мынадай формуламен бейнелеуге болады:


:мұнда,

:Ак — айналысқа қажетті ақша саны;
:Стб — сатылатын тауарлар бағасының сомасы;
:Нтб — несиеге сатылған тауарлар бағаларының сомасы;
:Мтс — міндеттемелер бойынша төлемдер сомасы;
:Өтс — өзара өтелетін төлемдер сомасы;
:Аос — айналыс және төлем құралы ретіндегі ақша айналымының орташа саны.

Осындай жағдайларды, айналысқа қажетті ақша санына өндірістің дамуының шарттарына тәуелді болып келетін, әр алуан факторлар ықпал етеді. Оның біріне айналыстағы тауарлар санының өзгерісі жатады. Сондай-ақ шаруашылықтағы ақшаға деген қажеттілік тауарлар және көрсетілетін қызметтер бағаларының деңгейіне байланысты да анықталады.

Айналысқа қажеггі ақша санына мыналар кері ықпал етеді:
несиенің даму дәрежесі, себебі, қаншалықты тауарлардың басым бөлігі несиеге сатылса, соғұрлым айналысқа аз мөлшерде ақша қажет етіледі;
қолма-қолсыз есеп айырысудың дамуы;
ақша айналысынын жылдамдығы.

Металл ақша айналысы тұсында айналыстағы ақша саны ақшаның қазына жинау құралы қызметінің көмегімен реттеліп отырды. Егер ақшаға деген қажеттілік қысқарса, онда айналыстағы артық ақша (алтын монета) айналыста қазынаға кетіп, ал, егер ақшаға деген қажеттілік ұлғайса, онда айналысқа қажетті мөлшердегі ақша қазынадан айналысқа шығарылып отырады.

Егер де айналысқа алтынға ауыстырылмайтын банкноттар немесе қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) қызмет етсе, онда бұл жағдайда, қолма-қол ақшалар айналысы қағаз ақша айналысының заңына сәйкес жүргізіледі.

Ақша айналысын қолдап отыру шарттары мен зандары келесідей екі фактордың өзара әрекет етуімен анықталады: шаруашылықтағы ақшаға деген қажеттілік және айналымға ақшалардың нақты түсуімен. Егер де айналымдағы ақша көлемі, шаруашылыққа кажетті ақшадан артық болса, онда ақшаның құнсыздануына, яғни ақша бірлігінің сатып алу қабілетінің төмендеуіне, яғни инфляцияға жол береді.


=== 2.2. Инфляция ===

Инфляция (латын. inflatio, аудармасы — «қабыну», «ісіну») —бұл бағаның өсуінен, тауарлар тапшылығынан және тауарлар және қызметтер сапасының төмендеуінен туындайтын ақшаның құнсыздануы, сондай-ақ оның сатып алу қабілетінің төмендеуі.

Инфляция — бұл кез келген экономикалық даму үлгісіне тән объективті құбылыс. Инфляцияның себептері айналыс және өндіріс саласында орын алады.

Қазіргі инфляция мынадай факторларға байланысты:

1.	Ақша айналысының факторларына: бюджет тапшылығын жабуға пайдаланылған, шексіз көп ақшаның эмиссиялануы есебінен айналыс аясының артық ақша массасына толып кетуі; халық шаруашылығының артық несиеге толуы.

2.	А қшалай емес факторларга: қоғамдык өндірістегі теңсіздікке, шарушылықтың шығындық тетігіне, мемлекеттің экономикалық саясаты, оның ішінде салық саясаты, баға саясаты, сыртқы экономикалық саясатына байланысты факторлар жатады.

Аталған факторлардың қанат жаюына байланысты инфляцияның екі түрі болады: сұраныс және шығын (ұсыныс) инфляциясы.

Сұраныс инфляциясы төмендегідей факторлардың әсерінен туындайды:

әскери шығыстардың өсуі, яғни әскери техникалардың азаматтық салаларда пайдалану қажеттігінен, нәтижесінде ақша баламасы айналыс үшін артық болып қалады;

мемлекеттік бюджет тапшылығы және ішкі қарыздардың өсуі, яғни мемлекеттің қысқа және орта мерзімді міндеттемелерін шығару есебінен бюджет тапшылығын жабу нәтижесінде мемлекеттің ішкі қарызы артады;

несиелік экспанциялау, яғни елдің орталық банкінің коммерциялық банктер мен үкіметке несие беретін несиелер көлемінің ұлғаюын сипаттайды;

импортталған инфляция, яғни шетел валюталарын сатып алу барысында тауар айналымына қажеттіліктің үстіне ұлттық валютанын, эмиссиялануы;

ауыр өнеркәсіп саласына өте көп мөлшерде инвестация жұмсау.

Шығын (ұсыныс) инфляциясы — бұл баға белгілеу үдерісіне әсер ететін мынадай факторлардың болуымен сипатталады:

еңбек өнімділігінің өсуін азайту және өндірістің құлдырауы;
көрсетілетін қызметтің маңызының артуы;

бір өнім бірлігіне жұмсалатын шығынның өсуінің жеделдетілуі, әсіресе жалақының өсуі;
энергетикалық дағдарыс.

Инфляция жағдайында қағаз ақшалар мыналарға қатысты құнсызданады:
* алтынға;
* тауар;
* шетел валютасына.

Бірінші жағдайда қағаз ақшамен берілетін алтынның нарықтық құны артады. Екінші жағдайда тауарлардың бағасы өседі. Үшінші жағдайда шетел валютасына қатысты ұлттық валютаның бағамы төмендейді.

1.	Инфляцияны төмендегідей белгілеріне байланысты жіктеуге болады:

*Инфляциялық үдерістің сипатына қарай:

*ашық инфляция, яғни, бағаға ешқандай да кедергі болмайды, оның еркін өсуі байқалады;

*жабық инфляция, яғни тауар тапшылығы жағдайында бағаға мемлекет қатан бақылау жасап отырады;

*инфляциялық шок, яғни бір мезетте бірден баға өсіп кетеді.

2.	Таралу орнына қарай:

*локальдық инфляция, яғни баға бір ғана елдің шекарасында өседі;

*дуниежузілік инфляция, яғни кейбір елдер топтарын немесе барлық ғаламдық экономиканы түгелдей дерлік қамтиды.

3.	Бағаның өсу қарқынына қарай:

*баяу инфляция — баға баяу қарқынмен біртіндеп жылына 10%-ға өседі;

*орташа инфляция — баға тез қарқында жылына 20-дан 200 %-ға дейін өседі, мұндай баға 

*қарқыны ауыр экономикалық және әлеуметтік зардаптарға шалдықтырады;

*ұшқыр инфляция — баға жылына 500-ден 1000 %-ға дейін және одан жоғары қарқынмен өседі. Ұшқыр инфляция ақша жүйесінің құлдырауына әкеліп соғады. Мұндай жағдайда ақша өзінің атқаратын қызметтерін жоғалта бастайды.

Өнеркәсібі дамыған елдер үшін бірінші түрі тән болса, ал дамушы елдер үшін екінші және үшінші түрлері тән.

Инфляция қарқыны статистикалық көрсеткіш — тұтыну бағаларының индексі көмегімен анықталады.

Тұтыну бағаларының индексі тауарлар мен қызметтердің түрлерін қамтитын тұтыну қоржыны негізінде анықталады.

Тұтыну бағаларының индексін (ТБИ) есептеуде мынадай формула қолданылады:


Тұтыну бағаларының индексінің үш сандық мәні болуы мүмкін:

баға индексі 100%-ға тең болады, яғни баға өзгермеген болып табылады;

бағаиндексі 100%-дан жоғары, мысалға 140%-ға тең. Демек, ағымдағы жылдағы бағаны базалықпен салыстырғанда 1,4 есе өскен, яғни ақша инфляциялық құнсызданды;

баға индексі 100%-дан төмен, айталық 80%-ға тең, яғни ағымдағы жылдағы бағаны базалыққа қарағанда 20%-ға төмендеген. Бұл дегеніміз дефляцияның болғанын, яғни баға деңгейінің төмендеуін білдіреді.

Қазақстан Республикасында бағаның өсуіне қарай қазіргі кезде бірінші түрі байқалады. Мысалы, статистикалық мәліметтері бойынша орташа инфляция мөлшері 
*2000 ж. — 9,8 %, 
*2001 ж. — 8,4 %, 
*2002 ж. 5,9 %, 
*2003 ж. - 6,4 %, 
*2004 ж. - 6,9%,
*2005 ж. - 7,6%, 
*2006ж. - 8,64%, 
*2007 ж. - 10,8%, 
*2008 ж. - 9,5 %, 
*2009 ж. - 6,2% 
*2010 ж. - 7,7 %- ды құраған.


Инфляцияның жылдық орташа мөлшері, %-бен

Бұл көрсеткіштер Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің 2003 жылдан бастап алдағы үш жылға арналған ақша-несие саясатының негізгі бағыттарында бекітілген болжамдарға сай болып келеді.

2009 жылғы қараша айындағы азық-түлік емес тауарларға деген бағаның өсуі 2008 жылдың желтоксан айына қатысты алғанда 8,3% және ақылы қызметтер бойынша — 7,2%-ға өскен. Ал азықтүлік тауарларына бағаның есуі 2,6%-ды құрады (2.2-сурет).

өткен жылдың желтоқсан айына қатысты %-бен


2009 жылғы қараша айындағы инфляцияның денгейі және ТБИ құрайтындарға бағаның өсуі


2009 жылғы қаңтар — қараша айындағы инфляцияның орташа жылдық деңгейі 7,4% және 2008 жылдың қаңтар — караша айымен салыстырғанла 10,3 пайызға төмендеген.

Қазақстандағы тұтыну бағасының индексін есептеуде тұтыну қоржынына кіретін 500-ге жуықтауарлар мен қызметтер есепке алынады.

Ұлттық Банкінің ұсынысы бойынша енгізілген тұтыну бағаларының индексіне кіретін ішкі индекстер 4 топқа бөлінеді:

*1.	Ауылшаруашылық және балық өнімдері;
*2.	Қазақстанда жасалған өзге де тауарлар;
*3.	Импортталған тұтыну тауарлары.
*4.	Өзге қызметтер.

Қазақстанда жалпы инфляция және базалық инфляция деңгейі анықталады. Жалпы инфлядияны Үкімет пайдаланса, ал Ұлттық Банк базалық инфляцияны пайдаланады.

Ұлттық Банк Статистика жөніндегі агенттіктен базалық инфляция құрамынан бес түрлі керсеткішті алып тастауды сұрады. Оларға кекөніс, жеміс-жидек, бензин жөне көмір бағалары және коммуналдық қызметтер бағасы жатады.

Инфляцияның тигізетін әлеуметтік-экономикалық салдарларын мынадан көруге болады:

*халық топтары, өндіріс аясы, аймақтар, шаруашылық құрылымдары, мемлекет, фирмалар арасында, дебиторлар мен кредиторлар арасында табыстардың қайта бөлінуі;

*халықтың, шаруашылық субъектілерінің ақшалай жинақтарының және мемлекеттік бюджет қаражаттарының құнсыздануы;

*бағаның әркелкі өсуі нәтижесінде өнеркәсіп салаларындағы пайда нормасының теңсіздігінің артуы және ұдайы өндіріс үдерісіндегі теңсіздіктің орын алуы;

*жұмыссыздықтың өсуі;

*халық шаруашылығына деген инвестицияның қысқаруы;

*амортизациялық қорлардың құнсыздануы;

*бағадағы, валютадағы және пайыздағы алып-сатарлық ойындардың ұлғаюы;

*көлеңкелі экономиканың белсенді түрде дамуы;

*ұлттық валютаның сатып алу қабілетінің төмендеуі;

*қоғамның әлеуметтік топтарға белінуі.

Инфляция (Р) мен жұмыссыздық (Q) арасындағы байланысты Филипс қисығынан көруге болады.


==== Филипс қисығы ====

Филипс қисығында инфляция орнына бағаны қарастырып, оның жұмыссыздыкқа ықпалын көрсеткен. Бірақ бұл жерде бағаның орнына жалақыны алған дұрыс сияқты. Себебі, жалақы өссе жұмыссыздық азаяды немесе керісінше. Жалақы да инфляцияның пайда болуына ықпал етуші басты фактор. Қазір біздің елімізде Елбасының Жолдауында бюджет мекемелерінін жалақысын көтеру туралы сөз қозғалса болғаны, базардағы тауар бағасы бірден өседі. Бұл дегеніміз жабайы нарықтың көрініс алуын сипаттайды. Әрине базардағы саудагерлер өзінің өнімін сатып отырғандар емес олар алыпсатарлар, олар бағадағы айырмадан күн көрушілер. Оларға ешқандай бақылау жоқ. Сол себепті Қазақстандағы инфляцияға тежеу қою мүмкін болмай отыр.

Жоғарыда аталған инфляцияға ықпал ететін факторлар мен оның әлеуметтік және экономикалық салдарлары оған қарсы саясаттың болуын талап етеді.

Инфляциялық үдерістің жағдайларына байланысты ақша айналысын тұрақтандыру нысандарына: ақша реформасы мен антиинфляциялық саясат жатады.

Ақша реформасы — ұлттық ақша бірлігін тұрақтандыруға, елдің ақша жүйесін қалыпқа келтіруге және нығайтуға бағытталған ақша айналысында мемлекет тарапынан жүзеге асатын түрлендірулер.

Ақша реформалары төмендегідей әдістер көмегімен жүзеге асырылады:

жаңалау, яғни құнсызданған ақша бірлігін жою туралы және жаңа валюта енгізу туралы хабарлау;

қалыпқа келтіру, яғни ақшаның бұрынғы алтындық құрамын немесе валюталық паритетін қалпына келтіру;

деноминация, яғни «нөлдерді қысқарту» әдісімен ақшаның номиналдық құнын ірілендіру.

Сонымен қатар, инфляцияға әсер ететін факторларға жауап ретінде басты антиинфляциялық саясаттың мынадай әдістері жұмыс жасайды:

Дефляциялық саясат — бұл ақша-несие саясаты арқылы ақшаға деген сұранысты шектеуді, салық тетігің қолдану арқылы мемлекеттік шығыстарды азайту, несие үшін пайымт шерін реттеу және ақшамассасын шектеу әдістерінің жиынтығы.

Табыс саясаты — бағаға және жалақыға бақылау жасау шаралары.

Біздің елімізде бағаға бақылау Қазақстан Республикасының Монополияға қарсы саясат комитетті арқылы жүргізіледі.

Әлеуметтік мотивтерге байланысты антиинфляциялық саясаттың бұл түрі өте сирек қолданылады.

Индексациялау - ақшаның құнсыздану нәтижесінде болған зиянның орнын толық немесе жартылай толтыру әдісін білдіреді.

Бұл әдіс, 1999 жылы 5 сәуірде Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен «еркін өзгермелі ваяюта бағамына» өту барысында, АҚШ долларына қатысты теңге бағамының күрт төмендеуінен туындаған (мысалы, 1 АҚШ долларының бағамы 87,5 теңгеден 132,4 теңгеге және одан жоғары көрсеткішке жетті) халықтың екінші деңгейлі банктердегі теңге салымдары бойынша зиянды мемлекеттің қаражаты есебінен қалпына келтіру мақсатында пайдаланылды.

Сонымен қатар осы әдістің көмегімен, бұрынғы КСРО-ның Жинақ банкінде сақталған және 90 жылдардың басындағы орын алған қарқынды инфляцияның салдарынан құнсызданған халықтың жинақтары, қазіргі Халық банкісі арқылы біршама мөлшерде қайта қалпына келтіріліп, кезеңімен қайтарылу жұмыстары жүргізілді. Оның нақты есебіне келсек, мысалға егер сіздің жинақ кассасында 1992 жылға дейін Кеңес дәуірінде жинақтаған 10000 рублің болса, 1992 жылғы рубльдің АҚШ долларға қатысты бағымы 150 рубльге тең болды делік. Сіздің 10000 рубліңізді 150-ге бөліп, оны теңгені қайтару кезеңінде жүргізген (1999—2000 жылдары) бағамы 155-ке көбейту арқылы сізге кешегі кеңестік жинағыңызды қайтарады. Бұл қате есептеу. Дұрыс қайтару үшін депозитке салған күндегі рубльдің долларға қатысты бағамына байланысты қайтару қажет. Ол кездегі 1 АҚШ доллары 0,98 копеекті құрады. Осы бағаммен қайтарса, сол уақыттағы сіздің жинағыңыздың қайтарылған сомасы 10204 АҚШ долларын құрайтын еді.


=== 2.3. Ақша массасы және ақша базасы ===

Ақша айналысының негізгі сандық көрсеткіштерінің біріне ақша массасы мен ақша базасы жатады.

Ақша массасы — жеке тұлғаларға, кәсіпорындарға және мемлекетке тиісті және шаруашылық айналымына қызмет ететін сатып алу және төлем құралдарының жиынтығы.

Белгілі бір күндегі және белгілі бір кезеңдегі ақша айналысының сандық өзгерісін талдау үшін, сондай-ақ ақша массасының өсуі мен көлемін реттеуге байланысты шараларды жасау үшін әртүрлі көрсеткіштер пайдаланылады. Ондай көрсеткіштерді ақша агрегаттары деп атайды.

Өнеркәсібі жағынан дамыған елдердің қаржылық статистикасында ақша массасын анықтау барысында төмендегідей ақша агрегаттары қолданылады:

Ml агрегаты, яғни ол айналыстағы нақты ақшаларды (банкноттар мен монеталарды) және банктегі ағымдық шоттардағы қаражаттарды камтиды;

М2 агрегаты, ол Ml агрегаты қосылған коммерциялық банктердегі мерзімді және жинақ салымдарынан (төрт жылға дейінгі) тұрады;

МЗ агрегаты, ол М2 агрегаты қосылған арнайы несиелік мекемелердегі жинақсалымдарын кұрайды;

M4 агрегаты, ол МЗ агрегаты қосылған ірі коммерциялық банктердегі депозиттік сертификаттардан тұрады.

АҚШ-та, ақша массасын анықтауда төрт ақша агрегатын, Жапония мен Германияда — үш, Англия мен Францияда — екеу, Ресейде — үш ақша агрегаттары пайдаланылады.

Қазақстанда ақша массасына Ұлттық Банк пен екінші деңгейдегі банкілердің баланстық шоттарын шоғырландыру негізіңде анықталады және оның құрамына айналыстағы қолма-қол ақша және резидент занды тұлғалар мен үй шаруашылығы (жеке тұлғалардың) депозиттері жатады.

Қазақстан Республикасында Ұлттық Банктің 12.01.1995 жылы Директорлар кеңесінің № 2 хаттамасымен бекітілген «Ақша массасын, ақша базасын анықтау әдісі және ішкі және сыртқы активтерді анықтау барысында баланстық шоттарды жіктеу туралы ережесіне» сәйкес ақша базасы мен ақша массасы есептеледі.

Аталған ережеге сәйкес, ақша базасы (MB) — бұл міндеттемелерге жататын резервтік және бастапқы ақшаларды білдіреді.

ҚҰБ-нің соңғы жылдардағы есептеулеріне байланысты, ақша базасы (резервтік ақша) мыналардан тұрады:

ҚҰБ-нің айналымға шығарған қолма-қол ақшаларынан (ҚҰБ- нің кассасындағы қолма-қол ақшаларды коспағандағы немесе Ұлттық Банктен тыс қолмақол ақшалардан);

ЕДБ-дің аудармалы және басқа депозиттерінен; банктік емес қаржылық ұйымдардың аудармалы депозиттерінен;

ҚҰБ-гі мемлекеттік және мемлекеттік емес қаржылық емес ұйымдардың теңгедегі ағымдағы шоттарынан.

Қазақстандағы негізгі ақша агрегаттарына, қазіргі кезде ақша несие статистикасын жасау және таддауда қолданылып жүрген, ақша базасы мен белгіленуі МЗ — ақша массасы жатады. Ақша массасы құрылымына мынадай ақша агрегаттары жатады:

М0 (айналыстағы қолма-қол ақша, немесе банк жүйесінен тыс ақша);

Ml = М0 + банктік емес занды тұлғалар мен халықтың теңгедегі аудармалы депозиттері;

М2 = М1 + теңгедегі басқа да депозиттер және банктік емес занды тұлғалар мен халықтың шетел валютасындағы аудармалы депозиттері;

МЗ (ақша массасы) = М2 + банктік емес заңды тұлғалар мен халықтың шетел валютасындағы басқа да депозиттері.

Мұндағы,

Аудармалы депозиттер — 1) әрқашан айып-пұлсыз және шектеусіз атаулы құнымен ақшаға ауыстырылады; 2) чектің, траттаның немесе жиро-кепілдіктің көмегімен еркін айналады; 3) төлемдер жүргізуде кеңінен қолданылады. Аудармалы депозиттер қысқа ақша массасының бір бөлігін құрайды.

Басқа депозиттер — негізінен ол, белгілі уақыт аралығынан кейін ғана алынатындығы немесе әртүрлі шектеулері жай коммерциялық операцияларда біраз қолайсыздық туғызатын және жинақ тетігіне қойылатын талаптарға жоғары дәрежеде сай келетін жинақ және мерзімді депозиттер. Басқа депозиттер, сонымен қатар, шетел валютасында салынған басқа салымдар мен депозиттерді қамтиды.

Ақша базасының ақша массасына ықпал етуі ақша мультипликаторы көмегімен мынадай формула арқылы есептеледі:

Ам = МЗ (ақша массасы) / MB (ақша базасы)

Егер, мысалға ақша мультипликаторы 2,0-ге тең болса, онда ақша базасының әрбір теңгесі 2 теңге жасауға қабілеттігін көрсетеді. 2008 жылы ақша массасындағы депозиттердің өсуі, ақша мультипликаторының мәнін, өткен жылмен салыстырғанда 3,15-дан 4,36-ге дейін өсіріп отыр.

Ақша массаның жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) қатынасы арқылы экономиканың монетизациялану коэффициентін (Км) анықтауға болады.

Км = (МЗ (ақша массасы) / ЖІӨ) x 100

=== 2.4. Ақша жүйесінің типтері мен элементтері ===

Ақша жүйесі — бұл тарихи түрде қалыптасқан және ұлттық заңдылықтармен бекітілген, ақша айналысын ұйымдастыру нысаны.

Ақша жүйесінің өзіне тән типтері және элементері болады. Ақша жүйесінің типі — бұл ақшаның қандай нысаны болуын сипаттайды. Осыған байланысты, ақша жүйесінің төмендегідей типтерін бөліп қарайдық.

металл ақша айналысы, яғни мұндай ақша тауары тікелей айналыста бола отырып, ақшаның барлық қызметтерін атқарады, ал несиелік ақшалар металға ауыстырылады;

несиелік және қағаз ақшалар жүйесі, яғни алтын айналыстан алынып тасталып, оның орнына несиелік және қағаз ақшалар айналысқа түседі.

Металл ақша айналысы екіге бөлінеді:

1.	Биметализм — жалпыға балама рөлі екі бағалы металға (алтын мен күміске) негізделген ақша жүйесі.

Биметаллизмнің үш түрі болған:

*— қос валюталы жүйе, яғни мұнда алтын мен күмістің арасындағы шекті қатынас, металдардың нарықтық құндарына байланысты белгіленген;

*қатар жүретін валюталар жүйесі, яғни мұнда бұл қатынас мемлекет тарапынан белгіленген;

*ақсақ валюта жүйесі, яғни мұнда алтын және күміс монеталары заңды төлем құралы қызметін атқарады, бірақ бірдей негізде емес, себебі күміс монеталарын жасау жабық түрде жүзеге асырылып, алтын монеталарын жасауға ерік берілді.

Биметаллизм XVI—XVII ғасырларда кеңінен тарап, ал Еуропа елдерінде XIX ғасырда дами бастады. Бірақта биметалдық ақша жүйесі капиталистік шаруашылықтың даму қажеттілігіне сәйкес келмеді, себебі екі металды құн өлшемі ретінде қатар пайдалану ақшаның бұл қызметінде қарама-қайшылық тудырды. Нәтижесінде, жалпы құн өлшемі ретінде қызмет ететін бір ғана металдың болуы талап етілді. Сөйтіп, биметализм ақша жүйесінің орнына монометализм ақша жүйесі келді.

2.	Монометаллизм — бұл барлығына бірдей балама және ақша айналысының негізі ретінде бір ғана металл (алтын немесе күміс) қызмет ететін ақша жүйесі.

Күміс монометаллизмі Ресейде 1843—1852 жылдары, Индияда 1852-1893 жылдары, Голандияда 1847—1875 жылдары қызмет етті. Алтын монометаллизмі (стандарт) алғаш рет ақша жүйесінің үлгісі ретінде XVII ғасырда Ұлыбританияда қалыптасып, 1816 жылы заңды түрде бекітілді. Көптеген елдерде ол XIX ғасырдын, аяғына қарай енгізілді, айталық: Германияда — 1871—1873 жылдары, Швецияда, Норвегияда және Данияда — 1873 жылы, Францияда 1876— 1878 жылдары, Австрияда - 1892 жылы, Ресейде және Жапонияда —1897 жылы, АҚШ-та — 1900 жылы. Алтынға ауыстырылатын құн белгілерінің сипатына байланысты алтын монометаллизмі мынадай түрлерге бөлінеді: алтын монета стандарты, алтын құйма стандарты және алтын девиздік (алтын валюта) стандарты.

Алтын монета стандарты — бұл еркін бәсекенің тұсындағы капитализмнің талаптарына біршама сәйкес келе отырып, өндірістің, несие жүйесінің, дүниежүзілік сауда мен капиталды сыртқа шығарудың дамуын қолдады. Бұл стандарт мынадай өзіне тән негізгі белгілерімен сипатталады:

*алтын елдің ішкі ақша айналысында болып, ақшаның барлық қызметтерін бірдей атқарды;
*алтын монеталарды құюға рұқсат етілді (әдетте елдің монета сарайында);

—	толық құнды емес ақшалар айналыста жүре отырып, еркін және шектеусіз мөлшерде алтын монетаға ауыстырылды;

алтынды және шетел валюталарын еркін түрде сыртқа шығаруға және ішке алып келуге болатын болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс тұсындағы бюджет тапшылығының өсуі, оны займдар және ақша шығару есебінен жабу эмиссиялық банктердің алтын қорларынан көп мөлшерде айналыстағы ақша массасының өсуіне әкеліп, нәтижесінде қағаз ақшаларды алтын монеталарға еркін ауыстыру қаупін туғызды. Бұл кезендерде алтын монета стандарты соғысушы елдерде өзінің қызметін тоқтатса, кейіннен көптеген елдерде де (АҚШ-тан басқа) тоқтатты. Сөйтіп, банкнотаны алтынға ауыстыру тоқтатылады, және оны сыртқа шығаруға тыйым салынады, сондай-ақ алтын монеталар қазынаға сақталуға жіберіледі. 

Бірінші дүниежүзілік соғыстан соң жайлаған капитализм дағдарысы тұсында, ешбір капиталистік мемлекет өзінің валюталарын алтын монета стандарты негізінде калпына келтіре алмады. 1924—1929 жылдары ақша реформасының жүруі барысында алтын стандартына қайта оралып, яғни оның мынадай екі қысқартылған нысаны жасалады: алтын құйма стандарты және алтын девиз стандарты.

Алтын құйма стандартының алтын монетадан айырмашылығы, мұнда айналыста алтын монета болмайды және алтын монетаны еркін түрде жасауға тыйым салынады. Мұнда банкноталар, басқа толық бағалы емес ақшалар сияқты алтын құймасына тек олардың сомалары көрсетілген жағдайлар да ғана айырбасталды. Англияда 12,4 кг алтын құймасының бағасы 1700 фунт стерлинг, Францияда 12,7 кг салмақтағы алтын құйма бағасы — 215 мың франке тең болды.

Австрия, Германия, Дания, Норвегия және басқа да елдерде алтын девиз (алтын валюта) стандарты бекітіліп, мұнда да айналыста алтын монета және алтын монетаны еркін түрде жасау болмайды. Мұнда банкноталарды алтынға ауыстырылған шетел валюталарына ауыстыру жүргізілді. Осындай жолмен алтын девиз стандартын қолданатын елдердің ақша бірліктерін алтынға ауыстыру арасында жанама байланыс сақталды. Сонымен, 1929—1933 жылдары дүниежүзілік экономикалық дағдарыс нәтижесінде алтын монета стандарты барлық елдерде бірдей айналыстан алынып тасталынып, (мысалға, Ұлыбританияда — 1931 ж., АКДІ-та 1933 ж., Францияда —1936 ж.) оның орнына алтынға ауыстырылмайтын банкнот жүйесі бекітілді.

Қазіргі ақша жүйесі мынадай элементерден тұрады: ақша бірлігі, ақша түрлері және эмиссиялық жүйе. Ақша бірлігі — барлық тауарлардың бағаларын бейнелеуге қызмет ететін, заңды түрде бекітілген ақша белгісі. Ақша бірлігі ұсақ бөлшектерге бөлінеді. Кептеген елдерде 1:10:100, яғни ондық бөлу жүйесі бекітілген. Мысалға, АҚШ-тың 1 доллары 100 центке тең, ағылшынның 1 фунт стерлинг — 100 пенсаға, Ресейдің 1 рублі —100 копеекке, Қазақстаннның 1 теңгесі — 100 тиынға және т.с.с.

Әлем елдерінің ақша бірліктерінің атаулары төменгі кестеде берілген.

Тмд және кейбір елдердің ақша бірліктері

&lt;poem&gt;Елдің атаулары	Акша бірлігі	Елдің атаулары	Акша бірлігі
Қазақстан	1 теңге = 100 тиын	АҚШ	1 доллар = 100 цент
Ресей	1 рубль = 100 копеек	Англия	1 фунт стерлинг = 100 пенса
Украина	1 гривня = 100 копийка	Израйль	1 шекель стерлинг = 100 агора
Беларусь	1 рубль = 100 копеек	Жапония	1 иен = 100 сена
Өзбекстан	1 сум = 100 тийн	Сауд Арабиясы	1 риал = 100 халал
Қырғызстан	1 сом = 100 тыйн	Түркия	1 лир = 100 куруш
Тәжікстан	1 сомони = 100 дирам	Кувейт	1 динар =100 дирхам = 1000 филса
Әзірбайжан	1 манат = 100 гепик	Қытай	1 юань = 10 цзяо = 100 финям
Армения	1 драм =100 люма	Йемен	1 риал = 100 филса
Молдова	1 лей =100 бань	Кипр	1 фунт =100 миллима
Біріккен Араб Әмірлігі	1 динар = 100 филса	Үндістан	1 рупия 100 пайса
Ауғаныстан	1 ауған = 100 пул	Марокко	1 дирхам = 100 сантима
Египет	1 фунт = 100 пиастра	Монголия	1 тугурик =100 мунгу
Австралия	1 австралия доллары = 100 цент	Тайланд	1 бат = 100 сатанга
Ирландия	1 ирландия фунты = 20 шиллинг =240 пенса	Бразилия	1 крузейро = 100 сентаво&lt;/poem&gt;

Ақша түрлеріне — бұл заңды төлем құралы болып табылатын: несиелік және қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) жатады. Мысалға, АҚШ-та айналыста: 100, 50, 20, 10, 5, 2 және 1 долларлық банк билеттері; 100 долларлық қазыналық билеттер; 1 долларлық, 50, 20, 10, 1 центтік күміс-мыс, және мыс-никелдік монеталар жүреді. Ұлыбританияда айналыста: 50, 20, 10, 5 және 1 фунтстерлинг банкноттар, 1 фунт стерлинг, 50, 10, 5, 2 пенсалық монеталар, 1 және 1/2 пенилер, сондай-ақжаңа 10 және 5 пенсалардың құнына тең келетін 2 және 1 шиллингтер де бар.

Ал, Қазақстанның бүгінгі ақша айналысында: 10000, 5000, 2000, 1000, 500, 200, 100, 50, 20, 10, 5, 3 және 1 теңгелік банктік билеттер, 20, 10, 5, 3 және 1 теңгелік металл монеталармен бірге 500 теңгелік алтыннан мерейтойға арнап, дайындалған монеталар, алғашқыда көлемі 64x100 мм. су тамғылы қағазға басылған 50, 20, 10, 5, 2 және 1 тиындар кейіннен олардың орнына осы номиналдарда металл тиындар шығарылды. Бірақ, бүгінгі күні 1 теңгеге дейінгі тиын монеталар айналыстан алынған, сондай-ақ 100 теңгеге дейінгі номиналдағы банкноталар (қағаз түріндегі) айналыста жүрмейді, олардың орнында металдан жасалған монеталар қолданылыста жүр. Қазыналық билеттер айналымда жоқ.

Эмиссиондық жүйе — бұл әр елдің орталық банктерінің айналысқа ақша шығаруын білдіреді. Мысалға, АҚШ-та банкноттарды айналысқа шығарумен Федералды резервті жүйе, Ресейде — РФ Орталық банкі, ал Қазақстанда — Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі айналысады. Ұлттық Банктің қарамағында еліміздің банкнота жасайтын — Банкнота фабрикасы (Алматыда) және монета жасайтын - Монета сарайы (Өскеменде) бар.

=== 2.5.	Қазақстан аумағындағы пайда болған металл ақшалардың түрлері мен сипаты ===


Қазақстанның ақша бірлігінің — «теңге» деп аталуы оның тарихымен тығыз байланысты. Таяуда жарық көрген Қазақстан Ұлттық энциклопедиясында теңгенің тарихы былай баяндалады: «Алғаш рет Ақ ғұндар б.з. I ғасырда бір беті пехвели, екінші бетіне эфталит (түркі-руни) жазуы бар теңгелер (б.з. 5—6 ғ.) жасап, сауда айналымына кіргізген. Қазақ елі (қазақ халқын құраған негізгі тайпалар) баба түркілер Ұлы Жібек Жолына орналасқандықтан ақша жасау, оны айналымға енгізу өмір қажеттілігі деп тым ерте қолға алған. 6-8 ғасырларда билеуші рулардың таңбасы қашалған, ру рәмізін бейнелеген теңгелер құя бастаған. Сырдарияның орта алыбында өмір сүрген тайпалардың қола теңгелері 6—8 ғасырдың 1-жартысына дейінгі аралықта қолданылған. Бұл теңгелерде Ашиде әулетінің рәмізі болған арыстан бейнеленген. Мұндай теңгелерді Суяб, Тараз қалаларында арнайлы шеберханаларда құйған. Сонымен қатар Отырар маңындағы қалаларда да түрлі теңгелер жасалған. Отырар — бұл Қазақстан тұрғындары ғасырлары бойы пайдаланып келген ақшаның бүкіл тарихы көрсетілген уақыт айнасындай болған ежелгі қала. Бұл ақшалар мейлінше әртүрлі болатын. Ал ол уақытта ақша реформасы қазіргі кезге қарағанда әлдеқайда көп болды.

Қазір Қытай юанын тек Алматыда ғана кездестіруге болады. Облыс орталықтарында мүлдем қажеттілігі жоқ. Бұл ретте Қытай монеталары Қазақстан аумағында алғашқы пайдалана бастаған монеталар болды. Олар ушу деп аталады және археологтар Отырар алқабындағы Мардан обасынан тапты. Олар біздің дәуіріміздің кезеңіне жатады. Сондықтан Оңтүстік Қазақстанның тұрғындары ақшаны Римді Тиберий император басқарған, Палестинада Иисус Христос уағыз жүргізген кезде пайдалана бастады. Біздің жерімізде біршама үлкен Күнгей мемлекеті өркендеді, онымен Хань әулетінен шыққан Қытай императорларының санасуына тура келді.

Ұлы Жібек Жолындағы сауда барған сайын өркендеді. Ал оның, біздің жақ бөлігіндегі ақша айналысын Қытай камтамасыз етті. Ушу немесе оны әдетте ушуцянь деп айтады, монеталарын шығару Қытайда бірнеше әулет басқарған кезде жалғасып, біздің дәуіріміздің VI ғасырында ғана аяқталды. Осыдан кейін Оңтүстік Қазақстанның және Жетісудың қалаларында Қытайдың басқа кайюань тунбао (Қытайдың қазіргі замандағы валютасының атымен ұқсас) монеталарын пайдалана бастады. Бірақ, сол кезде, VIII ғасырда қытайдың ақша монополиясын соғдылар бұзды.

Шығыс ираннан шыққан осы пысық халық бүкіл Жібек Жолының бойымен сауда жасады.Түркі қағанына бағынышты Қазақстан аумағындағы қалалардың негізгі халқын құрады. Олар Қытайдан бастап Иранға дейінгі көптеген керуен сарайларды ұстады.

Соғдылар алдымен ешқандай да өзгертпестен Қытай монеталарын соқты. Қазір осыны қарақшылық көшірмелер деп айтуға болады.

Ал одан кейін оларда соғды тіліндегі жазулар мен пышақ түріндегі бұқар белгісі пайда бола бастады.

Қытай және соғды монеталарының көпшілігі Отырардың қалалық базарын қазу кезінде табылды. VII—VIII ғасырда, Еуропа қалаларында құлдырау басталған уақытта. Орта Сырдарияда — керісінше қалалар және сауда гүлдене бастады. Бұл қалалар өздерінің қола монеталарын соға бастады, ал үлгі ретінде соғды үлгілерін алды. Бірақ аймақтағы қытайда шығарылған ақша «жадына» сақталып калған жоқ, мұны монеталардағы шаршы тесіктер растайды.

Осы ақшалар тұтас бізде екі ғасыр бойы айналыста болды.

Қалаларды түркілер биледі және олар өздерінің монеталарының бір жағына қаһарлы арыстаннын, бейнесін және басқа жағына өздерінің тамғасын салды. Осындай монеталар Отырар және сол сияқты Шаш (Ташкент) алқаптарына да және Жетісуға да тән болды.
Шаштың көне түркі монеталарын негізгі екі топқа бөлуге болады:

1) түркілердің атак-лауазымдары бейнеленбеген (иконография- лықкөркемдеу ерекшеліктері бойынша бөлінген) 

2) түркілердің атак-лауазымдары бейнеленген, соғды жазумен берілген.


Б.з. 704—766 жылдары Таразда құйылған теңгелерде «Түргеш қағанаты теңгесі» немесе «Түркінің көк қанының теңгелері» деген жазулар болған. Бұл тайпалық дәрежедегі теңге емес, бүкіл мемлекет дәулетін, мүлкін, ел ырысын куәландыратын кепілдеме.

Түркеш хандары монетаның төрт түрін соқты. Бұл ақшалар Жетісудан Соғдыға (қазіргі Тәжікстан) дейінгі үлкен аумақта есеп айырысу үшін пайдаланылды. Монеталар қағанның ордасы орналасқан Суйяб және Тараз қалаларында шығарылды. Монетаның бір жағында ханның тамғасы, ал екінші жағында «ұлы түркеш-қағанның деңгасы» және жазу бар.

Бір мезгілде Шу алқабында өз монеталарын түргештерге бағынған тухуси түркі халқы да шығарды, бірақ олардың ақшасы тек Шу алқабының өзінде ғана айналыста болды.

VIII ғасырдың екінші жартысының басында түргештер түркілердің басқа тайпасы қарлұқтарды бағындырды, тура олардың кезеңіне қазақ руларының көптеген генеалогиясы (шежіресі) дәл келеді. Қарлұқтар елдің бүкіл оңтүстігінде өзінің саяси үстемдігін орнатты, бірақ өз монеталарын соққан оқ, түркештердің монеталарын пайдалануды жалғастырды.

Дегенмен біздің өлкемізде тек өз ақшамыз ғана емес, сонымен бірге шетелдік «валюта» — фельстер де айналыста болды. Оларды аймаққа Орта Азияға VIII ғасырдың басында басып кірген арабтар әкелді.

Кешікпей оңтүстік көршілер, ислам дінін қабылдаған қарлұқтар саманидтер және тахиридтер «әлемдік ақшалар», сол уақыттағы — күміс дирхемдерді соға бастады.

IX—XI ғасырларда дирхемдер басты айналыс құралы бола бастады. Бірақ оларды «қара дирхемдер» деп атады, себебі күміске мысты көп қоса бастады. Осындай монеталардың бет жағында билік белгілерімен және жазулармен бірге иленушінің бюсті, ал сырт жағында құрбандық отпен және күзетшімен бейнеленген.


Бет жағының ортасында — садақ пен жайдың стилденген бейнесі, оның төрт жағында сұлтанның титалуры: «Ұлы сұлтан, бейбітшілік пен сенімнің шыңы». Жоғарғы жағында түсініксіз сөздер, төменгі жағында өрнек орналасқан. Айналдыра екі шеңбер арасында ішінара өшіп қалған: «Осы дирхем Термезде соғылған..» деген жазу бар. Сырт жағында Екі шаршымен жасалған жарты картушта кәлима (Құраннан үзінді: «Алладан басқа Тәңір жоқ, Мұхаммед оның елшісі»), картуштың төрт жағында лакаб пен эпитет орналасқан, «музафари (?)» деген сөз сақталып қалған.


Мысқа күмісті қосу монетаның сатып алу құнының құлдырауына алып келеді және мемлекеттің экономикалық кұлдырауын растайды. Оның есесіне қолайлы монеталар тіпті алты металдан кұйылып жасалды. Ал кейде күміс дирхемдерге тіпті күміс қосылды.

Оңтүстік Қазақстанда XI ғасырда Қараханидтер билік орнатқаннан кейін аймақта гүлдену кезеңі басталды. Бұл ретте ақша алғашқы кезде ауысқан жоқ. Бірақ келесі жүз жылдықтың ортасына қарай қара дирхемдер жоғалып кетті. Сонымен қатар жаңа ұрпақ өздерінің қола және мыс монеталарын соға бастады. Тек осы қара дирхемдер ғана біздің өлкеміздегі монеталардың арасында ұзақ қолданылғандардың алдында болғанын әділдік үшін атап өту керек. Оларды 400 жылға жуық соғып, пайдаланды.

Бүкіл осы жылдар бойы Барабтағы (Отырар округінің Фарабындағы), Испиджабтағы, Тараздағы монета сарайлары жұмыс істеді.

Қараханидтер мемлекетінде Еуропаның классикалық феодалдық мемлекеттеріне тән болған күрделі жүйе болды. Кейбір билеушілер басқаларына бағынды және өз ақшаларын соғуға ұмтылыс жасады. Ал бұл жалған монеталардың таралып кетуіне алып келді. Археологтарға жалған монеталардың тұтас қоймалары белгілі. Бұлар туралы олардың иелері де білмеген шығар.
Сонымен қатар XI ғасырда Орта Азияны және Оңтүстік Қазақстанды «күміс дағдарысы» қамтиды, бұл 250 жылға созылды. Талас және Аханагаран өзендерінің бастауларындағы күміс кен орындары таусылды. Күміс монеталардың көпшілігі осы аймақтан Еуропаға ығысты, онда қалалардың қарқынды түрде өсуі басталған еді.

Осыған карамастан аймақтағы қалалар қарқынды түрде өсті, олардың шекаралары кеңейді. Мысалы, Шымкенттің жалпы ауданы сол уақытта 30 га жетті. Мыс монеталармен қатар алтын да айналыста болды. Бірақ археологтар көптеген қоймалардан осы металдан жасалған монеталарды емес, алтынның кесегін ғана тапқан. Күміс дағдарысы сондай-ақ заңды жалған ақшаның айналыста болуына алып келді. Сол уақытта Қазақстанның аумағында кемінде бес монета сарайы жұмыс істеді.


Бұл сол уақыттағы жалған монета жасаушының нағыз өнімі, тіпті күмістелу қалдығы көрініп тұр


Моңғолдар келгенге дейін Оңтүстік Қазақстанды Хорезм шахы Мұхаммед басып алды, ол Отырарда өзінің Хорезм монеталарын шығара бастады.

Археология кейде тарихты нақтылайды. Моңғол шапқыншылығы біздің жерімізді көп шығынға ұшыратты, бірақ қатты опат болған жоқ деп, сипаттайды кейде хронисттер. Сауран сияқты қалалар моңғолдарға берілді, оларға мүлдем тиіскен жоқ, тіпті Отырардың өзі тез өркендеді. Ал сондықтан кейбір құлдыраудан кейін XIII ғасырдың екінші жартысынан бастап экономикалық көтерілу басталды. Бұл көп ақша болуды қажет етті.

(Күміс заттар мен монеталар қоймасы, ХПІ ғ. Отырар қ.)

Оңтүстік Қазақстанға кірген шағатайлардың моңғол мемлекетінде жоғары сападағы күміс монеталарды соғуды тез ретке келтірілді. Ал Отырарда, Бұхарада және Ходжентте тіпті алтын динарлар шығарылды. Бірақ алтын, әдетте, өзінің қымбат болуына қатысты айналысқа даналап шығарылған жоқ. Монеталарды бөліп сындырып, қойма ретінде жерге көмді. Және де 1251 жылы Меңгу ханның алтын динарлармен салық салу туралы декреті шығарылған құрылтай өткізгеніне карамастан, КСРО-да ширек ғасыр бойы Новгород қазбаларынан кейін ең ауқымды болған Отырар қазбалары қаланың ақша айналысында алтын динарлар, күмістелген мыс дирхемдер және мыс фельстер болды. Осы соңғыларының өзін қазірдің өзінде қалашықтан табу қиын емес.

Кейде монеталарда олардың жалған емес екенінен кепілдік ретінде Шыңғыс ханның аты пайда болды. Отырарда және Ходжентте жасалған күмістелген мыс дирхемдерге халық сенім білдірді және олар біршама ұзақ уақыт бойы шығарылды. Оңтүстік Қазақстан аумағындағы ақша саудасы тамаша жағдайда болды, мүны Отырарда алтын, мыс, күмістелген дирхемдердің және мыс фельстердің кеп соғылуы растайды.

Күміс монеталарды шығару бойынша Оңтүстік Қазақстанның Тараз, Отырар және Кенджде қалалары алып Шағатай империясында бірінші орында тұрды. Осы үш орталықта шығарылған монеталар шын мәнінде бірдей болған.

Моңғолдар таратылған теріс пікірге қарамастан барынша парасатты экономикалық саясат жүргізді. Орталық Азия олар үшін жоғары және тұрақты көз ретінде үлкен қызығушылық танытты. Олар оны тікелей экономикамен айналысқан орынбасардан алды.

Ақша соғуға байланысты істерге моңғолдар араласқан жоқ. Бүкіл аймақты алдымен, Махмұд Ялавач саудагер, одан кейін оның Ұлы, бірнеше ханның тұсында өмір сүрген және ірі ақша реформасын жүргізген Масуд-бек басқарды.

Ол көптеген монета сарайларын көтермеледі, күміс монеталар үшін бірыңғай салмақ пен сынамды белгіледі. Империя оның бүкіл аумағында еркін айналыста болатын күміс монетаны және оның салмағының жалпы мемлекеттік стандартын алды. Ал бөлек саудада мөлшері және салмағы бойынша күміс монеталарға дәл келетін мыс ақшалар дами түсті. Масуд-бектің ғана реформасы «күміс дағдарысын» ауыздықтады. Сондай-ақ аймақтың ұзақ және тұрақты экономикалық өсуіне қозғау салды.

Сол уақытта моңғол ақшаларына қатысты бір жұмбақ болды. Оларда моңғол хандарының аттары жазылмады, бірақ Бағдад халифі Нәсірдің есімі жазылды, оны моңғолдардың өзі, шын мәнінде Хулагидтер тақтан тайдырып, 1258 жылы өлтірген болатын. Сондай-ақ осы есім Алтын Ордадағы Жушидтердің монеталарында да болды. Ал олар Қазақстанның батысында белсенді түрде айналыста болды.

Тарихшылар дәстүрге берілген құрмет ал Берке-хан ислам дінін енгізу саясатын жүргізген Алтын Ордада осы жаңа діннің жолын үстау көрсеткіші деп санайды.

Моңғол мемлекеттерінің құлауымен бірге монета жасау ісі де кейбір құлдырауға ұшырайды. Қазақстанның үлкен бөлігі Ақ Ордаға кірген XIV ғасырда Отырарда монеталар соғу тоқтатылды. Бірақ, осы жүзжылдықтың аяғында біздің өлкеге Тимур келді, бұл жерде экономика қайтадан жанданды.

Отырарда қайтадан монета соғу басталады. Бірақ саудада қазіргі Өзбекстан аумағының оңтүстігіне қарай, негізінен Бұхарада шығарылған күміс теңгелер де пайдаланылды.

Міне біздің жерімізде алғашқы рет Қазақстанның қазіргі валютасының атауы пайда болды. Ал тиындар туралы әлі әңгіме болған жоқ. Танга төрт бөлікке бөлінді және оның ширегін мирицеп атады. Тимуридтар мемлекетінің аумағында отыздан астам монета сарайы жұмыс істеді.

Ол кезде атақты оқымысты және мемлекет қайраткері Ұлықбек бастамашы болған кезекті ақша реформасы жүргізілді. 1428 жылы ескі монета ақшаларды жаңасына айырбастау басталды, ал ол аяқталған кезде барлық монета сарайлары жабылып, 60 жыл бойы алып империя бірыңғай ақшаны пайдаланды. Ал егер ол жетпесе, онда қосымша монеталар тек Бұхарада ғана соғылды.

Тимуридтар мемлекеті күйрегеннен кейін Қазақстанның оңтүстігі казақ хандары мен Мавераннахр билеушілері арасындағы ұзақ күрестің алаңы болды. Күрес Сырдарияның орта ағысында болған бай қалаларда болды. Және де бұл күрес XIX ғасырдың басында осы қалалардың құлдыраумен және өлкенің Қоқан хандығына қосылуымен аяқталды. Бірақ ол жүзжылдықта осы жерге ақшаның алуан түрі енгізілді.

Осы өлкені алдымен Ауғанстан мен Иранға дейін өз билігін жүргізген Шейбанидтер басып алды. 1507 жылы Мұхаммад Шейбани-хан Гератты басып алды және бірден қаланың жиылыс мешітінде ақша реформасы туралы жарлық жарияланды, ол барлық саудаға мүдделі адамдарға күміс соғуға және айналысына берік және өзгертілмейтін ұйымдастырылатынына уәде берді.

Күміс айналысының негізі «августік соғумен көркемделген», яғни Мұхаммад Шейбаниханның өзінің атымен және лауазымымен көркемделген жаңа танга тағайындалды.

Реформаның толық аяқталған уақыты — 1508 жыл, сол кезде салмағы, жазуларының мазмұны, үлгілі ресімделуі бойынша бірдей тангалар Шейбанид державасының сол кезде көптеген қалалары мен облыстарында шығарылды: Самарқандта және Бұхарада, Мервде, Ниста және Серахсте, Гератта, Мешхедте, Нишапурад, Нимрузда, Каинда, Себзеварда. Бірдей күміс монеталар бүкіл мемлекет бойынша тең айналыста болды, күміс монеталар соғудың инфляциялық үдерісі еркін болды, яғни кез келген жеке тұлға езінің металынан немесе бұйымынан монеталарға тапсырыс бере алды, ол үшін қазына белгілі бір ақы алып отырды. Қазына үшін кірістер көзі монета соғу, әсіре олардың айналысын ұйымдастыру болды.

Дегенмен, бұл күміс соғудан және айналысынан түскен үлкен кірістердің орталық биліктің қазынасына құйылғанын білдірмейді. әулеттің басшысы ол кезде тендестер арасындағы бірінші ғана болды. Ірі билеушілер оған сырттай баға берді, монеталардың жазуларында әулет басшысының аты мен лауазымы дәріптелді, ал монеталар соғудан түскен кірістерді өзіне алды. Күмісті жүйелі және кеп шығару ең ірі төрт қала — Бұхарада, Самарқандта, Балхта, Ташкентте жүзеге асырылды. Олар Ташкенттен Қазақстанның аумағына өтті және Қазақ хандығында еркін айналыста болды. Ал оның иеленушілері Шейбанидтердің мәңкі саяси жаулары болды.

XVIII ғасырда Бұхараны билеушілер Жанидтер (Астрахань хандарының ұрпақтары) бастаған маңызды оқиға алтын монеталарды жүйелі шығару болды. Бір алтын монета ашрафиге 50—80 күміс монета келді (олардың сынамына және бағамына қарай). Олардың барлығы сондай-ақ Оңтүстік Қазақстанда айналыста болды және солтүстікке ене бастады.

XVII ғасырдың ортасынан бастап Қазақстанда Ресей ақшалары да, негізінен мыс копейкалар пайда бола бастады.

Қазақстан Ресейге ерікті түрде қосылғаннан кейін (1731—1798 жылдары) аймақтың ақша айналысында орыс монеталары, Қоқанд және Ташкент хандарының ақша белгілері пайда бола бастайды. XIX ғасырда барлық сауда операциялары тек орыс ақша белгілермен жүргізіледі және Қазақстандағы ақша айналысы Ресейдегі ақша айналысының бір бөлігі болады.

Төңкеріске дейінгі Қазақстанда ақша реформасы 1895—1897 жылдары алтын монета айналысымен бірге алтын монометаллизм жүйесі енгізілді. Айналыста алтын, күміс және мыс монеталар болды. Ақша белгілерінің негізгі түрі Ресейдің, мемлекеттік банкінің кредиттік билеттері болды, олар алтынмен 92% қамтамасыз етілді.

1917 жылы, уакытша үкімет кезінде ақша айналысында халық «керенки» деп атаған жаңа ақша белгілері, сондай-ақ әртүрлі суррогат-тар: мемлекеттік қазынашылықтың қысқа мерзімді міндеттемелері, заем купондары айналды. Әртүрлі чектер, бонндар, маркалар және басқа ақша суррогаттары ұсақ ақша орнында жүрді. Осы уақытта ақша жүйесінің ыдырау үдерісі басталды, ол Қазан төңкерісінен кейін күшейе түсті.

1919 жылы алғашқы кеңестік мемлекеттік билеттер, одан кейің РСФСР есеп айырысу белгілері шығарылды, халық оларды совзнактар деп атаған. Азаматтық соғыс және шетелдік басқыншылық жағдайында басқыншылар да, шетелдік және ақ гвардияшы «үкіметтер» де өз ақшаларын шығарды. Олардың барлығы тез құнсызданды, нәтижесінде ақшалар айналыстан шығарылды және шаруашылық қатынастарды натурализациялау жүргізілді. Тек ақша реформасының нәтижесінде 1921 жылғы кектемнен бастап еңбекақы төлеудің ақшалай нысаны қалыпына келтірілді.

1921 жылғы қазанда РСФСР-дің одақтас республикалардағы мекемелері бар Мемлекеттік банкі ұйымдастырылды, ол бірден елдің эмиссиялық орталығы болды. Әртүрлі экономикалық себептер бойынша 1922жылдан бастап 1961 жылға дейін ірілендіріле отырып 4 ақша реформасы жүргізілді, сонымен қатар банкноталар мен монеталардың дизайны өзгертілді.

=== 2.6.	Қазақстан Республикасының ұлттық валютасы — теңгенің айналысы ===

1993 жылғы 15 қарашада Қазақстанның ұлттық валютасы — теңге айналысқа енгізілді.

1993 жылы қараша айына дейін эмиссиялау қызметін тек қана КСРО-ның Мемлекеттік банкі, кейіннен Ресейдің Орталық банкі атқарып келді. Ол кезде Қазақстан аумағында төлем құралы ретінде КСРО Мемлекеттік банкінің немесе Ресей Орталық банкісінің 1961— 1991 жылдары шығарған рублдегі банкноталары мен монеталары қызмет етті. Ендеше сол уақыттары біздің шаруашылық айналымға қажетті Ресейдің рублін сатып алып отырғанымызда жасырын емес. Әсіресе 1 рублдегі қолма-қол ақшаны 2 рубль қолма-қолсыз ақшаға сатып алған. КСРО ыдырағаннан кейін кейбір оның кұрамына енген республикалар өздерінің ұлттық ақша бірлігін айналымға енгізіп, яғни «рубль аймағынан» шығып кеткен болса, ал біздің республикамыз сол аймақта екі жыл бойы қалды. Оның басты себебі, Қазақстанда өзінің банкнота шығаратын фабрикасы мен Монета сарайы болмады.

1992 жылы құпия жолмен біздің алғашқы валюталарымыз 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100 номиналдағы банкноталар түрінде төрт ғасырлық тәжірибесі бар ағылшынның пошта маркілері мен банкнота жасауды кәсіп еткен «Харрисон және оның ұлдары» компаниясымен өзара жасалған келісімшартқа байланысты шығарылды.

1992 жылы 26 шілде күні Ресей өзінің төл валютасын енгізгеннен бастап, өзге елдердің, соның ішінде «рубль аймағындағы» Қазақстан, Өзбекстан, Тәжікстан сияқты елдердің қаржылық жүйелерін бөліп жібергендігін хабарлады. Сондай-ақ, Ресей Орталық банкі Қазақстанға казақ нышандары бар рубльді шығарып беруді үсынған.

Соған қоса, олардың мынадай талаптары болды: біріншіден, егер рубльді пайдалану үшін Қазақстанның Ресейдің құрамына Ресей Федерациясының субъектісі ретінде енуі; екіншіден, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында жинаған небары 700 млн астам АҚШ долларындағы алтын-валюта резервін Ресейдің орталық банкіне тапсыру. Қорыта айтқанда, олар өз рублін бізге пайдалану үшін Қазақстан тәуелсіздігімен төлеуді ұсынды.

Сол уақкыттан бастап, Қазақстанда КСРО-ның рубльдері ғана айналыста қалды және өзге рубльден бөлінген аймақтардан олардың келуіне шек қойылмады. Ақыры, оған дейін құнсызданған рубль әрі қарай құнсызданып, инфляция қарқыны 2900 пайыздан асты.

Міне осындай келеңсіз оқиғалардың орын алуы Қазақстаннын, төл валютасын шығаруға еріксіз жол сілтеді. Сөйтіп, 1993 жылдың 12 қарашасында Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Қазақстан Республикасы аумағында ұлттық валютаның енгізілуі туралы шешім қабылданып, 15—18 қарашада КСРО-ның 1961 — 1991 жылдарда шығарылған рубльдерін ұлттық валютамыз теңгеге айырбастау шаралары жүзеге асты.

Осы сәттен бастап Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі эмиссиялық банк болып табылады. Қазақстан Республикасы Ұлттық банктің эмиссиялық қызметі оның, құрылымдық бөлімшелері: Алматы қаласында орналасқан Қазақстан Республикасы Банкнот фабрикасының банкноттары мен Өскемен қаласында Монета сарайында дайындалған монеталар көмегімен іске асады.

Банкноттар мен монеталарды шығару, олардың айналысын ұйымдастыру, жалған ақша жасаушылармен күрес бірте-бірте ғаламдық проблемалар болып отыр. Бірқатар мемлекеттер банкноталар мен монеталарды алдыңғы қатарлы технологиялары бар компанияларға ішінара және толық бере отырып, өздері оларды жасаудан бас тартады.

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Банкнот фабрикасы қорғалған баспа үшін қазіргі заманғы баспа жабдықтарымен жарактала отырып, тек ұлттық валюта банкноталарын ғана шығарып кана қоймай, мемлекеттік және коммерциялык тапсырыстар бойынша қорғалған полиграфиялық өнімді де шығарады.

Қазақстан теңге сарайы Берлинде (Германия) беделді Монеталар сарайы көрмесінде жоғары бағаланатын монеталарды шығарады және оған деген мамандар мен коллекционерлер арасындағы қызығушылық күннен-күнге өсіп отыр.

Қазақстан теңге сарайы IS0-9001:2000 халықаралық стандарт бойынша сапа менеджменті жүйесін ендірді және монета өнімдері мен мемлекеттік наградаларды шығаруға сертификаттар алды. Кәсіпорындар үшін шығарылған наградалар ең үздік әлемдік стандарттарға сәйкес келетін зергерлік өнердің тамаша үлгілері болып табылады. Басқа орталық банктерден монеталар дайындауға алынған тапсырыстан басқа, ҚТС бірнеше халықаралық монеталар бағдарламасына, оның ішінде Олимпиада ойындары мен футбол бойынша әлем чемпионатына арналған бағдарламаға катысуға шақыру алды. Соңғы жетістіктер ретінде биколорлы монеталарды, эмалі бар proof сапасындағы күміс монетаны, ұлттық валютаны енгізуге 15 жылдыққа арналған салмағы 1 кг номиналы 50 000 теңге күміс және алтын бірегей монеталар шығаруды меңгеруді атап етуге болады.


Монеталардың бет жағында (аверсінде) жоғарғы бөлікте Қазақстан Республикасының Елтаңбасы бес рет бұралып өрнектелген сегіз бұрышты розеткамен қоршалып бейнеленген және мемлекеттіктілде «ҚАЗАҚСТАН ҰЛТТЫҚ БАНКІ» деген жазу орналасқан. Теменгі бөлігінде монетаныңноминалын білдіретін «50000 ТЕҢГЕ»деген жазу орналасқан.

Монетаны айналдыра моншақ тәріздес тізбек және шығыңқы жиек жүргізілген. Алтыннан жасалған монетада номиналдың сол жағында Қазақстан теңге сарайының тауар белгісі және монетаның массасын білдіретін «1 kg.» деген жазу, оң жағында монета дайындалған металды және оның сынамын білдіретін «Аи 999» деген жазу орналастырылған.

Монетаның сырт жағында (реверсінде) орталық белігінде ұлттық валюта нышандары суретінін аясында үш монетадан — «Шабандоз», «Регель қызғалдағы» және «Ғарыш» монеталарынан коллаж бейнеленген. Коллаждың сол жағында құны 10000 теңгелік купюраның суреті орналастырылған. Монетаның жоғарғы бөлігінде ұлттық валюта — теңге нышанының графикалық бейнесі орналастырылған. Айналдыра мемлекеттік тілде «ТЕҢГЕГЕ 15 ЖЫЛ» деген жазу, соғылған жылын білдіретін «2008» деген сан және шығыңқы жиек орналастырылған.

Монетаның бет жағындағы және сырт жағындағы суреттер мен жазулар бедерлі. Қыры (гурты) бедерленген.

Ескерткіш монеталар 999/1000 сынамды алтыннан жасалған, массасы — 1000 грамм, диаметрі — 100 mm., «proof» сапасымен жасалған.

Ұлттық Банктің мұражайы туралы. Қазақстандық валютаны жасау тарихын болашақ ұрпаққа сақтап калу мақсатында 1997 жылы 13 қарашада Ұлттық Банктің мұражайы ашылды.

Бүгінгі күні мұражайдың қоры 5 мың материалдық мәдениет заттарын жинастырған. Бұл жерде XII — XIV ғасырлардағы, қола және күміс монеталар, революцияға дейінгі Ресейдің, уақытша үкіметтің, РСФСР және КСРО-ның ақша белгілері, сондай-ақТМД елдерінің ақша белгілері сакталған. Мұражай корында күны 5 және 10 рубль 1898-1899 жылдары шығарылған Николай II патшаның бейнесі бар орыс алтын монеталары, Ұлы Петр, Екатерина II, Николай II бейнесі бар күміс монеталар бар. Сондай-ақ неміс рейхсмаркалары, орысполяк монеталары және Қытай, Мексика, Польша, Австро-Венгрия монеталары да бар.

Жәдігерлер арасында ерекше, мысалы «жібек ақшалар», «опиумдық ақшалар»дегендер де аз емес. Құны 5000 теңге салмағы 1 кг 925 сынамды күмістен жасалған Қазақстан тәуелсіздігінін, 10 жылдығына арналған күміс монета мұражайға келушілерді өзінің өлшемімен және дизайнымен таңғалдырады.

Бұл жерде Түркістанның 1500 жылдығына, Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған алтын монеталар, ұлттық валютаның 10 жылдығына арнап шығарылған бірінші түрлі-түсті күміс монеталар, «Қазақстан Петроглифтері», «Қазақстанның кызыл кітабы», «Қазақстанның қолөнері», «Сәулет және тарихи ескерткіштер», «Көшпенділер алтыны», «Ертеде соғылған монеталар» сериясындағы монеталар сақгалған. Мұражайға келушілер арасында Қазақстандық теңге сарайы шығарған — «Қызыл бөрі», «Регель қызғалдағы», «Шабандоз» алтын және күміс монеталар үлкен қызығушылық тудырады.

Эмиссиялық банктің басты міндеті айналысқа қажетті ақша мөлшерін шығару және артық мөлшерін айналыстан алу. Әрине, ақшаны айналысқа қажетті мөлшерден артық шығару оның құнсыздануына жол береді. 1993 жылы 15 қарашада айналымға 1, 3, 5, 10, 20, 50, 100 номиналдағы теңгелік банкноталар; 1, 3, 5, 10, 20 теңгелік монеталар және 1, 2, 5, 10, 20, 50 тиындық монеталар жіберілді (4-қосымша бетте берілген).

1993 жылы алғашқы тиындар қағазбен басылып шыққан болатын. Аз уақыттан кейін осы қағаз тиындар айналымнан алынып тасталынып, олардың орнына монета нысанындағы тиындар айналымға жіберілді.

ҚҰБ кейінірек айналымға мынадай ақша белгілерін шығарды:

1994 жылғы банкноттар, номиналы 200, ол 1993 жылғы үлгі бойынша және номиналы 500 теңге, ол 1994 жылғы үлгі бойынша;

1995 жылғы банкноттар, номиналы 1000, ол 1994 жылғы үлгі бойынша;

1996 жылғы банкноттар, номиналы 2000 теңге, ол 1996 жылғы үлгі бойынша;

1997 жылғы монеталар, номиналы 1, 5, 10, 20, 50 теңге;

1999 жылғы банкноттар, номиналы 5000 теңге, ол 1998 жылғы үлгі бойынша;

2003 жылғы банкноттар, номиналы 200 және 500теңге, ол 1999 жылғы үлгі бойынша (өзгертілген дизайн);

2001 жылғы банкноттар, номиналы 1000 және 2000 теңге, олар 2000 жылғы бойынша (өзгертілген дизайн);

номиналы 100 теңге банкнот 2001 жылғы үлгі бойынша;

мерейтойлық номиналы 5000 теңге банкнот, ол 2001 жылғы үлгі бойынша, бұл ақша түрі мемлекетіміздің 10 жылдықтәуелсіздігіне байланысты;

5000 теңгелік банкнот 2001 жылғы үлгі бойынша;

2002 жылы номиналы 100 теңгелік монета 2001 жылғы үлгі бойынша;

номиналы 200 және 500 теңгелік банкноттар, олар 1999 жылғы үлгі бойынша;

2003 жылғы номиналы 10000 теңгелік банкнот, ол 2003 жылғы үлгі бойынша.

Қазақстан Ұлттық Банкі 2006 жылы айналымға жаңа дизайнды банкноттар дайындап шығарды, бұл банкноттар 200 теңгеден 10000 теңгеге дейін.

Қазақстанның 2006 жылы 15 желтоқсан айына дейін ақша айналысында: 10000, 5000,  2000, 1000, 500, 200, 100, 50, 20, 10, 5, 3 және 1 теңгелік банктік билеттер, 20, 10, 5, 3 және 1 теңгелік металл монеталармен бірге 500 теңгелік алтыннан мерейтойға арнап, дайындалған монеталар, алғашқыда көлемі 64x100 мм. су тамғылы қағазға басылған 50, 20, 10, 5, 2 және 1 тиындар кейіннен олардың орнына осы номиналдарда металл тиындар шығарылды.

Бірақ, бүгінгі күні 1 теңгеге дейінгі тиын монеталар айналыстан алынған, сондай-ақ 100 теңгеге дейінгі номиналдағы банкноталар (қағаз түріндегі) айналыста жүрмейді, олардың орнында металдан жасалған монеталар қолданыста жүр. Әрине, ірі номиналда банкноталардың айналыста болуы, еліміздегі орташа жалақы мөлшерінің жоғарылауымен байланысты.

2006 жылы 15 қарашада Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10000 теңгелік банкноталардың келбетіне өзгерістер енгізіп шығарды. Мұндағы шаралар банкнотадағы адам бейнесінің болмауын және олардың қорғаныс қабілетінің жоғары болуын көздейді.

Ескі үлгідегі және 2006 жылғы үлгідегі ақша белгілерінің айналыста қатар жүру кезеңі 1 жыл. Ескі және жаңа үлгідегі ақша белгілерінің айналыста қатар жүру кезеңінде занды төлем құралы болып табылады, Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында төлемнің барлықтүрлері бойынша, сондай-ақ ешбір шектеулерсіз банктік шоттарға есептеуге және аударым жасауға міндетті түрде қабылданады. Ескі және жаңа үлгідегі ақша белгілерінің айналыста қатар жүру кезеңі аяқталғаннан кейін ескі үлгідегі ақша белгілері Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында төлемнің барлык түрлері бойынша занды төлем құралы болуын токтатады. Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің Басқармасы занды және жеке тұлғалардан ескі үлгідегі ақша белгілерін қабылдау мен айырбастаудың көрсетілген онжылдық мерзімін үзартуға құқылы.

Бүгінгі күні ұлттық валютамыз Орта Азиядағы тұрақты валюталардың біріне айналуда. Айналымға енгізген бастапқы кездері ұлттық валютаға деген сенімділіктің төмендігі және елдегі экономикалық дағдарыстардың болуы, оның құндылығына теріс әсер етті. Соның салдарынан теңгеміз АҚШ долларына қатысты құлдырады десе болады. Айталық, теңге енгізілгенде 1 АҚШ долларының бағасы 4,75 тиынға тең болса, 2000 жылы ол 155 теңгеге дейін құнсызданды. Бір жағынан мұндай құбылыс объективті, себебі, кез келген жаңа валютаның тарихы тереңде жатқан немесе экономикасы дамыған мемлекеттің ақша бірлігімен бәсекеге түсе алмасы анық. Екінші жағынан, ол кезендер ұлттық экономикамыздың жаңадан қалыптасу кезендерін сипаттайды. 2001 жылдан бастап осы күнге дейін теңгеміз АҚШ долларына қатысты тұрақтанып, 2001 жылы оның АҚШ долларына қатысты бағамы 155,6 теңгеден 2005—2006 жылдардың ортасына дейін 117,4 теңгеге дейін төмендесе, 2009 жылдың сәуірде ұлттық валютаның девальвацияланып, 150,8 теңгеге дейін қайта көтерілді.

Теңгенің АҚШ долларына қатысты құнсыздануын біріншіден айналыстағы ақша массасының өсуімен, екіншіден мұнай өнімдеріне деген бағаның өсуінің нәтижесінде пайда болған инфляция дейгейінің 8,5 пайызға жоғарылауымен байланыстыруға болады. Мұндағы ақша массасы екі жолмен өсіп отыр, біріншісі, мұнай өнімдерін сыртқа сатудан түскен валюталық түсімдердің өсуінен, ал екіншісі, отандық банктеріміздің соңғы жылдары шетелдік қаржы нарықтарынан арзан займдар тарту көлемінің артуынан болып отыр.

== Әдебиет ==
* Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. — [[Алматы]]: Жеті жарғы, [[2011]]. {{ISBN|978-601-288-026-7}}

[[Санат:Ақша]]</text>
      <sha1>1sfuqq2mlz19rvyywwbnusx4s2q73w1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абай Құнанбаев жастар тәрбиесі туралы</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3237</id>
    <revision>
      <id>9762</id>
      <parentid>7031</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jcb</username>
        <id>3644</id>
      </contributor>
      <origin>9762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1096" sha1="knzajc69odu8a9vj2l4s8axzl3dwn59" xml:space="preserve">'''«Абай Құнанбаев жастар тәрбиесі туралы»''' («Абай Құнанбаев о воспитании молодежи») - Қазақтың мемлекеттік баспасынан 1954 ж. орыс тілінде жарық көрген зерттеу еңбек. [[Қаз ССР|ҚазССР]] саяси және қоғамдық білімдер тарату қоғамы шығарған. Авторы - ''Т. Тәжібаев''. Кітапта ақын өлеңдері мен ғақлия сөздеріндегі жас ұрпақ тәрбиесіне байланысты идеялары нақты мысалдармен жан-жақты талқыланады. Көлемі 1,8 баспа табақ, 10 мың дана болып басылған.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, {{ISBN|5-7667-2949-9}}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]</text>
      <sha1>knzajc69odu8a9vj2l4s8axzl3dwn59</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Абай Құнанбаев - қазақ халқының ұлы ақыны (румын тілінде)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3238</id>
    <revision>
      <id>9761</id>
      <parentid>7032</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:44:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jcb</username>
        <id>3644</id>
      </contributor>
      <origin>9761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="795" sha1="ehq8710tsts01whq0mqvjke6vbf2bj1" xml:space="preserve">'''«Абай Құнанбаев - қазақ халқының ұлы ақыны»''' - [[Бухарест]]егі ''«САКТЕА RUSA»'' баспасынан [[румын тілі]]нде жарық көрген монографиялық еңбек. 1954 ж. [[Москва]]дағы «Знание» баспасынан шыққан кітаптың аудармасы. Редакторы - Л. Костин. Көлемі 1,5 баспа табақ, 8578 дана болып басылған.&lt;ref&gt;Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, {{ISBN|5-7667-2949-9}}&lt;/ref&gt;

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]</text>
      <sha1>ehq8710tsts01whq0mqvjke6vbf2bj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қорғау</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3787</id>
    <revision>
      <id>9769</id>
      <parentid>9091</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:46:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jcb</username>
        <id>3644</id>
      </contributor>
      <origin>9769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6741" sha1="7erp216somgby66cxu7n8gii6rq3bh8" xml:space="preserve">жекелеген бөліктерін қолдануды немесе оларға қатынас құруды шектеу құралы; программаларға немесе мәліметтерге рұқсатсыз қатынас құрудың заңдылық, ұйымдастыру және техникалық, сондай-ақ программалық сақтық шаралары.
==Вирустан қорғау==
''Вирустан қорғау (Защита от вирусов; virus protection)'' — машиналық файлдарда компьютерлік вирустардың пайда болуына қарсы қолданылатын программалық құралдар мен шаралар жиынтығы.

==Жадты қорғау==
''Жадты қорғау (Защита памяти; memory protection)'' — жадтың қандай да бір аймағын оны қолданудан сақтайтын программа ішіндегі код. 
==Жазудан қорғау==
''Жазудан қорғау (Защита от записи; write protection)'' — мәліметтерді жазу амалын орындау үшін файлға қатынас құруға тыйым салу. Бұл жағдайда мәліметтерді тек оқуға болады.
==Жүйені қорғау==
''Жүйені қорғау (Защита системы; file security)'' — қ. Мәліметтерді қорғау. 
==Көшіруден қорғау==
''Көшіруден қорғау (Защита от копирования; copy protection)'' — дискіге немесе таспаға көшіргізбейтін жүйе. Қорғалған программалы дискіде стандартты құралдармен көшіру кезінде жойылатын кодталған ақпарат (кілт) болады. Кілт болған жағдайда ғана қорғалған программа іске қосыла алды. 
==Криптографикалық қорғау==
''Криптографикалық қорғау (Криптографическая защита; cryptographical security)'' — шифрлау (кодтау) тәсілімен мәліметтерді қорғау.
==Қатеден қорғау==
''Қатеден қорғау (Защита от ошибок; error protection)'' — қателіктерді анықтау және жөндеу кодтарын пайдалану; алдыңғы амалдардың орындалу дұрыстығын тексеру әрекеті; аргументтердің мүмкін мәндерін тексеру.
==Мәліметтерді қорғау==
''Мәліметтерді қорғау (Защита данных; data protection (security)'' — мәліметтерді өңдеу жүйелерінде мәліметтердің даналарына немесе типтеріне қойылған шектеулерді қанағаттандыруға бағытталған ұйымдастырушылық, программалық, техникалық тәсілдер және құралдар. 
==Оқудан қорғау==
''Оқудан қорғау (Защита от чтения; write protection)'' — мәліметтерді оку үшін файлға қатынас құруға тыйым салу. Бұл жағдайда мәліметтерді тек жазуға болады.
==Пайдаланушылардың құқын қорғау==
''Пайдаланушылардың құқын қорғау (Защита прав пользователей)'' — программалар мен мәліметтерге қажетті уақытта кедергісіз қатынас құруға және олардың мәліметтерін басқа адамдардың пайдалануынан сақтандыруға бағытталған ережелер, әдістер мен құралдар жиынтығы. 
==Парольмен қорғау==
''Парольмен қорғау (Защита паролем(с помощью пароля); password protection)'' — мәліметтерге қатынас кұру үшін пароль енгізуді талап ететін мәліметтерді қорғау тәсілі.&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған, түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. {{ISBN|5-7667-8284-5}}&lt;/ref&gt;

==Ішкі сілтемелер==
*[[Вирус]]
*[[Жад]]
*[[Жүйе]]
*[[Криптографика]]

==Сыртқы сілтемелер==
*[http://en.wikipedia.org/wiki/Protection Protection] {{en icon}}
*[http://en.wikipedia.org/wiki/Protection_mechanism Protection mechanism] {{en icon}}
*[http://en.wikipedia.org/wiki/Copy_protection Copy protection] {{en icon}}
*[http://en.wikipedia.org/wiki/Cryptographic_protocol Cryptographic protocol] {{en icon}}
*[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0 Защита компьютера] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111120093741/http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%BA%D0%BE%D0%BC%D0%BF%D1%8C%D1%8E%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0 |date=2011-11-20 }} {{ru icon}}
*[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%B8%D0%BD%D1%84%D0%BE%D1%80%D0%BC%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8 Информационная безопасность] {{ru icon}}
*[http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D1%89%D0%B8%D1%82%D0%B0_%D0%BE%D1%82_%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F Защита от несанкционированного копирования] {{ru icon}}

==Дереккөздер==
&lt;references/&gt;

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]


{{Stub}}</text>
      <sha1>7erp216somgby66cxu7n8gii6rq3bh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Қатысушы:Нұрдаулет Абдраманов</title>
    <ns>2</ns>
    <id>3828</id>
    <revision>
      <id>9760</id>
      <parentid>9634</parentid>
      <timestamp>2026-11-09T07:43:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jcb</username>
        <id>3644</id>
      </contributor>
      <origin>9760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11986" sha1="mlsxv2e57xcw9p4iglxsm1gb9em61sr" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name            = Миссия «Горничная»
| author          = Абдраманов Арсланбек
| country         = Казахстан
| language        = русский
| genre           = повесть
| publisher       = Ridero
| release_date    = 2025
| isbn            = 978-5-0068-5549-6
}}

'''Миссия «Горничная»''' — повесть (короткий роман) казахстанского писателя Абдраманова Арсланбека. В центре сюжета — молодая женщина-агент, внедрённая под видом горничной в дом состоятельной семьи с целью раскрыть деятельность подпольной типографии и выявить изготовителей фальшивых купюр. Текст сочетает элементы шпионского триллера и социальной прозы.

==Сюжет== 
Повесть начинается с прибытия главной героини, Асылай Туранбекқаликызы, на территорию поместья богатой семьи Абдрахмановых: её встречают тяжёлые кованые ворота, камеры наблюдения и помпезная роскошь особняка, где Асылай устраивается на работу под видом обычной горничной. Первые сцены показывают её внутреннее напряжение и внимательное обследование дома — героиня сразу обращает внимание на планировку, картины и возможные места для скрытых устройств наблюдения. 

В процессе работы Асылай ведёт себя сдержанно и аккуратно, выполняя тяжёлые бытовые обязанности под постоянным контролем властной хозяйки — госпожи Айданы — и холодного, властного главы семьи, господина Аслана. Она притворяется растерянной и незаметной, одновременно собирая информацию, отмечая места камер и отмечая подозрительные помещения, в частности старую дверь/чердак, где, как ей кажется, скрывается нечто важное.

Ночью, воспользовавшись удобным моментом, Асылай тайно пробирается в хозяйственную часть дома и находит застарелый чердак — который оказывается не складом реликвий, а хорошо оборудованной подпольной типографией: печатные станки, пресс, мешки с недавно напечатанными купюрами и заготовки фальшивых банкнот. Она фотографирует улики и понимает масштаб преступной деятельности семьи. 

Обнаружение приводит к немедленному противостоянию: в дверном проёме появляются члены семьи — господин Аслан, госпожа Айдана и их сын Дидар. Ситуация выходит из-под контроля, и Асылай раскрывает, что она является агентом Комитета национальной безопасности (КНБ), внедрённым для документирования и пресечения преступной деятельности. После короткого конфликта начинается попытка преследования и бегства.

Разворачивается экстерьерная погоня: во время транспортировки улик и при попытке злоумышленников скрыться из их автомобиля падают мешки с фальшивыми купюрами, которые рассыпаются по шоссе, вызывая суматоху среди случайных водителей. Сотрудники КНБ вместе с напарником Асылай (Ермек) инициируют преследование и блокирование автомобиля Абдрахмановых; в результате столкновения и окружения банды патрульными машинам преступников задерживают. Дидар и родители попадают в руки правоохранителей.

Финал повести показывает последствия операции: Абдрахмановы арестованы, фальшивые купюры попадают в поле зрения общественности (временная паника на дороге), а Асылай получает признание и профессиональное удовлетворение — её миссия как агента выполнена, однако в тексте остаётся ощущение, что за этим делом последуют юридические и социальные последствия для общества. В послесловии автор рассказывает о возникновении идеи повести зимой 2018 года, когда он начал записывать вымышленные истории в дневнике.

==Персонажи==
'''Асылай Туранбекқаликызы''' — главная героиня; студентка по прикрытию и агент КНБ, внедрённая в дом Абдрахмановых под видом горничной. Проявляет выдержку, наблюдательность и решительность: тщательно собирает улики, тайно исследует чердак и в критический момент раскрывает свою принадлежность к спецслужбе.

'''Господин Аслан (Аслан)''' — глава семейства Абдрахмановых; владелец поместья, внешне спокойный и властный. Его авторитет в доме и нежелание задавать лишние вопросы создают фон для скрываемой преступной деятельности. В финале задержан сотрудниками правоохранительных органов.

'''Госпожа Айдана (Айдана)''' — хозяйка дома; фигурирует как наблюдательная, холодная и контролирующая персона. Её подозрительность частично угрожала успеху операции Асылай, но в итоге именно её реакция помогла вскрыть напряжение в доме. Она также арестована при задержании.

'''Дидар''' — сын семьи, молодой человек с презрительным и самоуверенным поведением; участвует в преступной деятельности семьи и проявляет агрессию по отношению к Асылай в момент разоблачения. Его задерживают вместе с родителями.

'''Ермек''' — напарник Асылай из КНБ; действует вместе с ней при финальной операции и в автомобильной погоне. В описании он участвует в преследовании и столкновении с машиной Абдрахмановых. 

'''Служебный/оперативный состав КНБ и патрульные''' — группа сотрудников, которые обеспечивают арест и принимают участие в блокировке подозреваемых на дороге; их присутствие ключевое для юридического завершения эпизода. 

'''Прочие эпизодические персонажи''' — водители и прохожие на шоссе, случайно вовлечённые в инцидент с рассыпанными купюрами; домашний персонал и т. п., которые служат фоном для бытовых сцен в особняке.

==Издания и распространение==
Книга опубликована через издательскую платформу Ridero в 2025 году; доступна в электронных форматах (epub, fb2, pdf, mobi) и как печатная книга. На сайтах-агрегаторах указаны {{ISBN|978-5-0068-5549-6}}. В каталожных записях объём указан по-разному (≈19–24 стр.).

==Источники (онлайн)== 
* Google Books: https://play.google.com/store/books/details/%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F?id=-8mZEQAAQBAJ
* Apple Books: https://books.apple.com/ee/book/%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F-%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F/id6755507841?utm_source=chatgpt.com
* Amazon: https://www.amazon.com/%D0%9C%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F-%C2%AB%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F%C2%BB-Russian-%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA-ebook/dp/B0G2WVZSZ2/ref=mp_s_a_1_1?crid=2AK2VSC7OEJT6&amp;dib=eyJ2IjoiMSJ9.OULJLbunVbRrQB9QzO1kTgd6k_N0juOIjTYnoigaZlk.7SCU4jclatjXWMNsJrnsXKurtTC6hZiMk0FFzOlU1TI&amp;dib_tag=se&amp;keywords=%D0%9C%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F&amp;qid=1767502315&amp;sprefix=%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F+%2Caps%2C307&amp;sr=8-1

==Внешние ссылки==
* Страница на Ridero: 
https://ridero.ru/books/missiya_gornichnaya/?ysclid=mjz973mri228920898
* Google Books: https://play.google.com/store/books/details/%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2_%D0%9C%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F_%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F?id=-8mZEQAAQBAJ
* Amazon — электронная версия: https://www.amazon.com/%D0%9C%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F-%C2%AB%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F%C2%BB-Russian-%D0%90%D0%B1%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2-%D0%90%D1%80%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA-ebook/dp/B0G2WVZSZ2/ref=mp_s_a_1_1?crid=2AK2VSC7OEJT6&amp;dib=eyJ2IjoiMSJ9.OULJLbunVbRrQB9QzO1kTgd6k_N0juOIjTYnoigaZlk.7SCU4jclatjXWMNsJrnsXKurtTC6hZiMk0FFzOlU1TI&amp;dib_tag=se&amp;keywords=%D0%9C%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B0%D1%8F&amp;qid=1767502315&amp;sprefix=%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%81%D0%B8%D1%8F+%2Caps%2C307&amp;sr=8-1

{{DEFAULTSORT:Missiya Gornichnaya}}
[[Категория:Казахстанская литература]]
[[Категория:Повести на русском языке]]
[[Категория:Шпионские романы]]</text>
      <sha1>mlsxv2e57xcw9p4iglxsm1gb9em61sr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Үлгі:ISBN</title>
    <ns>10</ns>
    <id>3851</id>
    <revision>
      <id>9759</id>
      <timestamp>2026-11-09T07:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Jcb</username>
        <id>3644</id>
      </contributor>
      <comment>Жаңа бетте: &lt;includeonly&gt;[[Special:BookSources/{{{1}}}|ISBN {{{1}}}]]&lt;/includeonly&gt;</comment>
      <origin>9759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="mu3dnsseqhew3xj9wqypq1nkdazbkle" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;[[Special:BookSources/{{{1}}}|ISBN {{{1}}}]]&lt;/includeonly&gt;</text>
      <sha1>mu3dnsseqhew3xj9wqypq1nkdazbkle</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>